Жібек жолының қалыптасуы

1. Жібек жолының қалыптасуы.
a. "Жібек жолы" деген не? Ол қашан пайда болды және қай жерлермен өтті?
b. Қазақстанның оңтүстігіндегі Жібек жолы.
c. Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісу өлкесі Жібек жолы аймағына енбей тұрғанда қандай еді?
2. Ұлы Жібек жолының бағыттары.
a. Жібек жолының Қазақстан жеріндегі бөлігі батыстан шығысқа бағытталған.
b. Іледегі Жібек жолы.
c. Қазақстанның оңтүстігі — Еуропа бағыты.
d. Орталық және Шығыс Қазақстан бағыты.
3. Сауда және тауар.
a. Жібек жолы тауарлары.
b. Жібек жолы тауары Қазақстанда.
4. Елдер мәдениетінің өзара әсері және бірін.бірі байытуы.
a. "Дүниежүзілік патшалық".
b. Әдебиет, бейнелеу жөне театр өнері мөдениетінің бір.біріне әсері.
5. Діннің таралуы.
a. Будда діні.
b. Христиандықтың таралуы.
c. Манихейлік пен зороастра діндері.
d. Мұсылмандықтың таралуы.
6. Қолданылған әдебиеттер.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Механика-математика факультеті
СӨЖ
Тақырыбы: Ұлы Жібек жолы
Орындаған: Қашқымбай ... ... ... – 2011 ж.
Мазмұны
1. Жібек жолының қалыптасуы.
a. "Жібек жолы" деген не? Ол қашан пайда болды және қай жерлермен өтті?
b. Қазақстанның ... ... ... ... оңтүстігі мен Жетісу өлкесі Жібек жолы аймағына енбей
тұрғанда қандай еді?
2. Ұлы Жібек жолының бағыттары.
a. ... ... ... ... ... ... шығысқа
бағытталған.
b. Іледегі Жібек жолы.
c. Қазақстанның оңтүстігі — Еуропа бағыты.
d. Орталық және Шығыс Қазақстан бағыты.
3. Сауда және тауар.
a. Жібек жолы ... ... жолы ... ... ... мәдениетінің өзара әсері және бірін-бірі байытуы.
a. "Дүниежүзілік патшалық".
b. Әдебиет, бейнелеу жөне ... ... ... ... ... Діннің таралуы.
a. Будда діні.
b. Христиандықтың таралуы.
c. Манихейлік пен зороастра діндері.
d. Мұсылмандықтың таралуы.
6. Қолданылған ... ... ... ... деген не? Ол қашан пайда болды және қай жерлермен өтті?
629 ж. будда діндары Сюань-Цзян "Будданың ... ... ... ... ... ... үшін" Қытайдан Үндістанға сапар ... Ол ... ... ... ... мен діни ... мәдениет
жетістіктері таралуына ықпал ететін халықаралық жолмен жүрді. Чань-ан
көпестерінін кос өркешті ... ... ... ілесіп Ұлы Гоби
шөлінің шетімен ... "Ұлы ... ... деп аталатын тұзды
шөлмен, Хами және Тұрпан жазираларынан, Тянь-Шаньнің солтүстік ... ... ... ... ... ... ... мен оның
серікгері "Тұп-тұнық Көгілдір көлге" жетеді. Олардың көлді сипаттауынан
оның Ыстықкөл екенін білу оп-оңай. ... ... ... ... Суяб ... ... ол ... шеқарасы Қара теңізге дейін созылып жатқан аса үлкен
империяның билеушісі түрік қағанымен кездеседі. Сюань-Цзян қаған мен ... ... ... "Бұл ... ... ... жасыл жібек шапан киген, жалаңбас, маңдайын ұзындығы бір ... ... ... ... ... ... оның екі ұшы желкесіне түсіп түр. Оның
қасында зерлі ... ... ... ... өріп ... екі ... бар. ... теріден киім киген, жұмсақ бас ... ... ... және ... ... ... бар. Түйе ... мінген адамдардың көптігі сонша, бәрін көзбен шолып шығу мүмкін
емес".
Қағанға ... ... ... ... ... ... киімдерін бірнеше қайтара сөз қылады және өзіне берілген сыйлықтарды:
"Қызыл күрең ... ... ... ... және елу орам ... ... ... үзіндіде Шығыс пен Батыс арасындағы негізгі сауда тауа-ры, ежелгі
және орта ғасырлардағы континентаралық қатынас жолына аты ...... рет ... жолымен ең алғашқы қатынас, байланыс б.з.-дан бұрынғы ... ... Бұл ... ... ... ... және
Жәркентдәрияның жоғарғы ағысындағы ... ... ... тасының кен
орындары табылып, өңделе бастаған кезде пайда болды. ... ... ... Месопотамия, Апатол, Мысыр мен Сирияға тасылды. 1
мыңжылдықтың ... ... ... ... ... ... жолы" Орта
Шығысты Жерорта теңізімен және Үндістанмен байланыстырды. Сол сияқты Шығыс
Түркістан мен Қытайды байланыстырған "Нефрит жолы" ... ... 1 ... ортасында "Дала жолы" болған.
Геродоттың сипаттауы бойынша ол Қара ... ... ... ... Орал ... сарматтар жеріне, Ертіс пен Алтайға, Жоғарғы Ертіс
пен ... ... ... ... ... ... ... Осы жолмен
былғары, аң терілері, иран кілемдері, бағалы ... ... ... уақытқа дейін жібекті ойлап тауып, онымен сауда жасау б.з.-
дан бұрынғы 1 ғ.-да ... деп ... ... ... ... ... провинциясында, Тайху көліне жақын жердегі ... ... ... дәуіріне жататын жібек мата, белбеу мен жіптер
тапқан. ... жасы ... ... 2750 (± 100) ... кетеді. Оны
зерттеу жібек өндіру бұдан бес мың жыл бұрын ... ... ... ... VI—V ... қытай жібегі басқа елдерге, батысқа да ... ... ... ... ... қазу ... ... құсы
кестеленіп тігілген ат жабу табылады.
Оңтүстік және Батыс Еуропадағы қорғандарды қазғанда б.з.-дан бұрынғы
VI—V ... ... ... ... шыққан.
Жібектің кеңінен таралуына көшпелі скиф және сақ ... ... ... сол ... ең ... ... Орталық Азия мен Жерорта
теңізі аймағына да ... осы ... ... ... да таралған, бұған б.з.-дан бұрынғы
IV ғ. жазылған "Артхашастра" ("Саясат ... ... ... ... ... сөз ... дәлел.
Б.з.-дан бұрынғы II ғ.-дың ортасында ғана Жібек жолы ... жөне ... ... ... қалыптасады. 138 ж. Хань елінің
астанасынан император У-ди батыстағы белгісіз елдерге аттандырған ... ... ... керуен жолға шықты. Чжан-Цзян еліне 13 ... ... ... ... ішкі аудандарынан Орта Азияға тура жолмен
жүріп, бүгінгі Ауғанстан жеріне дейін жеткен.Олардың ізінше ... ... ... ал ... ... ... Таяу және Орта Шығыстан,
Орат Азиядан заттар тасыла бастады.
Қазақстанның оңтүстігіндегі Жібек жолы. Ұзамай ... ... ... ... және Қашқадария аңғарында орналасқан соғдылық
саудагерлер араласты. Соғдылықтардың Шығыс Түркістан мен Қытайдағы Ланчжоу,
Дуньхуан, ... ... ... сауда орталықтары болды. Мысалы,
Дуньхуанда бір ... ... өмір ... ... Жібек жолымен
Жапонияға, ежелгі жапон астанасы Нара қаласына да ... ... ... ... ... жазылған қолжазба сақтаулы тұр.
II—V ғасырларда Жібек жолы ... ... ... ... ... ... ауданыңа, одан әрі Тянь-Шаньның солтүстік сілемдерін
бойлай Такла-Мақан шөлін ... мен ... ... ... Ұлы
қытай қорғаныңың батыс шегіне жеткен. Солтүстік тармағы Хами, Тұрпан,
Бесбалық, Шихо жазиралары ... Іле ... ... ... ... ... және ... асуы арқылы Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауына;
оңтүстік тармағы Дуньхуан, Қотан, Жаркент арқылы Бактрияға, Үндістан ... ... ... ... — бұл ... жолы" деп аталады. Ал
"Солтүстік жолы" ... ... одан әрі ... ... Мерв ... мен ... ... ғасырларда Қытайдан Жетісу мен ... ... ... ... жол жиі пайдаланылады. Бұрынғы Ферғана арқылы өтетін жол
бұдан гөрі әрі қысқа, әрі ... ... ... өзгерісті былайша
түсіндіруге болады. Біріншіден, Орта Азиядан өтетін сауда ... ... ... ... ... ... ... Екіншіден,
Ферғана арқылы өтетін жол жергілікті билеушілердің жиі қақтығыстары
салдарынан ... бола ... ... ... ... мен ... бай адамдар теңіз асып келген тауарларды ірі сатып ... бұл ... ... ... да, ... ... мен сауда
керуендері негізінен осы жолмен жүрді. ... ... ... ... тармақтар қосылып, кейбір қалалар ... ... ... ... енді бір соқпақтары жоғалып кетіп жатты. Алайда ... бұл ... ... ... ... емес. Сөйтіп, VI—VIII ғасырлардағы
негізгі жол Сирия — Иран — Орта Азия — Оңтүстік Қазақстан — Талас аңғары ... ...... қазан-шұңқыры — Шығыс Түркістан бағытында өтті. ... ... ... айтылған жолға Византиядан шығып Дербент, Қаспий маңы
далалары — Маңғыстау — Арал маңы — Оңтүстік ... ... ... ... ... Батыс Түрік қағанаты мен Византия сауда-елшілік ... ... жол ... ... ... ... IX — XII ... бұл
бағыттағы жолмен Орта Азия, Орта жөне Таяу Шығыс, Кіші Азия ... ... ... ... ... гөрі ... жүре ... Бірақ
континенттегі саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты елшіліктер, көпестер мен
басқа да ... бұл ... XIII — XIV ... қайта жандандырды.
Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісу өлкесі Жібек жолы ... ... ... еді? ... ... ... тайпалар мен отырықшы халықтар
қатысуымен жасалған өзіндік мәдениет болды. Этниқалык жағынан ... ... ... да біртекті немесе бірыңғай этносаясат астына
біріккен. Отырықшылар мен ... ... ... ... ... ... дамудағы басты желі болып табылады. Мұндай
жинақтау ... ... мен Орта Азия ... қол ... нәтижелері жатыр. Осы аумақты мекендеген халықтардың шығу тегі
туралы деректер де осында жатыр. Б.з.-дан бұрынғы VI—III ... ... ... және жартылай көшпелі сақ тайпалары мекендеген, олардың
жоғары мәдениеті ... біз ... ... ... ... ... ... қазу кезінде көз жеткіздік. Сақтар сол кезде-ақ
Қытаймен, Үндістанмен, Таяу және Орта ... ... ... Бұған сақ ақсүйектерінің қабірінен табылған айналар, ... ... ... ... ... ... II—I ... мен қаңлылар мемлекеті өмір сүрген. ... жолы ... ... ... мұнда рим әйнегі мен теңгелері, қытай ... ... ... ... ... Сасандық Иранның мөр тасты жүзіктері келе бастаған.
Осы кезде Шу, Талас, Сырдария аңғарларында мұнаралы қабырғалармен
қоршалған ... ... ... орныңда қала орталықтары пайда
болады. Бұл ... ... ... ... тау алды ... ... аңғары мен Сырдарияның орта және төменгі ағыстарынан ... ... Арал ... ... шөлді аймақтары, Жетіасар
шатқалындағы қалалар жақсы сақталған. Әлі ... ... күн ... ... қаңқиып, садақ атуға арнайы жасалған тесіктері үңірейіп, шексіз
жазық даланы бағып тұр.
VI ғасырдың екінші жартысында Жетісу мен ... ... ... ... ... кең-байтақ жерде құрылған ірі көшпелі мемлекет — Түрік
қағанатының құрамына енді.
VI ғасырдың аяғында қағанат екі — ... ... және ... ... ... Батыс Түрік қағанатының орталығы Жетісу, ... Суяб ... ... Нақ осы ... ... жолы ... ... мен Оңтүстік Қазақстандағы қалалық ... ... ... үлес ... ... жаңадан бірқатар қалалар бой көтеріп, Оңтүстік
Қазақстандағы жол бойында орналасқан қалалар тез дами ... ... ... I ... тек екі-ақ қала — Жетісудағы үйсіндер
астанасы Үигу және Оңтүстік Қазақстандағы қаңлылардың астанасы Битянь ... ... VII ... ... бірнеше ондаған қалаларды
атайды. Олардың ең ірілері Суяб, ... және «Ақ ... ... ... ... қала болған. Жібек жолы Орта Азия, Оңтүстік Қазақстан мен
Жетісуда XIV ғасырға дейін өмір сүріп ... ... жиі ... ... мен ... ... бұл ... қалалардың күйреуі және
Қытайда теңіз жолының ашылуына байланысты біртіндеп маңызы кеміп, ақырында
мүлде ұмытылып кетті.
Ұлы Жібек ... ... ... ... жеріндегі бөлігі батыстан шығысқа ... ... ... жол ... асуынан асып Испиджабқа барады. Испиджаб
Қытай жолжазбаларында "Ақ өзендегі ... деп ... ... ал ... ... ... "Сайрам — Испиджаб деп аталған Ақ қаланың (Ал-
мединат-ал ... аты" деп ... ... ... ғғ.) ... ... ежелгі қаланың атымен аталатын Сайрам атты қалашық
бар. Бұл қалашықтың орталығында бір ... ... ... ... ірі
қалалардың бірі болған ортағасырлық қаланың қалдығы сақталған. Қалаға ... ... ... ... ... ... мен Самарқанның саудагерлері
мұнда сауда орындарын, керуен сарайларын ... Ал ... ... ... қаласында Мерв, Бұхар, Балх және Хорезм көпестерімен
Күмбезді ... ... бір ... ... өз сауда орындарын ашқан. Испиджабтан шыққан керуендер шығысқа ... ... ... Тамтадж, Абардадж қалалары арқылы Таразға
беттеген. Олар құлдарды, боялмаған мата, қару-жарақ, мыс пен темір тасыды.
Талас жазығында ... ең ... ірі қала ... содан кейін
барып керуен Таразға жетеді. Тараз VI ғасырдан белгілі ежелгі қала. Нақ осы
қалада 568 ж. түрік ... ... ... II ... Земарх бастаған
елшілігін қабылдап, Иранға қарсы әскери одақ құру және ... ... ... ... Деректерде Тараз "саудагерлер қаласы" деп
аталады. Әрі ол әуелі түркештердің, кейін қарлұқтар мен ... ... ... ... ... ... ... қаласы бар.
Оның аты VI ғ. деректерінде кездеседі. Бұхардан шыққан соғдылықтарды Жамук
деген адам ... ... қала ... ... ... Археологтар
Жамукеттың жұртын Талас аңғарынан, Жамбылдан қашық емес, Талас ... ... ... ... ... тапты. Қираған қала жұртын қазір
Қостөбе деп атайды.
Талас аңғарының таулы бөлігіндегі ірі күміс кен ... бар ... Күл және ... ... ... қалалар табылды. Аңғардың жазық
бөлігінде Атлах қаласы болған, бұл қалада 751 ж. ... мен ... ... ... үшін шайқасқа түскен. Тараздың маңында, Талас өзенінен төмен
қарай солтүстікке жүретін сауда ... ... пен Дех, ... ... ал ... ... ... деректерде Янчи, Янчи-Балық және
Кенжақ қалаларының аты аталады.
Талас аңғары мен Таразға керуендер Ферғана аңғарынан Шайтал жотасындағы
Шапаш асуы және ... ... ... асулары аркылы да келіп тұрды.
Бұл жол тармақтарын Жібек ... ... және ... бағыттары
байланыстырды.
Тараздан әрі жол шығысқа қарай шөл даламен Құлан қаласына жеткізеді.
Тараз бен Құланның арасындағы жер ... ... ... Бұл екі ... ... ... және ... қалаларын басып өтеді. Қасрибас ... ... ... соқпақк бойында жатыр, қазір ол Ақыртас үйінді
деген атпен белгілі. Ол тастан ... ... ... ... сияқты
құрылысты еске салады. Кулшуб Өрнек қаласының орныңда тұрған, қазба кезінде
бұл мешіті, ... ... ... үйі бар, ... ... қоршаған күшейтілген бекініс екені анықталды.
Құлан қаласын ... ... деп ... ол түрік елдерінің
Мәуереннахрмен ... ... әсем қала ... ... ... қарағанда ол Тараздан ... ... (17 ... ... ... ... селосының орныңда тұрған. Құланның шығысында
бір-бірінен бірдей қашықтықта (4 ... ... және ... ... ... жол ... одан кейін "түрік қағаныңың қаласы"
Кирмирауға апарады.
Кирмираудан ... жол ... ірі ... бірі ... Бұл атау жаңа қала дегенді білдіреді. Науакет түрік ... және ... ... ретінде белгілі. Қазіргі Қызылөзен
жөне Новоивановқа селоларының арасындағы Қызылөзен жұрты осы Науакет ... ... ... жол ... ірі қала ... ... Ол батыс
түріктердің, кейін түркештер мен қарлұқтардың астанасы болған. Бұл ... ... жөне араб ... X ... ... қала ... ... кетті. Астана міндеті әуелі қарахандықтардың, кейін қарақытайлардың
астанасы болған Баласағүн қаласына көшеді де, XIII ғ. бас ... ... ... Кейін қала жөнделіп бой көтереді, бірақ XIV ғасырда
қайта қиратылады, тек қана ... ... ... ... ... құлпытастағы жазулары бар бейіттер ғана бір кезде мұнда қайнаған
тіршілік болғандығын білдіріп жатты. Археологтар бұл ... ... олар ... Тоқмақ қаласының төңірегінде, бір-бірінен 5 шақырым
қашықтықта орналасқан Ақбешім және Боран қала жұрттары.
Суябтан кейін Жібек жолы ... ... ... бірде оңтүстік
жағалауын бойлай жүрді. ... ... ... ірі қала ... басып өтті, ал солтүстік жол аты бізге белгісіз бірнеше керуен-
сарайлар қалдырған. Бұл екі тармақ жол ... ... ... да, одан ... ... жолы ... мен Аксуға жетеді.
Ыстықкөл қазаншұңқырында Санташ асуынан және Қарқара өзені аңғарынан
өткен жол Іле аңғарына ... ... оң ... Өсек және Қорғас
өзендері аңғарынан өтіп Алмалыкқа, одан Такла-Мақан шөлінің ... Хами және ... ... ... Дуньхуан мен Қытайға жетеді.
Іледегі Жібек жолы. X — XII ғасырларда Жібек жолының бір ... ... ... ... қарай кесіп өтті. Тармақ
Науакетте бөлініп шығып Пенджикентке барады, одан кейін ... ... Іле ... ... ... жеткізді. Асуға Баласағұннан
шыққан екінші жол да ... Бұл жол Шу және Іле ... ... ... ... Ұрұн-Ардж тауына бағыт ұстаған. Бұл тауды VII —
VIII ғасырлардағы қытай қолжазбаларында "Цзедань" деп ... ... — деп ... деректер, — он рудың қағандары билеушілер
мен ақсақалдарды ел билеу ісіне ... ... ... ... ... ... ... атында сақталып қалған. Жібек жолы қазіргі
Қастек, Қаскелең, Алматының орныңда тұрған ... елді ... ... ... ... ... солтүстік шетінде орналасқан Талхиз қаласына
жеткен. Мұнда таудың етегінде, Талғар өзенінің оң жағалауында ... ... ... ... ... ... сауда жолындағы ірі орталық болған.
Іле аңғарына Құланнан шығып, ... ... ... ... ... және ... ағысында орналасқан қалаларға баратын жол болды.
Тасөткелден ... жол ... ... солтүстік беткейімен жүріп, Балхаш
маңына аялдайды. Шу өзенінің ағысын бойлай жүріп, Қаратаудың ... ... ... ... жолы ... Оңтүстік жолы Есік, Түрген, Шелек
арқылы Борохудзир ауданыңдағы Іле өзенінің өткелінен өтеді, содан ... оң ... осы ... ... аңғарынан келетін жолға қосылып,
Қорғас арқылы Алмалыкқа жетеді. Осы жол тармағы бойынан археологтар ... ... ... ... ірі қалаларының жұртын тапты. Іленің оң
жағалауында жол, қазіргі Көктал және ... ... ... басып
өткен. Көкталдың орныңда Ілебалық деген қала ... ... ... жол ... ... ... ... Қапшағай
шатқалы төңірегіндегі Іле өзенінің өткеліне дейін барды. Өткелден өткен соң
жол Шеңгелдіге, одан өрі ... ... асып ... аңғарына түскен де,
қазіргі Дунгановқа селосының орныңдағы Екіоғыз қаласына барып жеткен. ... ... ... қала ... 1253 ж. ... ... ... монах
Вилгельм Рубруктың айтуы бойынша, бұл қалада ирандық ... ... ... Рубрук қаланы Эквиус деп атайды. Екіоғыздан шыққан ... ...... ... ... ... ... атағы шыққан және онда мұсылмандармен қатар христандардың да
шіркеуі болған. Бұл жайлы француз королі IX Людовиктің ... ханы ... ... жөне ... ... ... Рубрук жазбалары хабарлайды.
Қаялық IX—XIII ғғ. басында Іле аңғарының солтүстік-шығыс бөлігін
жайлаған ... ... ... Рубруктің жазбасына қарағанда,
Қаялықтан онша алыс емес жерде христиандық елді мекен болған, Жібек ... да ... ... Одан әрі жол Тентек өзенінің аңғарына қарай жүреді,
Алакөлді айналып өтіп, Жоңғар қақпалары арқылы Шихо аңғарына ... ... ... ... ... ... ... кетеді.
Алакөлдің оңтүстік-батысында XIII ғ. саяхатшылары "аймақ астанасы"
деп атаған қала түрды. Ол қазіргі Көктұма селосының маңы. Кейін бұл жерді
көл суы ... ... ...... ... ... ... қазақстандық
бөлігіндегі тірек нүктелерінің бірі, Еуропаға Земархтың жүрген ... ... ... бастауы — Испиджаб қаласы.
Испиджабтан шыққан керуен Арыс өзеніндегі Арсубаникетке, Отырарға
тоқтап, одан әрі Сырдарияны бойлап Арал ... ... ... ... ... жолындағы ең ірі қалалар – Отырар мен Шауғар. Отырар аты
Арыстың Сырдарияға құяр жерінде ... ірі қала ... ... ретінде
әлі күнге дейін сақталған.
Отырар көптеген керуен ... ... қала ... Одан ... ... ... екіншісі Сырдариядан өтіп, Весидж қаласына барады. Одан кейін
жол екі айырылып, жоғарғысы Сырдарияны өрлеп, оғыз ... ... ... төменгісі Жентке кетеді. Осы жерден Қызылқұм арқылы Хорезм мен
Үргенішке, одан Еділ бойы мен ... жол ... ... жолының бұл
тармағы XIII ғ-да Еділдің сағасында алтынордалық Сарайшық қаласы ... өте қызу ... толы ... ... X ғ.-да ... ... ... қала болған
Кедер қаласы өмір сүрді. Ол ... ... ... бас ... ... аталады.
Шауғар VIII ғ. деректерінен белгілі, қазіргі Түркістанның қасындағы
Шүйтөбе сол қаланың орны деп есептеледі. ... қара тау ... ... ... ... ... қала бұл атына толық сай келеді.
Қазіргі Түркістанның орнында, Шауғармен қатар, X—XII ғасырларда ... сопы ... ... өмір ... ... ... уағыздаған Йасы қаласы
болды.
Шауғардан шыққан жол оғыздардың астанасы Жаңакент қаласына, одан әрі
Қызылқұм арқылы Хорезмге ... пен одан ... ... ... ... қалалары XII
ғ.-да Қыпшақ мемлекетінің астанасы болды.
Шауғардан кейінірек Йасыда Тұрпан асуы арқылы жол ... ... ... ... ... созылып жатқан екінші жолмен
түзу параллель жасай жүріп отырды. Бұл жол ... ... ... толы ... Нақ сол ... ... Арал маңынан Монғолияға
қарай армян патшасы Гетум мен монах Рубрук ... ... Бұл жол ... ... Құмкент, Сұғылкент қалалары тұрған.
Орталық және Шығыс Қазақстан бағыты. ... ... мен ... ... ... Жібек жолынан солтүстік пен ... ... ... шығады. Олар Орталық және Шығыс Қазақстандағы Дешті-Қыпшақ,
кейіннен Сарыарқа аталған далаға, Ертіс жағалауына, ... мен ... Бұл ... атты ... ... Дала жолы ... Алтайда
Қазақстанның далалы аудандарын көшпелілер ғана мекендеген жоқ. Мұндағы
егіншілікке қолайлы — ... ... ... ... ... ... ... жағалауында орта ғасырларда егіншілік және қалалық
өмір салты пайда болып дамыған. Мыстың, қалайы, қорғасын, күмістің бай ... ... қола ... ... ... кейінірек кен қазушылар,
металл қорытушылар, мыс және ... ... ... ... қалашықтары пайда
болды. Мал, жүн, тері, ... ... ... бай. ... ... сауда байланыстары жүйесіне, оның ... ... ... ... ... ... ... Жібек жолына жалғастырылды.
Сарай ішіндегі ғимарат (VI-VII ғғ.)
Баба ата қаласы
Су құбыры (XI ХП ғғ.). Баба ата қаласы
Отырардан шыққан жол Арсубаникет ... ... Шаян ... ... ... ... басып өтіп, Шауғар мен Йасыдан шыққан
жол Тұрпан асуы аркылы, Сауран мен Сығанақтан, Янгикенттен шыққан ... ... ... ... Сарысу мен Кеңгір, Торғай мен ... ... ... ... ... ... сарқыны
сақталған төртбұрышты болып ... ... ана, ... ... Домғауыл, Милыкүдык, Ормамбет елді мекендерінің орның тапты.
Олардың ... ... ... ашылды, тіпті Жошы хан және Алаша хан
кесенелері сияқты сәулет өнерінің ескерткіштері де бар.
Янгикенттен шыққан жол ... ... ... ... ... пен Қарсақпайға әкелді. Орталық Қазақстанға әкелетін сондай-
ақ Отырардан шығып Шауғар мен Ақсүмедегі ... асуы ... ... одан әрі ... ... ... ... Есіл мен Ертіс өзендеріне
кететін Сарысу жолы болды. Ең қысқа жол ... ... Шу ... ... ... ... ... жеткізді. Тараз қаласынан шығып Талас
өзенін құлдилай, Мойынқұм, Бетпақдала ... ... ... ... "Хан ... деп ... соқпақ кейінгі кезге дейін пайдаланылған.
Ибн Бахр мен әл-Идрисидің мәліметтеріне ... ... ... және ... ... басып өтетін сауда жолы Ертістегі
қимақтар хақаны ордасына соғып, одан әрі Енисейдегі ... ... ... үш жыл ... қырғыздарға жібек артқан керуен жөнелтіліп отырған.
Сарай (VI — VIII ғғ.). Баба ата ... ... ... ... Қазақстанмен Шу-Іле тауларының солтүстік беткейін,
Шу өзенінің сағасын ... ... ... ... жол арқылы байланыс
жасаған. Тағы бір маңызды ... жолы ... ... ... Қоңқал
және Бодула керуен жолы арқылы Балқаш маңына, одан әрі Ортасу өзенін, Ақпақ
және Ағашада қала жұрттары бар Іле ... ... ... ... Балқаш
жағасына, содан кейін ені 8 шақырымдай ... ... ... ... және
солтүстік жағалауларын қосып жатқан Ұзынарал түбегін кесіп өтеді. Осындағы
мүйістен көп ... су ... қала ... ... ... ... керуендер
бұғазды кешіп өтіп Тоқырау өзенінің сағасына шыққан да, оның жағалауымен
Ұлытау ... ... деп ... ... ... ... солтүстік іле жолы Алакөлді батысынан
айналып өтіп, Тарбағатай жотасы арқылы Ертіс ... ... ... ... Тарбағатай мен Ертіс жағалауында Банджар, ... ... ... ... ... және ... қақпалы мықты бекініспен қоршалған
ірі қала — ... ... ... ... ... сауда жолдары
арқылы Енисейдегі қырғыздармен, Монғолиядағы ұйғырлармен және ... ... ... ... ... және ... жолы ... Жібек жолы әуелде Қытай жібегін батыс елдеріне
тасу үшін салынған. Ал шығысқа Римнен, Византиядан, Үндістан, Иран, ... ... ... мен Русьтен осы ... ... ... Осынау таңғажайып, жат жерлік тауарлардың тізімі шексіз
мол. Бұлар — хош иісті дәрілік шөптер — ... мен ... ... суы мен ... амбра, қардомон (өсімдік түрлері) мен мусқат жаңғағы, женьшень мен
питонның өті, кілемдер мен ... ... ... мен ... ... мен яшма, янтар мен маржандар, піл сүйегі, ... ... ... аң терілері мен теңгелер, садақ пен жебелер, семсер мен
найзалар, т.б. көптеген заттар.
Жібек жолымен сатуға таза ... ... араб ... ... ... пен ... ... мен қарақұйрықтар, қаршыға мен
бүркіттер, тауыстар мен тотықұстар және түйеқұстар ... жолы ... екпе ... ... шабдалы мен қауын, дәм-
татымдық шөптер мен қант, көкөністер мен жемістер таралды.
Алайда саудадағы ... ... ... ... ... ... сияқты
халықаралық валютаға айналды, оны патшалар мен елшілерге сыйлық ретінде
үсынды, жалдамалы әскер ақысына және ... ... ... ... ... I ... ... императорынан басқа да сыйлықтармен
бірге қытай жібегінен ... ... ... тәж ... ... ... ... көйлек алған.
Қытай, Орта Азия, Шығыс Түркістан билеушілерінің сарай қабырғаларына
жібек киім киіп, соған лайық бағалы ... ... мен ... ... ... жолы ... Қазақстанда. Жібек жолымен тасылған тауарлардың,
жібектің де біразын оның казақстандык бөлігінде орналасқан қалалар ... ... ... Оған археологиялық олжалар толық айғақ.
Қола құмыра (ХІ ғ). Отырар жазирасы
Отырар жазирасындағы Мардан обасын қазған кезде бейіттердің ... ... IV—I ... жататын қытайлық "ушу" теңгелері табылды.
