Сөздің морфемалық құрамы

Жоспар:

Кіріспе

II . Негізгі бөлім
а) Сөздің морфемалық құрамы
ә) « Сіңісу» сөздің морфологиялық құрамы
б) « Жылысу» сөзінің морфологиялық құрамы
в) Сөздің грамматикалық мағынасы мен формалары

Пайдаланған әдебиеттер
Әр түрлі тілдегі сөздердің морфологиялық құрылымы әр түрлі болады.Тіл-тілде бір морфемадан құралған сөздер (өн, су), екі морфемадан (өн-ім,су-лы) немесе одан көп морфемадан (өн-ім-ді-лік, су-ла-н-дыр-у-ымыз-ға) құралған сөздер де кездесе береді.Демек сөз морфологиялық тұрғыдан бірнеше морфемаға жіктеледі. Мысалы: үйшікке деген сөздің құрамында үш морфема бар: 1) үй, 2) –шік, 3) – ке . бірінші морфема (үй) заттық мағынаны білдірсе, екінші морфема (шік) кішірейткіш мағынаны білдірсе, үшінші морфема (ке) бағытты (үйшікке барды) білдіреді.морфемалар мағыналық тұрғыдан алып қарағанда, ары қарай бөлшектенуге келмейтін тілдік единицаларболып табылыды. Әрбір морфеманың мағынасы және формасы болады.
Сонымен, мағына мен форманың бірлігінен тұратын, бөлшектенуге келмейтін тілдік единица м о р ф е м а деп аталады.
Морфемалар мағынасы мен қызөметі жағынан әр түрлі. Морфемалардың бірі негізгі лексикалық мағынаға ие болса, басқалары грамматикалық мағынаны бідіреді.
Мысалы, үйшікке деген сөздің құрамындағы үй морфемасы заттық мағынаны білдірді де, басқалары (-шік және –ке) грамматикеалық мағыналарды білдіреді.
Жалпы лексикалық мағынаны білдіретін морфема н е г і з г і м о р ф е м а деп аталады. Аталған сөздің құрамындағы негіәзгі морфема-- үй.
Грамматикалық мағыналарды білдіретін морфемалар к ө м е к ш і м о р ф е м а л а р деп аталады. Аталған сөздің құрамиындағы көмекші морфемалар –шік пен –ке.
Көмекші морфемалар өздігінен жеке тұрып еш нәрсені аңғарта алмайды. Олар, әдетте , сөздің құрмында қолданылғанда ғана белгілі бір грамматикалық мағынаны білдіре алады. Көмекші морфемалар грамматикалық мағынасымен қызметі жағынан түрлі-түрлі болып келеді. Олардың бірі негізгі морфеманың ұғымы мен мағынасын нақтылап айқындай түседі. Мысалы, жоғарыда аталған үйшік деген сөздің
Пайдаланған әдебиеттер.

1) К. Аханов « Тіл біліміне кіріспе» Алматы 1972 жылы
2) Қалыбаева А., Оралбаева Н. « Қазіргі қазақ тілінің морфемалар жүйесі» Алматы 1986 ж
        
        Сөздің морфемалық құрамы
Жоспар:
Кіріспе
II . Негізгі бөлім
а) Сөздің морфемалық құрамы
ә) « Сіңісу» сөздің морфологиялық құрамы
б) « Жылысу» сөзінің морфологиялық құрамы
в) ... ... ... мен ... әдебиеттер
Әр түрлі тілдегі сөздердің морфологиялық құрылымы әр ... ... бір ... ... ... (өн, су), екі морфемадан (өн-ім,су-лы)
немесе одан көп морфемадан (өн-ім-ді-лік, су-ла-н-дыр-у-ымыз-ға) құралған
сөздер де кездесе береді.Демек сөз ... ... ... ... ... үйшікке деген сөздің құрамында үш морфема бар: 1) үй, 2)
–шік, 3) – ке . бірінші морфема (үй) ... ... ... ... (шік) кішірейткіш мағынаны білдірсе, үшінші морфема (ке) ... ... ... мағыналық тұрғыдан алып қарағанда, ары
қарай бөлшектенуге ... ... ... ... ... ... және формасы болады.
Сонымен, мағына мен ... ... ... бөлшектенуге
келмейтін тілдік единица м о р ф е м а деп аталады.
Морфемалар мағынасы мен қызөметі жағынан әр ... ... ... ... ... ие ... ... грамматикалық мағынаны
бідіреді.
Мысалы, үйшікке деген сөздің құрамындағы үй морфемасы ... ... де, ... (-шік және –ке) ... ... ... ... білдіретін морфема н е г і з г і м о р ф
е м а деп ... ... ... ... ... ... үй.
Грамматикалық мағыналарды білдіретін морфемалар к ө м е к ш і м о ... е м а л а р деп ... ... ... құрамиындағы көмекші морфемалар
–шік пен –ке.
Көмекші морфемалар өздігінен жеке тұрып еш нәрсені ... ... ... , сөздің құрмында қолданылғанда ғана ... ... ... білдіре алады. Көмекші морфемалар грамматикалық
мағынасымен қызметі жағынан түрлі-түрлі болып келеді. Олардың бірі ... ... мен ... ... айқындай түседі. Мысалы, жоғарыда
аталған үйшік ... ... ... ... морфемасы жалпы ұғымды
білдіретін үй деген ... ... оның (үй) ... ... түседі.
Көмекші морфемалардың кейбіреулері сөз бен сөзді ... ... ... білдіреді. Мысалы,сөздің көркі--- ... ... және і ... жаңа сөз тудырып тұрған жоқ, сөз бен
көрік деген ... ... , ... ... ... ... тұр.
Сөз бен сөзді байланыстырып, олардың бір-біріне қатысын
білдіретін к ө м е к ш і м о р ф е м а л а р с ө з т ү р л е н д і р ... і м о р ф е м а л а р ... с ө з т ү р л е н д і р у ш і а ф ф ... с т е р деп ... Ал сөз ... ... грамматикалық
мағынасы р е л я ц и я л ы қ м а ғ ы н а деп ... ... ... ... ... ... ... болып келеді. Соған сай әр түрлі ... ... ... да ... ... ... ... мрофемаға да, көмекші морфемаға
да қатысы бар. Ең алдымен негізгі морфема жайында: орыс ... ... ... писание деген сөздердің бәріне ортақ түбір – пис. Бұл
морфема н е г і з г і м о р ф е м а деп ... ... ... ... ... ... сапа- белгілерді жіктеп нақтыламай, олардың жалпы
ұғымын белгілейді.- белгілерді жіктеп ... ... ... ұғымын
белгілейді.
Түркі тілдерінің грамматикаларында лексикалық мағыналары бар, ... ... ... ... негізгі морфемалар ғана (мысалы, күн, ай,
жер,жұмыс, ... ... ... деп саналып жүр.
Ал қазір өз алдына дербестігі жоқ, тек сөз құрамында ... ... ... нақтылы лексикалық мағынасы бар дербес
сөздер ... ... ... ... ... алып ... ... есептеуге болады.
Түркі тілдерінде негіз (основа) түбір мен сөз тудырушы аффикстің
қосындысынан ... ... ... тау-лы). Негіз екі түбірдің
бірігуінен де (шек-ара, бас-пана), оған ... ... да ... ... ... морфемалар да тіл-тілде алуан ... Орыс ... деп ... ... өзі ... және ... ... екіге
бөлінеді. Орыс тілінде бұлардан басқа, флекция деп аталатын немесе жалғау
морфемалары да бар.
Жұрнақтар өз ... ... ... ... Мысалы, тіл-тілде
жұрнақтардың сөз тудырушы жұрнақтар және форма ... ... ... екі түрі бар. Сөз ... жұрнақтар арқылы жасалған туынды
сөздердің әрқайсысы дербес лексикалық единицаға айналып, ... ... ... де, оның әр ... ... ... реестр сөз
ретінде беріледі. Мысалы: өн, қақ, өт деген түбірлерге сөз ... ... ... ... ... ... ... сөздер жасалған: 1) өнім,
өнімді, өнімділік, өнімсіз, өндіріс, ... ... 2) ... қақтығыс, қаққы, қаққыш, қаққылыу,қақпай, қақпайлау; 3) өтімді
өтімділік, ... ... ... өткел, өткір, өткірлік, өткінші,
өткеру т. б.
Сөздің әр түрлі морфемаларға бөлшектеніп мүшеленуге икемділігі ... ... ... ... ... береді. Сөздің
морфемаларға бөлшектеніп мүшелене алуының сыры мынада : Сөз ... тек ... ... ... ғана ... сол тәріздес көптеген
сөздердің құрамында ұшыраса береді. ... ... ... ... ... сөздердің құрамын бөлшектеп ... сөз ... тән ... ... байқаймыз: жұмысшы деген сөздегі –шы
морфемасы тек осы сөздің құрамында ғана ... ... ... осы ... ... ... ... етікші жазушы суретші және т.б.
«Сіңісу» морфологиялық құрамы күрделі сөздің жеке бөлшектерінің
дербес мағыналары жойылады да, ... ... ол ... ... ... ... Сөз құрамындағы бөлшектердің бір-біріне осылайша
кірігіп кетуіне әкелетін грамматикалық процесс с і ң і с у деп ... әр ... ... ... құралған сөздің ішіндегі жеке
морфемалар өзінің алғашқы дербес ... ... ... ... ... ... сөз ... морфемалардың жігі жойылады да,
ол сөздің морфологиялық қандай бөлшектерден құралғаны бірден аңғарылмай,
күңгірт тартып кетеді.
Мысалы, ... ... ... ... за қазіргі тілде префикс
ретінде ұғынылмайды, бұл көмекші морфема ... ... ... ... ... ... ... етістік бөлшектенбейтін бір бүтін единица
ретінде ұғынылады да қажет болған жағдайда оған жаңа префикс жалғана алады.
Сіңісу деп аталатын ... ... ... де бар. ... ... ... ... деген сөздер бұл күнде сегіз және он, тоғыз және он деген
бөлшектерге мүшеленбейді, бұларды ... де, ... да бір ... ... ... тілдің тұрғысынан алғанда, сексен сөзі—«80»
санының бір ... ... ... деген сөз – «90» санының бір бүтін атауы
ретінде танылады. Сөз ... ... ... мен ... ... ... сіңісіпе , бір бүтін ... ... ... ... жөтел, жөткір, құтыл, құтқар, жалғыз, жалаңжалқы, семіз, семір
деген сөздер қазірде ... ... ... т. ... өлі ... ерте замандарда өздеріне тән мағыналары бар дербес
сөздер болған. Бірақ ол түбірлер тілдің жалпы даму ... тек ... ... ғана ... мағынаны білдіретіндей болып,
оларсыз жұмсалмайтын болп, ... ... жеке дара ... ... ... бір ... ... айналып кеткен.Мысалы,
тырдай жалаңаш, жұрдай таза, нарттай қызыл, еңгезердей зор ... жұр, ... ... ... лоар да дай ... ... Қазіргі түбірлердің бәрі де – лексикалық, грамматикалық және
дыбыстық ... ... бір ... ... Ол ... ... ... дара сөз ретінде де, жаңадан әр алуан ... ... ... де, ... әр ... ... тудыратын негіз ретінде де жұмсала
береді.Мысалы, ол, бұл, кел,и кет, ас, шаш, қас, бас, сөз мен, біз, ... ... оян, жан, жақ, ... ... ... ... ... т. б.
«Жылысу» тілдің даму барысында сөз ... әр ... ара ... ... ж ы л ы с у ... немесе м о р ф о
л о г и я л ы қ а б с о р б ц и я деп ... ... ... ... сөз ... ... бұрынғы аралық шегі өзгеріп,
бірінің элементі екіншісіне ауысады. Мысалы, орыс ... ... ... ... ... ... қазірде жен-ами, рыб-ами түрінде
мүшеленеді.
В. А. Богородинский ілік ... ... ... ... -нің түрі ... –ың, -ің ... ... дейді.Оның пікірінше, жіктеу және
сілтеу есімдіктерінің, ілік септік жалғауының алғашқы ... -ың, ... ... ... ... ... оның,соның деген есімдіктерде сақталған.
Жылысу процесі түбір мен жалғаудың ... да ғана ... ... ... мен ... да ... ... жалғануы арқылы
туынды сөздің жасалуы барысынданегізінің соңғы дыбысы онан жылжып ... кету ... ... отырады. Мұны сарғай деген туынды етістіктің
жасалу үлгісінен көруге ... Бұл ... ... сары ... сын ... ... түрі — ... формасынан жасалған. Осы көне форма
қазақ тілімен ... ... ... өзбек тілдерінде сақталған. Сары сөзі
қазіргі хакас тілінде – срығ, ... ... ... ... ... ... ... айтылады.
Жылысу процесіндесөздің негізіндегі элементтің аффикске ... ... ... құрамы ұлғайып, кеңейіп отырады. В.А.Богородинский
бұл жайында былай деп жазады: «Өте ұлғайынғырай ... ... ... ... ... ... жасалды». В.А.Богородинский
бұл тұжырымын қазақ тілінің материалдары да дәлелдей түседі. Қазақ тілінде
басқада көптеген ... ... ... жұрнақтармен бірге, күрделі
немесе құранды деп аталатын ... бар. ... ... ... зат ... ... –шылық, (-шілік) және қызғылықты,
тыңғылықты, ... ... сын ... ... –ғылықты, (-
гілікті) жұрнақтарын алып қарайық. Бұлардың бәрі де ... ... ... бұл тәрізді құранды жұрнақтадың жасалуына
жылысу процесі мен сіңісу процесінің бірдей ... бар. ... ... ... ... ... құрамындағы –шілік деген құранды жұрнақтың
бірінші элементі -- -ші ... ... ... ... егінші деген сөздердің
құрамында келіп, зат есім тудыратын жұрнақ екендігі күмән тудымайды. Бірақ
бұл жұрнақ тірі деген ... ... одан ... әнші, егінші
тәрізді өз алдына сөз жасмалына алмайды.
Сөздің ... ... ірге ... ... да ... ... белгілі бір көрсеткіштер – грамматикалық
формалармен беріледі. Сөздің грамматикалық ... мен ... өз ара ... ... ... ... ... болады.
Демек, сөздің грамматикалық мағынасының грамматикалық формамен берілуі
шарт. ... ... бір ... ... ... деп танылуы үшін
оның гркамматикалық мағынасы болуы шарт. Мысалы,
Сүйемін ... ... – анам ... ... ... білім.
(Сұлтанмахмұт).
Осы мысалда сүйемін деген сөздің лексикалық ... ... ... басқа бірнеше грамматикалық мағыналары бар. Ол ... ... ... ... емес, біреу екендігі; 2) сүйетін адамның көп емес, біреу
екендігі; 3) сүйушінің бірінші ... ... (бұл ... ... ... ... мағынасын нақтылай түсетін, оны саралап
айқындайтын немесе сөздердің ... ... ... өз ... ... ... г р а м м а т и к а л ы қ м а ғ ы н а л а ... аталады.
Сөздің грамматикалық мағынасы оның ... ... ... болады
дедік.
Сөзде белгілі бір форма болады. Бүтіндей тілдің өзі – форма, тілде барлығы
да тұлғаланып ... ие ... ... ... ... ... сөз формасы
туралы мәселе – қыр-сыры мол, өте күрделі мәселе. Сөз әр ... ... ... ... ие ... ... өзгерген түрлерінің барлығын
бір сөздің әр түрлі формалары дейміз ба, жоқ, әлде әр ... ... ... ба? Бұл ... ... беру ... формалары туралы мәселенің тіл
білімінде қойылу тарихына ... ... ... ... ... шегін белгілеп айқындау мәселесі, яғни
граммматикалық категориялардың ... бір ... ... ... ... дербес сөздер деп қарау мәселесі жайында әр ... ... ... ... Ф.Ф. ... жіне оның мектебі сөздің ... ... ... ... зат ... ... септік
жалғауларын, сын есімдердің род және септік бойынша өзгеруін, етістіктердің
жақ, шақ және рай ... ... ... ... көптік-
жекелік категориясы сөз тудырудың бір түрі ретінде қаралды.Сондай –ақ, бұл
көзқарас бойынша, сын ... ... ... ... де ... ретінде қаралды.Ал, инфинитив, көсемше және есімшелерге ... олар ... ... шығарылып, өз алдына дербес сөз
таптары ретінде қаралған болатын.
Пайдаланған әдебиеттер.
1) К. ... « Тіл ... ... ... 1972 ... ... А., ... Н. « Қазіргі қазақ тілінің ... ... 1986 ж

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Ясауи «Хикметтеріндегі» сөздің морфологиялық құрылымы38 бет
Сөздердің морфологиялық құрылымы5 бет
«Китаб муқаддима» ерекшеліктері173 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Еліктеуіш20 бет
Күрделі аталымдардың ғылыми негіздері мен басты ұстанымдары7 бет
Көне түркі тілі мен қазақ әдеби тіліндегі граматикалық сәйкестіктер26 бет
Молда мұса шығармаларының тілі55 бет
Оқушылар арасында тіл дамыту жұмыстары41 бет
Сын есім10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь