Сәкен Сейфуллиннің мемлекеттік қызметі


Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 39 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Жоспар

Кіріспе
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3-11
І тарау. Сәкен Сейфуллин шығармашылығына қоғамдағы саяси жағдайдың тигізген
әсері
1.1 Сәкен Сейфуллиннің қоғамдық-саяси қызметінің алғашқы кезеңі ... ... ..12-
13
1.2 Сәкен Сейфуллиннің мемлекеттік
қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13-18
1.3 20-30 жылдардағы идеологиялық күрес және Сәкен Сейфуллин ... ... ... .18-
20

2 тарау. Сәкен Сейфуллин шығармашылығының зерттелуі
2.1 Сәкен тұлғасының көркем шығармаларға арқау болуы
... ... ... ... ... ... ... 21-25
2.2 С. Сейфуллин шығармашылығындағы жаңаша қырлардың зерттелуі ... 25-30
2.3 С. Сейфуллин – қазақ әдебиеттану ғылымына өзіндік үлес қосқан
ғалым ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30-35

3 тарау. Қорытынды
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... 36-39
Пайдаланылған әдебиеттер
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... .40

КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Қазақ елі тәуелсіздік алғаннан бері отандық
тарихты зерттеу жолында көптеген игі істер жасалып жатыр. Соның бірі –
кеңестік саясат пен коммунистік идеология шеңберінде бұрмаланып жазылып
келген төл тарихымыздың ақтаңдақ мәселелерін шындық негізінде қайта жазуға
мүмкіндік туды. Қазіргі таңда бұрын зерттеуге тыйым салынған ұлттық
тарихтың құндылықтары терең талдау арқылы ой елегінен өткізіліп, өзінің
лайықты бағасын алуда.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев Тарих толқынында
кітабында: Ұлттық сипаттың барлық көріністері үшін тоталитаризм әсіресе
апатты болды. Жүздеген және мыңдаған жылдар бойындағы ұлттық тарих оның
небір нәзік, небір айшықтарымен қоса соншалықты өрескел озбырлыққа душар
болды. Небір кемеңгер билікшілері мен небір ғажайып өнерпаздары бар қазақ
даласының нақты тарихы бүкіл дүниені түп-түгел қайта құрудың жаңа
доктринасы шеңберінде түк құны жоқ қайдағы бір жабайы тағылық ретінде
қайта жазылды. Ұлттық сананы қорлап, жер қылған осы содырлы нұсқадан біз
әлі арыла алмай келеміз, - деп тарихты танып-білуге таптық әдістің
тигізген зардабы турасында жазған еді [1, 226 - б.].
Отандық тарихтың әлі де ашылмаған, ақиқаты айтылмаған күрделі тұстары
көп. Қазақ ұлтының болашағы жолындағы күреске толы осындай күрделі кезеңнің
бірі – ХХ ғасырдың 20-30 - жылдары болып табылады. Өз мүддесін ұлт
мүддесімен ұштастырған қазақ зиялылары осынау күрестің көшбасында тұрды.
Езілген елдің санасын оятып, азаттыққа үндеген А. Байтұрсынов, Ә.
Бөкейханов, М. Дулатовтар болса, алдыңғы толқынның ізін төңкеріс уақытында,
төңкерістен кейінгі азамат соғысы кезеңінде шыңдалып, саяси өмірге белсене
араласқан С. Сейфуллин, Т. Рысқұлов, С. Сәдуақасов, С. Қожанов, Ж. Мыңбаев,
А. Асылбековтер жалғастырды. Ұлтжанды қайраткерлердің қай-қайсысы болмасын
ағартушылық, қоғамдық-саяси қызметімен қазақты мәдениетті елдердің қатарына
көтеруге бар күш-жігерін, өмірін арнады. Қазақ мемлекетінің экономикасы мен
ауыл шаруашылығын дамытуды, білім мен мәдениетті өркендету сияқты
көкейкесті мәселелерді ұлттық мүдде тұрғысынан шешудің жолдарын ұсынған
қайраткерлер аз болған жоқ. Алайда олардың ұлы мақсаттарын жүзеге асыруға
кеңестік қасаң саясат шек қойды, сталиндік қуғын-сүргіннің құрбаны болды.
Коммунистік партияның ХХ съезінен кейін арыстардың көпшілігі ақталғанымен
де, олар туралы ақиқаттық тұрғыдан толық танып-білуге қалыптасқан саяси
жүйе мүмкіндік бермеді.
ХХ ғасырдың 20-30 - жылдары қазақ мемлекеттігін нығайту жолында аянбай
еңбек етіп, елеулі үлес қосқан зиялы азаматтардың бірі, ақын, жазушы әрі
қайраткер – Сәкен Сейфуллин. Кеңестік идеологияның талабына сәйкес бұған
дейін С. Сейфуллин өмірі мен істеріне біржақты төңкерісшіл, кеңес
өкіметінің қолдаушысы деген баға беріліп келді. Оның елім, ұлтым деген
шығармалары, қазақ ұлтының мүддесі үшін атқарған өлшеусіз еңбегі айтылмады,
ұлтжандылық келбеті ашып көрсетілмеді. Әсіресе оның неліктен ХХ ғасырдың 20-
жылдары сол кездегі идеологиялық талас-тартыстың ортасында болуы, кейбір
замандастары тарапынан үнемі айыптау нысаны болғаны, не себептен
репрессияға ұшырағаны айтылмай келді. Қазақстан егемендікке ие болып,
тәуелсіздік туын тіккеннен кейін сол жылдары ұлт үшін күрескен азаматтардың
есімдері, өмірінің белгісіз тұстары қайта жаңғырып, ғылыми зерттеу
жұмысының нысанына айналуда. Сондай азаматтардың бірі - Сәкен Сейфуллин.
С. Сейфуллинді өткен ғасырдың 90-жылдарынан бері әр түрлі пікірде
сынаушылар көп болды. Олардың ішінде жаңа демократиялық қоғамның
белсенділері де, кеңестік жүйені сынап, онан бас тартушылар да болды.
Алайда тәуелсіздік жылдарының барысында ондай көзқарас та өзгеріске
ұшырады. Кеше кейбір С. Сейфуллинді қаралағандар бүгін оның Жас қазақ
марсельезасынан үзінді беріп, газеттерінің әр номеріне эпиграф ретінде
пайдалануда. Солардың бірі республикалық апталық Тасжарған газеті. Яғни,
қоғамдағы байлық пен меншік негізінде жіктелу, осының негізіндегі
келеңсіздік жағдайында оларға С. Сейфуллин ұран ретінде қажет екен.
С. Сейфуллиннің 1920-24 жылдар аралығындағы мемлекеттік қызметі Қазақ
Автономиялық Республикасының саяси-экономикалық, әлеуметтік, мәдени
дамуымен тұтасып жатыр. Сондықтан тәуелсіздік кезеңінде С. Сейфуллиннің
саяси өмірін зерттеп, шынайы түрде ашып көрсету арқылы қайраткер өмір
сүрген ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы Қазақстанның қоғамдық-саяси
дамуындағы өзгерістерді танып-түсінуге, баға беруге мүмкіндік туды.
Зерттеу нысаны - ақын, жазушы, көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері
С. Сейфуллиннің қоғамдық-саяси, мемлекеттік, мәдени-ағарту қызметін зерттеу
болып табылады.
Зерттеу пәні - Сәкен Сейфуллин шығармашылығының зерттелуін, қазақ
әдебиетіндегі орны мен ролін жаңадан талдап баға беру.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Сәкен Сейфуллиннің өмірі мен шығармашылық
қызметі бүгінге дейін әдебиеттану ғылымы тұрғысынан арнайы зерттелген.
Тарихнамада мәселенің зерттелуін 3 кезеңге бөлуге болады: І кезең – С.
Сейфуллиннің жазықсыз қуғын-сүргінге ұшырағанға дейінгі 1920-жылдан бастап,
1957 жылы ақталғанға дейінгі кезеңді қамтиды. ІІ кезең – С. Сейфуллинді
1957 жылғы ақтау шараларынан бастап тәуелсіздік жылдарына дейінгі аралықты;
ІІІ кезең - 1991 жылғы тәуелсіздік алғаннан бастап бүгінгі күнге дейінгі
отандық тарихқа жаңаша көзқарастың қалыптасуымен байланысты.
С. Сейфуллиннің есімі өзінің мақалалары, шығармаларымен және оларға
басқалардың берген әдеби сын-пікірлері арқылы 1920 жылдардан бастап басылым
беттерінен халыққа жақсы таныс. С. Сейфуллиннің шығармашылық еңбегінің 20
жылдығына арнап 1936 жылы 21 шілдедегі Қазақ әдебиеті газетінің № 28
санында ақынның қайраткерлігі мен шығармашылығы жайлы жан-жақты қалың
көпшілікке жария еткен тұңғыш мақаланың авторы С. Мұқанов болатын. Мақалада
автор С. Сейфуллиннің ақындық, күрескерлік өмірінің елеулі кезеңдеріне
тоқталып, баяндаған [2, 1- б.]. Әдебиет майданы журналының 1936 жылғы 15
санында С. Сейфуллин поэзиясына сыншы Е. Ысмайылов лирикалы өлеңдерінің
күйі, сарыны естілген, жалынды төңкерісшіл, дарынды ақын деп баға береді
[3, 68 - б.]. Көлемі шағын болса да, тағылымы мол Шыншыл, тәкәппар ақын
деген ой толғамында М. Әуезов С. Сейфуллиннің азаматтық өрлігін,
шыншылдығын, адалдығын оның өнерпаздық еңбегімен, өмірімен сабақтастыру
арқылы таныта білді [4, 2 - б.].
ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы баспасөз беттеріндегі кәсіпқой сыншы Ғ.
Тоғжановтың Байтұрсынов және байтұрсыновшылдық, Қазақ өлкелік бақылау
комиссиясы коллегиясының хатшысы Х. Жүсіпбековтың Сейфуллин және
сейфуллиншілдік, ҚазАПП – тың төрағасы М. Қайыпназаровтың Қазақ поэзиясы
Октябрь мерекесінің 15 жылдығына, партия-кеңес қызметкері І. Қабыловтың
Қазақстан партия ұйымдары тарихындағы кейбір мәселелер атты сын
мақалаларында, саяси әдебиеттерде С. Сейфуллин көзқарасының ұлтшылдық
бағытта болғаны, ескілікті көксейтін байшыл-ұлтшыл ақын екендігі,
жікшілдік топты басқарғаны туралы сыңаржақ пікірлер айтылды. Пікір
авторларының қалыптасқан идеология ықпалынан аса алмауы С. Сейфуллин
еңбектерінің, шығармашылық, қоғамдық қызметінің алға жылжуына кедергі
келтірді.
Жеке басқа табынушылықты айыптаған КОКП-ның ХХ съезінен кейін көптеген
мемлекет қайраткерлерімен бірге есімі қайта оралған соң С. Сейфуллиннің
өмірі мен шығармашылығы зерттеушілердің нақты зерттеу нысанына айналды.
1962 жылы көрнекті ғалым С. Қирабаев Сәкен Сейфуллиннің өмірі мен
шығармашылық қызметі жайында докторлық диссертация қорғады [5]. Бұл еңбекте
төңкеріске дейінгі қазақ әдебиеті және С. Сейфуллинмен бірге жаңа
әдебиеттің тууы, оның шығармаларындағы дауылды жылдар, революциялық күрес,
социалистік құрылыс бейнесі жайында зерттеулер жарияланды, ақынның
зерттеушілік және сыншылық еңбегіне ғылыми талдаулар жасалды. Е. Ысмайылов
өзінің Ақын және революция еңбегінде С. Сейфуллиннің төңкеріс жолындағы
қызметін сипаттап, ақындық жолына зерделеме жасады [6]. Ғалымдар Сәкен
Сейфуллин туралы өз дәуірі қойған биік міндеттерді таза азаматтық
қажырлылықпен орындады деген тұжырым жасады. Алдыңғы зерттеулерімен
салыстырғанда Е. Ысмайылов С. Сейфуллинді голощекиндік саясатқа қарсы
күресуші деп көрсеткенімен, шығармашылығы негізінен төңкерістік күреспен,
партиялық идеямен байланыста қарастырылып, таптық көзқарас тұрғысынан баға
берілді. Белгілі тарихшылар Т. Елеуовтың, К. Нұрпейісовтың, С.
Бейсембаевтың еңбектерінің қазақ тарихнамасындағы алатын орны ерекше [7].
Олардың зерттеулерінде Қазақстандағы кеңестік құрылысты орнатушылардың,
қазақ мемлекетін өркендету жолында күрескен қайраткерлердің қатарында С.
Сейфуллиннің де есімі аталады. Әдебиетші-ғалымдар Қ. Жұмалиев, М.
Қаратаевтың зерттеулерінде С. Сейфуллиннің поэзиядағы жаңашылдық
ерекшеліктері нақтылана түссе, жазушы С. Талжанов өзінің повесінде
Сейфуллиннің тұлғалық қалыптасу жолдарын таныта білді. Т. Кәкішевтің есімі
С. Сейфуллиннің өмірі мен шығармашылығын тынымсыз зерттеуші ғалым ретінде
кеңінен танымал. 1959 жылдан бастап бүгінгі күнге дейін сәкентану ғылымына
қосқан өлшеусіз еңбегін ерекше айту керек. Автор 1960 жылғы С.
Сейфуллиннің өмірі мен өнеріне қатысты деректерді жинау экспедициясына
қатысып, Қарағанды, Ақмола, Көкшетау, Солтүстік Қазақстан облыстары мен
Омбы қаласынан бастау алған ғылыми ізденісінің мақсатын Сәкен сынды
алыптар өмірі – мәңгілік өмір, оның тындырған ісі, артында қалдырған мұрасы
– бүгінгі және келер ұрпаққа өшпес өнеге. Сондықтан да мен абзал ағаның
өміріне, шығармашылық қызметіне байланысты ізденіс зерттеулерімді бір сәт
те тоқтатқан емеспін - деп атап өтеді. 1968 жылы жарық көрген Қызыл
сұңқар кітабында [8] Сәкеннің жазушылығымен бірге мемлекеттік, қоғамдық
қайраткерлік тұлғасын сипаттаған ғалым, 1972 жылы Мәскеудің Молодая
гвардия баспасынан Әйгілі адамдар өмірі сериясымен мол қамтылған
деректермен Сәкен Сейфуллин кітабын жарыққа шығарып, кеңестік кеңістікте
әдебиет ғылымы қауымына ақын, қайраткер С. Сейфуллиннің атын тұңғыш рет паш
етті. Еңбекте автор С. Сейфуллиннің жастық шағын, от кешкен күрес жылдарын,
қоғам қайраткері болып қалыптасуы, шығармашылық кемелдену кезеңі жайында
баяндайды [8]. Ал ғалымның 2005 жылы жарық көрген Дала дауылпазы
кітабының құндылығы - алдыңғы еңбектерінің өңделіп, жаңа деректермен
толықтырылуында [8]. Ғалымның Мағжан-Сәкен эссесін, Ахмет Садыққызы
Күләшпен бірігіп жазған Тар жол тайғақ кешудің тағдыры [8] атты
еңбектерін бұған дейінгі еңбектерімен салыстыра қарасақ, С. Сейфуллиннің
шығармашылығы, ғалымдығымен бірге қайраткерлік өмірінің тұстары жаңаша
көзқараспен жазылып, кеңестік кезеңдегі еңбектерінде айтуға мүмкіндік
болмаған алаш қайраткерлерінің қызметімен сабақтастыра қарастырылған. 1969
жылы орыс, 1983 жылы қазақ тілінде жарық көрген К. Қамалиеваның С.
Сейфуллиннің ағартушылық қызметі атты еңбектерін салыстыратын болсақ, орыс
тіліндегі басылымында Сейфуллин тұлғасының жасөспірімдерге әсері атты
тақырыпша кейінгі қазақ тіліндегі басылымында кездеспейді. Керісінше автор
1983 жылғы басылымын Сейфуллиннің педагогикалық публицистикасы атты
тақырыпшамен толықтырған. Жалпы алғанда К. Қамалиеваның еңбектерінің
негізгі мазмұны бірдей, әсіресе қайраткердің мұғалімдік қызметі жан-жақты
қамтылып, оқу-ағарту саласын өркендетуге қосқан үлесі деректер негізінде
баяндалған [9]. Біз К. Қамалиеваның көрсетілген еңбектерін зерделей отырып,
зерттеу жұмысында негізінен С. Сейфуллиннің республиканың ағарту ісіндегі
ролі мен орнын Қазақ үкіметіндегі қызметі кезеңіндегі тың мұрағаттық
деректер негізінде көрсетуге талпындық. Жинақтап айтсақ, 1991 жылға дейін
жарық көрген ғылыми зерттеулер мен мақалаларда негізінен С. Сейфуллиннің
шығармашылық өсу жолдары, азаматтық қайраткерлігі, қазақ әдебиеті мен
тарихындағы алатын орны зерттелгенімен оларға тән басты кемшілікті айту
керек: шығармашылығы социалистік реализм тұрғысынан зерттеліп, С. Сейфуллин
үнемі партия мен үкіметтің сара жолынан ауытқымаған, коммунистік идеяға жан-
тәнімен берілген тұлға ретінде біржақты суреттеліп келді. Зерттеушілер оның
төңкерісшіл-большевиктігін ерекше көрсетуге тырысты. Ал шындығында, С.
Сейфуллиннің коммунист бола тұрып ұлтын, халқын шын сүйген патриоттығы,
ұлтжандылық еңбегі ескерілмеді, объективті баға беруге кеңестік
идеологиялық қатаң тәртіп мүмкіндік бермеді.
Қазақстанның тәуелсіздігімен отандық тарихнамада зерттеудің бүгінгі
талаптарына сәйкес тарихи тұлғаларды да зерттеп бағалаудағы жаңаша үрдістер
жандана бастады. Десек те, Кеңес өкіметі ыдырағаннан кейін оны құрған
қайраткерлерге деген түрлі қайшылықты пікірлер туындағанын айтқан дұрыс.
Бұған дәлел жазушылар, әдебиетшілер арасында кейбір авторлардың С.
Сейфуллинге объективті баға беруге талпынысы, сөйте тұра оны басқа қазақ
зиялыларына қарсы қойғысы келетіні. 1992 жылы Қазақ әдебиеті газетінің
Азат елдің әдебиеті қандай болуы керек? айдарымен ұйымдастырылған пікір
алысуда С. Сейфуллиннің негізгі шығармасы деп саналатын Тар жол, тайғақ
кешу романын ...таза тарих үшін ғана керек болғанымен, ендігі жерде қазақ
әдебиетінің игіліктері қатарына қосыла алар ма? деп күмән келтіргендер
болды [10, 10 - б.]. Осыған орай С. Сейфуллиннің де қоғамдық-саяси және
мемлекеттік қызметі, ұлттық мүдде жолындағы күрескерлігі, көзқарасы мен
ұстанымы жайлы объективті ғылыми баға беру мәселесі көтерілді. Академик М.
Қозыбаев өзінің Ғасыр қасіретін арқалаған арыстар [11] мақаласында
жасаған талдауларында қазіргі жариялылық заманында өткен тарих турасында
пікірталастардың болуы заңдылық екенін құптай отырып, дегенмен зерттеушілер
арасында проблемаларға әлі тек қара не қызыл бояумен қарау басым екендігін,
кейбір белсенді зерттеушілердің тереңнен қарастырылмаған шалағай ой-
пікірлері көрініс беріп отырғандығын айтады: Алаш партиясының негізін
қалаған үркердей топтың, Алашорданың басынан аяғына дейін жүргізген
саясаты дұрыс еді, Сәкендердікі қате еді, деп айтуға бола ма? ...Сөз жоқ,
Алаш ұстаған реформаторлық бағыт стратегиялық жағынан дұрыс. Оны тарих
көрсетті. Бірақ сол дәуір оны дәлелдей алмады. Алаштықтар өз мақсаттарына
жету жолында халық мүддесіне сай тактикалық шешімдер қабылдай алмаған
шақтары да аз болмады. С. Сейфуллин, Б. Майлиндер кешегі жаңа экономикалық
саясат кезінде халық шаруашылығы қалпына келіп, бес-алты жылда мал басы екі
есеге өсіп, қалың қазақ сауаттана бастаған шақта кооперативтік социализмнің
тегеурінді күшін көрді. Сол социализмді жырлады. ...Сәкеннің армандаған,
күрескен социализмі ол Франц Беконның Жаңа Атлантидасы, Томас
Кампанелланың Күн қаласы, Асан Қайғының Жерұйығы, ол Маркс пен Энгельс
ойлаған әділет, теңдік, бостандық орнаған қоғам. Ал егер Сәкен көксеген
социализм сондай болмаса, оған Сәкен, Бейімбет кінәлі еді деп кезінде бір
атылған күнәсіз жандарды бүгін екінші рет қалай атуға үкім шығаруға
болады? - деп зерттеушілерді ақиқат негізінде зерделеуге шақырады. С.
Сейфуллин кеңестік жүйенің өзгерістерін үнемі бас шұлғып қолдай берген жоқ.
Ол голощекиндік саясатқа ашық қарсы болған адамның бірі. ХХ ғасырдың 20-30
жылдарында қазақ халқының өміріне қасірет әкелген оқиғалар мен кеңестік
зымияндық саясатты шындықтың жүзінен саралап, халыққа жеткізуде көптеген
еңбектер жарық көруде. М. Қозыбаев, Қ. Алдажұманов, Ж. Әбілғожин сынды
белгілі ғалымдардың біріккен зерттеу еңбегінде С. Сейфуллин өмір сүрген
қоғамның ащы шындығы ғылыми түрде баяндалған [12]. Аталған еңбекке сүйене
отырып, Қазақстандағы күштеп ұжымдастыру шаралары кезіндегі С. Сейфуллиннің
көзқарасы мен ұстанымдарын жарыққа шығара аламыз.
Осы бағытпен тәуелсіздік жылдарының барысында С. Сейфуллиннің
қайраткерлік келбетіне, тарихтағы орны хақында сәкентанушы, әдебиетші-
ғалымдар С. Қирабаев, Т. Кәкішев жаңаша тұжырымдар жасады. М. Әбсеметовтың
[13] еңбегінде С. Сейфуллин Қазақстанның халық шаруашылығын ұйымдастырушы,
ХХ ғасырдың 20-жылдарындағы аштықтың зардабын жоюшы, голощекиндік саясатқа
қарсы күресуші ретінде мұрағаттық деректер арқылы көрсетілген. Қазақ
үкіметін басқарған қызметіне байланысты қосымша құжаттар топтамасы және
Сейфуллиннің айтқан ойлары, мақалаларының мазмұны толық берілгенімен,
алайда осы құжаттарды талдау, істің нақты нәтижесін көрсету жағына аз көңіл
бөлінген. Бұл құжаттарды зерттеу жұмысында талдау, салыстыру, зерделеу С.
Сейфуллиннің қоғамдық қызметін жан-жақты аша түсуімізге септігін тигізді.
Зерттеуші Д. Махат қазақ қайраткерлерін әр түрлі шылдықтарға айыптаудың
себептерін ашуда С. Сейфуллинді қатып қалған төңкерісшіл емес, заман
ағымына қарай ақ пен қараны ажырата білген, өзіндік көзқарасына берік тұлға
деп бағаласа, журналист А. Кәкен өзінің деректі хикаясында С. Сейфуллиннің
жазықсыз сотталуына қатысты құжаттарға зерделеме жасаған. Т. Кәкішевтің
редакторлығымен Ұлы тұлғалар сериясымен шыққан Сахара сұңқары атты
ғұмырнамалық жинақ Сәкеннің таңдамалы мақалаларының, зерттеулері мен
естеліктерінің енгізілуімен, ақын еңбектерінің хронологиялық
көрсеткіштерінің, ол туралы әдебиеттердің библиографиялық көрсеткіштерінің
берілуімен құнды [16].
Қорыта келе, С. Сейфуллиннің қоғамдық-саяси қызметінің жекелеген
тұстары, өмірі мен шығармашылығы негізінен әдеби тұрғыдан зерттелгенін
көреміз. Алайда тарихи зерттеу әлі жоқ. С. Сейфуллиннің қоғамдық-саяси және
мемлекеттік қызметі ол өмір сүрген кезеңнің шындығы және ерекшеліктерімен,
саяси жүйенің бар қайшылықтарымен, қоғамның әлеуметтік-экономикалық, мәдени
дамуының көріністерімен, өзгерістерімен толыққанды қамтылмады. Мәселені
осылай қалдыру сол кезеңдегі қоғам дамуының жаңалықтарын, прогрессивті
маңызын жоққа шығарып, халықтың тарихына, мәдениет тарихына бейтарап
қарағанмен тең болар еді. Сондықтан зерттеу жұмысында айналымға енген және
алғаш рет енгізіліп отырған мұрағаттық деректер, басылым материалдары,
мұражай қорлары негізінде С. Сейфуллиннің қоғамдық-саяси және мемлекеттік
қызметі тарихи тұрғыдан арнайы нысан ретінде қарастырылды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Кең ауқымды деректер негізінде
Сәкен Сейфуллин шығармашылығының зерттелуін талдау
Мақсатқа жету үшін мынадай міндеттерді шешу алға қойылды:
- С. Сейфуллиннің саяси көзқарасының қалыптасу негіздерін анықтау;
- С. Сейфуллиннің қазақ жерлерінің Қазақ Автономиясына біріктірудегі
еңбегін қарастыру;
- Қазақ үкіметін басқарған қызметін, өзіндік ұстанымдары мен
көзқарасын сол кезеңдегі халық шаруашылығының дамуына қосқан үлесімен,
ондағы өзгерістермен тығыз байланыста, салыстыра талдап, тұжырымдау;
- С. Сейфуллиннің Қазақстандағы оқу-ағарту ісін ұйымдастыру ісіне
қосқан еңбегіне талдау жасау;
- С. Сейфуллиннің қазақ тілін ресми қолданыс деңгейіне жеткізудегі,
қазақ мамандарын даярлаудағы атқарған жұмыстары мен қол жеткізген
нәтижесіне талдау жасау;
Зерттеудің деректік негізі. Тақырыпты жан-жақты тереңнен қарастырып
зерттеуде пайдаланылған деректердің негізін төрт топқа бөлдік: 1) Заң
актілері, 2) Іс жүргізу құжаттары, 3) Мерзімді басылымдар, 4) Мемуарлар,
хаттар, естеліктер.
1. Заң актілері. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында С. Сейфуллиннің
қатысуымен қабылданған заңнамалық құжаттардың нақты деректік негізін
жұмыста пайдалану біз үшін өте құнды болды. Атап айтқанда: 02.03.1918 ж.
Ақмола кеңестері уездік съезі бекіткен наказы [14]; 06.10.1920 ж. Қазақ
АКСР-і еңбекшілері құқықтарының декларациясы; 11.11.1920 ж., Қазақ АКСР ОАК-
і Президиумының Қазақ АКСР-і Конституциясын жасау жөніндегі қаулысы;
Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағатының (алда ҚР ОММ) №
774 Кеңселерде қазақ тілінде іс жүргізу туралы Қазақ ОАК-і жанынан
құрылған Орталық комиссия атты қорындағы 22.11.1923 ж. Қазақ АКСР ОАК-інің
Кеңселерде қазақ тілінде іс жүргізуді енгізу туралы декреті қолданылды.
Сонымен бірге Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы. І, ІІ
томдар. Алматы. Алаш, 2004, 2005; кеңестік жүйе жүргізген қуғын-сүргіннің
құжаттары шоғырланған Политические репрессии в Казахстане в 1937-1938 гг.
(Сборник документов. Алматы. Қазақстан. 1998.) жинақтарын пайдалану
жұмысымыздың деректік негізін байыта түсті.
2. Іс қағаздары мен құжаттарын екі топқа бөлдік: 1) әкімшілік
құжаттары, 2) есеп беру құжаттары.
Әкімшілік құжаттамасына кіретіндер: ҚР ОММ – ның № 30 Қазақ АКСР
Халық Комиссарлары Кеңесі қорындағы С. Сейфуллиннің Қазақ үкіметінің
төрағасы қызметі кезіндегі Халық Комиссарлары Кеңесі мәжілісінің
хаттамалары, қабылданған шешім, қаулылар, бұйрықтар мен нұсқаулары
зерделенді. ҚР ОММ – ның № 5 қорындағы Қазақ АКСР ОАК-і Үлкен және Кіші
Президиумдары мәжілісінің хаттамалары, стенограммалар, С. Сейфуллиннің және
басқа партия - кеңес қызметкерлерінің сөйлеген сөздері, съезд, конференция
материалдары пайдаланылып, талдаулар жасалды. Халық Комиссарлары Кеңесі мен
халық комиссариаттарының арасындағы алмасу хаттарын пайдалану қайраткердің
мемлекеттік қызметінің маңыздылығын ашып көрсетуге септігін тигізді.
Тақырыптың деректік қорының толығып, С. Сейфуллиннің республиканың халық
шаруашылығын дамытуға қосқан үлесіне тереңірек көз жеткізуде қайраткердің
Мәскеудегі БОАК-іне, РКФСР Халком Кеңесіне, РКФСР Қаржы халық
комиссариатына, Қазақ Өкілеттілігіне жолдаған ұсыныстары мен хаттарын
талдаудың құндылығы зор болды.
Есеп беру құжаттары. Тақырыпқа байланысты Ағарту халық
комиссариатының, Кеңсе істерін қазақ тілінде жүргізу жөніндегі Қазақ ОАК-і
жанынан құрылған Орталық Комиссияның, халық комиссариаттарының есептерін,
С. Сейфуллиннің 1923 жылғы 6 тамыздағы Қазақ ОАК-інің кезекті сессиясында
жасаған есепті баяндамасын, 1924 жылы Бүкілресейлік ХІ және КСРО-ның
Бүкілодақтық ІІ съезінде сөйлеген сөздерін, Қазақ облыстық партия
комитетіне хабарламаларын, Қазақ облыстық бақылау комиссиясы тарапынан
жүргізілген анкеталарды пайдаландық. Көрсетілген құжаттарда қарастырылып
отырған кезеңдегі республиканың саяси-экономикалық және әлеуметтік
өміріндегі өзгерістер жайлы мәліметтер нақты фактілермен берілген.
3. Мерзімді басылымдар. Еңбекші қазақ, Советская степь, Советская
Киргизия, Социалды Қазақстан, Қазақ әдебиеті, Большевик Казахстана
сынды басылымдарда С. Сейфуллиннің мемлекеттік қызметі кезіндегі
өзгерістер, мақалалары мен сұхбаттары, қоғамдық көзқарастары көрініс
берген. ХХ ғасырдың 20 - жылдарының ортасынан 1936-1937 жылдардағы баспасөз
беттерінде өте жиі материалдар негізінен С. Сейфуллинге, оның шығармаларына
деген сын, оның әдебиет айтысына қатысқан кездегі көзқарастары, пікірлері
орын алған. Әдебиет пен мәдениет саясатқа бағынғандықтан басылымдардағы
материалдар сыни тұрғыдан талданды.
4. Мемуарлар, хаттар, естеліктер. С. Мұқановтың Есею жылдары атты
естелік еңбегінің құндылығы жазушының өзінің көзімен көргендерін
суреттегендігінде. Онда қарастырылып отырған кезеңдегі партия-кеңес
қызметкерлері арасындағы қарым-қатынас, голощекиндік саясаттың қазақ
зиялыларына әсері жайында маңызды деректер бар. Дегенмен идеологиялық
үстемдік авторға көптеген жайлардың ақиқатын айтуға мүмкіндік бермеген. С.
Сейфуллин Тар жол, тайғақ кешу тарихи-мемуарлық романының беташарында:
Мұнда талай кісілердің аттары аталады. Мақсат біреуді көтеру, біреуді
жамандау емес. Зор қозғалыстың, зор өзгерістің әр кезінде, әр түрлі пікір,
әр түрлі әрекет болған. Ол – тіршіліктің, тарихтың ісі, - деп өзі қатысқан
оқиғаларды тарихи мағлұмат ретінде баспа жүзінде қалдыруды мақсат еткенін
жазды [15]. С. Сейфуллиннің бұл еңбегінің 1927 жылғы алғашқы нұсқасына
қарағанда 1936 жылғы екінші басылымының идеологиялық мүддеге қарай
өзгертілгенін ескердік. Сонымен қатар зерттеуде Ә. Бөкейхановтың, С.
Сәдуақасовтың еңбектері, С. Сейфуллиннің әдебиет тарихынан зерттеулері
пайдаланылды. Тақырыпты ашуда С. Сейфуллиннің Сталинге жазған хатын, С.
Меңдешевтің Қазақ облыстық партия комитетіне жолдаған хатын, Г.
Коростолевтің РК (б) П Орталық Комитетіне жіберген Жабық хатын, Н.
Нұрмақовтың 1926 жылы 25 қарашада Еңбекші қазақ газетінде жарияланған
Жікшіл туралы мақаласын саралап, талдап, тұжырымдар жасау жұмыстың
маңыздылығын арттырды. Сталиннің хатына байланысты Қазақстандағы теория
майданындағы күрестің міндеттері туралы БК (б) П Қазақ өлкелік комитетінің
мәдениет және насихат бөлімі мен марксизм-ленинизм институтының хаты
қарастырылған кезеңдегі мәдениет пен әдебиеттегі ахуалдың себебін
негіздеуге мүмкіндік береді. Сәкентанушы ғалым Т. Кәкішев С. Сейфуллиннің
жұбайы Гүлбаһрам Батырбекқызымен және ақынды көзі көрген, қызметтес болған
партия ардагерлері, жазушылармен кездесіп, естеліктер жазып жинақ етіп
шығарды [8]. Әдебиетші-ғалымның мол зерттеу мұрасын, С. Сейфуллиннің 1920-
1924 жылдардағы мемлекеттік қызметінің әр тұстарының мұрағаттық құжаттар
негізінде көркем тілмен әсерлі баяндалуын осы жұмыста пайдалану және бұл
деректерді бұрын айналымға енбеген тың деректермен, қарастырылып отырған
кезеңдегі басылым беттеріндегі деректік фактілермен, сандық көрсеткіштермен
біріктіре саралап, тарихи тұрғыдан терең талдау арқылы С. Сейфуллиннің
қайраткерлік келбетін, қоғамдық қызметін шындыққа айналған нақты істің
нәтижесімен жан-жақты дәлелдеп көрсеттік. Зерттеу жұмысында С. Сейфуллиннің
інісі М. Сейфуллиннің, жазушы Ж. Бектұровтың, қайраткермен бірге оқыған,
қызмет істеген Т. Арыстанбековтың, Ж. Орманбаевтың, З. Катченконың, В.
Ивановтың, шәкірттері Ә. Метовтың, Е. Ділмұхамедовтың естеліктері
қолданылды.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі. Курстық жұмысты жазу
барысында тарихилық, жүйелілік, зерттеу тұлғасын жаңаша, тәуелсіздік
тұрғысынан бағалауда объективтілік принциптері басшылыққа алынды. Тарихилық
принципіне сүйене отырып, тұлғаның мемлекеттік-саяси қызметі өзі өмір
сүрген қоғамның талабы, кезеңді оқиғалардың өрбуі, идеологиялық саясатымен
өзара логикалық бірлікте, тұтастықта қарастырылып, талданды. Объективтілік
принципіне сүйене отырып, өмірі мен қоғамдық қызметі кеңестік жүйе аясында
қалыптасып, халқына қызмет еткен қайраткердің қызметінің күнгейі мен
көлеңкелі жақтарына тарихи құбылыстарды барлық қайшылықтарымен,
күрделігімен зерттеу негізінде талдау жасалып, баға берілді. Жүйелілік
принципіне сүйену негізінде қарастырылып отырған кезеңдегі қоғамның
әлеуметтік-экономикалық дамуындағы өзгерістердің, рухани түлеуінің бүгінгі
таңдағы ұлттық құндылықтардың орнығуындағы маңызы зерделенді, халқымыздың
ғасыр деңгейіне көтерілген болмысындағы қайраткердің үлесі мен тағылымы
анықталды. Сонымен бірге салыстыру, талдау, сипаттау әдістері қолданылды.

І тарау. Сәкен Сейфуллин шығармашылығына қоғамдағы саяси жағдайдың
тигізген әсері
1.1 Сәкен Сейфуллиннің қоғамдық-саяси қызметінің алғашқы кезеңі

Зерттеу нәтижесі С. Сейфуллиннің саяси көзқарасының қалыптасуына ықпал
еткен жағдайларды былайша негіздеуге жол ашты: Біріншіден, C. Сейфуллиннің
балалық және жастық шағы қазақ халқы патшаның отарлау қыспағы мен қазақ
ауылының бай-болыстарының екі жақты езгісіне түскен кезеңмен тұспа-тұс
келді. Ауыл молдасынан аз уақыт сауатын ашып, Нілдідегі орыс-қазақ
мектебінде оқуын жалғастырған С. Сейфуллин теңдіктен жұрдай жұмысшы
қауымының да ауыр халін көріп, көкірегіне түйді. 1905 жылдың
желтоқсанындағы Өспен кеніші жұмысшыларының ереуілі - жас Сейфуллиннің
санасына ой салған күрес мектебі болды.
Екіншіден, 1913-1916 жылдары Омбы мұғалімдер семинариясында Н.
Нұрмақов, М. Жұмабаев секілді талапты жастармен бірге оқып, ағартушылық
мақсатта Бірлік ұйымын құруы олардың қазақ халқының мүддесі жолындағы
көзқарастарының бірлігіне әкелді. Қоғамдағы саяси оқиғаларға құлақ түруі,
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың сабақтары С. Сейфуллинге бұқара халықтың
жағына шығып, күрескерлік жолға түсуіне ықпал етті.
С. Сейфуллин Ақпан төңкерісінен кейін уақытша биліктің қазақ
комитетінің басшысы болды. Ол ұйымдастырған Жас қазақ ұйымы қысқа
мерзімде болыстық комитеттерге халық қалаған өкілдерді сайлау, қалыңмалға
шек қою, әйелдерді басқару ісіне қатыстыру, сауатсыздықты жою сынды сол
уақыт үшін ең көкейкесті мәселелерді іске асырып, Ақмола уезі көлемінде
үлкен беделге ие болды. Бұл жайында С. Сейфуллиннің өзі: бір күнде он
сегіз әйел бостандық қағазын алды дейді. Қарастырылған уақытта түрлі саяси
топтардың талқысына түскен мәселе – болашақ мемлекет құрылысының жобасы
болды. 1917 жылғы 21-26 шілдеде Орынборда өткен І Жалпықазақтық съезде
қазақ интеллигенциясының Ресейдің демократиялық, федеративті республика
болуы жайында бірауыздан ортақ шешімге келуінде С. Сейфуллиннің де өзіндік
ұстанымы, көзқарасы болғаны айқындалды. Ол басқарған Жас қазақ ұйымы
съезге Ресейдің федеративті республика болуын қуаттайтыны жайында
жеделхат жіберіп болжамы айқын, бағыты нық ұйым екендігін көрсетті. Қос
төңкеріс арасындағы кезеңде С. Сейфуллинге саяси бағытын айқындау оңай
болған жоқ. 1916 жылғы көтерілістің сабақтары, бай-болыстардың бұрынғыша
артықшылыққа ие болуы, облыстық қазақ комитетінің тарапынан халықтың арыз-
шағымының әділ шешімін таппауы Уақытша биліктің әлсіздігіне, баянсыздығына
көз жеткізді. Кеңес өкіметінің ұрандары қазақ халқының мақсат-мүддесіне сай
келіп, С. Сейфуллинді большевиктерге жақындата түсті. 1917 жылы 27
желтоқсанда құрылған Ақмола уездік жұмысшы, шаруа және солдат депутаттары
кеңесінің мүшелігіне сайланған С. Сейфуллин 1918 жылдың 28 ақпаны мен 2
наурызы аралығындағы Ақмола кеңестерінің І съезінде Президиум құрамына
кіріп, оқу комиссары болды. Уездік кеңестің құрамында С. Сейфуллин еңбекші
халықтың талабына сай халыққа жер беру, астықпен қамтамасыз ету, тегін
білім беру, медициналық пункттер ашу, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу
сияқты мәселелерді іске асыруға күш салды.
Ақпаннан қазанға дейінгі қоғамдық-саяси өмірде қазақ интеллигенциясы
бірыңғай болған жоқ. Зерттеу жұмысында С. Сейфуллиннің алаш зиялыларына
көзқарасы, неліктен 1917 жылғы жолайырық кезеңде қызылдар жағына шығып,
кеңестік билікке бұрылғаны мынадай дәлелдер арқылы негізделді: біріншіден,
ұлт зиялылары М. Дулатов, Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсыновтардың жалпы
демократиялық мазмұндағы талап-тілектерді өз шығармаларының арқауына
айналдыруы қоғамда отарлық езгіге қарсы саяси ахуалды қалыптастыруға ықпал
етті. С. Сейфуллиннің де шығармаларында қазақ ауылының сол кездегі өмір
шындығы, өнерге, ғылымға үндеу көрініс тапқан. Яғни, зиялылардың
ағартушылық идеялары мен күрескерлік мақсаттарының бірлігі, үндестігі айқын
көрінеді; екіншіден, жасынан кедейшіліктің дәмін татқан С. Сейфуллиннің
ұғымында қазақ кедейлерінің басындағы әлеуметтік теңсіздікке қазақ
қоғамының ауқатты тобы да кінәлі, яғни, таптық көзқарас та жоқ емес. Осы
тұрғыдан ол адам құқының бірдейлігі, әлеуметтік теңдік ұстанымын ұстанды.
Алғаш Ақмолада қазақ комитетіндегі қызметі кезінен бастап мемлекеттік
қызметтің қайсысында болмасын осы мақсатты жүзеге асырды да. Алашорда
деген бұрынғы қазақ халқының желкесіне мінген хандықты қайта орнатудың
әрекеті - деген пікірде болған С. Сейфуллиннің әлеуметтік құрамы әр текті
Алашордаға күмәнмен қарауы да осыдан; үшіншіден, болашақ мемлекет құрылысы
мәселесіндегі көзқарас алшақтығы, қазақ комитетіндегі әділетсіздіктер,
алашшылдардың Жас қазақ ұйымы мүшелерін қазақ комитеті құрамынан шығарып,
қудалауы С. Сейфуллин мен Алаш зиялыларының екі айырылуына әкелді;
төртіншіден, С. Сейфуллин алаштықтардың ақ гвардияшыларға қосылып Кеңес
өкіметіне қарсы күрескенін қолдамады. Өзара бірліктің әлсіреуінен
Алашорданың Күнбатыс Алашорда және Күншығыс Алашорда болып бөлініп
кетуіне де ол күмәнмен қарады;
С. Сейфуллин алаш зиялыларымен қарым-қатынасы суыған кезде әлі
большевиктік идеялармен қаруланбаған болатын. Қазақ қоғамындағы теңсіздік,
бай-болыстардың бейбастақтығы С. Сейфуллинге таптық көзқарасты ұстануына
ықпал етті. Кейіннен Кеңес өкіметінің көтерген ұрандары мен жариялаған
мақсаттары қарапайым кедей халықтың мүддесіне сай келді.

1.2 Сәкен Сейфуллиннің мемлекеттік қызметі

Сәкен Сейфуллиннің мемлекеттік қызметі атты екінші бөлімде С.
Сейфуллиннің 1920 - 1924 жылдар аралығындағы атқарған мемлекеттік қызметі,
оның ішінде Қазақ АКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы кезеңіндегі
қызметі көрсетілген.
С. Сейфуллиннің 1920 жылы Кеңестердің Бүкілқазақтық І съезіне делегат
ретінде арнайы шақырылуының өзі оның бұған дейін Ақмола уездік атқару
комитеті бөлімінің меңгерушісі қызметінде жүргенде әділдігімен,
іскерлігімен танылуынан болды. 1920 жылдың 8 қыркүйегінде болыстық атқару
комитеттеріне қалыңмалды жою жөнінде жарлық шығарып, әйел теңдігін
заңдастырды. Қазақ ОАК-інің қалыңмалды жою туралы декреті 1920 жылдың 28
желтоқсанында қабылданғанын ескеріп, С. Сейфуллин Қазақстанда әйел теңдігін
бірінші болып іске асырды деген тұжырымға келдік.
Қазақ ОАК-і мен оның Президиумының мүшелігіне сайланған С. Сейфуллинге
жаңадан құрылған Жер комиссиясын басқару жүктелді, әрі Әкімшілік
комиссиясының құрамына кірді. 1920 жылы 17 қазанда С. Сейфуллиннің
қатысуымен Қазақ ОАК-інің Қазақ АКСР-і территориясында отарлаудың кез-
келген түріне тыйым салу туралы декреті құрастырылып, РКФСР Жер халық
комиссариатына жіберілуі отарлау саясатына шек қойған алғашқы құжат болды.
Дегенмен қазақ жерлерін Қазақ Автономиясы құрамына біріктірудің, әсіресе
Батыс Сібірге қарап келген Ақмола және Семей облыстарының Қазақ
Автономиясына қайтарылуының аса қиынға түскенін мұрағат құжаттарынан
кездестірдік. Қазақ ОАК-інің 1920 жылғы 10 желтоқсандағы мандатымен С.
Сейфуллинге аталған екі облыстың тарихи, географиялық жағдайымен терең
таныс болғандықтан Мәскеуге барып Орталықпен мәселені шешу жүктелді. С.
Сейфуллин БОАК-і төрағасы М.И. Калининмен кездесуінде нақты дәлелдермен
негіздей отырып, екі облыстың Қазақстанға қатыстылығын жан-жақты баяндап,
Төтенше комиссия құру керектігі жөнінде кеңес алады. Нәтижесінде 1921 жылғы
16 ақпанда Қазақ ОАК-і жанынан Ақмола, Семей облыстарын Сібір ревкомынан
Қазақ Автономиясына қайтару жөніндегі Төтенше комиссия құрылып, құрамына С.
Меңдешев, С. Сейфуллин, И. Заромский, Ғ. Әлібеков, Ә. Досов кірді. Осы
жылдың 26 ақпанынан 12 мамырға дейін тер төге жұмыс істеген комиссия
жұмысының түпкілікті жемісі - Ақмола және Семей облыстарының Қазақ
Автономиясына қайтарылуы болды. Өзіне тапсырылған міндетті абыроймен
атқарған С. Сейфуллин 1922 жылы 13 маусымда Ағарту халық комиссарының
орынбасарлығына тағайындалса, 27 шілдеден бастап Еңбекші қазақ газетінің
редакторлығын қоса атқарып, үкімет құрамында сыннан өтіп, іскерлік қырынан
танылды.
С. Сейфуллиннің 1922 - 1924 жылдары Қазақ үкіметін басқарған қызметі
күйреген шаруашылықты қалпына келтіру, 1921-1922 жылдардағы жұт пен аштық
жайлаған ауыр кезеңге тура келді. С. Сейфуллиннің мемлекеттік қызметті
өзінің қаламгерлік ісімен қабыстыра біліп, Еңбекші қазақ газетінің
редакторлығын қоса атқаруы оның ойлары мен тұжырымдарын, үкіметтің іс-
шаралары мен жоспарларын, өзгерістерді қалың қауымға жеткізіп, серпіліс
туғызды. Ол өзінің қызметін ашыққандарға көмек, халықтың әл-ауқатын
көтеруден бастады. 1922 жылғы 16 қарашада Қазақ ОАК-і С. Меңдешев, С.
Сейфуллин және Ж. Сәдуақасовтың қол қоюымен аштыққа қарсы күрес жөніндегі
Орталық комиссияның ережесін бекітті. Комиссия аштыққа ұшырағандардың нақты
санын анықтады. Ашыққандар мен босқындарға қираған шаруашылықтарын қалпына
келтіруге, егіске тұқым, көлік малын сатып алуға ақшалай жәрдем көрсетілді.
С. Сейфуллиннің айтуынша соғыс пен жұттың салдарынан мыңдаған отбасының
шаңырағы шайқалып, панасыз балалардың саны 51472-ге жеткен. Үкіметтің
Балаларға көмек жобасы жасалды. Жобада балалар үйлерін ашу, панасыз
балаларды орналастыру, мектепке тарту, т.б. іс-шаралар белгіленді. Жер ісі
халкомына, барлық халық комиссариаттарына, шаруа комитеттеріне балалар
мекемелеріне пайдалануға жер учаскелерін бөлу, өңдейтін құралдармен
жабдықтау, сүт тағамымен қамтамасыз ету үшін ірі қара малын бөлу
міндеттелді. Осы кезеңде 26630 панасыз бала қамқорлыққа алынып, балалар
үйіне орналастырылды. 1924 жылы аштық жайлаған Ақмола облысының Ақмола және
Атбасар уездеріне астық әрі қаржылай көмек бөлуді БОАК-нің алдына ұсыныс
етіп қоюының нәтижесінде мыңдаған адамдардың өмірі сақталды.
1923 жылдан бастап ауыл шаруашылығының көтерілуіне үкіметтің салық
жүйесін реттеу саясаты ықпал етті. БОАК-нің 1923 жылы 10 мамырда қабылдаған
бірыңғай ауыл шаруашылығы салығы туралы декреті бойынша салық малшыдан ет,
егіншіден астық түрінде алынды. 1923 жылғы 12 қыркүйекте С. Сейфуллин
Орталықтың беспайыздық жеңілдік туралы декретіне сәйкес барлық қуаты аз
шаруашылықтарды толығымен ауыл шаруашылығы салығынан босату жөнінде шешім
шығарды. Ол салық саясатының мәнін мақсат салықтың ауырлығын азайту, егер
салық жеңіл болса ауыл шаруасы күшейіп оңалмақ деп түсіндіреді. Біз үкімет
басшысының ұстанымын былайша пайымдадық: Салықтың түскен табыстан артық
болуы шаруашылықтың өрлеуіне кедергі. Салық мөлшерін табыстың көлеміне
қарай белгілеп, уақытында төлегендерге қосымша сыйақы тағайындау,
жеңілдіктер беру арқылы еңбекші халықты ынталандыру маңызды. Яғни, салық
төлеудегі мүмкіндіктердің ескерілуі халықтың әл-ауқатының, ауыл
шаруашылығының көтерілуіне ықпал еткені даусыз. РКФСР Қаржы халкомының
Қазақ АКСР-індегі салық саясатын тексеру қорытындысы бойынша оң баға
берілуі де үкімет жұмысының тиімділігін айқындайды.
С. Сейфуллин Қазақ АКСР Халық Комиссарлары Төрағасы қызметіне кіріскен
алғашқы күннен-ақ республиканың қаржы жүйесін реттеуге күш салды.
Жалпымемлекеттік және жергілікті бюджеттер құрылғанымен шығынның кірістен
көп болып, Орталықтың қаржыны үнемі аз бөлген жағдайында барлық
қажеттілікті қанағаттандыра алмады. С. Сейфуллиннің 1922 жылы желтоқсанда
Кеңестердің Бүкілресейлік Х съезіне барған сапарында Қазақстанның қаржыға
деген сұранысын нақты фактілермен, табандылықпен дәлелдеуінің нәтижесінде
бұған дейін үнемі Орталықтың қарсылығына кездескен өлкелік бюджет құру
мәселесі шешімін тапты. Деректерден анықталғаны, үкімет басшысының Қаржы
халкомы И. Майминмен бірге Мәскеуге қаржы мәселесіне байланысты наразылық
хаттарын жолдауынан қайшылықты жағдайлар көбінесе республика пайдасына
шешіліп отырылған.
1923 жылдың басында үкімет басшысының ауыл еңбеккерлеріне үндеуі
жолданды. Онда бұрынғымен салыстырғанда биылғы өнімнің артық екені айтылып,
көктемгі егінді көп егуге шақырды. Үкімет болса ауыл шаруашылық
техникасымен жәрдемдесіп, несие беріп, қолдау көрсететінін айта отырып,
әзірге 350 мың пұт тұқым, әр губернияға 1 млн 799675 пұт астық жіберілгенін
хабарлады. Осы жылы Орынборда қазақ өлкелік ауыл шаруашылық несие қоғамы
ашылып, қаржыландыру жолға қойылды.
1923 жылдың 19 қарашасында Халком Кеңесі Жер ісі халық комиссариатының
сметасын қарап бекітті. Маңыздысы, С. Сейфуллиннің нұсқауымен үкіметтің мал
шаруашылығын дамытуға арнайы қоры құрылды. Батыстағы Орал, Темір уездерінде
мал тұқымын асылдандыру станциялары жасалып, Қостанай, Орал, Петропавл,
Павлодар жылқы заводтары қалпына келтірілді. Қазақ даласы үшін әр жылдарда
бір қайталанбай қоймайтын жұтқа алдын-ала қамдану мақсатында көшпелі,
жартылай көшпелі аудандарда жем-шөп базалары ұйымдастырылды.
С. Сейфуллиннің айтуынша алыс ауылдарда алып-сатар саудагерлер көшпелі
халықтан ауыл шаруашылық өнімдерін арзанға сатып алып, өз тауарларын
қымбатқа өткізіп, онсыз да тұрмысы ауыр қазақтар күйзеліске ұшырап отыр.
1924 жылдың 1 - 7 наурызында үкімет басшысының мұрындық болуымен өткізілген
Ауыл шаруашылығы несиесі және кооперация апталығының мақсаты -
кооперациялық шаруашылықтың тиімділігін, алыпсатарлар көретін пайданың
барлығы халықтың өзінде қалатынын ұғындыру арқылы қазақ еңбекшілерін
кооперацияға біріктіру болғаны даусыз. С. Сейфуллиннің Мәскеудегі Қазақ
Өкілеттілігіне, кооперациялық ұйым төрағасы Васильевке жолдаған сұраныс
хаты да нәтижесіз болмады. Орынборда кооператор қазақтарды дайындайтын 40
адамдық курс ашылды.
Түйіндей келсек, салық жүйесінің реттелуі, жергілікті, өлкелік
бюджеттердің құрылуы және ауыл шаруашылық банкісі арқылы несиелердің
берілуі, аштықтан зардап шеккен аудандарға ұйымдастырылған көмек ауыл
шаруашылығының қалпына келіп, дамуына әсер етті. Мал басының көрсеткіші
мынадай: 1922 ж – 6 млн.195000; 1924 ж – 9 млн.457201; 1925 ж – 12 млн.
763000 бас мал болған. 1923 – 1924 жылдары қазақ даласында ең ірі Ойыл,
Темір және Қоянды жәрмеңкелері жұмыс жасады. 1923 жылы бір ғана Қоянды
жәрмеңкесіндегі тауар айналымы 800000 сомға жеткен. Қазақ АКСР-і 1923 жылы
Мәскеуде өткен Бүкілодақтық ауылшаруашылық көрмесінде де өз жетістіктерімен
көріне алды.
Біз қарастырып отырған кезеңде Қазақстанның өнеркәсібі де дами
бастады. Алдымен ауыл шаруашылығы шикізаттарын өңдейтін кәсіпорындар:
Қостанай, Орал, Семей губернияларында, Павлодарда ірі диірмендер іске
қосылды. Елек және Коряков тұз кәсіпшіліктері қалпына келтірілді. Үкіметтің
демеушілігімен ауыр өнеркәсіпті қалпына келтіру қарқынды жүрді. Доссорда
іздестіру, барлау жұмыстары басталып, Ембімұнай тресті құрылды. С.
Сейфуллин Кеңестердің Бүкілодақтық ІІ съезінде сөйлеген сөзінде
республиканың қысқа мерзімдегі өнеркәсіп саласындағы қол жеткен
жетістіктері жайында: 1922 жылы 589 млн пұт көмір алынса, 1923 жылы 648
млн пұтқа артты. Мұнай өндірісі 1922 жылы 74 млн пұт болса, 1923 жылы 317
миллионға жетіп отыр. Темір рудасын өндіру 1922 жылға қарағанда 24 есе,
шойын қорыту 2 есе өсті – деп мақтан етеді [16]. Дегенмен осылардың ішінде
Екібастұз кенішін жандандыру үкімет үшін көкейкесті мәселе болғанын
көреміз. 1924 жылы 24 мамырда С. Сейфуллин іргелес Ресей аумағындағы құны
қымбат Кузнецк көмірімен салыстырғанда арзан, әрі сапалылығын ескере
отырып, Екібастұз көмірін Сібір рыногына шығару жөнінде Сібір ревкомына
ұсыныс жасауға шешім қабылдады. Сөйтіп, республика көмірінің сыртқы рынокта
бәсекелесе алуына қол жеткізілді. С. Сейфуллин Қазақстанды шет
мемлекеттерге тәуелді қылмай дайын өнім шығара алатын экономикасы дамыған
елге айналдыруды көздеді. Өнеркәсіптің өңдеу салаларының желісін құру
идеясын ұсыну арқылы өзінің білікті әрі жаңалыққа ұмтылушы басшы екендігін
танытты. С. Сейфуллиннің есептеуінше қазақ даласы шикізат өнімдеріне өте
бай. Мәселен, мал өнімдері, жүн, қыл-қыбырларды іске жарататын тоқыма
фабрикасын салса халыққа жұмыс табылып, әрі алысқа бармай-ақ қымбат мата
бұйымдарын арзанға қиындықсыз сатып алады деп тұжырымдайды.
С. Сейфуллиннің Қазақстан үкіметін басқарған қызметіндегі маңызды орын
алатын оқиға - Орта Азияның ұлттық-территориялық межеленуі. Үкіметтің осы
бағыттағы жұмыстарын атап көрсетсек: Түркістандағы Қазақ Өкілеттілігін
қаржыландыру, халық комиссариаттарының Сырдария және Жетісу облыстарымен
шаруашылық, экономикалық, мәдени жағынан байланыс жасау, Түркістанда оқитын
қазақ студенттерінің әлеуметтік жағдайын көтеру, шекаралық аудан тұрғындары
арасындағы шиеленіскен қақтығыстарды реттеу, т.б. 1923 жылғы 6 желтоқсанда
Қазақ ОАК-інің Үлкен Президиумында аудандастыру жөніндегі мәселе қаралды.
Қабылданған қаулыда Қазақ үкіметіне Қазақ республикасының көрші губерниялар
және республикалармен шекарасын белгілеудің жобасын жасау және Сырдария мен
Жетісу облыстарының ҚАКСР-іне экономикалық жақындығына жан-жақты сипаттама
беріп Кеңестердің Бүкілқазақтық ІҮ съезіне ұсыну жүктелді. Жұмыс
қорытындысы бойынша жаңа территориялық межелеудің болашақтағы Қазақ
Республикасы үшін маңызы былайша көрсетілді: Сырдария және Жетісу облыстары
қосылған жағдайда ҚАКСР-інің территориясы – 2.699000 км², ал Өзбек және
Түркімен Республикаларының жер көлемі – 860000 км² болмақ. Халық саны ҚАКСР-
інде 6.500000 адам, ал Өзбек және Түркімен республикаларында 5.500000 адам.
Экономикалық қуаттылығы бойынша ҚАКСР-інде мал саны 12 млн, ал екі
республиканы қоса алғанда 7млн.500000. Жалпы Қазақ республикасы
экономикасының дамуы бірнеше есеге арту мүмкіндігі бар. Түркістан аймағында
отын өнеркәсібі жоқтың қасы. Шығыс Қазақстан Түркістан өлкесін көмірмен
қамтамасыз ете алады. Бұған дейін Сырдария облысы 2 млн пұтқа дейін астықты
сырттан алып келді. Болашақта Ақмола және Қостанай облыстары Сырдария
облысының астыққа мұқтаждығын толық өтей алады. Бұл қорытынды оңтүстіктегі
екі облыстың Қазақстанға қосылуының дәлелді негізі болды. Осылайша С.
Сейфуллиннің басшылығымен Қазақ үкіметі Қазақстан Республикасының қазіргі
шекаралық тұтастығының заңды түрде белгіленуінде өзіне жүктелген міндетті
сәтті атқарып шықты.
С. Сейфуллин өзінің ағартушылық ойлары арқылы жастарға білімнің
маңыздылығын ұғындыра отырып, үкімет қаржысының қомақты бөлігін оқу-білімге
бөлді. 1924 жылы Сауатсыздықты жою қоғамы құрылды. 1922-23 оқу жылында
барлық мектептер саны 2001, оның ішіндегі қазақ мектебі 590 болса, 1923-24
оқу жылында мектептер саны 2444-ке, қазақ мектептері 775, қазақ балаларының
саны 22590-нан 31083-ке дейін өскен. Осы мерзімде қазақ тіліндегі алғашқы
оқулықтар басылып шықты. Алаш зиялылары құрастырған бұл оқулықтар ұлттық
нақышты айшықтаған мазмұндылығымен құнды еді. 1922 - 1924 жылдары Семейде,
Оралда, Қарқаралыда, Петропавлда, Көкшетауда, Ордада, Қостанай мен Ақтөбеде
алғашқы мұғалім мамандарын даярлайтын педтехникумдар ашылды.
1923 жылы 15 ақпанда Еңбекші қазақ газетінде С. Сейфуллиннің
Қазақты қазақ дейік, қатені түзетейік атты мақаласы жарияланды. Мақалада
С. Сейфуллин отаршылдық саясаттың салдарынан 1920 жылы құрылған Қазақ
Автономиясы қырғыз деп дұрыс аталмай шындықтың бұрмаланып отырғандығын
батыл айтып, қазақ мемлекетінің тарихи атының қайтарылу мәселесін көтерді.
Қазақ тілінде іс жүргізуге көшуді табанды талап етуінің нәтижесінде 1923
жылы 22 қарашада Қазақ ОАК-і Кеңсе істерін қазақ тілінде жүргізу туралы
декрет қабылдады. С. Сейфуллин Халком Кеңесі Төрағасы қызметіне кіріскен
уақытта халық комиссарлары ұлтына, жасына, біліміне қарай ала-құла болды.
Ондағы барлық өзгерістер сол кездегі талапқа сай жасалды. С. Сейфуллин
үкімет құрамын білікті де білімді жергілікті ұлт өкілдерінен тағайындауға
қатты көңіл бөлді. Үкімет басшысының 1924 жылғы 9 ақпанда халық
комиссариаттарына жіберілген жолдауында Халком Кеңесі Сіздің халкоматтағы
барлық қазақ қызметкерлерінің тізімін және алдағы уақытта халкомат пен оның
бөлімдеріне қазақ қызметкерлерін қабылдау жөніндегі жоспарларыңызды
сұрайды делінген [17, 29-б.]. С. Сейфуллин қызметінің бастапқы кезінде 23
халық комиссарлары мен оның орынбасарларының қазағы 34% - ғана құраса, 1924
жыл соңында бұл көрсеткіш 56% - ға көтерілді. Осылайша С. Сейфуллин
мекемелерді қазақтандыру арқылы үкімет пен оның төменгі буындарының
қызметін қазақ ұлтының мүддесіне сәйкес жүргізді. 1924 жыл соңында Семей
облысының Зайсан, Қарқаралы, Ақтөбе облысының Торғай, Шалқар уездерінде
100%, Темір уезінде 75%, Адай уезінде толығымен іс жүргізу қазақ тіліне
көшті. Орал губерниясы 75%, Ақмола губерниясының ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Сәкен Сейфуллиннің туғанына 110 жыл
Сәкен Сейфуллиннің өмірі мен шығармашылығы
Қазақ әдебиетіндегі Сәкен Сейфуллиннің бейнесі
Сәкен Сейфуллиннің өмірі мен өнерпаздығы
«Сәкен Сейфуллиннің қоғамдық-саяси қызметінің алғашқы кезеңі»
Сәкен Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасының танудың технологиясы. мектепте дастан оқыту мәселесі
Мемлекеттік тіл - мемлекеттік қызметі
Сәкен Сейфуллин
Мемлекеттік қызметі
Сәкен Жүнісов
Пәндер
Stud.kz
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рақмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Жабу / Закрыть