Теңге Батысқа, оның бер ... ... ... ... ... ... ... керуеңдерімен байланысты болды. Ол кез жайлы кытай
деректері былай деп хабарлайды: ...Осыған дейін шет ел ... ... ... және алыстағы елдерге даңқы жетуіне ... ... ... сарайы қаңлылармен де қатынасын үзген жок.
Сауда тауары ретінде Батысқа жол шеккен ... ... ... ... ... Жетісудың күміс құмыралары да болды. Таразды
қазғанда табылған I Юстинианның византиялық алтын солидінің ... ... шлем ... ... мен ... ... императордың, екінші бетінде
қолына крест ұстаған Жеңіс құдайының бейнесі салынған. Византиялық алтын
солид көп елге ... ... ... ... жүрді. VI ғ. орта
кезінде өмір сүрген саяхатшы Кузьма Индиноплавтың ... және ... ... ... құдіретті екендігі жөңінде таласқаны жайлы
өңгімесі бар. Сол жерде византиялық бүкіл дүние жүзіне таралып кеткен ... ... ... кетеді, ал парсы көпесінің күміс теңгесі айдалада
қалады.
Талхиз жұртынан табылған шет жерлік бұйымдар мұнда XII ... ... ғ. ... ... (X — XI ғғ.). Тараздан өкелініп сатылған. Бұл — ... ... шыны ... ішкі ... ... ... ойылып салынып,
саңырауқұлақ түріндегі өшекейлі коршауға ... ...... ... ... сонымен бірге фаянс тостағанның сынығы
табылды.Оның ішінде таулы және ... ... ... ... ... он бір адам мен бір әйел отырған ... ... ... ... жалатылған бай киім киген, алтауының киімдері ... ... ... қара ... ... ... ... дөңгелек нүрмен қоршалған. Ортада тұрған ер адам бәрінен денелі,
басында төж, оң қолындағы семсердін үшы ... ... Ақ ... ... биік бас киімі бар, бос жіберілген үзын шашы иығын жауып
түр. Адам бейнелері ... ... ... денесі көрінеді.
Тостағанның сыртында қара түс аясында айдаьардың қабыршақгы ақшыл
денесі бөліп тұрған ... ... екі ... боп ... орналасқан.
Тостағанның түбінде иероглифтері бар сопақша таңба (марка) басылған.
Үш мыс табақшаның қалдығы да осы ... ... ... ... біреуінің диаметрі 49,5 см. Табақшаның ішінің ... ... жағы ... шеңберлерге бөлінген. Ортасындағы әшекейлі ... ... әйел ... ... тәж қондьфған қанатты екі жөндік
бейнеленген. Олар артқы аяқтарына ... ... ... ... жініппсе қанаттары доңғалана көкке көтеріліп түр. Әшекейлі
қоршаудың ішіндегі бос жер өсімдік тектес ... ... ... ... бос жер ... ... ... толтырылған. Әшекейлі
қоршаудың сыртында жүгіріп бара жатқан иттер мен түлкілер, "аң қуу" сәті
бейнеленген. Осындай ... ... ... ... ... ... мен аң қуу суреттері Орта Азия, Еділ бойы, Зақавқазье, Таяу жөне
Орта Шығыс жерінен ... ... ... мен ... ... Бұл ... ... жасалып, Жібек жолы арқылы осы елдерге
таралған.
Сырдария бойындағы ортағасырлық қалаларды, Отырарды ... ... ... көп ... — бүк ... ... ... пен барыстың бедерлі бейнелері бар
нефриттен жасалған қытайлық ... ... ... ... ... Таң ... Сун әулеттері дөуірінде жасалған.
Халықтар арасында сауда байланысы болғандығына сирек кеэдесетін құнды
жәдігер-Отырардан ... ... ... ... бола ... Онда ... және ... Орда өл-Азам сияқты ... ... ... ... ... тенгелер, Сивас, Кония, Тебриздік кіші-
азиялык, Женттен қазакстандык ... бар. ... XIII ғ. ... ... ... күміс заттар арасында ұйғыр жазуы бар
әшекейлі белдіктің таналары, Орта ... ... ... ... және ... ... өрме білезіктер, Кіші Азия қалаларының шеберханаларынан
шыққан белдік тағасы кездеседі. Көмбе Жібек ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар тайтүяқ және сопақша кесек түріңдегі ... ... ... ақша ... ... деректерден белгілі.
Флорентия көпесі ... ... ... ... ... ... ... көпестер өздерімен бірге тоқыма мата ала барып
Үргеніште сатып, сол жерде қолданылатын сом күмістерді (құйма ... ... алып ... тиіс ... ... табылған XIII—XIV ғасырлық қол айналардың біразы
осы жерде, Жібек жолы арқылы Қытай мен Персиядан келген жат ... ... ... ... сырт ... "аң қуу" көрінісі
бейнеленген айна және он екі жылдық циклдегі аңдар мен ... ... ... ... ... ... ... диаметрі 4,8 см, бетіне бедерлі бейнелер
орналастырылған қола медальон табылды. Бір жағында қолында атуға ... бар, ... үш жағы ... ... жебелерге толы қорамсақ
ілінген атты адам бейнеленген. Аттың қасында ит немесе сілеусінге үқсас аң
жүгіріп келеді. ... ... ... сақинаша иірілген айдаһар ... ... бұл ... ... — лун" деп ... Мұндай
медальондар Жетісудан, Орта Азия мен Еділ ... да ... ... ғ. соңы мен XIV ғ. басындағы Египет қола ыдыстарының әшекейінде
кездеседі.
Әшекейлі өрнектерге бай қола ... ... мен ... ... өрнектің аясындағы медальондар ішінде үйректер, ал қанатты сфинкс
бейнеленген қақпағында ізгі ... ... бар. ... ... ғасырларда Орта Азия мен Қорасанда жасалған.
Отырардан табылған жіңішке ... ... шыны ... ... те ... ... ... болады. Ол мөлдір ақ шыныдан істеліп, көк, қызыл
және жасыл түсті сыр бояулармен ... ... ... ... ... Бұл ыдыс ... ... бағалы шыны бұйымдары бүкіл дүние
жүзіне
Қола ... (XIII т.). ... ... ... ғ.): 1, 2, 3 ... ... ... бөлшектері; 5 сырғалар, жүзіктер. Отырар
таралып кеткен дәстүрлі шыны жасау орталығынан келген. Сирияның түрлі түсті
сырлы бояулармен ... ... ... шыны ... ... Еуропа
мен Қавқаздан, Еділ бойынан, Орта Азня мен ... ... Енді ... ... ... да ... отыр.
Жібек жолы арқылы заттар ғана емес, көркемдік стиль түрлері ... жаңа ... ... ... ... дами бастаған. Керамиқадағы
тимурид стилі—ак түс аяғында көк түстің үйлесімді өрнектелуі — осы ... ... ... ... ... бар. Юань әулеті кезеңіндегі Қытайдың
император шеберханаларында дүниеге ... бұл ... ... ... Орта
Азияға кеңінен белгілі болған. Кобальтпен әшекейленген керамиқа тостағандар
мен құмыралардың ғажайып үлгілері дүние ... ... ... ... тұр.
Елдер мәдениетінің өзара әсері және бірін-бірі байытуы
"Дүниежүзілік патшалық". Орта ... ... ... ... мен елдерді қамтитын торт "дүниежүзілік патшалық" бодды ... бар. Бұл ... ... тек ... ... аймақта қожалык
етті. Қытайда Суй (589— 618), содан кейін Таң (618—907 жж.) ... ... ... ... ... Ганг ... Қанауджа
қаласы орталығы болған үнді билеушілерінің патшалығы, Тынық ... ... ... жерді алып жатқан түркілер бірлестігі, Персия мен Византия
дүниенің төрт бүрышына орналасқан төрт ... ... ... ... ... ... — оңтүстіктегі пілдер ... ... ... байлықтар патшасы (Иран мен Византия), солтүстіктегі жылқы
патшасы (Түрік қағанаты), Шығыстағы ... ... ... ... тұжырым мұсылман авторларына да ауысқан: пілдер патшасы даналық патшасы
деп аталып, кейіннен үнді философиясы мен ... ... ... ... — атақты қытай суреттеріне қарағанда мемлекеітік басқару
және өнеркәсіп патшасына, ... ... ... ... ... ... ... екі патшаға: біреуі (патшалардың патшасы) ... ... ... ... екіншісі (еркектер патшасы) кейіннен Византиядағы
сұлу халықтың ... ... ... ... ... ... елді ... қабырғасына салынған суреттерден байқалады, ... ... ... ... мен үнді брахмандары, үшіншісінде — ... мен рим ... ... халықтың өзіне тән ерекшелігі мен даңқы шығатындығы жөнінде Иран
ақыны Насир Хисроу өз өлеңдерінде былай деп толғанады: "Поэзияда ... ... жоқ, ал ... ... ... ...... мен музықа — римдіктердің үлесі болса, сиқыршылық ісінде үнділер
алдына жан ... ... ... салу ... ... ... ... суретшілер өлемде жок".
Әдебиет, бейнелеу жөне театр өнері мөдениетінің бір-біріне ... ... ... ... ... жұртын қазғанда ашылған діни
үйдің қабырғасы (VIII—IX ғғ.) қалың сылаққа ойып ... ... ... ... ... шоқгана салбырап тұрған жүзім
сабағы, қызғалдақтар, жапыракшалар, пальма бүтағы ... ... ... көмкерме, өсімдік шоқтары бейнеленген. Ою мәнері, өрнектің кейбір
элементтері, стилі ... пен ... ... мен Фустанг сарайларының
қабырғаларының әшекейлеріне үқсас. Бұл ... ... ... ... ... ... сәні ... жолы арқылы таралып, мұсылман
елдеріне ... ... ... ... ... сол ... замандастары қайсыбір мемлекеттің
қай жағынан көзге түскендігін ғана ... жат ел ... ... ... туралы да жазып қалдырған, осының нөтижесінде дүниежүзілік
мөдениеттің негізгі ... ... ... ... — сопы ... Руми ... ... мен
кедейлерге жанашырлық білдіріп, рақымсыздық, пайдакүнемдік ... ... ... ... ... әсері, ынтымақтастық
жайлы толғанады. Руми былай деп жазды: ... пен ... оңай ... жиі ... Екі ... ... ... да жиі кездеседі.
Демек, ынтымақтастық тілегі мүлде басқа нәрсе: ынтымақтастық біртілділіктен
қымбат саналады".
Жібек жолы аркылы ... ... ... мен ... ... сәулет
өнері, қабырға суреті мәдениетімен қатар Батыс пен Шығыс елдері ... және би ... ... ... ... де ... ... мен
бишілер, жабайы аңдарды үйретушілер, акробаттар мен ым-қимылшылар,
сиқыршылар мен ... ... ... ... жол ... жүрген.
Бұл өнер тілсіз-ақ барлық халыққа түсінікті ... ... ... өтіп ... Өнер ... Греция басилевсі, Киев
князі, Түрік қағаны, ... ... ... оркестр салтанатты сарай маңында ұсталды. Олар "сарайдағы
ресми рәсімдерде ғана ... ... емес ... да ... ... бірі ... 30 мың музықант ұстаған. Суяб маңындағы
ордасында елшілермен ... ... ... бір ... ... Сюань-Цзянь былай суреттейді: "Қаған шарап әкелуге және ... ... ... Осы ... ... ... ... сүйемелденген
жатжерлік өуен ойналып түрды. Бұл өзі жабайылар сазы ... да, ... ... ... жетіп, қуанышқа бөледі".
Таң әулеті кезіндегі Қытайда Батыстың — Шығыс Түркістан мен Орта ... ... ... ... Қашғар, Бүхар мен Самарқанның,
Үдістан мен ... ... ... ... түрде Қытайдың музықалық
дәстүрімен үйлесе ... ... жөне ... ... Қытайдың хореографиялық мәдениетіне
көп жаңалыхтар әкелді. Өсіресе биші ... мен ... ... ... ... секірмелі биін" өдетте ирандық үлгімен ... мен биік ... ... ... ... ... ... Бишілер үзын шүберек белбеу буынып, оның үштары би ... ... ... ... ... ... ... өте жүқа торғын
халаттарының сыртынан күміс белдік буынған, екі жас қыз ... Олар ... ... ... ... тағылған шошақ бас киім, аяқгарына қызыл
зерлі матадан ... ... ... ... Бишілер сондай-ақ "Құйындай
үйтқыған Батыстың қыздары" биін биледі, мұнда ... ... пен ... ... ... (замш) етік киген соғдылық қыздар секіре ... шыр ... ... ... жиі ... тұрған. Византия
императрицасы-орыстың князь түқымынан шыққан ... ... ... мен ... цирк ... ... көңілін
көтерді. Селжүқ сүлтаны II Арсланның құрметіне I ... ... ... ақробаты қауіпті қарғу-секіру ойындарын көрсеткен. Сондай-
ақ масқа кигендер ойын-сауығы тамашаланған.
Бұл дәстүр мұсылман елдерінде кейінгі ... ... ... ... мерекесі кезінде халифтің алдында масқалы ... жолы ... ... қазған кезде әр жерденақ халықтар
арасында музықа және театр мәдениеті ... ... даму және ... байыту әрекеттері болғандығын айғақтайтын көптеген деректер табылды.
Бұл Таң әулеті кезінде жасалған, биші ... мен ... ... ... ... ... ... күйдірген саз ыдыстар
жинақтамасы. Әртістердің ... бет ... Орта Азия ... ... ... Варахша, Афрасиаб, Топыраққалы және ... ... ... ... ... ... ... әртістер бейнеленген. Пенджикенттен биші ... ... ... мүсіні табылды. Сырдариядағы Кедер ... X—XI ғғ. ... ... ... ... табылды.
Діндердің таралуы. Жібек жолымен Будда дінінің таралуы.
Жібек жолы арқылы діни ой-пікірлер де таралды. ... ... арғы ... ... ... өз ... ... Үндістаннан Орта
Азия мен Шығыс Түркістан арқылы будда діні келсе, Сирия, Иран мен ... ... ... ... кейін ісләм діні таралды.
Будда діні Қытайға Орта Азия ... ... деп ... Бұл
қозғалыс б.з.-дан бұрынғы I ғ.-дын ортасында басталған Шығыс Түркістан мен
Қытайда будда дінін таратуда ортаазиялық дін ... мен ... ... ... ... ... рөл атқарды.
Ерте орта ғасырларда будда дінін таратудағы ... ... ... ... Азияда будда дінін таратқан да нақ солар.
Соғды тіліндегі "бодисатва" сөзі ... ... ... ... ... ... болған Нара қаласындағы Қареджи будда храмында соғды
жазуы сақталған.
Будда ескерткіштері Орта Азия арқылы ... ... ... ... қалалардан табылды. Біраз жылдан бері Қаратобедегі Термезден ... ... ... қазу жүмысы жүргізілуде. ... ... діни ... ... ... ... ... Гаур қала жұртынан
табылды. Тәжікстанның оңтүстігіндегі Вахш аңғарынан өшекейлері ... ... ... ... туындысы болып табылатын Аджина-тене будда монастЫрі
зерттелді.
Түріктер будда дінінің өсеріне VI ... ... ... ... ... ... ... дініне тілектес болғандығын жазған. VII ... ... ... түрік қағанаты халкының көпшілігі будда
дінін
табылған ... ... ... болды. Түріктерде будда
кейіркерлерінің кішкентай дінінің таралуы ... ... және ... мен ... тұрмысқа көшуіне байланысты деп есептеледі.
бейнесі
Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісуда будда діні ... ... Шу ... ... Қызылөзен, Новопокровқа, Новопавловск елді
мекендерінен будда ескерткіштерінің ... ... ... — храмдар мен
монастырлер, шағын шіркеулер, ... ... ... ... қойылатын
ескерткіш (ХП-ХІІІ ғғ.) ... мен ... VII ғ. аяғы мен VIII ғ, ... ... екі ... толык қазылып зерттелді.
Табылған олжалардың арасында үнділік заттар: қола мен күмістен
жасалып, алтын ... және ... ... ... Будданың
кішкене мүсіндері, қола таналар мен жалпақ тіліктер, ... ... ... ... ... ... Жаңғыртпа
түйек өрнектер және Буддаға арналған иконографиялық мазмұнды жазуы ... ... бар. ... ... ... ... ... тақтатас ерекше қызықты. Тақтатастың үзындығы 60 см, ені
35-32 см, ... 14 см. Бет жағы үш ... ... ... бөлікте
ирекпен өдіптелген арқаның астында үш ... ... ... екі ... бар, ... гүлінде отырған Будда бейнеленген.
Ортаңғы ... екі ... ... ... ... бейнесі, ал төменгі
бөлікте донаторлар бейнеленген. Тақтатастың жиегінде гүлмен ... ... бірі ... арт ... үнді ... ізі сақталған.
Шеттен әкелген бұйымдар қатарына шағын көлемді тастан жасалған "Будда
дүние жүзіне" горельефі жатады.
Ортағасырлық Испиджаб ... ... ... ... ... ... ... де өте қызықты археологиялық олжа ... ... ... сары ... ... ... ... бөлмелер ашылды. Төбесінің жабылуы VI—VIII ғғ. ... ... ... еске ... ... ірі саз ... қосылған жерін
қара бояумен бояп қойған, бұл да жер үсті ... ... ... асты монастырлері мен храмдар ... ... діні ... жиі ... Мұндай құрылыстар өсіресе Шығыс Түркістаннан,
негізінен оның солтүстігінен батыстағы Қашғардан шығыстағы ... ... және ... ... ... ... ... енді Оңтүстік
Қазақстаннан сондай құрылыстар тізбегі байқалуда.
Христиандықтың ... ... ... ... Батыстан Шығысқа
қарай таралды. V ғ. бірінші жартысында Шығыс Рим ... ... ... ... ... ... ... сектасын күрды.
Нестори Мария бикештің баласы құдай емес, адам, Христос тек ... ... ... рух иесі ғана деп уағыздады. Несторидің ... ... ... ... Христостың анасы деген дүрыс, өйткені "Мария
құдайды ... ... атты адам ... ... әкелген". Бұл түжырым
көпшілік арасында толқу туғызды. Ол 325 жылы ... ... ... адам мен ... ... жиынтық бейнесі деп есептелетін діни
нанымды жоққа шығарды. Несторидің ілімі 431 ж. Эфес соборыңда ... ... оны ... ... жазалау басталды.
Қуғындаудың салдарынан олар Иранға қашуға ... ... Бай ... мен ... ... ... жасау құқынан
айырылып, Шығысқа қарай жылжыды.
Сириялықтар Азияның ең түкпір аудандарына да жетті. Олардың сауда-
саттық ... ... ... жағалауынан "Аспаң тәңірі империясына" дейін
созылып жатты. Таулар мен ойпаттарды басып ... бұл жол ... ... ... ескерткіштер, күнделікті тұрмыс заттары мен өнер
туындылары, христиан дінін ... діни ... ... ... бойынан сириялық христиандардын қалдырған белгілері де ... ... ... ... ... ... ... олардың
Араб түбегіндегі елдерге, Үңдістан мен Орта Азияға мәдени әсері көп тиген,
иран жөне ... ... ... ... ... ... ... отаршылар мен отарларының арасында таралуынан да сирия жазуымен
соғдылықтар кеңінен ... ... ... ... ... ... ... мен ұйғырларға таралды.
VII—VIII ғасырларда несториандық бағыт Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу
қалаларында кеңінен ... ... ... христиандық шіркеулер
болды. Патриарх Тимофейдің кезіңде ... жж.) ... ... жабғуы
арқылы христиандықты қабылдады. IX—X ғасырлардың түйісер кезінде қарлұқтар
метрополиясы құрылды. Тараз бен Меркеде христиандық шіркеулер ашылды.
XII ғ.-да ... және ... ... құрылды. XI ғ.-да
монғолдың керейт тайпасы да христиандықты ... ... ... еңбегінде " Иисустың уағыздары — жасай ... ... де ... оны ... ... деп ... ... да христиандар көп ... ... хан 1203 жылы ... ... ... ... ... оны просвитер Ионан деп
таныды, ... ... ... ол XII ғ.-да ... патшалық құрған.
Қалай болғанда да, несториандықтар Шыңғыс хан империясында маңызды рөл
атқарған. ... ... ... ... ... несториан қыз Сұртоқты-
бике Шыңғыс ханның кіші ұлы ... ... екі ұлы хан ... ... және Иранды жаулап алған Құлағудың шешелері болған.
Вильгельм Рубрук Іле аңғарындағы христиандардың Қаялықта ... ... ... болғандығын мәлімдейді. XIV ғ.-да Ыстықкөлдің ... ... ... онда қасиетті Матфейдің денесі шірімей
сақталғандығы белгілі.
Оңтүстік Қазақстан және ... ... ... ... жазба деректердің мәліметін растайды. Ақбешімнен христиандық ш
ркеудің қалдығи ... пен ... ... ... ... және қола ... таі ... хрмсіиаьдық.ардың моласы табылды. Қызылөзен қалашығынан нефрт крест
-абылды. Шымкент қаласындағы ... ... ... ... ... ... түр. Онда ... белгісі-крест пен көгершін
бейнеленген.
Таразды қазғанда ... тғ. ... ... ... ... ... деп ... қыш саптыаяқ табылды. Несториандық қолөнершілер
бұйымдарына жятатын Анаковтік және ... деп ... ... ... байланысты) екі күміс табақшада христиандық йі оітогрг фиялық
мазмұндағы суреттер салынған. Григорьевтік ... ... ... ... ... ... ... жалғасқан уш медальон
ішінде олардын арасында діни тақырыптағы суреттер бар.
Ортаазиялық түрік-христиандардын діни өнері мен діни ... ... ... ... мен ... бар ... ... тастар XIX ғ. аяғы XX ғ.басында Жетісу мен ... ... ... ... ... ... тас ... де кездестіріп қалады. Науакетте христиандар қауымы болғандығы ... жа зуы бар ... ... ғана ... қыш ... ... үлкен құмыралардың гүлтәжіне жазылған соғды жазуынан ... ... ... ... "Бұл ... үстазым Йарық-Тегінге
арнадым. Шебер Пастун. Ол (құмыра) өрқашан толы ... ... ... жазу бар. Бұл жазудағы "ұстаз" сөзі түркі-соғды ... ... ... терминдеріне келеді. Соңғы "аминь" сөзі ... ... ... қауы ... ... болғандығына күмән келтірмейді. Екінші
құмырада қысқа ғана: "ҚұМыраны ... ...... деп жа ... ... ... ... табылған тағы бір ... ... ... ... деп ... "Бұл ыдыс — ... қауымының
сыйы. Бұл шарапты қуанышыңа іш, тақсыр... Құдайдың ... ие ... ... ... ... болсын!"
Тараздан табылған құмыраның бүйіріне "Елтағ билеуші", ал Қасмычи қала
жұртынан шыққан күмыра гүлтөжіне "Епископ ІПирфан"(ІХ—X ғғ.) деп ойып
жазылған. ... ... ... ... ... ... ... шарап жасау ісі христиандардың қолында болған, өйткені олардың
салт-дәстүрінде шарап маңызды орын алады. Археологтар сондай-ак Ақтөбе қала
жұртынан X—XI ғасырлар дағы ... ... ... ... Оның түбі ... крест бейнелес етіп төселген.
Осылайша, археологиялық және эпиграфиқалық олжалар ... ... ... ... ... жолдарын айкындайды. Манихейлік
жөне зороастра діндері. Жібек жолы арқылы тағы бір дін — ... ... ғ.-да ... пайда болған дін өзінің жолын ... ... ... ... Қытайға дейін жетті. Ол негізінен зороастризм Мен
христиандықтың қосын ... ... ... дінінен ол мессиандық2
идеясын, ал ...... пен ... жарық пен
түнектің күресі идеясын қабылдаған. Манихейлікті таратуда ... ... да ... ... VIII ғ. басында Самарқанда манихейлік
басшының резиденциясы ... ... дін Орта ... ұзақ ... өмір
сүрді, будда дінінін манихейлік ескерткіпггерге, сөз ... ... ... да ... ... мен ... Қазақстанда, өсіресе отырықшылар арасында
манихейлікті жақтаушылар көп ... ... ... ... ... қасиетті кітабы" атты манихейлік ежелгі ұйғыр қолжазбасында осы
кітаптың "Арғу-Талас қаласында ... ... ... ... ... діни ... ... үшін жазылғандығы туралы айтылады. Сондай-ақ
манихейлік сенімдегі адамдардың жетісулық Баласағүн, ... ... да ... ... қатарына Тараз орныңан табылған ... ай ... ай) ... ... қола ... ... ай манихейлік жүлдыз сәулелі құдайдың символы болып табылады.
Ортағасырлық Қазақстан қалаларының түрғындары арасында ... ... ... еа^елгі Иран жеріңде дүниеге келген тағы бір ...... ... ... де ... ... діні — Әлемдегі төрт
нәрсені қасиет түтады, олар — су, от, жер, ... Бұл ... ... ... ... ... ... құрылыстар, Қоегөбе және Қызылөзен қала
жұрттарында сақталған.
Орта Азия мен ... ... ... дін ... ... варианты таралған. Ол жергілікті пүтқа табынушылықпен, атап
айтқанда отқа, ата-баба аруағына, қой, ... түйе ... ... жымдасып кетті.
Зороастра дінін VI—VII ғғ. Қазақстан қалаларында соғдылықгар таратты
деп есептеледі, дегенмен оның ... ... ... ... ... ... ... бүдан көп бүрын таралған болатын.
Сырдария қалаларынан зороастра дінінің айшықгы ескерткіштері табылды.
Ағаштан ойылған заттар жинақгамасы бұл ... ... діни ... бай ... ... ... ... қатар бұл жерде
соғдылардың зороастралық діни сенімдері кеңінен таралған. Ол ... ... ... ... ... де үзақ уақыт омір ... ... ... ... ... ... шалатын
ошақ тапқан. Оюлы ернектермен әшекейленген ошақ от жағуға арналған. Бұл
қасиетті маздеизм ... ... қала ... ... ... ... араб ... көшкендердің де от басына жылу беріп тұрды. Чаганиан
әмірінің сарайында болған Дакий ақын жер бетіндегі бар игіліктің ішінен ... ... сүлу әйел және ... дінін ұнататындығын айтқан.
Мұсылмандыктың таралуы. Ісләм, "оқ пен семсердің" күшімен ғана емес,
мұсылман ... ... ... ... да ... ... діні Шығыста
христиандықты да будда дінін де зороастра діні мен ... ... да ... ... Жаңа дін ... жолы ... көптеген
қалаларда берік орнықты.
Қыш табыт
VIII—IX ғасырларда Оңтүстік ... ... ... ... ... сақталған. 840 ж. Нух ибн Асад ... 859 ж. ... ... ... ибн Асад ... ... ... мындаған адамдарды қамшының астына алады". 766 ж. Жетісу мен
Онтустік Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... үшырады. 893 ж. Исмаил ибн Ахмад Таразды басып алып,
қаладағы бас шіркеуді мешітке ... ғ. ... ... ... ... ... ... дініне
енді, ал оның ұлы Боғра хан Харун ибн Мұса 960 ж. ... ... ... жіриялады.
Акырындап жаңа дін көшпелілер арасына да таралды. Ибн Хауқаль Фараб
пен Кенжид және Шаш ... ... ... ... ... ... й--да ісләм қыпшақтар арасына да таралды Археологиялық қазбалар IX-
XIII ғасырлардағы қалаларда мұсылман ... ... ... бен Меркеде христиандық шіркеулер мешітке айналдырылды. Ісләмді
тұтынушылықтың ... ... ... ... ... ... Әл-
Макдиси сондай бір мешіттің Кедер қаласында салынғаны туралы баяндады.
Кедер қаласының орны деп ... ... ... ... ... ... ... ортасында, көшелер қиылысында салынған.
Жетісудағы ірі қалалардың бірі Баласағұндағы мешіттің құрылысы ... ... ... ... ... қалдығы қала
жұртында әлі күнге дейін түр.
IX—X ғасырларда жерлеу дәстүрінде ... ... Ол ... тән ... ала ... жерді қазып, шикі кірпіштен қаланған
сағанаға жерленген. Марқұмның басын солтүстік-батысқа, ... ... ... ... Ең ... ... ... Отрардан табылды, ол
IX—X ғасырларға жатады.
I—XII ғасырларда ... ... ... ... құрылыс салу орын ала
бастады. Ен ежелгі мұсылман ... ... ... ... ... ... 18 шақырым жердегі Головочаевқа селосының
түсында екі кесене сақталған. Оның Бірі Бабаша ... ... X ... ... — Айша бибі кесенесінің тек батыс қабырғасы сақталған,
қабырғаның жазық беті өсімдік тектес және ... ... ... ... ... Кесене XI—XIII ғасырларға жатады.
Сырдарияның төменгі ағысында XII ғ. салынған Сырлытам ... Оның биік ... ... ... саз ... ... оюлармен әшекейленген.
Шыңылтыр бояулы ыдыстардың ішінде араб ... ... ... қыш ... көп ... ... көбі таза өшекей
ретінде қолдалынған, олар оқуға келмейді, ал кейбіреуі әр ... ... ... діни ... ... ... келеді.
Металдан — мыс пен қола бұйымдар өндірісінде де игі тілектер ... ... ... ... ... ... үлгісі кеңінен
таралды.
Жібек жолы дүниежүзілік дамудың жарқын көрінісі ... ... ... және ... ... ... ... далаларын кектей
өтіп, биік таулардан асып, құнарлы ... ... ... алға
бастаған сауда жолдары, осы жолмен тасылған сан түрлі ... ... мен ... ... орта ... ... және ... өмірдің
күрделілігін айқындайды. Батыс пен ... ... мен Азия ... қалаларында бір-біріне мүлде ұқсамайтын мәдени үлгілер тоғысып,
бірін-бірі байытты. Отырықшы қалалықгар мен ... ... ... ... ежелгі дәуір мәдениетінің алқасында інжудей жарқырап
тұратын өзіндік ... ... ... Орта ... ... ... Байпақов К.И., Көмеков Б.Е.,
Пищулина К.А. Алматы қ., ... ... 56-84 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстандағы ортағасырлық қалалар71 бет
Ұлы Жiбек Жолы жайлы36 бет
Ұлы Жібек жолының тарихына шолу29 бет
"Ұлы Жібек Жолы."16 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
Жiбек жолының Қазақстанның экономикасына әсерi6 бет
Жібек жолының бағыттары12 бет
Жаңа жібек жолы экономикалық белдеуі61 бет
Қазақ мәдениетінің бастаулары. Ұлы Жібек жолының пайда болу тарихы27 бет
Қазақстан жеріндегі Ұлы жібек жолы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь