Ортағасырлық мәдениет және мемлекет қайраткерлері: асан қайғы, қазтуған, шалкиіз және жиембет жыраулар

Жоспар:

1. Кіріспе

2. Негізгі бөлім.
а) Жерұйық іздеген желмаяды
ә) Қызыл тілдің шешені
б) Тебінгіден ала балта суырысып...

3. Қорытынды.
Кіріспе
Әрбір халықтың тарихы бар. Тарихта адамзат тағдыры мен тылсын дүниеміздің бастауын аламыз. «Қазақ» атты ұлы халқымыздың орта ғасырдағы мәдениетін бізге жеткізген де сарқылмас деректер. Орта ғасырдағы Асан қайғы, Доспамбет, Шалкиіз, т.б. өмірі мен өнерін осы жұмыста ашып айтылған. Сан ғасырлар бойы сақталып, асыл қазына болып қалған ол ұлы ұлы ғұламалар бізге болашаққа бағыт-бағдар беретін сөзсіз. Сол заманмен бүгінді байланыстыратын – тарих.

Жерұйық іздеген желмаяды
Асанқайғы
(ХҮ ғ.)
Бүкіл өмірін қазақ халқының асыл арманымен астастырып, оның тәуелсіз де бақытты тұрмыс кешуіне елеулі үлес қосқан ұлы ойшыл ақын әрі аңыз кейіпкері Асанқайғы әдебиетіміз тарихынан орын алуға лайықты тұлға. Ол тек мал шаруашылығымен күнелткен көшпелі елге жайды қоныс, бейбіт өмір аңсады, «адамы жүзге келмей өлмейтін», «қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын» мамыражай заман бар деп санап, оны өзі «Жеоұйық» (кейде Жиделібайсын) деп атады. Алайда халық қайғысын өз қайғысы санаған ел қамқоршысы күні кешеге дейін ұлттық Ой ордасы мен әдебиет тарихынан өзіне лайық төрдегі орнын ала алмай келді. Бұған оның орыс отаршылдығына қарсы айтқан «Мұнан соң қилы-қилы заман болар» атты болжау өлеңі басты себеп болды. Әділдік пен шыңдық жеңіп, тәуелсіздік орнаған бүгінгі күнде оның аңыз кейіпкері ғана емес, халқының бақытты болашағын ойлаған ұлы азамат, көрнекті ақын екенін де айтуға тиіспіз.
Асанқайғының өмірі туралы нақты деректер сақтала бермеген. Әз-Жәнібек ханның тұсында жасаған сыңайлы. «Қырында киік жайлаған» атты толғауында ел-жұрттың құтты қонысы Жем мен Ойыл бойын тастап, Керей мен Жәнібектің соңына еріп, Шуға қарай жарыла көшуін ұнатпағанын сеземіз. Хан мен халыққа жөн-жоба көрсетіп, болашақты болжау, ел
        
        Ортағасырлық мәдениет және мемлекет қайраткерлері: Асан қайғы, Қазтуған,
Шалкиіз және Жиембет жыраулар
Жоспар:
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім.
а) Жерұйық іздеген ... ... ... шешені
б) Тебінгіден ала балта суырысып...
3. Қорытынды.
Кіріспе
Әрбір халықтың тарихы бар. ... ... ... мен ... ... аламыз. «Қазақ» атты ұлы халқымыздың орта ғасырдағы
мәдениетін бізге ... де ... ... Орта ғасырдағы Асан
қайғы, Доспамбет, Шалкиіз, т.б. өмірі мен өнерін осы жұмыста ашып ... ... бойы ... асыл ... ... қалған ол ұлы ұлы ... ... ... беретін сөзсіз. Сол заманмен бүгінді
байланыстыратын – ... ... ... ғ.)
Бүкіл өмірін қазақ халқының асыл арманымен астастырып, оның ... ... ... ... ... үлес ... ұлы ... ақын әрі аңыз
кейіпкері Асанқайғы әдебиетіміз тарихынан орын алуға лайықты тұлға. Ол ... ... ... ... елге ... ... бейбіт өмір аңсады,
«адамы жүзге келмей өлмейтін», «қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын»
мамыражай ... бар деп ... оны өзі ... ... ... ... Алайда халық қайғысын өз қайғысы санаған ел қамқоршысы күні кешеге
дейін ұлттық Ой ордасы мен ... ... ... ... ... орнын ала
алмай келді. Бұған оның орыс отаршылдығына қарсы айтқан ... соң ... ... ... атты ... ... басты себеп болды. Әділдік пен ... ... ... ... ... оның аңыз ... ғана емес,
халқының бақытты болашағын ойлаған ұлы азамат, көрнекті ақын ... ... ... өмірі туралы нақты деректер сақтала бермеген. Әз-Жәнібек
ханның тұсында жасаған сыңайлы. «Қырында киік жайлаған» атты толғауында ел-
жұрттың құтты қонысы Жем мен Ойыл ... ... ... мен ... ... Шуға қарай жарыла көшуін ұнатпағанын сеземіз. Хан мен халыққа ... ... ... ... ел ... ... ... сын сарабына салу дәстүрі осы Асанқайғыдан басталады. Осы жүйе
жыраулық ... ... ... ... ... Бұқар жырау
шығармашылығында ... биік ... ... ... өнер ... ... болып қалыптасып, қанат жайды. Сөйтіп, ертеден келе жатқан ... ... ... жаңа бір ... ... толысып, кемелдене
түсті.
Асанқайғының Әз-Жәнібекке айтқан әзірге мәлім үш толғауы да үлкен
әлеуметтік, ... мәні зор ... ... ... ең алдымен, ханның
ел басқарудағы саясаты мен істерінің кейбір кемшіл жерлерін бетке басып
айту ... ... ... ... толғаулар Шәлгез, Жиембет, Үмбетей,
Бұқар жырларында толыса кемелденіпғ жетіле түсті. Бұл жәйт жыраулардың ... ... ... ... тең, на ... ... ... үстіне,
ақылдылығы мен көрегендігі қатар жүретін кісілер екенін аңғартады. Ақындар
көбіне-көп ел ... мен ... ... байларды мақтап, сый-
сияпат алуды ойластырады. Мұның түпкі сыры: ... ... ел ... ... ... ... туындайтынын көреміз.
Жыраулық пщэзия мен ақындық өнердің бірлігін айтқанда, бұлардың екеуі
де қолма-қол суырып салып айтылатын жырлар екені мәлім. Ал енді, ... ... ... мен ... ... ... көптеген өзгешеліктері бар. Бұл туралы М.Әуезов кезінде ... ... еді: ... ... – ақын деу ... ... ақын ... бөлек өз жанры бар. Бұның сөз үлгісі, шығармасы – ... ... ... – «не ... сол көңіл ашар» әлдене дерлік ... ... ... ... тұңғыш бас қосып, жеке хандық құрған
кезіндегі ... ханы ... ... ... аңғарамыз. Бұл дәуір
ХҮ ғасырға жатады. Қазақтың әйгілі ғалымы Шоқан ... ... ... туралы естеліктер» атты еңбегінде: «Манас жырында ... ... ... Шу мен ... Іле мен ... ... бас қосқаны
жөнінде жырланады», - дейді. ... сол ... ... ... ... мүмкін екенін ескерте келіп, ол осы халықтардың аңыздары ... ... мен ... ... ... мән ... ... орай
Шоқан: «Қара қырғыз ордасына ноғай аңыздары да ... ... Олар ... мен ол туралы аңыздарды да білетін еді. Бұған қоса:
Кешегі он сан ноғай бүлгенде,
Ормамбет би өлгенде,
Орданың қара ағашы
Аспанға ұшып ... - деп те ... ... ... ... ... ... ХҮІІ ғасырдағы жаугершілік
тұсындағы айрылысу оқиғасын «ел ішін ала ... ... ... ... ... ... туралы айтқан сөздерін Құдабай
ақынның өз аузынан естіген, ... ... ... қалмай, оның тарихи
нақты тұлға екеніне де зер ... тың ... ... Ол ... ... асылы ноғай емес. Шыңғыс ханның тұстасы ұлан Майқы бидің алтыншы
немересі». Олай болса, Асанқайғы «Түгел сөздің түбі бір, түп ... ... ... ... ... аталатын Майқы бидің ұрпағы болып шығады. Осы
айтылған ... ... оның ... өмір ... ... аңыз ... ... тарихи тұлға екенін дәлелдесе керек. Біздің көптеген эпостық,
лиро-эпостық жырларымыздың, аңыз әңгімелеріміздің ... ... ... құрағаны мәлім. Мұндай туыстық, бірлік негіздерін Шәлгез,
Қазтуған, ... ... да ... ... ... ... ... Шоқан былайша түсіндіреді: «Ноғай» ... ат ... ... ... үшін ... аты еді. ... да, ... де –
бәрін де «ноғай» деп атаған. Бірге ... өмір ... ... мен қазақ
ордасын Жәнібек билеген кезең қазақ ... ... ... тұрғысында
саналады! Жазды (Ч.Ч.Валиханов. Сочинения. Спб.1904, стр.299-304).
Дәл осындай пікірді С.Сейфуллин де, Қ.Жұмалиев те толық қуаттайды.
Сонымен, жыраулық ... ... ... өмірдің талап-
тілектеріне сәйкес жеке жанр болып қалыптасты. Ол, ... ... ... ... ... ән-әуенмен жырланатынрапсодия.
Жырдың мазмұны батырдың өмірі мен ... ... ... байланысты
көрінеді. Ал Ә.Марғұлан: «Жыраулар – эпкалық ... ... ... ... болашақты болжап айтатын профессионалдық топтың өкілдері.
Мұның басында Қорқыт, ... ... ... ... ... ... -
деп қарастырады. Осыған орай, Қ.Халитоғдының жоғарыда аталған ... ... мен ... табиғи белгі-сипаттары біліктілікпен сөз етіледі. Ол ақын
мен жыршының айырмасын әңгімелегенде, сондағы құрылысы мен буын ... ... ... ... мазмұндық айырмасына да зер
салып: «Ақындардың өлеңі жай мағыналы ... ал ... сөзі ... мағыналы болып келеді және мысал сипаттас әсерлі болады», - дейді.
Рас, жыраулық ... ... ... ... ... ... басталатыны мәлім. Бұлардың бірі, мәселен, Қорқыт ... ... ... ... ... ... Аталық (Ұлық жыршы) Жошы хан өліміне
орай естірту айтса, Сыпыра жырау эпикалық жырдың («Ер ... ... ... ... ... ... ... кеңесші сипатталады.
Бұлардағы жетіле қоймаған жыраулық белгілер кейінгі Асанқайғы, Шәлгез,
Бұқар жырауларда айқын ... ... жаңа ... толысып, кемелдене
түсті. Аталған жыраулардың бәрі де хан қасынан ... оның ел ... ... ... бағыт беріп отырады. «Әр ханның тұсында бір сұрқылтай»
дегендей, бірінсіз бірі күн көре ... еді ... те, ... ... тұлға
жыраулар болғаны аңғарылады.
Толғау жанрының туып, қалыптасып, өркен жаюы ... ... өз ... ... ... басталады. Асанқайғы алғашқы толғауында
жұрттың ірге тепкен құтты ... ... оның ... ... ... ... Ойыл мен Еділге келгенде де кеңес ... ... ... реніш білдіреді:
Қырында киік жайлаған,
Суында балық ойнаған,
Оймауыттай тоғай егіннің
Ойына келген асын жейтұғын,
Жемде кеңес ... де елді ... ... жасы ... ... ... елді көшірдің...
Ерлер жортып күн көрген
Еділ деген қиянға,
Еңкейіп келдің тар жерге,
Мұнда кеңес қылмадың...
Еділ ... ... ... ... қысқа қыстасаң,
Ал қолыңды маларсың
Алтын менен күміске!
Елдің бүгіні мен ертеңін ханның іс-әрекеттерімен ... ... ... жұрт ... ... ... астарлап, бейнелеп
сипаттайды, сол арқылы қасындағы көз жазбай бақылап отырған жаулардан күні
бұрын, ... ала ... ... ... ... бодандық бұғауынан
құтылу үшін, бейғам да қамсыз жатуға болмайтынын ескертеді. ... ... ... ... жатуынан қорқады. Осындай ұнамсыз
қылықтарына ренжіп, оның үш ... ... ... ... Асан ... ... соң, көкейдегі шерлі ойларын жұрт көзінше жайып салады:
Әй, хан, мен айтпасам, білмейсің,
Айтқаныма ... ... ... ... ... көрмейсің.
Қымыз ішіп қызарып,
Мастанып қызып терлейсің.
Өзіңнен басқа хан жоқтай,
Елеуреп неге сөйлейсің?
Әй, Жәнібек, ойласаң,
Қилы-қилы заман болмай ма,
Суда жүрген ақ шортан
Қарағай ... ... ... неге ... аман тұр, ... мені ... үшінші толғауы өз дәуірі үшін мейлінше бір мәселеге
арналған. Мастанған хан көлге шекер ... құс ... ... ... де, ... ... ... жаман ырымға жол бердің деп сынайды.
Құс төресі саналған ... мас ... ... ілдірудің ақыры «түбі өз
басыңа келер» деп жориды, «өзіңді бір жаман келіп өлтірер» деп болжайды:
Көлге шекер төктірдің,
Шекерге қуды ... ... ... ... көлдің көркі еді...
Құладын құстың қоры еді,
Аққу құс ару, төре еді,
Құладынға ілдірдің,
Ақ мамығын жұлдырдың.
Құладынға аққуды жем қылдың,
Сұлуды қормен тең ... бір ... өлер ... ... ... ... ... наным-түсінігі мен әдемілік, әсемдік туралы
түйген ... да ... ... ... құс төресі, киелі санап келгені,
оны атуға болмайтыны жөніндегі ел ... да ... ... ... алуы да ... ... ... эстетикалық талап-талғамын танытуда да
Асанқайғы өзгеге жол көрсетіп, мұрындық болып отыр. Осы дәстүр ... да кең ... ... ... ... ... жөн.
Асанқайғы толғауларынан жалпы жыраулар поэзиясына тән белгі-
сипаттардың мол ұшырасуы да ... ... ... күрделі ойды мейлінше
ұшқырлап әрі дәл, әрі ұтымды етіп жеткізу үшін, олар, көбінесе, ... жиі ... ... ... ... салыстыру арқылы
ойын орағыта, жұмбақтап бейнелейтін болған. Рас, адамның ... ... ... ... ... әдебиетімізде ертеден бар.
Асанқайғы өзі өмір кешкен кезеңдегі шындықты ашып бейнелеуге де зер
салады. Ол: «Есебін тапқан ... ... құны да түк ... малы ... ... да, ... орын ... - деп, тапқырлық пен білгірлік танытады.
Мұның үстіне, жырау барынша кеңпейілдік пен кешірімді болуға шақырады. ... ... ... ... ... ... ... адамға
Енді қайтып жуыспа.
Тәуіркөрер кісіңмен
Жалған айтып суыспа! –
Десе, енді бірде:
Ердің құны болса да,
Алдыңа келіп қалған соң,
Қол ... ... ... кеш те қоя бер,
Бұрынғыны қуыспа, -
дейді. Мұндай ... да ... ... ... ... «Надан
білгеннің тілін алмайды», «Өткен іске өкінбе», «Ашу – ... ақыл – ... ... ... ... келе-келе мақал-мәтел болып кетуі де ... Бұл жәйт бір ... ... өзге ... ... да тән ... ... өмір шындығын бейнелеуде ертеден келе жатқан ауыз ... ... ... алайда жыраулық поэзияның талаптары мен
мүмкіндіктеріне сәйкес әлеуметтік-саяси мәселелерді ... ... де ол ... үлес қосты, бұл ... оның ... ... ... ... ... бір ауыз сөз ... қай жерде қайтыс ... ... ... ... ол ... ... ... болды делінеді. Ал
Шоқан: «Әйгілі дала философы Асанқайғы ... ... ... жерде
көшіп-қонып жүрген. Оның бейіті осы Ыстықкөлден онша қашық ... - ... ... Бес ... 1-т., ... 1961, 358-б.).
Қызыл тілдің шешені
Қазтуған жырау
(ХҮ ғ.)
Қазтуғанның туып-өскен қонысы – Еділден бөліне шығып, онымен ... ... ... ... өзендерінің бойы, қазіргі Красный Яр қаласы
тұрған ... ... ... шынжыр балақ, шұбар төс ... ... ... Халық аңыздарында ол қолбасы батыр.
Өзіне арнаған мадақ жырында Қазтуған былай толғайды:
Бұдырайған екі шекелі,
Мұздай үлкен көбелі,
Қары ұнымы ... ... шәй ... оққа кірісті,
Айдаса – қойдың көсемі,
Сөйлесе – қызыл тілдің шешені,
Ұстаса – ... ұзын ... ... ... ... отты би соңы,
Би ұлының кенжесі,
Буыршынның бұта шайнар азуы,
Бидайықтың көл жайқаған жалғызы,
Бұлыт болған айды ашқан,
Мұнар ... ... ... мен кәуірдің
Арасын өтіп бұзып дінді ашқа
Сүйінішұлы Қазтуған!
Таза далалық поэзия! Бұл жолдар қазақ ... ғана ... ... ғана ... ... ... ауыр ... киген батыр көтермелеу
үшін өзін номадтың ... ең ... ең ... ... ... ... ... ұстар ұзын құрық, ақ орданы сүйеп тұрған ... жас ... тал ... ... ... ... ... тырнағы, -
алтын да, күміс те, алмас та емес, ... ... да, ... да ... екшелеп алынған образдар. Осы жолдардан Қазтуғанның жорықшы,
жауынгер жырау болғандығы ... ... ... ... эпосшы
болғандығы да аңғарылады. Ноғайлы цикліндегі жырлардың біразынан Қазтуған
поэзиясының әсері байқалады. Бұл ... ... ...... ... ... ... айды ашқан,
Мұнар болған күнді ашқан, -
деп шалқыған Қазтуғанның білегінің күші қаншалық болғанын біз білмейміз, ал
ақындығына келсек, оның ... ... ... ... ... ... нақыл-тақпақ, жыраулық ой толғанысынан келетін:
Балдағы алтын құрыш болат
Ашылып шапсам дем тартар,
Сусыным қанға ... ... ... сайын тың жортар,
Арқа мен қосым қалар деп.
Ақ ... ... ... күн ... балығын
Ортамнан ойран салар деп.
Азамат ердің баласы
Жабыққанын білдірмес,
Жамандар мазақ қылар деп, -
Іспеттес жолдары жыраулық ... ... ... ең ескі ... ... ... ақыл иесі, кең тынысты жырау бой көрсетеді.
Алайда Қазтуғанның ақындық қуатын ... ... – оның ... ... ... Бұл ... ... бүкіл қазақ поэзиясына азық болған
образдарды ұшыратамыз.
Алаң да алаң, алаң жұрт,
Ағала ... ... ... ... бұ ... болып барған жұрт,
Анамыз біздің Бозтуған
Келіншек болып түскен жұрт,
Қарғадай мынау Қазтуған батыр туған ... ... ... ... ... садақ будырып,
Қылшанымды сары жүн оққа толтырып,
Жанға сақтау болған жұрт!
Бұл жолдарда оқушысын баурап алатын ерекше бір күш бар сияқты. ... ... ... де жоқ, ... сөз ... Алайда осы
қарапайым сөздердің өзінде адамды елітер, ерітер қаншама ... ... ... – табиғат аясындағы көңілі таза сәби көшпендінің
поэзиясы. Бұл поэзия номадтың санасының ... ... ... оның өзін ... әлі адам қолы бүлдірмеген табиғат туралы
түсінігінен елес береді, өмірге көзқарасын білдіреді. ... ... ... қиялы өзінің ұшқырлығымен, кендігімен, ... ... ... таң ... ... ... ... муреттер мен
образдарға біз кішкене баланың құмнан ... ... ... ... сезімімен қызықтай қраймыз, бірақ ... - ... ... ... бас ... дейін жетеді. Өйткені Еділ жөнінде айтылған:
Шырмауығы шөккен түйе таптырмас,
Балығы көлге жылқы жаптырмас,
Бақсы мен ... ... ... ... ... жолдар хас суреткердің қолынан ғана шығуы мүмкін еді. ... ... ... ... ... ұйқы ұйықтатпайтын бақа-шаянының
көптігі де ... ... ... ... жердің қасиеттілігінің бір белгісі
іспеттес. Бірақ біз жатырқамаймыз, тыжырынбаймыз – суреткердің қиялына
таңырқап, демімізді ішке ... ... ... ... орта ... ... көшпенді. Осы тамаша толғау:
Сөйткен менім Еділім,
Мен салмадым, сен ... ... ... қалған мынау Еділ жұрт, -
деп. Еділ бойында қалған түрік тектес руларға ... ... ... ... ... ... ... қатысты деректер әзірге осымен
шектеледі. Бізге жеткен, ... ... ... ... бірі ғана. Бірақ
осының өзі қазақ әдебиетінің басы ... ... тиіс ... жайынан біршама елес бере алады.
Тебінгіден ала балта суырысып...
Шәлгез (Шалкиіз) жырау
(1465-1560 жж.)
ХҮ ғасырда өмір сүрген көрнекті жыраулардың бірі ... ... ... қазақ, ноғай, қарақалпақ халықтары арасына кең тараған.
Шәлгездің әкесі Тіленші аталады. Халық арасында ... әке, ... ... ағып ... кезігіп, Орақ, Мамайға бала болған немесе
шешеден ерте айрылып, ... ұлы биі ...... қолында
тәрбиеленген деген әңгімелер кездеседі. Ғасырдан ... ... ... ... ... жағынан бір-бірімен сабақтас бұл әңгімелер
жырау тегі ... ... ... ... ... ... ... балаға ұласып, халық жадында ... ... ... Ол ...... Орақ, Мамай мырзалармен не өзі қасына
көп ерген Темір ... ... ... ... да ... ... батыр,
айдынды жырау болса да, өмір тәлкегін көп ... ... ... академиясының қорындағы Әкіш ақсақал тапсырған
қолжазбада: «Шәлкез Мұсаның ... ... ... ... туған», -
делінеді. Осы деректер негізінде бұл пікірді М.Мағауин өз ... ... ... ... Мұса ... ... ... жансақ пікір
дейді. Ә.Дербісалин пікірінше, Шәлгез Орақ, Мамаймен ... жасы ... ... оның ... тууы ... ... Бұл әлі де ... түсуді
қажет етеді.
Шәлгез жыраудың өмір сүрген дәуірі мен мекені туралы ел ... ... мен ... өз ... ғана хабар береді. Ертелі-
кешті жырау шығармалары жарияланған жинақтарда, қазақ ақыны ... ... ... ... ... ел ... ... материалдарда
Шәлгездің «нрғайлы» екендігі айтылады. Біздің қолымыздағы «Салкез батырдың
Орақ, Мамайға ... ... ... ... ... ... шағы
Орақ, Мамай маңында өткендігі, бірақ батырдың Ноғай ордасындағы бедел,
құрметін күндегендер оны ... ... ... ... ... ... жауды жеңіп келіп, аттан түспестен, Орақ, Мамай мен ... жыр ... - ... ... жапан-түзге кеткені айтылады. Аталмыш
материалдарға қарағанда, Шәлгездің Ордада – Орақ, Мамай маңында өсіп, бедел-
даңқы сол ... ... ... ... ... биге ... ... ордасынан кеткесін барғанға ұқсайды. «Би
Темірге айтқаны», «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға айтқаны» ... ... оның ... ... ... ... жұртты аузына
қаратқан аталы сөз айтар ақылшы жырауы болғандығы аңғарылады. Өкпелеп,
ажырап кетіп ... ... ... Бұл ... ... толғаулар мазмұнынан
және В.В.Радлов ноғайлар арасынан жазып алған «Шалкиіз» деген материалдан,
«Шайыр» жинағындағы жырау ... ... ... айқын
көреміз.
Соңғы жылдарда табылған, яки ноғайлар ... ... ... де ... ... ... жаңа ... толықтыра түседі. Ноғайлар
арасынан филология ғылымының кандидаты А.Сиқалиев жазып алып, жариялаған
«Мен иемнің ... ... ... ... ... Үпі (Уфа) ... ... мен хиссалары» дәптеріндегі «Әжікам, сен Мансұрұлы Тоқусан»
деген өлеңіне ... ... ... ... ... ... сырза
қарамағында болады.
Біздің қолымызда бар деректерден,-деп жазады М.Мағауин, - Шалкиіздің
(біздіңше, Шәлгез деген ... - С.Қ.) ... би ... ... ... және оның ... ... төңірегінде өткендігі көрінеді.
Мен жоғарыда баяндап өткен жайларға қарағанда, Шәлгездің ХҮ ғасырдың
ІІ жартысы мен ХҮІ ... ... ... өмір ... ... ... жиналған материалдарда Шәлгездің сәби кезінде Орақ, Мамай аты
белгілі батырлар. ... ... ... ... Орақ ... жылдарда өмір сүрген. Мамай 1549 жылы өледі. Шамамен Орақ ... ... ... ... ... жылдар дүниеге келген болады. Бірақ
бұл жоба тарихи деректерге қайшы келеді. Себебі, Шәлгез ұлығылай жырлайтын
Темір би 1480 жылы Угре ... ... ХҮ ... ... ... кетеді, Ноғай Ордасын 1504 жылы оның ұлы Тәуекел билейді. Демек,
Шәлгездің Темір дүниеден ... тууы ... ... ... ... дәл сол ... ел ... жазылған деректерге сүйенудің жөні жоқ.
Себебі, тарихи деректерде Орақ, Мамай Шәлгезбен тұрғылас, ... ... кіші боп та ... ... ... ... ... Жүсіп 1554 жылы өледі. ... ... ... ... Би ... ... ... Жүсіп маңында болып,
Қазақ хандығына барған, егдерген кезі еді. ... ХҮ ... ІІ ... ХҮІ ... орта кезі ... өмір ... деу ... аузынан жиналған қолжазбалар мен ХХ ғасыр бас кезінде баспа жүзін
көрген кітаптарда Шәлгез ... ... еді ... ... ... толғауына берілген түсінікте оның Қояс
руынан екені айтылады. Бұл деректі ел аузынан жазылған шежірелер де ... ... ... ... ... Қояс руының қариясы Ақбаев
Елеш өзін Шәлгез батыр ұрпағы санайды. Елеш өз ... ... деп ... ...... он тоғызыншы атасы. Елеш қария шежіресіне қарағанда,
алтыншы атасы Ақбура батырды беріш ... ... ... ... ... Қояс руы ... ноғай халқы құрамындағы тайпалар мен ру
аттары арасында кездеспейді. Бұған қарағанда, ... ... ... Еділдің Кавказ бетіне көшенде, Қояс руы түгелдей Алшын арасында
қалса керек. ... Қояс руы ... ... дәуірінен (ХІІІ ғ-дан бері) Алшын
арасында жүрген түрік-моңғол ... ... ... ... ... ... руы ... кіруі мүмкін. Демек, Қояс руы бағзы «ноғайлы»
руы болсын әлде ... ... ... ... ... ... да, Шәлгез
Ноғайлы елінде, Ноғайлы аймағында – Батыс Қазақстан өңірінде дүниеге келіп,
бар өмірін Еділ, Жайықтан Қазан мен ... ... Сыр ... ... ... өткізгендігі аңғарылады.
«...Өз заманы үшін қадірлі де құрметті кейбір шығармалары ауызша ғана
тарап қоймай, жазбаша да тарағандығы ... ... ... ... ... ... ... Ғ.Мұштах (Ғ.Қараш) жинақтарына негіз болған
ел ішіндегі ... Үпі ... ... ... мен ... ... ... біреу көшіру арқылы жеткен мұралар болар. Мұндай
жазбалар ертелі-кешті архив ... мен сол ... ... ... ... ... ... халықтар арасынан табылуы мүмкін.
Шәлгездің «Ғизмет иәм би ... ... ... ... «Қатынасы
биік көлдерден», «Боз үстінде от жаққан», «Мен иемнің күнінде» өлеңдері мен
кейбір жыр жолдары қазақ, ... ... ... жырау мұрасының қай-
қайсысында да кездеседі. Ал Шәлгез мұрасының ең ... әрі ... «Би ... айтқаны», «Би Темірді хажы сапарынан тоқтатуға
айтқаны», «Шағырмақ бұлт жай ... ... ... ... ... бұдан бір ғасыр бұрын (1875) жарық көрген.
Шәлгездің бізге жеткен жырлары ... ... ... ... Ол өз ... ... ... бірділі-екілі толғауының өзінде де өмір
заңдылығын, заман ... ... ... ... ... – «от ... Ошақ
қасының» қарапайым пендешілік халіне айналмай, өзіне дейінгі Һәм ... ... ... көз ... ... ... көп жайларын
көңіл таразысына салып, қорыта толғайды, көсем көңілмен, ... ... ... шығармалары ой, мазмұны жағынан қисынды, жүйелі келеді. Мысалы,
өлең ... ... ... ... ... он бір ... тұратын
«Би Темірге айтқаны» толғауын алайық. Кеше ғана Темір би сарайында шалқып
жүрген өзі би, өзі ... ... ... ... ... ... тентіретсе, жыр
дүлдүлінің бақ, мансабын көре алмаған орда маңындағы «күйбеңдескен көп
жаман» жанындай санап, бек ... ... биді ... ... қойса, жырау не
демек, өз ... ... ... ... ... ... биге деген өкпе-ызасын,
оның маңындағы жандайшаптарға деген кекті Һәм сілтілі сөздерін ... ... ... орғыта, өз ... ... ... ... салыстыра толғайды. Шәлгез нөсер алдындағы ... ... ... ... құс еркесі қудың қайғылы халін тектен-тек айтып
отырған жоқ.
Көп ішінде бір ... ... ... көп ... ... ... алғашқы тираданың соңғы төрт жолының өзінде де жанама ... жай ... ... толғайды. Ал екінші шумақта өзі үшін Темір
би кім еді, үшіншіде өзі Темір үшін кім еді, - соны ... ... ... ой, ... ... ... ... Темір
биді тізгіндеп, жуасытып алған жырау кейінгі бесінші, алтыншы, жетінші,
сегізінші, тоғызыншы, оныншы шумақтарында ақыл, ... ... ... бұл
тұста «шамаңды біл, жасық жима, асыл жи» дегендей. Тек толғау соңында ғана
тағы да ... ... ... ... ... ... ақ-адалдығын дамыта,
тереңдете түседі.
Шәлгез жырларында суреттелетін адамдар – Темір, Әзике, Мансұр, Арық
хан және жыраудың өзі. Жыраудың өзін біз ... ... ... ... ... ішінде жыраудың Темір би мен өзін бейнелеуінен сөз
зергерлігін анық аңғарамыз.
Темірді құдіретті етіп ... ... оны ... ... ... ... ... ойнап, жайдай жарқ етер сұңқардың тегеурініне
балайды. Жырау «қу ...... ... сайлап қаусырған боз сұңқар» -
Темірді құс азғыны құладынға қарама-қарсы ... ... ... ... ... сол - әлгі ... ... қайрат-қуаты
мен қимыл-әрекетін көріп отырғандай сезінесің. Демек, бұл жырау сөзінің
эмоциялық әсер-қуатының ... ... ... «Боз ... от ... ... сен Мансұрұлы
Тоқусан», «Мен иемнің күнінде» сияқты өлеңдерінде Темір бейнесін толықтыра
түсер детальдар мол. ... ... да ... туралы үлкен мақтаныш
сезіммен мадақтай жырлайды.
Шәлгез аталған жырларда Арық хан, Әзике, Мансұр сияқты шонжарларды
Темір образына ... ... ... бейнелеуіне қарағанда, Арық хан – Темірдің тегеурініне ... ... ... ... ...... ... мырза.
Шәлгез жырларынан жыраудың өз бейнесін де ажырата тану қиын емес. Ол
Темірге арналған толғауларында өзін бидің жан аямас шын ... ақ, ... – «көп ... ... ... ... Бірақ Шәлкез мәңгі бақи
сол күйде, сол көңілде қала бермейді. Оған өз жолдары куә:
Басымды менің қорласа,
Көп туғаным жоқтаман.
Аяғымнан менің ... ... ... ... мен ... атақ пен ... жел ... бұлттай жөңкіліп жүре
беріп, тар кезеңге тап болған жырау өмірінің біраз ізі осы ... ... Бұл хас ... тән ... ... ... заман тәлкегіне
түсіп, неге болса да бел буып, бекінген жанның берік тәуекелі мен ... ... сыры ... Мұны өлеңнің тепсініп келген тегеурінді
ырғағымен, күңіренісімен күші ... өлең ... мол ... ... Шәлгездің әЕділім» толғауына да тән. Бірқатар жолдары ... ... ... бұл шығарма – жыраудың туған жерімен амалсыз қоштасуы, «Шөбі
– секер, суы – шәрбет» ата ... ... ... ... телегей теңіздей
терең тебіренісі.
Шәлгез жырлаында философиялық ... ... ... ... ... мақал-мәтел, ақыл-нақылды шумақтар мол. Жырау
өнеге-өсиеттік бірқатар жолдарында ... ... ... мен ... ... суреттейді:
Құсты жисаң, бүркіт жи,
Қыс тоныңды түлкі етер.
Бір жақсымен дос болсаң,
Азбас, ... ... ... ... дос ... күні ... ... күлкі етер.
«Жақсыдан – шарапат, жаманнан – кесепат» ... бұл ... ... ... шын дос та, жаман – жалған дос, екіжүзді сатқын бейнесінде.
Жырау жақсы мен жаман арқылы ер мен ез, мәрт пен ... ... ... ... ... кереғар қасиет-мінездерді салыстыра суреттеу
арқылы дәуірден дәуірге көшіп келе ... ... өмір ... ... ... ... биік көлдерден», «Тобылғының берігі»,
«Бостаны барды теректің», «Айдынға ... ... ... «Бар ... ... және ... бұлт жай тастар» дейтін ұзақ толғауы – ... бойы өмір ... ... ... ... жиынтығы, өмір
аксиомасы дерлік. Бұларда ақыл-ғирбат та, ... ... те мол. ... ... ... ... ойларын, замана шындығын, дәуірдің
елеулі мәселелерін ... ... ... ... тани ... ... ... өзінен туындап жатқан ащы шындықты айқын көре
алған да, жақын жеп жаманға жан ... ... ... ... жоқ» ... ... ... суюді өсиет етеді.
Атаның ұлы ерлерге
Малың бер де, басың қос,
Басыңды қос та, бек сыйлас, -
Күндердің күні болғанда,
Басың жауда қалар ма?!
Бұл ... ... ... «Ата ұлы» ... мо ... ерлер
ретінде танылады. Даңқты жорық жырауы Шәлгездің өзі де ... ... Ол - өзі ... ... ... ... абызы.
Қорытынды
Тарих беттерін бір дүбірлеткен жырауларымыздың өмірі бізге аңыз болып
отыр. Олардың өнері мен ... ... ... ... ... ... орны бар. Ақын өмірі жай адамнан ... ... ... ... да, ... ... Қазтуған сиықты жыраулар сонау заманның
тылсым өмірін келер ұрпаққа өз еңбектерімен жеткізген. Әлеуметтік ... ... ашып ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XV—ХVIII ғасырлардағы қазақ әдебиеті12 бет
Жалпы мектептегі музыка сабағында жыршы-жыраулардың алатын орны75 бет
Халқымыздың ұлы ұландары жыраулар шығармашылығында6 бет
Қазақ ақын-жырауларының тәлім-тәрбиелік идеялары8 бет
Жыраулар поэзиясы17 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті36 бет
Алаш қайраткерлері14 бет
Алашорда үкіметі, қайраткерлері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь