Ұлттық идея және оның тарихи орны

ЖҰМЫСТЫҢ МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1. ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТАРИХИ ОРНЫ
1.1 «Ұлт» және «ұлттық идея» ұғымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2 «Қазақ», «алаш» этнонимдері туралы көзқарастар ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.3 Қазақ поэзиясындағы ұлттық пафостың тарихи кезеңдері ... ... ... ... ... ..
2. XVIII.XIX ҒАСЫР АҚЫН.ЖЫРАУЛАР ПОЭТИКАСЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ ИДЕЯНЫҢ ТІЛДІК.ТАНЫМДЫҚ КӨРІНІСІ
2.1 Жыраулар поэтикасындағы ұлттық идеяның тарихи.әлеуметтік негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Өткенді аңсау идеясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Атамекен идеясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3 Болашақты болжау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
        
        ЖҰМЫСТЫҢ   МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.......................................3
1. ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... және ... ... ... ... этнонимдері ... ... ... ... ... ... ... ҒАСЫР АҚЫН-ЖЫРАУЛАР ПОЭТИКАСЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ ИДЕЯНЫҢ ТІЛДІК-
ТАНЫМДЫҚ КӨРІНІСІ
2.1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Ұлт және ... идея ...... деңгейде
түрлі жаратылыстану және гуманитарлық саладағы ғалымдар мен ұлы ойшылдарды
толғантып жүрген тақырып. ... көз ... екi ... ... Бiрi – ұлт, ... – идея ... Ұлттану қазақ даласына
ежелден қоныстанған үрдiс екенi ақиқат. Осыдан үш мың жыл ... өмiр ... ... ... ... аяқ ... қаншама саяхатшылар мен кезбелер
әрқилы мақсатқа сай ... арғы ... ... ... тарихын, яғни қайдан, қашан, қалай шыққанын, болмысын танып-
бiлуге ұмтылғаны тарихтан белгілі. Сол сияқты қазақ ойшылдары да ... ... ... дамуынан бейхабар қалған жоқ. Дала ... ... ... ... ... парсы жұрттары жөнiнде айтқандары бүгiнгi
күнге жетiп отыр. Осының өзі адам ... ұлт ... ... ұлттық
санасы дамыған сайын ұлттануға ден қойғанын танытады. ХІХ және ... ... ... ... ... елдерінің басым бөлігінің төл
тарихында жат жұрттық ... ... ... мен ... ... ... бас көтеріп, бой көрсетулерінің , ... ... ... ... пен қасіретке толы
белестері болып ... ... ХХ ... ... ... араластырып
жiбердi. Отарлаудың зорлық-зомбылығынан жоғалып кеткен ұлттар аз емес. Бiр
ғана КСРО-ның өзiнде 1926-1939 жылдар ... 194 ... 100-ге ... қалған екен. Осылайша ұлттану өзектi мәселеге айналды. Талай-талай
ойдодалары өттi, ... ... ... ... ... ... ... iзденiсi зая кетпедi. қоғамдық
санаға адамдардың ұлтқа жiктелетiнi аса зор ... ... ... ұлтқа берiлген анықтама ондап, жүздеп саналады.
Еуразия құрлығындағы алып ...... ... ... ... ... ... әзірбайжан секілді ... ... ... ... да ... егемендікке қол
жеткізуі бүкіл әлемдік жиһангерлік ... ... ... ... ... ... хақ. Батыс ойшылы Густав ... ... «Қол ... ... - түрлі халықты ... ... ... маңдайына ешқашан ұзақ өмір ... », - [1], - ... ... ... ... ... бұғауынан
босанып шыққан ұлттар ... ... бет ... ... бағдарын
айқындау мақсатында бағзысы мен бүгінгісін жаңаша сүзгі - ... - ... ... жатыр. Бұл - қалыпты құбылыс.
Осы орайда кез-келген халықтың ... ... ... ... ... үшін мол мағлұмат беретін ... – оның сөз ... ... ... категориялардың
көмегімен кескіндеп-кейіптеуден гөрі, ойлы образдар немесе образды
ойлар ... ... ... ... ...... тағдыр-талайын зерттеп - ... ... ... тұла бойында тұтаса тұнып ... ... ... жөні ... ... ... ... қай тұста да ... пен ... ... мен аңсардың ... ... ... ... ... ... ... арпалыстың
қуатты құралы ретінде де өлшеусіз қызмет атқарды. ... ақ, ... ... нығая түскен кезін де, босаңсып, қожыраған ... ... ... ... ... тиесілі баға берді. Қилы
кезеңдердің ... ... өлең ... ... де
тақырыптық тұрпаты үздіксіз ... ... ... ... ... Сөз жоқ, ... қоса мазмұны да
ұлттық әдебиеттің өміршең, өскелең ... ... ... ... ... ... идеологиясының басты туы тәуелсіздік
жолындағы күрес десек, осы күрестің негізгі қаруы – сөз ... ... ... идеясының сөз өнері арқылы берілуінің тарихи,
әдеби, ... ... ... ... еңбектерде сөз болып келді. Бұған
А.Байтұрсынұлы, Х.Досмұхамедұлы, Ә.Бөкейханов, Қ.Жұбанов, М.Жұмабаев,
М.Әуезов т.б. ... ... ... ... ... ... ... ұлттанушы А.Сейдімбектің, философ
А.Айталының т.б. ғалымдардың зерттеулерін атап өтуге болады.
Біздің жұмысымыз қазақ сөз ... ... ... ... ... ... ... ұлттық идеяның сипатын тілдік, сонымен бірге
тіл астарында жатқан ұлттық таным арқылы айқындауға бағытталды. Сол ... ... тек ... экспрессивтік-эмоциялық аяда
қалып қоймай, ұлттық сананы қалыптастыратын, шыңдайтын, ... ... ... үні, ... бола ... қуатын таныту болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жоғарыда айтып өткеніміздей,
жыраулар ... ... ... ... ... ... тыс) астарындағы ұлттық идеяның берілу
сипатын, уәжін анықтау жұмыстың ... ... ... ... ... ... шығу үшін ... міндеттер алға қойылды:
1. «Ұлттық идея» ұғымының қазіргі таңда не себептен өзекті болып
отырғанының сырына бойлау үшін ... және ... ... ... беру;
2. «Қазақ идеясы» туралы көзқарастарға талдау жасау;
3. Қазақ сөз өнеріндегі ... ... ... ... тоқталу;
4. Жыраулар поэтикасындағы ұлттық идеяның тарихи-әлеуметтік себеп-
салдарына сипаттама беру;
5. Жыраулар поэтикасындағы «ұлттық идеяның» ұлт үшін ... ... ел, жер, ... ... ... діл мен дін
туралы мәселемен қатар өріліп, қалыптасатынына дәлел-дәйектер
келтіру
6. Ұлттық идеяның ... ... ... ... ... ... ... жасау.
7. Жыраулар поэтикасындағы ұлттық идеяны ... ... ... ... лингвомәдениеттанымдық
тұрғыдан талдау жасау
Зерттеудің нысаны мен пәні. Қазақ ақын-жыраулары ... тілі ... ... ... поэтикасындағы ұлттық идеяны
тілдік және тілден тыс факторлар ... ... ... ... ... ... ... пәні болып табылады.
Жұмыстың материалдары. Жыраулардың ... ... ... ... «Бес ... ... «Ай, ... заман-ай»,
«Ақ берен», «Жыр дария», «Абыл, Нұрым, Ақтаным», «Аманат», ... ... ... Кердерінің шығармалары», «Топан» т.б. жыр жинақтары,
фольклорлық экспедициялар негізінде ел ішінен жинаған әдеби ... ... ... ... ... ... ҚР ҰҒК-ның,
М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты кітапханасының ... ... ... ... жұмысына тілдік дереккөз ретінде
пайдаланылды.
Зерттеудің әдістері. Зерттеу барысында салыстыру, талдау, саралау,
жүйелеу, сөз ... ... ... ... ... ... ... талдау, когнитивтік-концептуалдық талдау,
тезаурустық талдау тәсілдері қолданылды.
Зерттеудің жаңалығы мен нәтижелері:
1. Қандай да бір ... ... ... ... ділін, дінін
жаһандану жағдайында сақтап қалудың бірден-бір жолы – ... идея ... ... алаш, жүз этнонимдерінің этимологиялық астарындағы, тарихи-
әлеуметтік ... ... ... ... туралы көзқарастарға талдау
жасалды;
3. Қазақ сөз өнеріндегі ұлттық пафостың тарихи-хронологиялық кезеңдерң
мен оның ... ... ... ... ... ... ... идеяның сипаты
өзге кезеңдермен салыстырғанда өзінің бағалауыштық, жоғары пафостық
астарымен ерекшеленетіні анықталды;
5. ... ... ... ... ... ... батырлықты
дәріптеу, өзі өмір сүрген кезеңнің өмір салтын мансұқтау, ... ... ... ... астастырылып берілетіндігі тілдік
деректермен дәлелденді;
6. ... ... ... ... тілдік көркемдегіш
құралдардың, жеке сөздердің мағыналық астарында берілуі дәйектелді.
Зерттеу ... ... ... ... тілдің лингвистикалық поэтика ғылымы деңгейінде зерттелу
тарихы, жыраулық көркем ... оның ... ... ... ... ... теориясы, көркем дискурс, когнитивті метафоралар,
авторлық фразеологизмдер, поэтикалық мақсатты ... ... ... мен ... ұстанымдарды когнитивті лингвистика, қазақ
әдебиетінің тарихы, көркем ... ... ... ... ... ... ... этнография пәндеріне,
жыраулар поэтикасына арналған арнайы курстарға, ... ... ... ғылыми курстарына теориялық материал ретінде
пайдалануға болады. Жыраулар тіліндегі ... ... ... ... ... ... құрастырғанда тілдік
дерек ретінде, ... ... ... ... дін ... ... дереккөз орнына
Жұмыстың құрылымы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТАРИХИ ... ... және ... ... ... түсінік беру
Әлемдегі тәуелсіздік үшін күрескен тарихи ... мен ... ... ұлтының бір ерекшелігі де, артықшылығы да сол: біздің жат
жұрттық өктемдікке наразылық білдірген ... ... ... - ... өзі ұлттық кемелдіктің бұлжымас айғағына
айнала ... Неге ... ... Азия, Африка және ... ... ... ... күрес кезіндегі көркем
шығармаларының дені метрополия тілдерінде-ағылшынша, испанша,французша.
португалша ... ... бұл ... сана - ... әлі ... ... ... бағыттағы әдебиеттегі ... ... ... ... оқу ордаларын бітірген ұлттық элитаның
үркердей ... ... ... ... ... шыққан
әділетқор жазушылардың аралас жүруінің ... ... ... бұлардың көбісінің тайпалық тегі және ... сойы ... ... Анголаның азаттық қозғалысының ... ... Нето мен ... ... ... ... біріншісі -
негроидтық, кейінгісі - еуропоидтық тұқымнан ... Ал ... би ... бастап былайғыларына дейін - жалғыз
тудың астына ... ... - алаш ... - ... ... ... ... тұрғыдан да бір ... ... ... ... ... ... айтқан. Бұл тамыры тереңде ... ... ... қаншама қысталаң мен қиямет-қайымды, тіпті ... ... ... ... ... ... поэзиясы бойға біткен
бастапқы ... ... көп кір ... ... ... ... таным - түсініктері мен ... ... тіні «мың ... мың тірілген» / Ж.Молдағалиев/ шақтарда
жат қиқым - қоспасыз сақтай ... ... де ... ... тылсымның көзге көрінерлік бітімдерінің бірі ... - ... ... ... мен ақындардың
шығармашылықтарына қай ... ... ... ... ... арқылы өлең өнерінің ... ... ... ... ... ... ... тереңдемес бұрын « ұлттық идея» ... мән ... мен ая - ... ашып ... ... - ... бұл оңайлықпен бетін бермен бұра қоятын құбылыс
емес ... ... ... заты мен ... атын жеке - жеке ... ... алмайынеша, жанабына жуысу қиын. Рас - ау, ұлт ... ... идея ... ... Сол себепті қазақтануға ... ... ... ... мамандарына - ... ... ... ... ... ... әрбір халықтың өзін өщгнден айрықшалайтын ... ... ... мен ... танып – түйсінуі ең әуелі ...... ... ... алатыны белгілі. Жер жүзіндегі адамзат
қауымдастығын ... ... - ... ... - ру,тайпа, ұлыс
және ұлттарға ... ... ... ... ... ... ... /,латынның nation / ... / ... ... ... ... ... ... батысеуропалық
тұрмыстың топырағында туғандықтан, зерттеушілер қалыпты және қалыпты
емес ... ... ... ... ... сүйенеді. Соның
салдарынанбөгде бір ортада өзіндік өзгеше ... бар ... ... еуропалық ғылым «бүйректен шыққан сирақ» есебінде бағалауға
мәжбүр», - дейді ... Бұл – бас ... ... Біз ұлт ...... ... де күні ... дейін әрісі батыс, берісі
орыс қазанында қайнап шыққан қисындарды қаз – ... ... ... та ... ... ... О.Бауердің, К.Реннердің, К.Каутскийдің
теориялары негізінен Австрия мемлекетінің мүдделеріне, ... ... ... ... ... ал ... ... большевизм саясатына сәйкес
жасалғандықтарын барлап – ... ... жөн. ... ... ... қалыптасқан қарама – қайшылықты концепциялардың
қағидаларын түгелдей терістеу тәрізді біржақтылықтан да ... ... ... ... территория, ұлттық мінез , ұлттық
мәдениет, ұлттық рух, ... ... ... баршаға бірдей
құнды ... да ... ... ... жеке- жеке тоқталып жату
біздің міндетімізгк жатпайды. Шүкіршілік ететініміз: кейінгі кезде ... ... және ... қатысты мәселелер турасында ... - ... ... ... ... көре ... ұғымы жайында қазақтар арасында тұңғыш рет ... ... кісі - ... Тоқжанов \ 1900- 1937\. О л өзінің «Ұлт
деген не ?» атты ... бұл ... ... бір,жері
бір, ғасырлар бойындағы тіршілік күресінен, тұрмыс ... ... ... ... - жан ... бір жұрттардың қосылуы, бір
жұрт болуы» [2], - деп ... ... ... таңда «ұлт»-тың
мазмұнын Гиппократтан Гумилевқа ... ... ... ... ... ... ... әліптемелердің ауқымында алып
қарастырудың да ... ... ... ... жазуынша:
«Қазақтардың ұғымында ұлт – бұл табиғи, ... ... ... этникалық ру - тайпалық құндылықтар негізінде пайда ... ... ... ... ... тиісті қасиеттердің
қатарында бұлардан басқа да ... ... ... ... ... де, ... бүкіл жұрт бірдей мойындаған талассыз белгілерін
тұжырып беру ... ... ... ... бітіретін жұмысы
деп ойлаймыз.
Әзірге көңіл көншінетіні - «Қазақтардың ... ... ... болып бірігу процесінің ХҮ –ХҮІ ғасырларда
Қазақ хандығының ... ... ... қазақ халқының
этникалық және мәдени дамуы ... ... ... ... ... ... ... осы кезеңде бірігіп, халық бола
бастауы территориясының ортақтығына, мәдениетінің ... ...... ... түсінікті бірыңғай тілге негізделді. Мұның тарихи зор
маңызы ... бұл ... ... этникалық туыстық сезімі...
көзге анық ... ... ... ... ... ... ... мен оның белгілі бір этнонимді
басыбайлы иемдену сәтінің нақпа - нақ яки қоса - ... ... ... нәрсе. Мысалы, Сәбетқазы Ақатай қазақ халқы мен ... ... ... ... ... атауы пайда болғаннан көп уақыт
бұрын қазақ халқының ... ... ... мен ... ... ... басталып, болашақ қазақ әлеуметінің рухани
және материалдық ... ... ... ... ... ... ғалым Рабиға Сыздық ХҮІІІ ... ... тілі мен ... ... сөз ете отырып, елдік ... ... ... ... ... ... ... жұрт, л, халық сөздері талғаусыз бірінің ... ... ... біз сөз етіп ... ... ... ... бел ала
бастайды. Ол әсіресе қазақ сөзімен тіркесімен ... ... ... ... / ... ... ... қолданылып келген алаш
сөзімен қатар енді ... сөзі ... ... ... ... ... сөз ... деген толғауының ... ... Он сан ... тізгіні деген жол бар ... он сан ... Сол ... ХІХ және ХХ ... қазақ, алаш сөздерінің заманның ыңғайына қарай ... жыр ... ... ... ... ... ... қолданылуымен қатар, бәз бір тұстарда ... ... ... ... ... ... Бұл ... этникалық
атаулардың біраз уақыт бойына ара ... ... ... ... ... ... ... тиді.
Сөйтіп, біртұтас мемлекетке біріккеннен бергі бес жарым ғасырға
жуық ... ... ... ... ... ... көзбен көріп, бостандықта да, ... да күн ... ... ... ... ... жұрттықты сақтау жолында жанын
жеп, түн ұйқысын төрт ... ой ... ... мен ... құпияларын өлең ... өріп ... ... ... ойы заманындағы ... ... ... ... ... Г.Лансонның пікірі де осы ... ... – одно из ... ... ... в ... и ... развитии она запротоколировала все движение идей ... ... ... ... в ... и ... или ... в учреждениях... Мы ... ... духа и ... ... в их литературных
проявлениых».
Орыс ... ... ... бұл ... ... ... и есть ее ... познание идеи ... ... ... ... - деп одан әрі ... ... «әр ... бүкіл мәнді мәйегі ... ... ... қол қойсақ, этностың тумыс - табиғатына
қатысты ... уызы - ... идея ... ... ... ... ... оның жалпы жұрт кермар болмай келісерлік даусыз
дефинициясы тағы ... жер ... ... ұлт ... ... ... ... кеуде көтеретіні анық. Сондықтан қыруар ... ... ... ... ... и ... идея - ... органично
связанные между собой. Первое из них обзначает целый мир ... ... ... о ... ... мир чувств, настроений и мнений,
традиций и ... ... и ... ... ... возникающих у
нее как у социанально – исторической общности, ... в ... ... ... или ... ... идея схватывает
суть этого мира в его самом общем виде. Поэтому любые ее определения будут
весьма абстрактными»,- деп ... ... ... бар. ... та ... айт: осы мәселеге саналы ғұмырын сарп ... ... аты ... ... жазған философ Н.А.Бердяевтің өзі алғашқы
сөйлемінде – ақ: ... ... ... ... ...... ... дәлме – дәл анықтама беру мүмкін емес», - деп ... да, әрі ... ... ... байланысты Жаратушының не
бұйрық бергендігін» түсініп, соған сәйкес «орыс халқының ой ... оның ... ... ... жеткізеді.
Сол сияқты, бүгін қай халықтың да өз табиғатынан басқаның
бойында ... ... ... ... ... ...... шектен шыққан өрескелдіктің жоқтығы белгілі болып отыр. Бұл
қарапайым да құдіретті талпынысты мансұқтауға немесе мойындамауғақойылған
тосқауылдар ... ... ... ... ... ... ... күллі
адамзаттық күмбезіне кірпіш болып кірігемін деу – бос ... «Өз ... ... адам өз ... ... халықтарды мейлінше жек көрсін, басқа
халықтарға қасқыр болып тисін деген сөз шықпайды».
Жер жүзілік ... ... ... бір ... ... ... халықтың өзіне тиесілі еншісі бар»,-
дей отырып, ақыл айналымына ... ... ... рух» ұғымын
енгізген. Оның ойынша, бұл дегеніміз – жалпы ғаламдық рух пен ... ... ... ... діңгекті дәнекер; осы халықтық ... ... ... жүзеге асады. Ал халықтық ... ең ... - ... өзін - өзі ... қана ... толық түсініп
танудың шыңына шығуы Н.В.Гогольдің «Пушкин туралы бір - екі ... атты ... «... ... ... ... ... емес, халық рухының өзегінде жатыр»,- деп ой түюі, ... Абай ... ... «Ал ұлт ... болу ... ... ұлттық сипаттарда, боуяларда, өрнектерде
ғана жатпайды. Ұлт ... болу сол ... өзі ғана ... ... Бұл - ... ... - деп толғануы сол себепті.
Этностардың тарихи ... ... ... ... ... орнына «ұлттық рух» ұғымы жиірек қолданылуға ... ... ... ... зерделеген этнопсихолог Г.Шпет «ұлттық
рухтың» халықтың сын - сипаттары мен ... ... ... ... ... да, оның «ұлттық мінез» ұғымымен тепе
- тең екендігін және ... орта ... ... ... барысында нақтылатындығын ... ... да ... рух пен ұлттық мінездің арасына ... ... ... ... байқалады.Тіпті ұлттық төлсананы да
осылармен бір арбаға ... ... ... ... ... ұлттық мінез мәселесін қаузау
белгілі бір ... ... ... және ... төл ... ... ... жай-жапсарлары жайында да сөз ... ... ... «Ақын сөзінше жұрт рухының сәулесі ... - ... ... Және ... ... ... / Мағжан Жұмабаев / аңқымасына да амал ... бір ... ... ... ... рух бен ұлттық
идеяның қатынасы.
Егер ... тән ... ... ... «атом
моделінің» құрылымына салып қарастырсақ , былай болар еді: «ядро» ... ... және ... ... ... ... танытатын дүниетанымы мен ... ... ... ... ... ... ... -
қапелімде құбылуға қайым қоғамдық пікірі. Міне, бұл қыртыс - қабаттар
тірзілік ... ... ... ... ... ... - өзектесіп,
келесіде қарама - қарсылықпен зарпылысып - ... ... ... - ... рух ... деңгей мен қуатты дәреженің ... ... ... ретінде мен идеяларға толып тұруын;
солардың сүйемелі ... ... ... идеяны да құзырыма
қаратамын. Қорытысында сана төрінде сенделген құбылыстар басын қосып,
рухани ... - ... ... - ... ... .- ... жерде дүние сиырдың бүйрегіндей ... ... Бұл ... ... ... ... ... Ұлттық
рух пен ұлттық ... ... ... пен ... те ... ... ... жаңа идеялардың санада мейлінше суарылып, ... ... ... соң жан - жүйкенің түкпіріне ... ... ... баяу ... белгілі. «Тек сол ... ... ғана ... ... ... айналып, адамның қимыл ... ... ... ... ... ... сүрсаналық идеялардың
қабаттануына құралады», []- деп жазады ... ... ... ... атты ... ... ... мен
қатпарлануы қанзалықты жәй жүрсе, ... ... ... ... ... ... шығарылуы да - соншалықты ... ... ... ... ... ... кез келген идеяның өну,өрлеу
және өшу кезеңдерінен ... ... – грек сөзi, ... ұғым, түсiнiк мағыналарында қолданылады.
Атқаратын мiндетiне қарай идея алуан-алуан қырымен көзге түседi. ... ол сырт ... ... ... ... ... болса, ендi бiрде
адамның басты сенiмi орнына жүредi. Шығарманың түпкi түйiнi ... ... бар. Бiз ... ... ... идея мәселесiнiң мәнi
ұлттың тiлегi, ниетi, ойы ... ... ... да ұлттық идеяны ұлт
мұраты деп қабылдасақ, мәселенiң тоқ етерiн тапқанымыз.
Ұлттық идея дегеніміз - ... ... және ... айқындалатын тәжірибесі,танымы және талғамына байланысты бірте
- бірте жаңғырып - ... ... ... ... ілкі жуық ... қоймайтын табиғи - тарихи әрі ... ... ... сана - ... ... мен ... сәйкес
туындайтын әлеуметтік мұрат - мүдделері мен қимыл - қозғалыстарының
жалқылық та, ... та ... ... ... де бұл ... салыстырмалы сипатта екендігін
ескертіп, ең алдымен ұлттық ... ... ... ... және ... ... оның көркем сөздегі бедерленіп ... ... мен ... ... - ... ... діттегенімізді баса көрсеткіміз келеді.
Осы тұрғыдан ойлағанда,шет жұрттық ... ... ... қай - ... да ... де ... ... ағартушылық, діни - философиялық немесе тектік – ... ... ... ... ... ... ... туын көтеріп,
тілегін көксеуші болғандығы білінеді.
Ағылшын империалистерімен арпалысқан Үндістанның ... ... ... ... өз шығармашылықтарында Мохандес
Карамчанда Ганди жасап - ... ... ... ... сүйеніп,
тәуелсіздік тақырыбын тілге тиек етті.
Африка құрлығы мен ... ... ... ақындары Леопольд Седар
Сенгор,Эме Сезар, Рене Мениль, Леон Дамас ... ... ... ... оны ... арқылы ... ... ... ... қарсы қозғалыстың
көсемдерінің бірі - Симон ... ... ... ... ... қатарында әріде Андрес
Белью, Эстебан Эчеверриа, Хосе Хоакин Ольмедо, Хосе ... ... ... Неруда тәрізді ақындар болды.
Бір кереметі, егемендікке жету жолында ... ... ... ... бөлігі - керек кезінде қолдарына қаншеңгел
қару мен қауырсын ... ... ... ... - қайраткерлер
екен!
Мұндай әлемге ортақ әмбебаптылықтың түп - ... ... ... жатқандыщы өзіміздің бұрынырақтағы Асан Қайғы мен
Бұқар жыраудың, кейініректегі Алаш қозғалысын ... ... да ... ... ... ... туралы көзқарстар
Толып жатқан зерттеушілер қазақ сөзінің тарихын қыпшақ заманымен
байланыстырады, олай жасайтын ... ... ... әр ... мен ... ... қазақ сөзінің қолданыла бастағаны
осы уақыттан бері.олардың барлығын шолып шығу оңай шаруа емесғ оған арнайы
мақала немесе кітпа ... ... ... ... көп, ... пікір аз.
Осындай себептерге байланысты түп ... ... ... ... ... ... ... негізі қазіргі уақытта қолданыстан шығып қалған
«қаз» саяси терминінде ... ... ... ... ... ... ... жауынгер елдің жиыны, мәжілісі. А.И.Левшиннің жазуына
қарағанда қазақтың соңғы ұлы жиындары ... ... ... ... ... сам Хан, ... как и все Султаны, старейшины и ... ... ... в одно ... в ... ... для рассуждение о
делах народных. Чтобы ни один ... не ... в ... ... ... с ... не имел ... и младшие не уступать ему места»
[].
Бұл суреттелген бүкіл халықтық жиын – шын мәнінде қару ... ... ... жиыны. Еуропа халықтырының ішінде Гомер заманынан
бері белгілі, біздің жерімізде оның тарихы одан да әрі ... ... ой ... ... ... мен ... қасиеттерінің
қалыптасуында өлшеусіз еңбек атқарған Бұқар жырау Абылай ханды қатерлі
шаруалардан ... ... ... Абылай,
Ашулансаң Абылай,
Көтерермін көрермін,
Көтеріп қазға салармын, -дейді.
Қай ... ... салу ... ... ірі ... ... шешіледі.егер осы ұсыныстарды қаз қолдаса онда
бүкіл ел қырылып жойылса да сол шешімді орындайды. Қаздың маңызын ... ... ... ... ... ... ел азаматтары ғана
түсінсе керек. Біз қаздың маңызын қазақ халқының сол ... ... ... ... ... аман ... мысалынан көреміз.
Кавказ таулы өңірін мекендеген осетин және кабардин халықтарының
нарт ... ... ... қазақтың көзі қарақты қаратаяқтарына
белгілі.Енді сол нарт жырынан бір үзінді келтірейік, түсінікті болу ... ... ... ... на хасе быть ... ... ... горы,
Кто познал просторы мира,
Кто прошел моря и сушу,
Закаляя душу в битвах.
Бұл жерде «қаз» ... ер ... ... жалпы кеңес
дегенді білдіреді. Эпос қазға тек ... ... ... ... ... ғана қатыса алады дейді. Міне, қазақ идеясының негізгі
мазмұнына енді келдік. Бірнеше ғасыр Еуразия құрлығын ... ... ... ... ... түскен уақытта бір орталыққа біріккен мемлекеттің
орнында өз халықтық жиындарының билігімен жүретін ... ... ... ... ... оның ... ... қызметін жасап, жауға
ұстаған жасағы болған ... ... ... ауыр әсер ... ... ... ... жауынгер тайпалардың
суперэтникалық бірлестігі құрамынан ... ... шыға ... ... ... ... ... тарихи кезеңдері
Хронологиялық тұрғыдан келер болсақ, Қазақстандағы ұлттық ... жасы ... ... ... ... Ол қазақтармен бiрге дүниеге келдi әрi тарих
сахнасына да қазақтармен қол ұстаса ... ... ұлт ұлт ... да, ... ... да ... емес. Ендеше ұлттық идеямыздың бес
ғасырдан астам тарихы бар екен. Оның өзi бiрнеше дәуiрден ... ... ... ... ... өзегiн мемлекеттiктi нығайту, этникалық
территорияны қалыптастыру, Ресей, ... ... Орта ... ... ... ... ... Асан Қайғының:
                      Едiл менен Жайықтың
                      Бiрiн жазға жайласаң,
                      Бiрiн ... ... Ал ... маларсың
                      Алтын менен күмiске! –
деген жыр жолдарында ... ... сол ... ... ... ... саяси еркiндiк, әлеуметтiк кемелдiк, табиғат пен
адам арасындағы үйлесiм ... ... ... iшкi ... ынсапты болуын, халықтың берекелi байлығын жырлаумен ұлттық идеяны
мемлекеттiк саясат биiгiне көтергендер ... ... ... ... жыраулар тұр. «Ақтабан шұбырынды, ... ... Отан ... ұлт ... ... ... Жауға шаптым ту байлап,
                            Шептi бұздым айғайлап,
                            Дұшпаннан көрген ... ... ... қан ... ... ... Өлiмге жүрмiз бас байлап, - дейтiнi осыдан.
Жақсы менен жайсаңның басын өлiмге байлаған ХVIII ... ... ... ... ... ... бағын ұшырды. Ресейдiң  бодандығына 
кiрген қазақ қоғамы әлеуметтiк-саяси және ... ... ... ал да ... бер» ... ... әрбiр саяси күш,
әлеуметтiк қауым өз ... ... ... ... ... дүниеге
әкелдi. ХVIII ғасырда Абылай мен ... ХІХ ... ... ... сұлтанның, Кенесары мен Қоңырқұлжаның, ХХ ғасыр басында Сәкен
мен Мағжанның, Әлiби мен Әлиханның ... ... ... ... ... едi деп, сiрә, ешкiм айта алмас. Иә, бұлар әрiсi -  туған халқына,
берiсi – соңынан ... ... ... келдi. Бiрақ, уақыт ... ... ат ... ... ... жалаулатса,
екiншiлерi – барша қазақтың болмаса  да қалың көпшiлiктiң мұратын дөп ... ... ... ... ... ... қоса бiртұтас
ақпараттық кеңiстiктiң жоқтығы да жалпыұлттық идеяның өрiсiн тарылтты,
жолын кестi. ... ... ... ... идеяны қарулы күрестен
тапса, Шоқан, Абай, Ыбырайлар ағартушылықтан, Әлихан, Ахмет, Мiржақыптар
Алаш ... ... ... ... құрудан, Әлiби, Сәкендер
таптық жiктелуден олжалады. Ең пәрмендiсi әрi ... ... ... ... ... екенiн ендi ғана әлем ойшылдары мойындау үстінде.
Кеңестiк Қазақстандағы ұлттық ... ... мен ... бiр ... айтар болсақ, ол – ұлтжанды тұлғалардың қасiретi мен қуғын-сүргiнге
ұшырағаны, кешегi әралуан ұлттық ... әу ... ... мән-мағынасынан
жұрдай болған утопиялық социалистiк идеяның алмастырғаны, ол – өз ... ... ... күшпен таңылған саяси-идеологиялық тапшыл ұрандар мен
адасулар әсерiнен ... ... бет ... ... ... ... ... мен жүрегiн билеп алған ... идея ... ... ... ... ... қара ... төнiп келе
жатқан апаттың сұмдығын қапысыз ұғынған рухы биiк ақын-жазушылар, ғалымдар,
жекелеген ... ... ... тiлi, дiнi, мәдениетi, жерi үшiн ... суға ... ... қан ... тоталитарлық жүйе тiлге жеңiл,
жүрекке жылы ұлттық идеяны түзуге де, халыққа ұсынуға да жеткiзбедi, көктей
солдырды. ... Алаш ... ... шалынғаннан кейiн
ұлттық идеяны табу бағытындағы талпыныстар «ЕСЕП» партиясының, «Жас тұлпар»
қозғалысының дүниеге ... ... ... «Зерде» газет-
журналдарындағы ұлт тарихы, тiлi, мәдени мұрасы жайлы  жарияланымдардан,
Ш.Смаханұлының ... ... ... ... 1979 ... Целиноград,
1986 жылғы Алматы оқиғаларынан көрінеді. Бiрақ ...... ... ... жол ... ... ... басынан өткiзген бiздер
тәуелсiздiктiң табалдырығынан нысаналы даярлықсыз аттай ... ... ... ... ... тарихында
поэзиямыздыңұлттық пафосы мынадай кезеңдік ... ... ... хандығының құрылуы мен қалыптасуы тұсындағы ... ... / ... ... ... ғасырдағы жоңғар - ... ... мен ... төбе көрсеткен тұстағы ұлттық бірігу ... / ... /; ... ... қол ... қарауы бірте -бірте және аймақтар бойынша
жүзеге асырылуы себепті ... ... ... көне ... ,
бірақ әртүрлі көзқарас – концепцияларды танытатын : а/ жат ... ... ... ... /ұлт – азаттық көтерілістер поэзиясы -
Махамбет , т.б. /; ә / зар ... / ... ... ... ... Асан,
т.б.; б/ ұлттық өзін – өзі сақтау / Абай және ағартушылық ... / ... ХХ ... ... ... ... шыға бастаған саяси
күрескерлік ... және Алаш ... / ... Міржақып
Дулатұлы, Сұлтанмахмұт Торайғырұлы, Мағжан Жұмабайұлы, Ғұмар Қарашұлы, ... ... ... ... ұлттық геноцид , мәдени экспанция
және ассимилияциялық саясат жүщеге ... ... жүйе ... ... ... ... күн ... берген этностық белгі-
сипаттар / ... ... ...... ... ... т.б. ... Егемен елге айналған Қазақстан Республикасының жаңғырып –
жаңару үстіндегі ұлттық ... ... ... бейнеленетін
өтпелі кешең ... мен ... ... ... ... ... ... ИДЕЯНЫҢ ТІЛДІК-
ТАНЫМДЫҚ КӨРІНІСІ
2.1 Жыраулар поэтикасындағы ... ... ... ... ... ... – қазақ елінің Ресей патша өкіметінің қол
астына кіріп, бірақ әлі де болса бодандықтың қамытын толық ... ... ... опық жеп, ... күн кешкен кезеңімен ... Бұл ...... ... ... там-тұмдап біліне
бастаған шақ. Көшпелі дәуренмен сабақтас қазақы сән-салтанаттың көзден бұл-
бұл ұшар ... ... пен ... аңсау идеясының ұлттық дүниетанымда
көрініс беруі. Қазақ мәдениетінің кеңестік тарихында «зар заман ақындары»
деп ат ... ... ... ... деген айдар тағылған Шортанбай,
Мұрат т.б. ақындардың шығармаларына шошына қарап келгеніміз белгілі. Ақтан
Керейұлының әдеби мұраларының ... ... ... ... ... де ... ... барып баспа бетін көруі де осындай саясаттың
салқынынан сақтанғаннан болса керек деп ойлаймыз.
ХҮІІІ ... ... ... кең өріс ... ... бір жағынан,
әріден келе жатқан жыраулық дәстүрдің одан әрі ... жаңа ... ... ... ... жағынан, ақындар мектебінің күш ала бастаған
шағы болды.осыған орай бұл ... ... ... ... мен тілінің
арасындағы сәйкестік анығырақ көріне түседі.
ХҮІІІ ғасыр қазақ қоғамы үшін, Шоқан Уәлиханов сөзімен ... ... ... мен ... ... ... Әсіресе өзінің
елдік дербестігін сақтап қалу үшін, жеріне көз тігіп, қол ... ... ... бар ма, ығы зор ... ... ... бар
ма –осы сияқты іс-әрекетпен ханынан бастап,қарасы түгел ат үстінде өткізген
ХҮІІІ ... ... ... ... ... үшін де жауынгершілік дәуірі
болғаны түсінікті.
Бұл кездегі көркем поэзия ... ... ... –ел қорғау, батырлықты ең жоғары мұрат ... ... ... ... келе ... ... тақырыбы әрі
қарай ұласады, осы ... тән ... ... мен ... ... ... ... түседі. Ақтамберді, Тәтіғара тәрізді жыраулар
өздері де, бір жағынан, «он ... ... ... ... білекке» деп өткен
жауынгер, жортуыл кернейшілері» ... ... жені ... ... ... күрес, ерлік, батырлық мазмұнында
келеді.
Сонымен қатар өткен ғасырларға ... ... ... ... ... бір ... тақырып пайда болды, ол-әлеуметтік –қоғамдық
жай-күйді суреттеу.Сөз етіп отырған кезеңде қазақ ... ... ... ... ... қол ... кіре ... мәлім. Бұл жағдай елдің
саяси-әлеуметтік және экономикалық ... ... бола ... ... болды.
Үшінші тақырып –дінге, мұсылман дініне ... ХІХ ... ... ... ... оның қағидаларын қазақша түсіндіру
сияқты ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, дін тақырыбы немесе исламға қатысты ойлар, түйіндер
араласа бастайды.мысалы, Бұқар жыраудың «Бірінші ... ... ... Бесінші тілек тілеңіз, Бес уақытты бес ... ... ... ... ... ... бір ... Алла деген ар болмас,
ақтың жолы тар болмас деп ... ... өзге бір ... ... Жан қалар жер қайда бар... Дін мұсылман болмаса, Тіл
мұсылман не ... ... ... ... ... ... жолын күзетпей,
Жамандықты тұтқан жұрт...Алладан хүкім келмей өлмек жоқ жеген тармақтарының
мән-мазмұны ислам ... ... емес пе? ... ... ғасырдағы қазақтығ
төл әдеби тілінде ислам дініне қатысты араб, ішінара ... ... ... ала ... да ... ... мен тілінің бір-біріне
сәйкестенуінен туған құбылыс болып ... ... да ... ... ... ... ... ақыл-өсиет айту немесе өмір, ... ... ... толғану
болғандықтан, дерексіз ұғым атаулары көбейе, түрлене түседі. Жарлылық,
жалғыздық, ... ... ... ... ... қорлық,
бақыт,әділдік, бірлік, тірлік сияқты сөздер еркін және актив қолданылады.
ХҮІІІ ғасырдың ... ... ... ... бір ... байланысты да болып келеді, сол себептен ... ... ... ... дәуірлердегі өлең-жырлар текстеріне қарағанда,әлдеқайда мол
және түрліше болып кездеседі.
2.2 Өткенді аңсау идеясы
Ұлттың салт ... ... ... өзінің мәдени ортасы
қабылдаған, мәдени ортада дұрыс деп есептейтін өмір сүру салты бар. ... сүру ... сол ұлт ... үшін ... құлшындыратын ұлттық
ерекшелік, ұлттық мақтаныш болуы да мүмкін. Осындай ... ... ... ... ... т.б.) ... келген жағдайда (түрлі
қоғамдық-саяси өзгерістерге байланысты) сол ұлт өкілдері ... ... ... ... ... деген сағыныш, салтанатты тұрмыстың
кейін қалғанына өкініш ... оның ... ... бейнеленеді.
Мәселен қазақ поэзиясындағы «зар заман ағымы» ... ... ... ... ... сөз ... десек қателеспейміз.. «Өткенді аңсау»
идеясының негізгі астары көркем поэтикадағы ұлттық идеямен ... ... ... ... ... ... ... келген бірнеше
шығармалары табылып отыр. Соның ішінде «Қазақтың салты» ... ... ... қазіргі нұсқасы 214 жолдан ... ... сөз» - ... сөз ... ... ... – қазақтың өткенін аңсау,
қазіргісінен (ақын өмір сүрген кезең) торығу болса, «Болжау сөз» - ... (XIX ... үшін ... ... ... яғни XX-XXI ... ... болжау деп қабылдауға болады.
Қазақ үшін идеалды болмыс – оның ... ... ... мінез,
салт-дәстүрі, құтты қонысы ... ... ... ... ... бейнелейтін «қазақ» идеясы қазақтың кешегісі мен
бүгінгісін жақсы / ... ... ... ... ... ... ... аңсаған жырау:
Кешегі бір кең күнде
Біз — қазақ деген ел ... мен ... ... ... ақ ... шұбат қандырған.
Мырза жігіт сыпайы
Ағыйма шекпен, жадағай,
Атлас, мақпал түрменің
Талайын киіп қызықтап,
Жүрген де жерін таң қылған, - деп [1.179] ... ... ... – оның ... тәуелсіздігінің, бейбіт,
өмірінің кепілі. Олай болса, «кең күн» тіркесінің поэтикалық астарында
«еркін, азат кез» ... бар ... ... ... ... ... танытатын қазақы мінез «үлкенге
құрмет, кішіге ізет», ... ... ... ... ... ... сыйдырылып, жырдың когнитивтік құрылымында: «мырза ... ... ... ... ... ... ... быжылдап,
Оттан дәйім түспеген», «Алыстан келген сый қонақ, ... ... ... ... ... ... шәйі ... «Бауырсақ,
секер, жеміспен, Шәйдан басқа ішпеген», «Қонағы ... қой ... ... ... ... тіркестермен беріледі. Сондай-ақ,
Сахилықтың белгісі
Қонағын алған шақыртып.
Алыс пен жақын демей-ақ
Көршілес қоңсы шаптырып.
Жер қазығын қақтырып,
Желісін ұзын тақтырып;
Айдаған жылқы жапыртып,
Байлаған құлын ... ... ақ ... ... ... сүті — ақ шұбат
Бөлек құйып айырған.
Шөлдегендердің талайын
Сусынын беріп қайырған,
Иманшылық қайырдан,
Сахырада өскен қазағым,
Айтайын үлгі ... толы нар ... ... ... ... - ... [1. 180] жолдар қазақы ... ... осы ... ... көзі – ... ... ... Қазақ тұрмысының сән-салтанат, байлығы оның алдындағы төрт түлік
малы ... ... нар ... ... айыр ... ... ащы қымыз, ақ шұбат сөздері – қазақтың ырыс, дәулетінің ... ... ... ... толғауын «идеалды (нағыз) қазақ»
концептісінің ... ... ... тануға болады. Қазақ халқының
этнографиялық болмысы – салт-дәстүрі, тұрмыс-тіршілігі, ... ... ... киімі, әшекей бұйымдары, ыдыс-аяғы, төсеніші,
тамақ түрлері – түгелімен ... ... ... ... сипаттайтын
тарихи-тілдік деректер түрінде көрініс береді. Қазақ халқының материалдық
мәдениетін тілдік деректері негізінде зерттеген Ж.Манкеева мәдениетті ... ... ... бір ... ... ... аударылуға
тиісті бірнеше ұғымдарды санамалап көрсетеді, соның қатарында уақыт пен
кеңістік контексіне сәйкес рухани және ... ... ... [2.138] ... біз ... ... шығарманың тілдік деректеріне
сәйкеседі. Мәселен, қазақ ақын-жыраулары шығармалары тілінде ... ... ... ... ... ... ... – Шортанбай,
Мұрат, Қашаған т.б. жыраулардың ... ... ... ... ... ... жаман әдеттің белгісі ретінде ... ... ... ... ... асы ... басқа қасы жоқ,
Ендігінің адамы, - десе, [3. 288] Әбубәкір Кердері:
Сары жез ... тағы ... ... бар ... ерте ... басы ... ем ... басқа сұрамады, - деп, [3. 271] сусынын малдың қасиетті
алпыс екі тамырынан ... ... ... ... ... ... үшін
үрдіске енді ене бастаған шай ішуді шаруаны жолынан қалдырып, басын
айналдыратын ... ... жат ... Ал ... арба ... ... суарып, - деген [4. 10] жолдармен «шай
ішуді» қазақ деген жұрттың ... ада ... ... ... ... құрдымға кету» алдындағы бейнесі, ақырзаманның көрінісі
ретінде сипаттайды. Шай ішу ... ... ... ... ... ... кезеңде енді «шай ішу» әрекеті кез-келгеннің қолы жете бермейтін
салтанат, байлықтың белгісі етіп көрсетіледі. ... ... ... ... ішпеген.
Жолаушы түскен суытпен—
Самаурын, шәйі қайнаған.
Шай табақты ақ аяқ
Құяйын деп ... - ... [1. 180] ... ... ... Яғни, XIX
ғасырдың өрмегі ауып, XX ... ... ... «шай» концептісі
«жағымдылық» контексінде көрініс бере бастайды.
Сондай-ақ «нағыз қазақ» бейнесі материалдық ... ... ... ... толыға түседі. Олардың қатарын төмендегіше
топтап көрсетуге болады:
Қазақтың салтанатты киіміне ... ... ... мандаладан тігілген
бешпент-шалбар, ағыйма шекпен, жадағай, атлас, мақпал түрме (түрме белбеу
болуы керек), мұнара шекпен, термелі жаулық, ақ ... тон, ... ... ... бас ... ... етік, ақ күмістен бұралған
сырғалар;
Қазақтың салтанатты тұрмысына қажетті бұйымдар: қалы кілем, ... ... ... бауы зер ... биік боз ... алты қанат ақ орда, тең,
сандық, кебеже, келісап, келі, шай ... ақ ... ... ... паш ететін тағамдары: қазы-қарта, жал-жая, шай,
бал, секер, ащы қымыз, ақ шұбат.
Осынша байлық пен ... ... қол ... ... ... ... идеясымен тоғысып, «қазіргіні мансұқтау» идеясымен
астарласады.
«Қазақтың ... «тар ... ... ... ... «Тар заман» - бұл қазақтың бостандығынан айрылып, қазақы сән-
салтанатынан қол үзген, қазақы салтпен бірге қазақы мінез, ... ... ... кеткен (Салтанат, үлгіү тәрбие, Тарқады, адай, ордаңнан)
бақытсыз шағы:
Тар ... ... ... жата ... ... ... жүрек не қылсын—
Айрылды байлар қайырдан,
Айрылды ерлер зайырдан.
Заманның мынау бораны
Топшымды қатты қайырған.
Шайырда сондай ... ... әлі ... ... бар ... ... тап келді—
Жығылып, жұртым, қалмаңдар. [1.182]
«Тар заманның» сипаты «заманның бораны», «белеңі бар бедеудей, ... ... ... метафораланып, «байлардың қайырдан», «ерлердің
зайырдан» айырылуы әрекеттерімен сипатталған.
Қазақтың ... ... бір – ... ... - ... ... , ұйқыдан ояну сарындарының өніп – өрбу сырын
Мағжан ... ... атты ... ... ... ел
болған күнін есіне түсіриек. Әдебиетіміз де мынау «Оян!» ... ... ... ... күнін есіне сала бастап еді. Өткен , тағы ... ... ... орнату үшін емес , жасынан елдің жанына үміт ... ... ... ... ... - деп ... ... жоқ, елдің кешегі күнін көксеу ... зар ... ... ... , ... ... бірқатарында жан –
жақты байытлыды.Олардың щығармашылығындағы ретроспективалық ... ... құты ... ... бақ – ... бұрынды қарама – ... ... ... Бір ... бұл секілді байыптаулар ... - ... да ... еді. ... баяндауынша :
«... «архаистердің» ұғымына ... салт – ... ... мен ... ... ... ұлт тіршілігіне тегеурінділік, той –
тамаша тән; халық ... ... ... ... кезеңі кейінірек келген – мыс»[] .Қазақ ... ... ... ... мен ... тұрмыс - тірлігін
ұлғайта ұлықтауы {Әбубәкір Кердері: «Бұрынғы өткен ... ... ... ... қара қылды қандай еді.// Қызығып дүнияға жол ... ... ... ... ... ... Нұржан Наушабайұлы: « Кең ... ... сөз ... , // ... ... қайда қол бастайтын?»;
Ғұмар ... « Бар еді ... ... ... // ... бақыт құсы
қонған заман.// Мал бағып , шаруа істеп , ... // Төрт ... ... толған заман» , т.с.с.} және ... ... ... ... ... кемсітуі мен кезеінің кескін ... ... ... ... ... ... ... ел азды,
// Ел ішінде ер азды. // Айдын – ... ... // ... ... , көл
азды»; Нұржан Наушабайұлы:« Сатып алып хаким ... ... ... ... ... ... – ай!»; Ғұмар Қараш:«Сүйкімді халық
сыйлаған ешбір ... // ... ... елде емге ... ... ұстаныммен жанаптас.
Ағартушы ақындарлың өткенді көзсіз,күмәнсіз ... ... ұзап ... ... да ... ... дәуірді әсірелеп – әспеттеген Әбубәкір Кердерінің ... ол ... ... ... ... бес ... еді»,-деп сөз арасында сын айта кетуі – ... ... ... ... сағынудан табылмайды, // Болары болып өтіп
біткен күнді» ... ... ... сол . ... ... ... // ... өкінгенмен,тағдыр көнбес. // Бұл күнгі қарашыл ... би // ... ... ... бермес» /М.Дулатұлы/ деген
тәрізді мекендік – ... ... ада, ... ... саралануы ағартушылықтың басқа бір –
бертінгі белесіне ... ... ақын - ... ... ... сарынына
келетін болсақ Аралбай Оңғарбекұлы мен ... ... өмір ... - ХІХ ... ... ... - қазақ елінің патша
өкіметінің қол астына кіріп, ... әлі де ... ... ... ... ... , еркіндіктен айрылғанына опық жеп , ... ... ... ... ... және ХХ ... ... тұсы қазақ руханиятына
серпілісті, сапалы бет – бұрыстар әкелді.
Бір жағынан, ... пен ... ... ... ... тығыз төс түйістіруі, екіншіден, этнос өмірінің өз
ішінде ... пен ... салт – ... тартысқа түсуі
ерекше дүбірлі, динамикалы ... ... ... ояну ... ... ... белгісі «теологиялық тарихты» шын ... ... ... ... тарихи сананың
қалыптасуынан көрінді.
Тарихи сана ... ... ... этникалық тек –
төркінді тану ... ... ... етсе, әдебиетте баяғы бабалар
рухын сағынатын өткенді аңсау мотивін ... ... ... ... идея ... ... екі
бастаудан нәр алуға тиіс. Біріншісі – ... ... ... ... мейірім, шапағат, парасат, жарасым, бақыт туралы арман –
аңсары ( идеалы). Яғни кең ... ... ... мәдениет пен
өнер,тіл мен діл, салт пен дәстүр түріндегі өмірлік ... ... ... ... ... ... ... кешіп отырған ахуал.
Мәселенің мәнін осылай саралау барысында егер ... ... ... ... оған ...... ғана мән берілетін болса ... ... ... нәр ... ... ... Нәтижесінде халықтың
тарихи ынтасы солғын тартады ... ... ... Ал, ... ... тәрік етілсе немесе байсалдылықпен ... ... ... ... ... ... тартып, бедеулікке ұрынады.
Бірінші ақиқатқа қатысты, яғни ... ... ... мен ... ... мен ... ... , тарих сынынан өткен
құндылықтарға басымдық сипат берілу керек. Мұның өзі, ... ... ... екінші ақиқаттың да бірден – бір оң жолмен ілгері
басуына кепіл ... ... ... ... ... концептісі қазақтың кешегісі мен ... ... ... ... ... кешегі қазақты аңсаған ... «Жұт ... ... едік жапанда
Бұтағы бұлт шалатын.
Дария едік шалқыған
Шөлдеген жандар қанатын,[] -
деп ақын ... ... ... шат ... ел реңі ... мерейі мен меймандостығы «Бәйтерек едік ... ... ... ... ... ... ... едік шалқыған»
тіркесімен беріліп отыр. Бұл ақынның ... ... ... арқылы жырласа ал бүгінгісін мынадай жаман ... ... ... мен ... дұға қалынған.
Қасиет кетті дінімнен,
Медресе ,мешіт бұ ... үйі» деп ... деп ... бір ... ... үруге,
Қара жоқ маңда жайылған.
Ағарған жүзін көрмедік,
Болмады бір мал сауылған.
Қатықсыз көже, қара шай,
Бүкіржік ... ... ... ... ... ... тізем деп,
Ауру көп болды сауынан.
Аяғы саулар ... жұрт деп ... ... ақын ... ... адамдарын «Топан» дастанында :
Батырлар да өтті ... ... ... ... ... кегі ... [] -
деп зорайта заңғарлау мен хақының ...... ... ұлықтауы
Әбубәкір, Ғұмар, Нұржан өлеңдерінде кездескені секілді ... ... – ақ ақын ... бүгінгі хал – жағдайын былайша
суреттейді:
«Сахараның елі ... - ... ... ... - ... аяқ елге бармалық,
Келе алмаспыз асып», - деп
Кемітуші еді жек көріп
Қой баққанды ... ... сөзі ... ... елін ... дн олар талаптан
Ақша тапты есептеп.
Мамықтан жақсы төсек ... сөз ... ... есек ... ... ... тасқандар,
Әлдерін білмей асқандар.
Пиғылынан солардың,
Қабыса жазды аспан, жер, [] -
деген ... ... ... Яғни ... тоғышарлық сияқты жаман әдеттердің «қазақы болмысқа» ... ... ... ... бейнесінде көрініс береді.
Батырлықты дәріптеу
Сонау сақ, ғұн, түркі-монғол замандарынан бері қарай ... ... жер ... тарих тақтасына Атилла, Елтеріс, Шыңғысхан,
Бату, Әмір ... ... ... ... ... ... есімдерін
алтын әріппен жазған Орталық Азия көшпенділерінің сөз өнері де өжет, өршіл,
өктем сарындармен суарылып ... ... ... психология үстем болған ол дәуірдегі көшпелі елде соғыс ... бір ... ... ... ... ... бұл ... жырлау,
мадақтау салтқа айналды»[1].ҮІ-ҮІІІ ғасырлардағы ұлы ... ... ... тас ... ... ... ... айбыны мен айдыны М.Қашқаридың «Сөздігі» ... ... ... кім жеңер?», «Мыңлақ елін алғанбыз», «Таңғутқа жорық»,
«Үдіре қуып», ... ... ... ... жорық жырларында
бедерленген.Одан бері де хатқа түскен оғыз-қыпшақ тайпаларының шығармалары,
Сайын-Алтай халықтырының ... ... және ... ... ... бірі – батырлық жырлары да ... ... ... ... ... ... орыс ... әблен орнығып, тілге тұсау салынғанға
дейін қазақ ... ... ... да, батырлық тірлік-тағдырдыңда
зор құрметпен мадақталып, марапатталып келуінің ... ... ... ... ... ... ата, ... және мәдени қаһарман туралы
таным-түсініктердің ертегілік сюжеттерге көне эпос пен ... ... ... ... ... ... жасау тәсәлдеріне
трансформациялау жолдары жайында фольклортанушы Ш.Ыбыраевтың зерттеуінде
арнайы сөз етіледі[2].Романдық эпостың,сондай-ақ тарихи ... мен ... ... ... де сол ... таным-талғамның ізі
сақталғандығын С.Қасқабасов жан-жақты талдап-таразылаған[3].
Қаһармандық турасындағы дағдылы дүниетаныммен тонның ішкі бауындай
жалғасып ... және ... ... ... ... ... ... жасалған ХҮ-ХҮІІ ғасырлардағы дара шығармашылық үлгілерінің
«негізгі лейтмотиві – ел ... ең ... ... түрретінде
суреттеу болды»[4].Қазақ хандығының мүдде-мәртебесі мен шет-шебіне ... ... ... ... ... бола ... жорықшы жыраулардың
азаматтық толғаулары елдік пен ерлікті дәріптеді.
Әлбетте, қолына ... ... ... ... ... ... әйтпесе жайшылықта ауыл арасында аттандап жүргеннің екісінің
бірі батыр саналмайды; бұл үшін ... ... ... білектің мықтлығы
әлі жеткіліксіз. Осы орайда жыраулық поэзия өкілдері көшпенділердің
этикалық және ... ... сай ... ... ортақ моделін
сомдап берді.Олардың көбі,орыс тарихшысы ... ... «ХІІ және ... ... ... ... тұжырым-шындыққа
мүлдем маңайламайтын адасушылық.Ол түгілі, ... ... ... ауылы бір табан берідегі орыс ... ... же ... Біз үшін ... ... ... ішкі ... маңызы әлдеқайда
басымырақ.
Сонымен, жыраулық поэзиядағы батыр-эпостағыдай «отқа ... суға ... ... «атса-мылтықтың оғы өтпейтін кейіпкер
емес,кәдімгі жұмыр басты, екі аяқты,кеудесінде ... жаны бар ... ... оғыз ... «өгіз аяқ,бөрі бел,бұлғын жауырын, аю төс» ... ... ... мұндай қатпар-қатпар
тотемдік түсінктерден де тазарған. Бірақ, бәрібір олардың батыры да ... ... ... ... ... «Мадақ жырында» /БҒЖ-
1,28/жауынгер жыраудың бейнесі тарпаң, тағы, табиғи көшпелі тұрмыс тудырған
ең ...... ... ... да сұлу ... ұзын құрығы», «қалайылаған қасты орданың сырығы», «буыршынның
бұта ... ... ... көл ... ... т.б./ бір өзінің
бойына жинақтаған, тәңірі тектес жаратындыға теңестіріле суреттеледі.
Шалкиіз ... ... ... ... үш ... игі, ола:
астындағы тұлпары{«Жебелей жебе жүгірген,// Ерлердің арғымақтан игі ... ма»}, ... ...... бас ... Ерлердің алдаспаннан
игі қолы болар ма»}. Сондай-ақ, ол батырға ... ... ... ... деп біледі. Мысалы:
...Кешу кешмек сайдан-дүр,
Батыр болмақ сойдан-дүр.
Жалаңаш барып жауға ти,
Тәңірі өзі біледі,
Ажалымыз қайдан-дүр! ... ... ... ... һәр ... ... 39/
Жоңғар шапқыншылығы кезінде талай-талай сүркіл, сергелдең ... ... ... ... «Салпаң да салпаң жортармын» атты
толғауында өзінің батырлық тұлғасын эпикалық ... ... ... ... қиысқан метафоралық қолданыстарға барады. Жыраудың өзін «торлаусыз
өскен құланға», «байраққа біткен құраққа», «жапанға ... ... ... ... ... ... ... /мезгілсіз жусап өрермін»/,
елдің туы жығылуына ерік бермейтін / ... ... ... ... ... ... сүйекті қалпынан айнымайтын, тепе-теңдігінен
ауытқымайтын / ... жел ... да, ... жан ... ... керек болса:
Қарағайға қарсы біткен бұтақпын,
Балталасаң да айрылман,
Сыртым –құрыш, жүзім –болат,
Тасқа да салсаң майрылман! -
деген түйінді ... ... ... ... батырдың мықтылығын
екі еселей көрсетеді. Мұндағы ... ... ... ... - ... ... ... «сыртым –құрыш, жүзім –болат» тіркесі жеке алғанда
–балтаны ... ... ... ... ... –метафора ретінде
қабылданады.Сөйтіп, жырау мысалға алынған ... екі ... ... дәлелдесе, кейінгі қос қатарда өзін одан да күштірек /басқа
бір/ балтаға ... ... ... «екі ... ... қайшылық іздеудің қажеті жоқ, қайта ... ... ... ... ... өлең ... ... жыраулар шығармашылығымен шектеліп қалмағаны да аян. «Махамбеттің
Баймағамбет сұлтанға ... ... «мен бір ... ... қара балта
едім,// Шабуын таппай кетілдім,// ... тағы ... ... ... ... ... астар-аясын академик З.Ахметов былайша ашып
көрсеткен: «балтаның әртүрлі ерекшеліктерін ... ... ... ... ... де ... Алдымен өзін «шарға ұстаған» -
қайралған, өткір балта деуі ел ... ... ... ... тиісті
дайындығы болғанын, соған бел байлаған қалпын танытады. Ал «шабуын таппай
кетілдім» деп сол күрестің сәті түспегенін, ... ... жете ... ... ... ... боп қалғанын аңғарта келіп, керекті жағдай
туса, әлде де ... ... ... бар ... ... ... ... айқын да әдемі етіп айтып береді»[6]. Міне, жыраулық
поэзияда қалыптасып, ... соң ... ... ... бейнесін статикалық
күйде сомдаудың кейбір үлгілері осындай.
Көшпенділердің ұғымы бойынша, ш ы н б а т ы р л ы қ ж а т ж ... ... ы қ ... ... ... ғана айқындалады. Оның өзі тарихи тұрғыдан
екі түрлі ыңғайда көрінеді: алғашқысы –дұшпанның есебінен қонысты кеңейтіп,
ел ... ... ... ... ... қол ... аруағы
басқа аламанның шабуыл-шапқыншылығына тойтарыс жасаудың ... ... ... елін ... жыры ... жаза ... ... байламға келеді: «Өлеңде жорық жаңғырығы, жеңіс
ырғағы сол қалпында беріле салған. «Фурхан үйін ... ... ... деген сияқты жеңілген жаудың жұрты мен қаласын ойрандап, тұлымдысын
тұл қылған, кекілдісін күң ... ... ... ... мінез ХІХ
ғасырдағы Махамбетке дейінгі /« Керегесін керту», т.б./ поэзияда кеңінен
көрініс ... Бұл ... ХІ ... ХІХ ... ... ... ... ортақ боп келеді»[7]. Ендеше, «алыстан тоят ... ... ... ... жорықшыл жырауларына мынадай сөздер жат емес еді:
Кірмембес ауыр қолға бас болып,
Күн түбіне жортқанмын.
Доспамбет / ... ... ... ... ... ... ... қалмақты,
Жұртынан шауып бостырып,
Түйедегі наршасын,
Әлпештеген ханшасын
Ат артына мінгізіп,
Тегін бір олжа қылар ма екеміз?!
Ақтамберді /
БҒЖ-1, 62/.
Бойына бес ... ... ... ... ... азаматқа қағаз
жүзінде жазылмаған, тек намысқа негізделген ... ... да ... ... ... ... ұстындары шын мәнінде шайқалып,
жауынгерлік қосындар үстемдік ете бастаеған ... ... ... тағдыр», сарбаздың қауіп-қатер мен ... ... ... ... ... ... лейтмотиві пайда болса керек.
Батырдың және оның жан ...... ... ұрыс ... қалукы
шарт. Бір уыс топырақ, бірер тамшы артық төгілген қан-міне, нағыз ер ... ... ... ... Киіз ... төрінде кәрілік пен ауру-
сырқаудан өлуден асқапн масқара жоқ... Батырдың ең басты міндеті – ... ... өз ... ... деп ... ... осы ... жыраулық поэзияның рухына да тән.
ХҮІ ғасырдың сөз жампозы Доспамбет ... ... қом ... ... ... ... ... 31/ «арыстандай екі бұтын алшайтып,
арғымақ мінген», «кілең бұздай кілшейтіп, ... ... ... ... ... шапшақ көп қымыз құйып ішкен» ер-азаматтың өмірде опық
жеместігін өлең ... ... ... ... ... тәсілі арқылы
үстемелей, үдете айтып келеді де, жырын батырлық ... ... ... ... жау ... ... ... жусандай егілсе,
Аққан судай төгілсе,
Бетегелі Сарыарқаның бойында
Соғысып өлген өкінбес!
Жас уағында «күлдір-күлдір кісінген ... ... ... ... ... киіп», «жанына алған жалаулы найзасымен жау қашырып»
жүрген Ақтамберді жырау ... ... ... ... эатқанда жалғыз
нәрсеге ғана қамығып-қайғырыпты. Онысы тағы да сол ... ... ... ... ... қайтейін!.. /БҒЖ-1, 68/-
деген таныс сарын.
Олай болса, майдан даласында шаһид кешу- ортағасырлық жауынгер-
жыраудың асыл арманы, айнымас ... ... ... ... ... ... ... жұрты қашан «ердің соңы – ... ... ... ... «құс ... ... қималы етікке» біржолата
үйренгенге шейін өлең өрнегінен орын тауып отырған. Мысалы, ХІХ ғасыр ақыны
Қалнияз Шопықұлының «Ер ... ... ... ал деп ... ... ... /АҚ, 53/,- ... қаһарманы жауды жеңген соң, «омыртқадағы
он жара, ... ... ... бақилық болып бара жатқанда, алыс
сапарға алаңсыз көңілмен аттанады. Өйткені, жаугершілік заманның зердесінде
оның ... ақ ... ... ... ақын ... батырға жоқтауында /ХІХҒ,94/ да
алпыс үш жасында дүниеден ... ... ... болатқа», «шықшыдан шыққан
бекзатқа» балған ардақтысының от ... ... жау ... мерт ... ... ... ... халықтық дүниетанымнан туындаған ... ... ... үшін оған сол жаугершілік заманның
көзімен қарау керек, бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... ендігі еленетін мәселе – ... ... ... ерекше құдірет, қасиет дарыған кей
жорыққа жападан-жалғыз аттанып, ... ... ... қан ... алдын шаң қылып», ойына келген ойранды ... ... ... ... мен ... ... ... кейіпте көшкендігі
байқалады. Бір ғажабы, жаугершіліктің ортасында жасаған, соның мұраттарын
суреттегн, тіпті «жер тәңірсуге» де ... құқы бар ... ... әлгідей «артықшылық» аңғарылмайды. Батырдың болмысы қанща
әсіреленсе, әспеттеле бейнеленсе де, ... тыс ... ... - ... көркемдік дара дүниетанымның белгісі, сондай-ақ өздері
өмір ... ... ... әрі ... талап-тілегінің көрінісі.
Шындығында, қазақ хандығының құрылуы мен қалыптасуы дәуіріндегі ... ... ... ... жауларға қарсы кескілескен
ұжымдық күрестердің кезінде далалық демократия тың нышандармен толығып,
бұқарашалдық тенденция бітімін ... ... ... ... ... кешіргенін баяндаған жоқ, өздерінің көзімен көріп, өзегінен
өткерген тар жол, тайғақ ... ... ... сол ... қиялдағы
Қобыландыны, армандағы Алпамысты қажет қылмай, шын соғыстың сөзін сөйледі.
Олар жеке батырлықты құрметтеп-қадірлегенімен, ... ... ... қалып барамын,
Жанымда бір туғанның жоғынан.
Доспамбет /БҒЖ-1, 33/.
Туғаны жоқ ... ... ... ... не керек!
Шалкиіз /БҒЖ-1,
40/.
Атадан жалғыз туғанның
Жүрегінің бастары
Сары да жалқын су болар,
Жалдғыздық, сені ... ... ... сенен көремін.
Ақтамбеді /БҒЖ-1,
58/, т.б.
Бұл жолдардан кейінгі лирикалық поэзияда өріс ашқалы ... ... ... ... ... ... көксеумен қатар, керек
кезінде оған арқа да сүйеді. Ел билеушілердің қате қимылдарын, ... ... ... ... ... ... басып, ақыл айтулары
/Шалкиіз, Жиембет, Бұқар/ - қара бастарының қуат-қабілеттерімен ... ... ... жұртқа сенгендіктерінің нәтижесі.Сөйтіп, жыраулық
поэзия өкілдері жалғыздықтан гөрі, жамағатшылықты үстем қойды. Мұнан бірігу
мдеясы билеген мемлекеттік сананың ... де ... да бір ... ... ... ... мен бодандыққа
киліккен ХІХ ғасыр ақындарының шығармаларында жауға жалғыз шабатын батырды
идеализациялау ауаны жиі ... ... ... ... «Ұсынсам
қолым жетер ме» атты өлеңінде /АҚ,67/ « ақ сүңгісін өңгеріп, ... ... ... ... ... ... ... «Сұраншы батыр»
толғауында /с,129-131/ қазақ қаһарманын жалғыз өзі қоқандықтардың бес ... ... ... ... ... жырдан айырмасы – ақырында ажал
құшады. Мұндай суреттеудің себеп-сырын ашып алғанымыз абзал.
Ол, біріншіден, ... ... ... кеніштің
сипатына, содан соң оны ... ... ... ... сөз ... ... ... эпикалық мол
мұраның үрдісті үлгілеріне ... ... ... ... ... ... Екіншіден, тарихи ситуацияға сәйкес
жалпы ... ... ... ... ... ойын сертпілткен
әлеуметтік идея аз ... ... ... ... тұсында соғыс
отарының салдарынан қазақтың байырғы батырлық институтының ... ... ... ... ... сұлбасын аңсау сарыны туды.
«Әттең, баяғының жауды жалғыз жүріп ... ... ... ма ... ... көңіл-күй орнықты. Мұның мәнін қоғамдық ойдың тарихында бір-
біріне ауыса жалғасып жататын ж о ғ а л т у ... және т а б ... ... ... ... болады.қазақтың өмірде жоғалтқаны –
қаһармандық дәуір және оның батырлары; ... ... – сол ... ... деген сағыныш. Мұндай құбылыстың халық тарихының бетбұрысты
сәттерінде үнемі жаңаша тұрпатта жаңғыруы белгілі бір ... ... ... табанында тапталып отырған елдің бостандықшыл, басы сау ... ... ... етіп жырлап, жұрттың жігерін қайрайды; бағзыны
бүгінге қарама-қарсы ... ... ... жол ... Сүйінбайдың
Қоқан езгісіне наразылықтан туған «Қарасай батыр» «Өтеген батыр», «Ту алып,
жауға ... ... ... ... ... ұлы ... құсы ... т.б. толғаулары /С, 121-140/ сондай
сарындағы ... ... бір ... ... ... ... ... көсем туындылары болып табылады.әлбетте, бұл
бағыттағы мотивтер ХІХ ... ... ... да ... ... ... ... Нұрымның «Шенен ер» толғауы, т.б./.
бірақ тап Сүйінбайдағы секілді жан-жақты жырланып желісіне айналмаған.
Р.Сыздықова «Әдебиет ... ... ... ... деп ... / ... ... бөліп қарап жүрген/ Абылай
хан,Қаракерей Қабанбай батыр, Қанжығалы Бөгенбай батыр,Шақшақ ... ... ... ... батырлар туралы жырлардың осы күнгі біздің
қолымызщдағы текстері туу мен жырлануы ... ... дәл ... ... ... Сөз жоқ, о ... ... болған осы адамдардың аттарына
байланысты аңыздар, әңгімелер, ... ... ... олар ... ... ... ... жетпей, кейін, ХІХ ғасырда, оның да ІІ жартысында,
тіпті кейбіреулері біздің дәуірімізде жаңарып, жаңғырып ... ... ... ... атап ... отырады»[9], - деп жазады. Біз де
бұл ... ... және ... ... ... дәріптеген
тарихи жырлардың тууына отаршылдықтан оқшауланған қоғамдық ойдағы «жоғалту-
табу» ... ... ... деп ... ... және ... ... қаһармандар қорғаған тәуелсіз мемлекеттік кезеңді
аңсау, армандау халықтық шығармалардың діңгекті сарынын ... Осы ... ... ой суарған дара ақындардың туындылары мен ... ...... ... және ... ... ... алмағанда – идеялық түйістік,
тараптастық білінеді. Бұл да – бір-екі сөзбен қайыра ... ... ... ... аттанған батыр туралы сөз толғағанда, оның
астындағы атын ауызға алмай өту мүмкін емес. «Ат- ... ... ... ... есте жоқ ескі ... бері ... ... Сақ - ғұн дәуірінің қорған-қорымдарынан иесімен бірге жерленген
жылқы сүйектерінің табылуы ... ... ... таным-түсініктің
көнелігін көрсетеді. Алтай түркілерінің ескі ... ... ... қылыштанып, оның өзәмен ... ... ... ... ... ... ... Манастың Аққұласына
да айрықша кие, кепиет сіңірілгені әркімгк аян. ... ... ... -
сенімді жүйрік ат болуы эпикалық поэзияға хас сипаттың бірі.Сол дәстүрлі
таризхи аңыздар негізінде ... ... ... да ... - ... хан» ... оның мінген аты ... ... ... Ақкекілі, Олжабайдың
Тайкөгі, Исатайдың Ақтабаны, ... ... ... ... жыраудың Бөртесі, Жасыбайдың Қоянкөгі, ... ... ... әрі есті жануар болып сипатталады»[10]. Расында да, бағзы ұғым
бойынша – «Батырлардың тағдыры - оның ... да ... ... немесе қолды болуы – батыр бағының тайғандығы және ақырының
таянғандығы. Осы ... де ... атын ... оны ... ... ... ... батыр», «Кенесары-Наурызбай» жырларында
батырдың атының ұрлануы ... ... қан ... ілік ... ... ... байланысты халық әдебиетінде мұндай мысалдар мол. Олардың қай-
қайсысы да батырдың бейнесін толықтырып ... ... ... ... Қамбар Ата нәсілін бедерлеудің тәсілінде көзге ... ... бар, ол - ... ... ... а р ғ ы м а қ, қ а з а н а т, б ... ы л, б а й т а л, а р а б ы т о р ы, т а р л а н б о з, к ү р е ң, ... жалпы да, жалқы да жағдайға тиесілі суреттеме-сипаттамалар жиі
ұшырасқанымен, эпостағыдай нақты ... ... ... Жауынгер-
жыраулар астарындағы сәйгүліктерін түстеуін түстесе де, аттарын атауды
«ұмытып» кетіпті. Ондай дерегі бар ... ... ... ... әдісінің бпсқалығы бұған баса мән бергізбеген. Қалай ... ... ... ... ... қандай «шоқпар кекіл», «қамыс
құлақты» мініп аттанғандықтарын өз өлеңдерінен білу бұйырмапты. Әзірге Асан
Қайғының аңыздық ... ... ... жэыр ... ... бұқар
жыраудың бөртесін қанағат тұтамыз. Оның есессіне «ат сынының» тамаша
поэзиялық ... ... – осы ... ... поэзиясын зерттеуші
М.Мағауиннің жазуынша, «мал атаулының, оның ішінде жылқының көшпенділер
өміріндегі ... орны ... ... ... ... ... жоқ»[12].
Бұл дәстүр Абай, Ілияс шығармашылығында тың ... ... ... ... да ата ... ... жоқ. Мысалы, Ж.Жақыпбаевтың «Кенежиренді
шора сатып жібергенде», Е.Раушановтың «Жетісайлық Шәрбән ... сары ... ... ойы» атты ... ұлттық таным мен талғамға сай
жырланған жылқы ... ... ... ... /ЖЖ, 182; ... ... ... және оның қосалқы ... ... ... қазақ поэзиясында таңбаланған идеялық-
көркемдік өрнектердің бірқатары ... ... ... ... ХҮІІІ ғасырдан бері қарайғы қазақ өмірі тәуелсіздікке қатер
төндірген ... ... мен ... толы ... ... солардың жай-
жапсары әдеби мұраларда ... ... із ... «ақтабан
шұбырынды, алқакөл сұлама» трагедиясы бірде Топыш ақынға, бірде Қожаберген
жырауға телінетін «Қаратаудың басынан көш келеді» / ... ... ... белгілі болса, орыс отаршылдығына қарсы Сырым
Датұлы, Кенесары Қасымұлы,Есет көтібарұлы, Жанқожа ... ... ... ... ... табуының тарихи қырлары
Ж.Тілеповтің докторлық зерттеуінде бір ... ... ... 1916 ... ... ... хақында
М.Жармұхамедовтің арнайы ... сөз ... және ... ... да ... ғылыми шығармаларда азды-көпті әңгіме
қозғалғандықтын, тарихи шындық пен ... ... ... ... өз тақырыбымызға жанасты жерлерде ғанағ жүгіндік. Яғни батырлық
құбылысын бейнелеуге қатысты ... ... ... ... саясатына қарулы қарсылық көрсеткен кезеңдер
поэзиясының тарихында орны оқшау тұратын тұлға – Махамбет ...... ...... ... ... болған атақты бас
көтеруге баға бергенде түбегейлі тиянақтап алатын екі жағдай бар.
Біріншіден, бұл қозғалысқа бұрынғыдай таза ... ... ... ... ... ... ... үйлі тобырдан» шыққан қара
табан әлдекімднр емес, хан төңірегіне ықпал-ығытын жүргізуге сойы да, ... ... ... ... еді. Ақсүйектік билік пен халық таңдаулыларының
арасынедағы оқиғалардың ... ... ... ... саясат
тілімен сөйлегенде, «оппозициялық» сарыны сезілгендігін де ... ... ... Ендеше, М.Әуезовтің ертеректе айтқан: «Бұл – ханға /Жәңгірге/
және оның артында тұрған патша ... ... ... ... ... ... де сол жылдарда шыққан қозғалыс сияқты өз артынан ... ... ... ... тоар қозғалысы, ұлт бостандығының тартысы
да боп кетеді»[15],-деген тұжырымы құлаққа қонымдылау естіледі.Оның үстіне
Махамбеттің ... ... ... ... жарияланымы/ кездесетін м ы р з а, н о ғ а й, б и л е ... т а ұлы, к ә у і р ... ... ... ... тиіснше е
р л е р, х а н ә с к е р і, ж і г і т т е р, а з а м а т е р, ж а ... ... ... ақын ... ... тек ... ... сонымен селбескен мазмұндық-мағыналық жұмыстар да ... ... бұл ... расында да обьективті түрде «бір оқпен екі
қоянды атқан» болып шықты. Өйткені – ... ... ... ... ... ... ортасына дейін созылса да, шынында Әбілқайырдан бастап
қазақтың хандары патша өкіметінің қолында ойыншық болды. ... ... ... Кіші ... ... болсын, сұлтандарға болсын, орысқа ... ... ... ... ... ... ... деп атау
керек». Махамбет өлеңдерін тшұңғыш рет ... ... ... ... ... ә ... ... қорытындысы осындай[16].
Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліс жайында екі ғұлама ғалымның
жасаған түйіндеріне біз де қосыламыз.
Ал енді саяси ... ... ... ... ... ... «алды да, арты да бір өзі ... ... ... ... пен ... әрине, өрелі өнерге тән
салауат. Бірақ ол ақын біткеннің барлығына жарасты мінез деу ... ... ... ... ... ... – Қазтуған бастаған
қазақ жырауларының тобы.Ал Махамбет осы поэтикалық ... ... ... ... - ... мұны ақын шығармашылығындағы м а
к с и м а л и з м /бірбеткейлік/ мен д е м о к р а т и з м д ... тап ... ... деп ... ... өртінің
тұтануын, таралуын, тұншықтырылуын қамтитын үш кезеңде де ... ... осы ... ... ... ... майдан
даласында шаһид кешу, батырлықты дәріптеу, ... ... ... ... оның ... атқа ер салмай, «Орай да борай қар ... ... ... ... ... ала ту», «Еменнің түбі сары
бал», «Айналайын, Ақ ... т.б. ... де ... ... ... ... ... жұрттан қашық тұрмағанымен, жеме-
жемге келгенде – ... ... кісі ... хандық биліктің
жақтаушылары болса, /Бұқар – «Жаулаған ханын қара оңбас,/ Хан ... ... ... ... ... жау/ ... нәлет Жәңгір хан»/.
Себебі, қаншама ғибратты, ғанибетті, ғалымғөй дегенмен, тарих ... ... ...... бір ... ... ... айналасындағы құзырлыға – құйрық, бейшараға бұйрық іспетті «қарны
жуан билер» де ... ақын үшін ... ... Би Темірі секілді
қадірменді бола ламайды. Өйткені олар өз сүйектестерінің ар-абыройын, жер-
жайлауын, мүлік-мүкәмалын ... ... ... Махамбеттің
«қабырғасын бір-бірлеп сөксе де, қабағын шытпас» ... бір ... ... Хан - ... ... ... ол
жалғыз нәрсені – «бір бойында бес еркектің буы бар», елге етене батырлықты
ғана марапаттауға ... ... ... ... шығып, дәрпі шашылған
Исатай тұлғасының өзі ... ... өзге ... ... ... ... қатыстылық безбеніне сай бейнеленіп, бағаланады.
Міне, Махамбет шығармашылығын жыраулық поэзиямен ... ... және оны ... ... ... осылар, ал
ақынның шеберлік көрігінен дәстүрлі өрім-өрнектердің көркемдікпен ... ... ... тың ... тууы ... ... ... жазылған деп ойлаймыз[18].
М.Өтемісұлының жаратылысында айдынды ақындық пен байтақшыл
батырдлық жарасты, тең терезелі бітім тапқан. ... ... оның ... ... ... туындайды, ол – ұлт тірішілігіндегі ұранды оқиғалардың
әрі жыршысы,әрі кейіпкері ретінде өзі басталғанынан басылғанына дейін ... ... ... ... ... тарихи көтерілістің рухани-
психологиялық хронологиясын қызуы қайтпаған ... ... ... ... Оның ... ... ... статикалық
бедрлеуі, салқынқанды бағамы сезілмейді; керісінше, жыр жолдарында өмірдің
өзіндегідей тұтасқан, тоқтаусыз қимыл ... ... ...... дүбірі, аруақтаған айғай, ұшқан жебенің суылы, сүйкеніскен ... ... ... ... ... добының жарқылы, жаралы майданның
күңіренісі, ақ қар, көк мұздағы жанталас, ...... ... кеудені қайнатқан кек, омырауды өртеген өксік, көзге тығылған
жас, бойды кернеген ... ... ... ашу, ... ... ... сетінеткен шер-сағыныш, үзіліп бара жатқан ақтық дем... Және ... ... көбі – ... ... ... ... естіп, жүрекпен
сезіп, мимен ойлап, қолмен істеп тұрған сәтіндегі ізі ... ... сол ... ... ... де ... сақтаған, жан
жылуын жоғалтпаған көріністер /М,ИМ,208-249/.
Рас, Махамбет поэзиясында, әсіресе оның көтеріліс жеңілгенін
кейінгі кезеңдегі өлеңдерінде зар ... ... ... ... ... ... ... «Бұл қонысқа қондырған// Ата-бабам оңбасын//
Таңда ... ... ... білектей,// Баттауығы жүректей,//
ондай қоныс маған жоқ,// құдай қылды- амал ... - дген ... ... ... жеріну мотивімен салыстырып көріңіз. Бірақ бұл ақын
жырларындағы жетекші көңіл-күй емес.
Анығы, Махамбеттің поэзиясы – шідер мен ... ... ... жеке ... ... ... ... сипаттағы азаттық
арпаласының рухты поэзиясы.
ХІХ ғасырдың ішінде патшаның жаналғыштары мен ... ... ... ... көріп, жер аударылған, абақтыға
қамалған, көрші елдерге қашқан және өздерінің ... ... ... ... өлең ... ... ... аз болған жоқ
/Қашқынбай Қойгелдіұлы, Досжан ...... ... ... ... қол қойған А.Байтұрсынов
«қазақ патшаға қарамай, басы бос тұрған кезінде түрлі ... ... ... ... арқылы қан қыздырып ... ... ... елде жоқ рух ақын ... де болмайды.лде бар рухты ақын ықтимал
дәріптеп, күшейтіп, көптіріп, көркейтіп айтуы...Халықтың батырлары ... ... рухы ... ... қазақ ақындарының сөзі ілгі
айтылғанды сипаттайды»[19], - ... ... ... ... «Қобыз сарыны» монографиясында
мұның мезгілін де нақтылайды: «... осыдан жүз-жүз елу жыл ...... ... түсе ... ... тірлік тынысы өзгерген ХІх ғасырда
ортағасырлық жауынгер-жыраудың бейнесі көмескіленуге айналды»[20].
Мысалы, Шортанбайдың:
Жалаңаш болып жауға ... ... өле ... ... – бір ... де адам жүре ... қамы үшін
Қарсы шапта, мылтық құш,
Құр жабырқап жүдеме! /ЗЗ, 104/ , ... ... ... ... тәрізді аттангөй ақынның аузынан шығып
тұрған жоқ, екіншіден, шын құрбандыққа шалынуға ... ... ... ... жәй ... ... ... түртудің,
тірілтудің тілегі секілді ғанағ әсер қалдырады. Бұл – ... ... бес ... бақ ... дәуірінде жасаған ақынның соңғы тұяқ
серпіс сияқты сөзі.
Задында, бұрындары бойындағы бұла қайратын сыртқы жауға ... ... ... төрт ... ... ... ... қалған
заматта ұрынарға қара таппай дағдарды. Қайтсе де, бұлшық етті білеулеткен
артық-ауыс қуатты әлденеге жарату қажет қой! Осыны бес ... ... ... ... ... қолдану арқылы қазақтың алпыс ... ... ... ... тасқынын өз қандастарына қарай байқаусызда
бұрып жіберді. Соның салдарынан жаратылысы батыр жандардың ... ... ... ... ... айдап әкеткеннен әріге ... ... ... ... ... ауыл намысын күйттеумен күн
кешірген ... ... ... ... ... күйініп,
дүниеден кешті.
Батырлықтың әлгідей азған түрін Х.Досмұхамедұлы бір ауыз сөзбен
«а л а м а н д ы қ» деп ... ... ... ... да жазыпты және
әдеби мысалдармен мақұлдатыпты. Оның сарабына сүйенсек, ... ... ... да, ... менемнедігін, көп күшін құрбан қыла алмайтын, өз
дегенін күшпен орындайтын; ...Отан ... кем, ... ... өте ... ... ... ... «Ер шөгіп, есер ержетті», «Батыры көксер – бас
аман», «Ер қайраты қор болып,// Ақыл салды ... ... ... ... ... адам жоқ», «Осындай заман кез болды,// Ер дегенің ез болды»,
«жауға шабар ерің жоқ» деп ... ... ... ұйқының құшағына
кіре бастаған шағы.
Ақын «аруақтың артқы сарыны», «алтынның ... ... ... бекзат, «қас
дұшпанға қасар», бірақ «дүниеге мезгілсіз уақытта келіп, басы азапқа
түскен» - ... ... ... ... оның айбарлы ақ ордасындағы
найзаны – ... ... ... ... ілулі қалыпта суреттейді, яғни
ақсүйектің айбынды құтханасы –мұражайға, бұрындары жорықта сабы суымайтын
қарулары соның жансыз ... ... ... ... –конртасты
күшті көріністі көз алдыңызға келтіреді. Бұл астарлы бейне:
Төре деме дөрені,
Ел тілегін таппаса,
Батыр деме батырды,
Шеп құрған жауға шаппаса.
Қару деме ... ... ... /ЗЗ, 21/, ... үкімді сөздерді айтумен аяқталады.
Дулат Сүлеймен төренің төңірегіндегі «ісінен ел түңілген, күшінен
жау айбынбас топырыш, ... ... ... ... ... отырып, «енді қазақ ел болмас» деген тұжырымға тоқтайды.
Дулаттың «Ұста соққан ... деп ... ... де ... ... ... теңдік алмайтындығын» айтып, кетпен де, балта да,
балға да, ара да, ... та, ... та ... ... ... ... әрқайсысының – «бір қылыштан ... -күн ... ... ... оқшаулайды. Сөйтіп, Дулат өз заманында көзімен ... ... ... ... ... ... ... емес, қорғау үшін
жұмсалса ғанағ сауап болммағын сездіреді. «Тәуекел деп тасқа ... ... ... - ... ақын ... Бұл ишаралы сөз. Себебі өлең
логикасына сәйкес «тасқа ... ... ... – қылыш десек, ол адамды
ауыстырып тұр. Сонда ой тасасынан ... ... бол» ... уағыз шығады.
Ал жаугер жұрттың ... ... ... ... сұр ... т.б. балау бұрыннан бар. Мұның басқа да мәнісі аз емес екен.
Қазақтың ұлттық қару-жарақ ... ... ... ... ... ... садақты, қылышты /семсер/, найзаны /сүңгі/, айбалтаны,
шоқпарды ... ... ... ... ... ұсыныпты:
«Батырлар өз қаруларын қастерлеп, қасиетті санап, оған сыйынған, әр қаруға
жекелеп ат ... ... ... ... т.б./. ... кірер алдында
оларға мадақ айтып, сертттескен. Қазақ ертегілерінен ... ... жаны ... ... ... ... көреміз. «Ер қаруын» сандықта
сақтап, әкеден балаға мұра қалған. Сондықтан «ер қаруын» ешқашан ... ... ... бір ұмыт ... ... ұлтымыздың батырлық этикасының
бір бөлігі ғана»[22].
«Қаруда батырдың жаны болады» деген ежелгі ... ... ... жыраудың жан тәсілім қылар алдындағы:
Қарағайлы көдік бойында
Қамшым қалды ойында:
Бүлдіргесі ... ... ... ... ... ... сабы жез,-
Бейазының бойында
Күзен, қарсақ жер ме екен!.. /БҒЖ-1, 33/, -
деген тұспалды сөздері түседі.
Мұндағы қамшы бес ... ... ... ... ... мен ... ... қоса-қабат
қолданыста жүретін қастерлі дүниенің бірі болып табылад. ... ... ... ... ... ... пілдің қайысы, бүлдіргесі бұлан
терісі, орамы алтын, әшекейлі қамшы батырдың енді ... жем ... ... ... ... Бұл ... негізінде көзі мәңгі
жұмылуға айналған жанның жарық дүниені қимауы бар»[23].
Лұқман Кенжеұлының «Жанқожа ... ... да ... ... ситуация кездеседі:
Сол арада Дабылдың
Садақ пен бөрәк қалғаны,
Бөркі қалса, көркі жоқ,
Жағы қалса, жаны жоқ,
Ағаны ... ... ... бағзы батырлықтың тарих қалтарысында қалуын бейнелейтін
ақындардың өлеңдерінде қару-жарақ, сауыт-сайман атаулары арқылы астарланған
метонимиялық, метафоралық оралымдардың ... ... ... Мысалы:
Атадан қалған ақ сауыт
Арамға әбден былғанды.
Шәкәрім /ШҚ, 148/
Алтынды балдақ ақ болат
Қап түбінде дат болды.
Албан Асан /АӘ, 327/.
Заман да ... ... ... ... ... ерлер туған озық,
Не керек алтын сапты алмас қылыш,
Қынаптан көрмеген соң шауып қызық.
Нұржан Наушабайұлы /НН,
34/, т.б.
Демек, былайша ... ақ ... ... ... ... ... ... ішінде тотығуы, алмас қылыштың қынға
жнрленуі ... жан ... ... бір тобы ... ... де, ... ... елесін сағына, сүйіне жырлап жатса; басқалары қайта оралмас
қаһармандықты жаназалай жоқтады, онымен қинала қоштасты.
Әрине, ... ... ... бұл ... идеялық-
көркемдік жаңалықтар мен жетістіктерді, сондай-ақ кемістік-кемшіліктерді
таразыға ... ... ... ... ... ... біз тек қазақ поэзиясындағы батырлықты
жырлаудың үлгі-үрдісін, әдеби-тарихи даму барысындағы сатылық, ... ... ... бойынша талғай отырып, ... ... ... идеясы
Ата мекен ұғымы осы тіркестің құрамындағы «ата» және ... ... ... ... да ... Ата – ... мағынасында әрі «ежелгі» мағынасында алынады, мекен – «тұрақ, өмір
сүретін, ... ... деп ... ... ата ... ... бері мекен етіп, өркен жайып келе жатқан жер» деген ұғымды
береді. Ата мекен атауы кейде ата ... ата ... ... де ауыстырылып
қолданылады. Жалпы ұлттық стереотиптік ұғымда ата ... ... ... ... көшіп-қонып ... ... ... ... ... емес, ата мекен – біріншіден,
ата бабасының (өзінің ғана емес) кіндік қаны тамған жер, ... ... ... ... ... жер, ... ата мекен болатын жердің
таңдалуы ... ... ... ... ... ... асырылады (Қасиетті кең дала Атамыз Әнес – Жабалдың, Мұхаммедтен
бата алып, Еншілеп алған бел еді. ... ... ... Баба ... Әзіз ... ... бақ ... Ел басқарған жер еді. Қалнияз. «Сахыра
қазақ халқыма Мәңгілік мекен болсын» деп, ... ... жері ... ... ата мекен ата бабаның қаны төгіліп, жаудан қорғап
алып қалған жер, бесіншіден, атамекен «ағайын-тума ортасы».
«Ата мекен» ... ... ... да ... ... рол атқаратыны белгілі. Себебі адам баласы үшін тұрақтап, өсіп-
өнген, ұрпақ жайған, мекен етіп, бауыр ... ... ... жер болмайды.
Соның ішінде қазақ халқы үшін «туған жер» қанша қадірлі, ыстық болса ... ... ... одан ... ... жоғары екенін байқаймыз.
Жыраулар поэтикасында «ата мекен» ... ... ... ... атаулар: жер атаулары – Маңғыстау, Нарын, Сауран, ... ... ... ... ... ... ... өзен-көл
атаулары: Еділ, Жайық, Елек, Қобда, Жем, Сағыз Ойыл мен Қыйыл, Жем, ... ... тау ... ... ... ... ой, ... сай
атаулары: Қараой, Бегайдар, Бесқақты.
Жер атаулары жырда «тұлғаның өсіп-өнген, ... ... ... орта ... Нарында, Нарында қоныс барында Жұрт сүйсініп
даңқыма Отырдым сыйлы орында. Тайсойған, және ... ... ... ... Кешегі сауық етіп жүрген жерлер – Жем, Сағыз, Елек,
Қобда, Ойылымды. ... ... ... төбе ... ... ... ... жатқан киелі орын» ретінде суреттеледі (Кеттің бе,
Балуанияз – есіл ... ...... ... ... ... ... әкем қалды. Қалнияз), ал көл, ... сай ... ... ... қанат бітірген табиғат сұлулығы, көркем үйлесімділігі»
(Ұзын ... екі су ... ... ... ... Жайық, мөлдір су, Жағасы
жатқан қалың ну. (Нұрым) Ойыл мен Қыйыл, Жем, ... ... өтіп ... ... белден шық... Нұрым) ретінде беріледі.
Ата мекен концептісі осы ұғымды танытудағы ядролық концепті болса, оны
толықтырып, мазмұнын ... ... ... де бар. Олар:
құтты қоныс концептісі, бейбітшілік концептісі, ... ... ... қоныс» концептісі. Қоныс ұғымының қазақтар үшін қаншалықты қасиетті
ұғым екендігі «қоныс жайлы болсын», «қоныс ... ... ... ... тіркестердің, «қоныс аудару», ... ... ... ... ... аңғаруға болады. Жаңа қонысқа көшіп
келгенде, алдымен, ол ... ... ... Сол ... қонысты осы
уақытқа дейін (жаңа иелері келгенше) иеленіп қалған ... күш ... ... ... яғни өзге ... ... тазартады. Қоныстың өзі
қоныс және ата қоныс деп жіктеледі. Қоныстан көшу, жұрт ... ... ... көшу, малға жайлы жайылымдық жер іздеуге байланысты)
көшпелі елдің тұрмыс-тіршілігіне байланысты кездесе беруі ... ал ... ... ... жұрт ... – тек ... еріксіз жағдайда ғана
болатын, кейінгі өкініш, қайғы-қасіретке, мұң мен сағынышқа себеп болатын
жағдай. Ата қоныстан көшу ... ... ... ... ... күші ... келіп, тыным бермегенде:
Асқар да биік тауларым,
Арасы биік ... ... ойда жоқ ... ... жүрген ер едім,
Еңіреумен кетіп барамын. (Қалнияз)
немесе қоныс құтсыз болғанда. Қоныстың құтсыз болуы мал баққан көшпелілер
психологиясында жұт, ... ... ... ... Бегайдар,
Манашы, Бейнеу, Қызылқақ,
Ақтікенді, Қызылжар,
Қараман менен Тасым-ды,
Бекетай мен Бәйнеке,
Есет пенен Күйкеннің
Теріс қараған бауыры—
Ежелден қанды болған жер,
Мың сан елді бүлген жер.
Бүлген ... ... ауыл ... ... ... жері сол ...
Ойлап тұрсам, бұл қоныс
Құтсыз екен бұрыннан…(Нұрым)
«Жұт жеті ағайынды» деп есептеген қазақ малдың, адамның ... ... ... ... шөп ... мал мен адамдардың аштықтан қырылуын
кей кездері қоныстың құтсыздығы ... ... жұрт ... Яғни ... кету – ... ... ... сәлем айтып қоныстағы,
Қамығып, қартайғанда айтқан сөзім,(Қалнияз)
Бұл күнде ... біз ... ауып ... өтті ... ... ... Жем, ... түбек сай-салаң,
Ошақ қазып, ту тіккен
Атақоныс айналаң.(Қалнияз)
Қайғырып, қара салынып жүре алмадым,
Жиделі, Нұрылдадай төрім қалды,(Түйте)
«Қамығып», «жетім болдық», ... ... ... қара ... ... астарында ата қоныстан кетуге қатысты жыраудың
бағалауыштық (жаман) көзқарасы жатыр. Жырау:
Тағдырдың ісі, қайтейін,
Туған ... ... ... ... ... ауып ... ... өзінің шарасыздан осы қадамға барғанын баяндаса,
Енді маған ел де жоқ,
Атырау, Орал көл де ... кең ... бел де ... ... ... ... өзінің ендігі жерде «елсіз, белсіз, көлсіз» ... ... Яғни ... ата ... оның өзіндік космосы (кеңістігі)
болса, одан (ата мекеннен, ата қоныстан) тыс жер жат, ... ... ... болып есептеледі. Сонда ата мекеннен басқа жер, басқа көл, басқа
бел ол үшін жат, ... ... ... дома у ... ... ... у ... – это
степь, по которой это племя проходит за одну ... 82] – деп ... ... ... «үй ... жоқ, оның ... ... қоныс, құтты қоныс концептілері қолданылады, кейінгі қалалы заманның
ақындарында ғана «от басы, туған ... ... ... бола ... ... біз ... ... тілінде үй сөзі де сирек ... да ... ... ... ... ... ... шығып кеткелі (Түмен)
Бұл жерде де «үйден шығып ... ... ... ... аттану»,
«басқа дүниеге өту» дегенге саяды.
Сондай-ақ қоныстың құттылығы сол жерге ... ... ... ... ... жайлылығымен, заманның тыныш, бейбіт болуымен
(соғыс, жаугершіліктің болмауы, ел іргесінің аман ... ... бие ... түйе ... менен басы молықты.
Тілегі қабыл жас ұлан
Құт қонысқа тап болған.
Қара-орман дәулет орнады.
Ұзын от пен тұнық су –
Сары-Арқаны жайлады.
Қыс қыстауға Қамыттау,
Маңғыстау еді ... бері ... мен Құба шың ... жерленіп.
Бұл қонысқа келгесін
Мал менен бас тең өсіп,
Бақытымыз кеткен жөнделіп.
Құтты қоныстың сипаты: «сағымданған ... ... көк ... ... ... толқын дөңестері», «баянды, құтты қоныс мекен»,
«төрт түлік малға жайлы», ... ... екі су», ... ... ... ... бас ... «Бетегесі белден шық», «Жағасы жатқан ... ... кең ... ... ... бақ ... бейнелі схемалары арқылы
көрініс тапқан. (Сарыарқа сағымданған белестері, Көңілге оралады ... көк ... ... мен Бауыры бұйра толқын ... ... ... мекен болды, Шалдарым Сауран асып келген жері, Төрт түлік ... ... ... дер ... ... Жем ... ... жайлап,
Нарын қыстап, Атырау көргем көшіп жағаларын. ... ... етіп ...... ... ... ... қоныс» концептісінің когнитивтік құрылымы:
«Ошақ қазып, ту тігу»:
Маңғыстау ... ... ... ту ... ... ортасында болу»:
Мынау Еділ менен Жайықтың,
Анау жатқан кең Нарын,
Бұқара-байтақ халқымыз –
Бәрі де менің ... ... ... Жүз, ... ... ... күнде ерлердің бүтін болуы»:
Ерлерім түгел еді ол күндері,
Жыйын-той, күнде қызық көргендері,
Сыйластық, бірін-бірі құрмет тұту,
Кішіге ақыл ... ... ... ... ... ... модельден тұрады. Бұл модельдердің
әрқайсысы өзіндік таным кеңістігін, «аялық білімді» қажет етеді.
Ошақ ... ... ... 1) ... «от жағылатын, үйді жылытатын, тамақ пісіретін ... ... ... «шаңырақ, үй іші, от басы» ... да ... ... Байланды басың бүгін басқа ошаққа-ай. Өмір ... ... ... оты сөнбесін», «ошағының басын ойран қылды», «түтін
түтету (ошаққа жағылатын от, оның түтіні)», «түтіні түзу» т.б. ... Ту тігу – ... ... ... ету, қожалық ету», жырауларда «ту тіккен
жер» тіркесі ... ... ... ... ел ... ... төрт ... білдіреді. Елдің ұстыны: елдің рухани қолдаушысы әулие, шайхы,
пірлер, олардың насихаттаушысы – сопылар, ел, жердің қорғаны – ... ... елге дем ... ... елдің бірлігін, тірлігін ұйыстырушы
билер мен бектер. Осылар аман болса, ел де ... ... деп ... күнде бүтін елдерім,
Бастары түгел ерлерім,(Қалнияз)
Батырым Балуанияз жол бастаған,
Ерлерім Есен, Сүгір қол бастаған,
Ер Қосай – әруақты аталарың
Сапарын батырлардың оң бастаған.
Ерлерге ... ... ... едім ... жыр тастаған.
Соңында Келімберді, Құдайкесі –
Алдында Асар сұпы ту ұстаған,
Оғыланды, Бекет шалдың әруағы
Үстінде бұлт ... ... ... да ... ... бар ... еді-ау маңқыйып
Тау басында жусаған
Сары қасқа құлжадай.(Жылгелді)
Ұлттың салт-дәстүрі, ... ... ... ... ... мәдени ортада дұрыс деп есептейтін өмір сүру салты бар. Бұндай
өмір сүру ... сол ұлт ... үшін ... құлшындыратын ұлттық
ерекшелік, ұлттық мақтаныш ... да ... ... ұлттық эталонға (мінез,
салт-дәстүр, тұрмыстағы сән-салтанат т.б.) нұқсан келген жағдайда (түрлі
қоғамдық-саяси өзгерістерге байланысты) сол ұлт ... ... ... сән-салтанатын көксеу, өткенге деген сағыныш, салтанатты тұрмыстың
кейін қалғанына өкініш сезімдері оның поэтикалық тілінде бейнеленуі мүмкін.
Мәселен қазақ поэзиясындағы «зар ... ... ... ... ... ... ... сөз кестелері десек қателеспейміз.. «Өткенді аңсау»
идеясының негізгі астары ... ... ... ... ... жатыр.
Жыраулар поэзиясындағы ұлттық рух, ұлттық идея туралы зерттеуші ... бұл ... ... ... зерттеуде, философиялық
зерттеуде, философиялық трактатта немесе саяси туындыда бағамдап-байыпталуы
мен поэтикалық дүниеде ... ... ... ... ... ... сана мен ... шындығы міндетті түрде белгілі ... ... ... ... ... ... ... Демек,
мұнан ұлттық идея көрінісінің тарихи-әдеби дамудың сатыларымен ұштасқан –
объективті және ... ... ...... ... сөзсіз білінеді» [2, 115], - деп көрсетеді. ... ... ... лексикасының қалыптасуындағы ұлттық рухтың орны туралы
зерттеуінде Ж.Манкеева ұлттық рух ... ... ... ... ... ... ... ұсынады. Тілді ұлттық
рухпен байланысты зерттеуге ... ... ... А.Потебняның
концепцияларын басшылыққа ала отырып: «Яғни салт-дәстүрлер жай қолданбалы
нәрсе, ия науқандық, мерекелік көрнекі құрал емес. Ол ... ... ... сыртқы келбетін өрнектеп көрсетіп тұратын ... ... ... жеке ... ... байланысты емес, ол
халықтың ... ... ... ... байланысты қалыптасатын жалпыхалықтық құбылыс» [3, 38], - деп
баға ... ... ... идея – ұлттық болмысты «ата мекен, ата
жұрт», «ағайын тума ортасы», ... ... ... ... ... ... «ата ... концептісінің маңына шоғырландырып
беруге болады.
Ата мекен ұлттық идеяны, ... ... ... ... ... ата мекенінен айрылған ұлт өкілі үшін ұлттық идея, ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... т.б.)
нұқсан келеді, оның өзі белгілі ұлт өкілдерін ... ... ... ... мұндай қасіретті күй жыр арқылы төгіледі (Қайғы асса
қалыбынан, Ұшқындап шығар зыбаннан). А.Шәріповтың: ... ... ... ... топонимиялық атаулардың қайсыбірі ... ... ... Айталық, ақындар «Жиделібайсын» ұғымына ... ... ... ... ... ... қайта-қайта
орала соғып отырса, «Сарыарқа» сөзінің идеялық-көркемдік эволюциясы тіпті
қызық; ол жай мекендік имағынаны білдіруден бастап, жалпықазақтық ... ... ... ... ... үлгерген, соның сылтау-себебімен
кеңес өкіметі ... ... бір ... дейін осы атауды өлеңге
кіргізудің өзі ұлтшылдықтың белгісі ретінде бағаланғаны ... 279] ... ... біз зерттеген жыраулардың концептуалдық ... ... ... ... қонысты, сол жердегі мамыражай қазақы
тұрмысты көксеу идеясымен астасуына қатысты айтуға болады.
«Бейбіт, тыныш өмір» ұғымы: Ерлерім ... еді ол ... ... қызық көргендері, Сыйластық, бірін-бірі құрмет тұту, Кішіге ақыл
айтып ... ... ... ... ... Ақсақалдан би қойып,
Шаршы төрде хансыдық. Мырза болып паңсыдық, ... ... ... ... ... ... едік сарсылып. Алтын тоға өткізіп, Ақ үзеңгі тағынып
Ақбас ердің үстінде Отыратын едік маңқыйып.(Өмір) фреймдері арқылы берілсе,
«бейбіт тұрмыстың ... ... ... ... ... ... ... алпыс тең төрге жыйнап», «Түбіршік жалды тор атты ... ... ... әсем ... ... ... «Қатар-қатар қара
нар», Қырғауылдай қызыл нарды қатарлап тіркер», «Қалы ... ... ... ... ... ... тәрізді тұрмыс-салтты бейнелейтін
сценарийлер түрінде сипатталған. Яғни ерлердің бүтіндігі, елдің іргесінің
бүтіндігі, ... ... ... ... ... ... ұғымдар.
Қазақтың ұлттық психологиясын, мәдениетін танытатын қазақы мінез
«үлкенге құрмет, кішіге ... ... ... ... ... ... ұғымына сыйдырылып, жырдың когнитивтік құрылымында: «сыйластық,
бірін-бірі құрмет тұту», «кішіге ақыл ... ... ... ... ... ... ... түріндегі сценарийлер арқылы көрсетілген.
«Қонақжайлық» ұғымы «Самаурыны быжылдап, Оттан дәйім түспеген», «Аға ... ... ... ... етіп ... ... «Бауырсақ,
секер, жеміспен, Шәйдан басқа ішпеген», «Қонағы келсе қой сойып, Қазаны
орта піспеген» түріндегі сценарийлермен ... ... ... концептісі материалдық мәдени лексиканың
(Ж.Манкеева) танымдық астарында толыға түседі. ... ... ... атаулары да біршама. Оларды бірнеше топқа бөліп қарастыруға ... ... ... ... ... ... мандаладан тігілген
бешпент-шалбар, ағыйма шекпен, жадағай, атлас, мақпал ... ... ... ... ... ... ... жаулық, ақ көйлек,
қызыл тон, қазық өкше, күміс бас ... ... ... ақ күмістен бұралған
сырғалар;
Қазақтың салтанатты тұрмысына қажетті ... қалы ... ... ... ... бауы зер босағасы биік боз орда, алты да қанат ақ ... ... ... ... ... шай табақты ақ аяқ;
Қазақтың байлығын, барлығын паш ететін тағамдары: қазы-қарта, жал-жая
Шұбат, шай мен бал ... ащы ... ақ ... байлық пен сән-салтанатты тұрмыстан қол үзген өкініш, мұң-зар
белгілі бір қолданыстардың (сөз ... ... ... ... Ол ... қонысқа» қарама-қарсы «құтсыз қоныс» ұғымы да бар.
Ол «бақытсыздық» концептісімен астастырылып сипатталып, «жұмалап кеттім
ылдиға, ағып кеттім ... ... бәле ... ... ... ... ... тәрбие тарқады, Адай, ордаңнан», «опасыз фәни
–сұм ... ... ... ... ... ... ... Қайраңға
құйды тартылып. Мұнар шалды заманды, Тап болды бізге таңқылық. Мыйымыз ашып
жасыдық, Үйірінен халқым адасып, Әр жаққа кетті ... ... ... концептісі: «күн қайда» риторикалық сұраудың
мағыналық астарында нақтылана түседі: ... күн ... ... шығар
күн қайда? Төрге жыйнар күн қайда? Қатарлап тіркер күн ... ... ... ... ... ... ақын-жырауларының поэтикалық тілінде «кеңістік» туралы
когнитивтік түсініктің үлкен бір тармағын құрайтын «ата ... ... ... ... дүние танымында қалыптасқан ұлттың рухани және
материалдық құндылықтары, оның ұлттық идеямен астасып берілуі деген ... ... ... ... бар.
Қоныстың тарылуы
« Әлем» альманағы құрастырған зерттеушілердің бір тобы :
«.. Наным мен сенім түрінде, салт пен ... ... өнер ... ... түрінде небір саяси ағымдар, діни көзқарастар, мәдени үлгілер
халықтың рухани әлеміне ... ... етіп ... ... ... ... ... – ХІХ ғасырда айырықша бел алған
бір түрі – ... ... - деп ... ... ... «зар ... поэзиясы» деген атаулармен
белгілі бұл антиутопиялық поэзия қазақтың руханият дүниесіндегі тың сарын,
жаңа ... ... ... ... ... күрделі мәдени құбылыс секілді зар заман әдебиетін де
қатаң қағида , ... ... ... ... ... ұрындырады. Ол
– жанды дүние: өну, өсу және өшу ... бар. ... өмір ... оның ... және субьективті жағдаяттарға сәйкес іштей
жаңаланып – жаңғырып, түлеп – ... ... бір ... я бойға
жамап, не біржолата жоғалтып отырғандығы анық.
Бірақ бір нәрсе дау тудырмайды: ол – ең ... неше ... бойы ... шайқалмай келген көшпенділік мұраттарының күйрей
бастауының халықтың ...... ... ... Ал ... өз ... ... түрде желдеткен сыртқары жойқын себеп – орыс
отаршылдығы.
Қазақтардың ... ... ... ... миын ... ...... төрт мезгілдік тараптары – жаз жайлауы ,қыс қыстауы мен
көктеу, күзеуінің ай–күннің ... жат ... ... ... ... ... ... «жер – елдің тұтастығының, халықтың саяси
дербестігінің, тәуелсіздігінің және еркіндігінің белгісі әрі тірегі».
Әлбетте, зар ... ... ... – ғайып пайда болып , ... ... ... ... ... ... жат жұрттық езгіні меңзейтін тұрақты
мотивтердің бірі – қоныстың тарылуы десек, оны шын ... ... ... ... ... еді ... құлақтас ,
Қырғызбенен жұбаптас ,
Ортасында ұйлығып ,
Кетпейін десе – жері тар,
Кетейін десе – алды – ... ... ... ... ... ... ,
Бүйірінен шаншу қадалып ,
Сорлы қазақ қалды, ойла !
Біріншіден, жырау «сорлы қазақты» ойлануға шақырады; өйткені бұл
кезде алаш ... әлі ояу. ... ... қазақ поэзиясында Дулаттан
басталады{«Ұйқы басып сезбедің,// Шырмағанын жаудың сырт}.
Екіншіден, сайын сахараны ен жайлап, қиырға көз ... ... ... ... әдепкі түсінігіне еріктен тыс сызат түскендігін
Бұқар тұңғыш рет ... ... ... оның ... ... Жиделібайсыны
бар. Ал Дулат не дейді?!
Аға сұлтан , абыздар,
Еліңді қамап , көрге айда,
Барсакелмес жерге айда!
Байқасаңыз бұл жерде ... иісі де ... ... ... ... утопияның күйреуі,антиутопияның ірге тебуі дегеніміз
осы.
Сөйтіп, зар заман поэзиясында «жиделібайсындық» утопияның ... ... ... ... түсініктердің көбінің аяғы
үстінен келді.
Төрт құбыласы тұйықталған соң, қазақ халқының тас ... ... ұлт ... жоқ.
Мысалы:
...Көшіп кетер жерің жоқ...
...Кетейін десе – алды тар,
Тұрайын десе – кәпір бар,
Қайсібірін айтайын,
Қазақтың ұлы қамалды...
...Кеткенде қайда барасың:
Алдымызда ... ... ... тым – ақ ... күні ... ,
Таршылықта қалыңды ,
Қайырсыз болған неткен жер ?!
Мұрат ... ... ... ... ... ... тағылған.
Әбубәкір Кердері
/КӘ, 105/.
Кең қоныстан айрылып ,
Ұшып ... ... ... Асан ... ... жері жоқ ... енер көрі жоқ...
Майлықожа [55].
Сірә, дәстүрлі дүниетанымдағы мезгіл мен мекен ұғымдарының
бірлігінен ... ... ... ... «жер тарылды» « жер жауға
кеткен соң» секілді ... ... ... тарылды» /Мұрат
Мөңкеұлы/,«заман жауға кеткен соң» /Шортанбай Қанайұлы ... ... ... ... ... оралымдар қолданыла береді. Мұның өзі бір
тақырыптың аясындағы қоныстың тарылуы мен ... ... ... ... ... енді антиутопиялық поэзия өкілдерінің шығармаларында ... ... ... мен салдарын бейнелеудің, сондай – ақ азған
заманның жексұрын белгілерін сонымен ұштастыра бедерлеудің жай – ... ... ... ... ... ... ақындарының
шығармаларындағы зар да ұқсас,бұл жақындастық негізінен поэтикалық
мотивтер ... ... ... жоқ, көшпенділер психологиясына жат ......... ... кесірлі күштердің ордасы. Тіпті шалқар
майданның шебінде шаһид болмай, шаһардың ішінде жан тапсырудың өзі – ... ... ... ... ... ... // қазақ білмес, сарт
білер», - деуінде осыған үндес мәніс жатыр.
Орыс ... ... ... – қала бір ғана ... ... түрлі – түрлі жаманаттар себепкері болып суреттеледі.
Ол – халықты бостандықтан айырушы:
Еркінше ... ... ... ... ... көл,
Айдының бейне асқар көл,
Ботадай бұла өскен тел,
Енді келіп қамалдың
Орыс салған қу тамға...
Ол – мұсылманшылықтан бездіруші:
Қу тамға келіп жиналдың,
Медине мен Меккеңдей!
Ол – ... ... ... дуан ... соң,
Аягөз суың қағынды.
Жар астында жау барын сезінбей,еш алаңсыз және қамсыз –
қарекетсіз ... ... жұрт ... оны ... ... Шортанбай:
Құтырып тұрған елдер бар,
Қала түспей жеріне,-
деп алдын – ала назаланады да,басқыншылықпен ... ... ... ... ... көрдің піріңде ,
Тілмашты көрдің жеңгеңдей,
Дуанды көрдің үйіңдей.
Абақты тұр қасында
Қазылған қара көріндей!..-
деп әрі сынай , әрі сақтандыра ... ... ... ... Асанның қалаға көзқарасы да
құйылған қалыптан ауытқымайды. Мысалы:
Орыс келіп , жерді алып,
Әр жерге салды қаланы.
Қала жақын болған ... ... ... зар ... ... мен ... дәуірдің
нышандары теке тіресіп жататын Кердері Әбубәкір:
Ақ ордалар тәрк болып,
Балшықтан салған там озды ,-
деген пайымын ... ... ... ... ... бір ... Үргеніш , Бұқар жырау болып,
Салулы қасымыздан қала болған,-
деуіне қарап ,мұны белгілі бір сәтте қазақтың арасында «өз ... ... ... ... қосанжар тісініктің қалыптасқандығына немесе ақынның
жеке білім – білігі мен таным – ... ... ... ... жайындағы зар заман өкілдерінің шығармаларын
таразылай келе,қазақ поэзиясының туған жер кейпін бедерлеп – ... ... ... қалайша бет бұрғанын,осы орайда елдік
идеяны қандай көркемдік ... ... ... ... болады.
«Қос өзен» ұғымы және «Сарыарқа» ... ...... ... ... қазақ поэзиясында «туған жер,
отан,атамекен» ... ... үшін Еділ – ... Сыр – ... Есіл ... - ... т.б. ... «қос өзен» ұғымының аясында көрініс ...... ... ... ... сайын сахараның белгілі
бір ... ... өлең ... өрнектелетінін аңғару қиын емес.
Мысалы:
Еділ ,Жайық – екі ... ... жер ... ... ... ... кең екен.
...Онан сыртқы Ойыл,Жем,
Ел орнаған су ... ... ... ... ... ек ... жерде жүрген ел едік,
Ойыл ... ... ... ... ... , ... өткенде,
Талас , Шуға жеткенде
Түйеңнің қомын шешкенсің...
Дулат
Есіл , Нұра - сазымыз,
Қаңқылдайды қазымыз.
Сыр , Қуаң жеолерге
Енді ... ... ... ... ... ... символ – идеяның заттық
нышаны,астарлы образы. Қазақ ... ... ... ... білген..
Туған жердің, ел отанының ... ... Еділ ... ... затық
нышандарды алу күні кешегі Махамбеттерге ... ... ... , ... ... ... ... тиянақтайтын немесе тұспалдайтын көбіне – көп алаштың ат
жалы, түйе қомында жүрген көшпелі ... ... бір ... ... Ол – ... ... қай – ... да Сарыарқа топонимінің әу
бастағы ... «ұшы – ... кең ... «көз ... ... «ұланғайыр жайылым жер» дегенге ... бір ... Сөз жоқ, ... – шексіз кеңістікті емін – ... ... ... ... ... бұл атау ... бері
орныққандығы айқын.Мұны пысықтау үшін ... ... ... ... ... ... ... // Соғысып
өлген өкінбес» немесе Шалкиіздің: «Арқада ... ... ... ... бір аш қасқырға жолығар!», - деген жолдарында жер ... ... ... секілді Жиембет жыраудың «тас қалаға жан
сақтаған» Есім ... ... ... «КАрқаға қарай көшермін // Алашыма
ұран десермін»,- деп айбат шегуінде меңзеген жер бағдары да ... ... дөп ... , ... ... ... мекен жоқ; тек
жалпылама ... ... ... яки ... көшпелілікті қарсы
қою сарыны ... ... ... толғауында кездесетін «Арқаның
сары ... // ... құба ... ... ... да
нақтылықтан ... ... ие. Олай ... Сарыарқа ұғымы көбіне абстрактілі сипатта бейнеленген.
Талас жоқ, ... ... біз ... бүгінгі
Сарыарқа айтылып отыр:
Асссалаумағалейкум ,қара Бәйтік,
Арқадан Шөже келді өлең айтып.
Шөже
Қызылжар, Маманайым – ... ... ... ... ... шыққан елім.
Сегіз
сері
Ал енді ХІХ ... Кіші жүз ... ... Мырзаұлының, Аралбай Оңғарбекұлының тағдыр ... ... ... аударуға мәжбүр болғанда шығарған жырларына назар
аударалық.
Аңсадым ... ... ... ... ... жүзде
Байұлы, сегіз арыс Адайымды,
Ақ Жайық, Нарын ... ... ... ... ... ... солай мойынымды.
Қалнияз
Біз кеттік абайсызда елден шығып,
Жол тарттық құба ... ... ... ме ... ... ... ... өскен теңдеріме.
Шәмілдің көкірегіне жел енгесін,
Арқаның сия алмадық кең жеріне.
Сүгір.
Және де ... ... мен ... - ... жаз – ... ... ... үзінділерде сағыныш сарынына өзек болып ... ... / қай ... ? ... – ақ , ... «Арқада Әлім барды деп,
// және Құлманбеттің Оразбен айтысындағы: «Арқадағы алты ... ... // Он екі ата ... // ... ... ... деп ... Арқаны қай өңірге ... жөн? ... , ол – Жем; ... Елек, Қобда, Ойыл, т.б. ірілі - ... ...... тамырлана ағып жатқан қазіргі Ақтөбе, Атырау,
Батыс Қазақстан ... ... ... ... ... және басқа да батыс өңірі ақындарының ... ... ... екі саласы» тіркесін осы аймаққа берілген
сипаттама ретінде ... ... ... ... ... ... толғауларында /ҚПА,233-237/ суреттелетін жайттарға фон
есебінде алынған Сарыарқа да осы аймаққа сілтейді деп ойлаймыз.
Бұған қоса сөз ... ... ... Ә.Нұрмағамбетұлының:
«...біріккен екі сөз – «Сарыарқа» - ның тұңғыш мағынасы – «батыстағы немесе
солтүстіктен байтақ дала» болса ... ... ... ... деуі
пікірімізді толықтыра түседі.
Қалай болғанда да қазақ ... ... сөзі ... ...... ... «кең дала» ұғымы түрінде, содан ... жер ... ... ... ... ... ... көшпелі қазақтың
кір жуып, кіндік кескен төл мекені ... ... ... поэзиясында ол – жерұйыққа жетеқабыл, төрт құбыласы түгел
қазақ қауымы мен қонысының символы.
ХІХ ... ... ... ... ... мұрат пен
мүддені білдіретін идеялық темірқазықтың біріне айнала ... ... ... ең ... себеп - орыс отаршылдығы. Жайық
бойындағы егесулер жат ... ... ... ... өзінің
қасиетті де құнарлы жер – ... ... ... ... ... ... терең ақындарға тіл бітпей тұрмады. Шындығында да, сол ... ... ... ... құжаттарда сақталынса,рухани шежіресі
өлең-жырдың қалыбына құйылып қалды. Осы ... ... ... ... ... ... алынды.
Дулат Бабатайұлының «Ата қоныс Арқадан», «О, Сарыарқа, Сарыарқа!»,
Мұрат Мөңкеұлының «Сарыарқа» толғауларында қазақтың ... ... ... боджандық пен босқындыққа киліктірген бігінгісінен баз ... ... ... пен ... сензілітіндігін ілгеріде айттық.
Бір ескеретіні,ғалым Қ.Мәдібаеваның жазуынша, Мұраттың «Сарыарқа»
толғауының атауындағы арқа сөзі ... ... ... ... заманның тағы бір ірі өкілі – Шортанбай Қанайұлы арнайы ат
қойып, айдар ... жыр ... да, ... ... ... ... жоқ. Ол:
Арқадан дәурен кеткен соң,
Қуғындап орыс жеткен соң...
Көдесі қалың Арқаңыз,
Ақ кебін кимей бағынды / ЗЗ, 111-114/,-
деп қамығып-қайғырды.
ХХғасырдың басында ... сөзі өлең ... ... ... жалпыұлттық бірліктің іргелі ұғымдарының бірі болды.
Мұның мысалдары жеткілікті.
1917 жылы ... ... ... үні – ... ... ... ... Осы басылымның бетінде С.Дөнентанвтің, Б.Майлиннің алашшыл
шығармаларымен бірге, Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Сарыарқаның жаңбыры» атты
атақты өлеңі, Ілияс жансүгіровтің ... ... ... жарияланды.
Жүсіпбек Аймауытовт «Ғаскер өлеңінде» былай деп жазды:
Арғы атам – ер түрік,
Біз- қазақ еліміз,
Самал тау, шалқар көл,
С а р ы а р қ а – ... ... мал ... ен ... ... А р қ а н ы ң
Еркесі, ... ұлы ақын ... ... ... күндер» атты өлеңіндегі:
Еділ, Жайық, Сырдария –
Белгілі жұртқа ескі су.
Тәтті, ... ... ... ... бес су ... деген жер еді,
Туып-өскен баласын
Айбынды ер алаш дер еді /МЖ, 65/, -
деген үзігі ... ... ... ... ... ... балама
бейнесіне жеткендігін жағрафиялық жақтан да, идеялық иланым тұрғысынан ... ... ... ... ... ... Ол 1919 жылы «шөлде» триптихына кіретін «Аққуға» атты ... ... әй, ... айт ... // ... –сынсыз сұлу біздің мекен»
/СС-1, 70/ - деп сағынышының солығын басса, 1923 жылы жазылған ... ... ... сары ... ме ... /СС-1, 117/ -
деп бөгде бейнені алға тартты.
Сәкеннің екінші туындысындағы «Сарыарқа» арқылы «өнерге үйренетін
не ... ... ... ... ... ... ... да, аталмыш сөз – символдың семантикасына ... ... ... ... Сарыарқа топонимінің поэтикалық эволюциясы қазақ
халқының тарихындағы, тағдыр-талайындағы және таным-түсінігіндегі ... ... ... әдеби дамуымыздың қай сатысы да мүлтіксіз
мысалдармен растайтынын көрдік.
Батырлықты ... ... ... бнрі ... ... ... жер жарып, тарих тақтасына Атилла, Елтеріс, Шыңғысхан,
Бату, Әмір Темір, Бабыр, Бейбарыс секілді атақты ... ... ... жазған Орталық Азия көшпенділерінің сөз ... ... ... ... ... ... жауынгершілік психология үстем болған ол дәуірдегі
көшпелі елде соғыс өмір сүрудің бір ... ... ... болды да,ал бұл
соғыстарды жырлау,мадақтау салтқа айналды»[1].ҮІ-ҮІІІ ... ... рухы ... «Тоныкөк» тас кітаптарында таңбаланса, Х-ХІ
ғасырлардағы ... ... мен ... М.Қашқаридың «Сөздігі» арқылы
жеткен «Мен жеңбесем,кім жеңер?», ... елін ... ... ... қуып», «Жауғак шап», «Соғыс» тәрізді ... ... бері де ... ... ... тайпаларының шығармалары,
Сайын-Алтай халықтырының архаикалық-қаһармандық эпостары және өз
жұртымыздың ... ... бірі – ... ... да ... ... ... салт-сананың сілем-сорабын танытады.
Сондықтан орыс отаршылдығы әблен орнығып, ... ... ... ... поэзиясында батыр тұлғасының да, баһадүрлік ... ... ... ... ... тарихтың терең
тағылымы жатыр.
Мифтік дәуірдегі ... ата, ... және ... ... туралы
таным-түсініктердің ертегілік сюжеттерге көне эпос пен батырлық жырлардың
поэтикасына ауысу сипаттары,олардың ... ... ... тәсәлдеріне
трансформациялау жолдары жайында фольклортанушы ... ... сөз ... ... ... ... мен тарихи
өлеңдерждің көркемдік жүйесінде де сол дәстүрлі ... ... ... ... ... турасындағы дағдылы дүниетаныммен тонның ішкі бауындай
жалғасып жатқан және ұдайы ... ... ... ... ... ... ... ғасырлардағы дара шығармашылық үлгілерінің
«негізгі лейтмотиві – ел ... ең ... ... ... болды»[4]. Қазақ хандығының мүдде-мәртебесі мен ет-шебіне өздері
де ... ... ... ... бола білген жорықшы жыраулардың
азаматтық толғаулары елдік пен ерлікті дәріптеді.
Әлбетте,қолына найза ұстап,онысымен қойдың ... ... ... ... жайшылықта ауыл арасында аттандап жүргеннің екісінің бірі
батыр саналмайды; бұл үшін ... ... ... ... ... ... Осы орайда жыраулық поэзия өкілдері көшпенділердің этикалық
және эстетикалық сұранысына сай қаһарман тұлғасының ... ... ... ... көбі,орыстарихшысы А.Левшин айтқандай, «ХІІ және ХІІІ
ғасырлардағы ... ... ... ... ... адасушылық.Ол түгілі,қазақ жырларындағы қаһармандардың
түр-тұлғасы ауылы бір табан берідегі орыс былиналарындағы князьдардың бітім-
болмысымен же жақындасып-жуыспайды.Біз үшін ... ... ... ... ... ... басымырақ.
Сонымен, жыраулық поэзиядағы батыр-эпостағыдай ... ... суға ... ... «атса-мылтықтың оғы өтпейтін кейіпкер
е,мес,кәдуілгі жұмыр басты,екі аяқты,кеудесінде шыбын жаны бар ... ... оғыз ... ... аяқ, бөрі ... ... төс» ... бейнеленсе,жыраулардың дүнниетанамы мұндай қатпар-қатпар
тотемдік түсінктерден де тазарған. ... ... ... да -
былайғы жұрттан басқаша. Айталық, Қазтуғанның «Мадақ жырында» ... ... ... тарпаң,тағы,табиғи көшпелі тұрмыс тудырған
ең екшеулі – сұрыптаулы сындарлы,сұсты да сұлу ... ұзын ... ... ... орданың сырығы», «буыршынның
бұта шайнар азуы», «бидайықтың көл жайқаған жалғызы».т.б./ бір ... ... ... ... ... ... толғауынша,жорыққа шыққан жауынгерге үш нәрсе игі, олар: астындағы
тұлпары {«Жебелей жебе жүгірген,// ... ... игі малы ... ...... бас ... ... алдаспаннан игі
қолы болар ма»}. Сондай-ақ, ол батырға ... ... ... ... деп ... ... ... сайдан-дүр,
Батыр болмақ сойдан-дүр.
Жалаңаш барып жауға ти,
Тәңірі өзі біледі,
Ажалымыз қайдан-дүр! /БҒЖ-1, 36/
...Мен ... ... һәр ... /БҒЖ-1, 39/
Жоңғар шапқыншылығы кезінде талай-талай сүркіл, снргелдең жорыққа
қатысқан Ақтамберді Сарыұлы жырау Салпаң да ... ... ... өзінің батырлық тұлғасын эпикалық «мен» арқылы ... ... ... метафоралық қолданыстарға барады. Жыраудың өзін «торлаусыз
өскен құланға», «байраққа біткен құраққа», «жапанға біткен терекке» балауы
күн-түн қатқан ... ... ... ... ... ... туы жығылуына ерік бермейтін / «саусағым жерге түсірмен»/, ... ... ... сүйекті қалпынан айнымайтын, тепе-теңдігінен
ауытқымайтын /»еңсемнен жел соқса да, теңселмен»/ жан ... ... ... ... қарсы біткен бұтақпын,
Балталасаң да айрылман,
Сыртым –құрыш, жүзім –болат,
Тасқа да салсаң майрылман! -
деген түйінді тармақтары күрделі ... ... ... мықтылығын
екі еселей көрсетеді. Мұндағы «қарағайға қарсы ... ... - ... саналса, келесі «сыртым –құрыш, жүзім –болат» тіркесі жеке алғанда
–балтаны білдіретін ... , ... ... ... ... ... жырау мысалға алынған алғашқы екі жолда балтаға
«төзімділігін» ... ... қос ... өзін одан да күштірек /басқа
бір/ балтаға балайды. Толғау ішіндегі «екі ... ... ... ... ... жоқ , ... ... ұлғайтуды
аңғарған абзал. «Балта» сөзінің өлең өрнегіндегі ... ... ... ... ... да аян. ... ... айтқан сөзіндегі»: «мен бір шарға ұстаған қара балта
едім,// Шабуын таппай кетілдім,// қайраса, тағы жетілдім», - ... ... ... ... ... академик З.ахметов былайша ашып
көрсеткен: «балтаның әртүрлі ерекшеліктерін сипаттайтын анықтама сөздер
күрескер ақынның ... де ... өзін ... ... ... ... балта деуі ел бастауға, күреске, батыл қимылға ... ... ... бел ... қалпын танытады. Ал «шабуын ... деп сол ... сәті ... ... ... жете алмай,
күші азайып, көңілі басылғандай боп ... ... ... ... ... әлде де күреске шығатын жігер-қуаты бар екенін «қайраса, ... ... ... да ... етіп ... береді»[6]. Міне, жыраулық
поэзияда қалыптасып, содан соң ақындарға ауысқан ... ... ... сомдаудың кейбір үлгілері осындай.
Көшпенділердің ұғымы бойынша, ш ы н б а т ы р л ы қ ж а т ж ұ ... т ы қ ... ... ... ғана ... Оның өзі ... ... түрлі ыңғайда көрінеді: алғашқысы –дұшпанның есебінен қонысты кеңейтіп,
ел қондыру мақсатындағы жортуылдар, кейінгісі –атамекенге қол сұққан аруағы
басқа ... ... ... ... қимыл-қарекеті.
Көне түркілердің «Мыңлақ елін ... жыры ... жаза ... ... ... келеді: «Өлеңде жорық жаңғырығы, жеңіс
ырғағы сол қалпында ... ... ... үйін ... ... ... деген сияқты жеңілген жаудың жұрты мен қаласын ойрандап, тұлымдысын
тұл қылған, кекілдісін күң ... ... ... ... ... ... Махамбетке дейінгі /« Керегесін керту», т.б./ поэзияда ... ... Бұл ... ХІ ... ХІХ ғасырға дейінгі барша ерлік-жорық
жырларына ортақ боп келеді»[7]. Ендеше, ... тоят ... ... ... ... ... жырауларына мынадай сөздер жат емес еді:
Кірмембес ауыр қолға бас болып,
Күн түбіне жортқанмын.
Доспамбет / ... ... ... ... ... аштырып,
Атасы басқа қалмақты,
Жұртынан шауып бостырып,
Түйедегі наршасын,
Әлпештеген ханшасын
Ат артына мінгізіп,
Тегін бір олжа қылар ма екеміз?!
Ақтамберді /
БҒЖ-1, ... бес ... ... ... ... мінген азаматқа қағаз
жүзінде жазылмаған, тек намысқа негізделген ... ... да ... ... ... қоғамның ұстындары шын мәнінде шайқалып,
жауынгерлік қосындар үстемдік ете ... ... ... ... ... ... қауіп-қатер мен ажалдан тайсалмайтындығы
туралы қаһармандық эпостың «ортақ сарыны», лейтмотиві ... ... ... және оның жан ... – тұлпардың сүйегі ұрыс даласында қалукы
шарт. Бір уыс топырақ, ... ... ... ... қан - ... ... ер
жарық жалғанмен осылай қоштасуы тиіс! Киіз үйдің төрінде кәрілік пен ауру-
сырқаудан ... ... ... ... ... ең ... ... – Отанын,
дәлірек айтқанда, өз халқын қорғау»[8],- деп жазады Р.С.Липец.
Тура осы таным-түсінік жыраулық поэзияның рухына да ... ... сөз ... ... ... көлдер, қом сулар»
деген атпен белгілі ... ... ... екі бұтын алшайтып,
арғымақ мінген», «кілең бұздай кілшейтіп, көбелер киген», «жұпарын қардай
тойлаған», «құрама шапшақ көп ... ... ... ... ... опық
жеместігін өлең жолының аяғында «өкінбес» ... ... ... ... ... ... ... де,жырын батырлық мұратқа орайлас
тармақтармен тұжырады:
Екі арыстан жау шапса,
Оқ қылқандай ... ... ... судай төгілсе,
Бетегелі Сарыарқаның бойында
Соғысып өлген өкінбес!
Жас уағында «күлдір-күлдір кісінген күреңді мініп», «күдеріден
бау таққан ... ... ... ... ... ... жау қашырып»
жүрген Ақтамберді жырау тоқсанға келіп, ... ... ... ... ғана қамығып-қайғырыпты. Онысы тағы да сол –
Бар арманым, айтайын,
Батырларша жорықта
Өлмедім оқтан қайтейін!.. /БҒЖ-1, 68/-
деген таныс сарын.
Олай болса, майдан даласында шаһид ... ... ... асыл арманы, айнымас аңсары, имандай иланымы болғандығы шүбәсіз.
Бұл ... ... ... ... ... соңы – ... ... қарсы болған «құс ... ... ... етікке» біржолата
үйренгенге шейін өлең өрнегінен орын тауып отырған. Мысалы, ХІХ ғасыр ... ... «Ер ... ... ... ал деп ... әуелден
тілек салғанмын» /АҚ, 53/,- дейтін қаһарманы жауды жеңген соң, «омыртқадағы
он жара, қабырғадағы қырық ... ... ... бара ... ... ... көңілмен аттанады. Өйткені, жаугершілік заманның зердесінде
оның ... ақ ... ... ... ақын ... ... жоқтауында /ХІХғ,94/ да
алпыс үш жасында ... ... ... ... ... ... шыққан
бекзатқа» балған ардақтысының от басында өлмей, жау қолынан мерт болғанын
көңіліне жұбаныш көреді. Әрине, ... ... ... ... ... ... үшін оған сол жаугершілік заманның
көзімен қарау керек, ... ... ... ... ... ... бейнесіне қатысты ендігі еленетін мәселе – жалғыздық
мотиві.
Қаһармандық эпостың елден ерек ... ... ... кей ... ... ... ... аузын қан қылып,қақпасының алдын
шаң қылып», ойына келген ойранды салатыны белгілі. Бұл сарын жыраулар мен
ақындардың шығармаларына ... ... ... ... Бір ... ортасында жасаған, соның мұраттарын суреттегн, тіпті «жер
тәңірсуге» де ... құқы бар ... ... ... ... ... Батырдың болмысы қаншща әсіреленсе, әспеттеле
бейнеленсе де, тпабиғаттан иыс ... ... Бұл- ... дара ... ... ... ... өмір сүрген кезеңнің
реалды әрі оухани талап-тілегінің ... ... ... хандығының
құрылуы мен қалыптасуы дәуіріндегі ішкі қауымдық ... ... ... ... ... ... күрестердің кезінде
далалық демократия тың нышандармен толығып, бұқарашалдық тенденция бітімін
толық байқатты. ... ... ... ... ... ... ... көзімен көріп, өзегінен өткерген тар жол, ... ... ... сол себелті қиялдағы қобыландыны, армандағы алпамысты қажет
қылмай, шын соғыстың ... ... Олар жеке ... ... ... ... ... жаман қалып барамын,
Жанымда бір туғанның жоғынан.
Доспамбет /БҒЖ-1, 33/.
Туғаны жоқ жалғызға,
Көп ішінде суырылып,
Жауға шаппақ не ... ... ... ... ... да ... су ... сені қайтейін?!
...Жағама қолдың тигенін
Жалғыздық сенен көремін.
Ақтамбеді ... ... ... ... ... ... өріс ... тұрған кейбір
белгі-бедерлер байқалып қалады.
Жауынгер-жыраулар көптің мұң-мүддесін ... ... ... оған арқа да ... Ел ... қате қимылдарын, әділетсіз
әрекеттерін, менмен мінездерін батыл түрде бетке басып, ақыл ... ... ... - қара ... ... ... қаумалаған қалың жұртқа сенгендіктерінің нәтижесі.Сөйтіп, жыраулық
поэзия өкілдері жалғыздықтан гөрі, жамағатшылықты үстем қойды. Мұнан ... ... ... ... сүрлеуі де сезіледі.
Тағы да бір қызығы ... ... ... мен бодандыққа
киліккен ХІХ ғасыр ақындарының шығармаларында жауға жалғыз шабатын батырды
идеализациялау ауаны жиі жолығысады. ... ... ... ... ... ме» атты ... /АҚ,67/ « ақ сүңгісін өңгеріп, жауға жалғыз
жөнелген» ерлерді аңсайтындығын айтады. Сүйінбай Аронұлының !Сұраншы батыр»
толғауында /с,129-131/ қазақ ... ... өзі ... бес ... ... етеді; бірақ батырлық жырдан айырмасы – ... ... ... ... себеп-сырын ашып алғанымыз абзал.
Ол,біріншіден,ақынның арсеналындағы көркемдік кеніштің
сипатына, содан соң оны ... ... ... ... сөз ... кеуделеріне қаттаулы эпикалық мол
мұраның үрдісті үлгілеріне жүгінгендіктен, батырлықты бейнелеудің дәстүрлі,
дағдылы тәсілін сақтаған. Екіншіден, ... ... ... ... халықты
жайлаған, соның ыфқпалымен суреткердің ойын сертпілткен әлеуметтік идея ... ... ... ақындардың тұсында соғыс отарының салдарынан
қазақтың байырғы батырлық ... ... ... ... ... ... сұлбасын аңсау сарыны туды. ... ... ... ... ... ... ... ма еді?..» деген аңсарлы көңіл-күй
орнықты. Мұның мәнін қоғамдық ... ... ... ... ... ж о ғ а л т у ... және т а б у /иемдену/ тізбегі арқылы
байыптауға ... ... ...... дәуір және оның
батырлары; қиялында тапқаны – сол қайсар, қажырлы ... ... ... ... ... ... бетбұрысты сәттерінде үнемі жаңаша
тұрпатта ... ... бір ... ... Жат ... ... отырған елдің бостандықшыл, басасау ақыны өткендегі ірілікті ... ... ... ... ... бағзыны бүгінге қарама-қарсы
қойғанда көркемдік көтермеге жол береді. Сүйінбайдың ... ... ... ... батыр» «Өтеген батыр», «Ту алып, жауға шықсаң
сен», «Жабай ... ... ұлы ... ... ... ... ұстатпай», т.б. толғаулары /С, 121-140/ сондай сарындағы азатшыл
поэзияның бір ... ... ... бүтіндік байқатқан
кемел, көсем туындылары болып табылады.Әлбетте, бұл бағыттағы мотивтер ХІХ
ғасыр ақындарының басқаларында да ... ... ... ... ... «Шенен ер» толғауы, т.б./ бірақ тап Сүйінбайдағы секілді жан-
жақты жырланып желісіне ... ... ... ХҮІІІ ғасырдағы тарихи
жырлар деп таныған ... ... ... ... ... ... ... Қабанбай батыр, Қанжығалы Бөгенбай батыр, Шақшақ Жәнібек
батыр, Олжабай, Өтеген, Арқалық батырлар ... ... осы ... ... ... туу мен ... ... біздіңше, дәл ХҮІІІ ғасыр
туындылары емес. Сөз жоқ, о баста тарихта болған осы ... ... ... ... ... болған, бірақ олар бізге сол
пайда болған түрлерінде жетпей, кейін, ХІХ ғасырда, оның да ІІ ... ... ... ... ... жаңғырып жырланған нұсқалар
екенін оларды зерттеушілер атап көрсетіп отырады»[9], - деп жазады. Біз де
бұл пікір-пайымды қуаттаймыз және ... ... ... дәріптеген
тарихм жыролардың тууына отаршылдықтан оқшауланған қоғамдық ойдағы ... ... ... ... деп тұжырамыз. Абылай және оның
төңірегінде топталған ... ... ... ... кезеңді
аңсау, армандау халықтық шығармалардың діңгекті сарынын құрады. Осы жерде
ортақ суаттан ой ... дара ... ... мен ... ...... өзгешеліктнрді және бейнелеу
принциптеріндегіайырмашылықтарды есепке алмағанда – ... ... ... Бұл да – ... ... ... ... зерттеудің
жүгі.
Жарағын асынып, жауға аттанған батыр туралы сөз толғағанда, оның
астындағы атын ауызға ... өту ... ... «Ат - түріктің қанаты»
/М.Қашқари/ деген қағида есте жоқ ескі ... бері ... ... Сақ - ғұн дәуірінің қорған - қорымдарынан иесімен бірге жерленген
жылқы сүйектерінің табылуы халық санасындағы ... ... - ... ... ... түркілерінің ескі эпостарында ... ... ... оның өзәмен бірге ... ... ... Байшұбары, Қобыландының Тайбурылы, Манастың ... ... кие, ... ... ... аян. ... жорық серігі-
сенімді жүйрік ат болуы эпикалық поэзияға хас сипаттың бірі.Сол дәстүрлі
таризхи аңыздар ... ... ... ... да ... - ... хан» жырында оның мінген аты ... ... ... Қубас аты,Бөгембайдың Ақкекілі, Олжабайдың Тайкөгі,
Исатайдың ... ... ... ... ... Бұқар
жыраудың Бөртесі, Жасыбайдың Қоянкөгі, Әтекенің Көкторғайы әрі дүлдүл, ... ... ... сипатталады»[10]. Расында да, бағзы ұғым ... ... ... - оның ... да ... өлтірілуі, жаралануы
немесе қолды болуы – батыр бағының тайғандығы және ... ... ... де ... атын ... оны ... қадірлеуі, сақтауы
керек»[11]. «Олжабай батыр», «Кенесары-Наурызбай» ... ... ... жорыққа шығып, қан төгуге ілік ретінде алынады. Ат
образына ... ... ... мұндай мысалдар мол. ... ... да ... ... ... ... қызмет қылады. Жыраулық
поэзияда Қамбар Ата нәсілін ... ... ... ... ... бар, ол - ... ... қатысты а р ғ ы м а қ, қ а з а н а т, б ... ы л, б а й т а л, а р а б ы т о р ы, т а р л а н б о з, к ү р е ң, ... ... да, ... ды ... ... суреттеме-сипаттамалар жиі
ұшырасқанымен, эпостағыдай нақты аталатын тұлпардың жоқтығы. Жауынгер-
жыраулар астарындағы сәйгүліктерін ... ... де, ... атауды
«ұмытып» кетіпті. Ондай дерегі бар шығармалардың жоғалуы ықтимал немесе
бейнелеу әдісінің бпсқалығы ... баса мән ... ... болғанда да,
Доспамбеттің немесе Жиембеттің жортуылға қандай «шоқпар кекіл», «қамыс
құлақты» мініп аттанғандықтарын өз ... білу ... ... ... ... Желмаясын, сондай-ақ тарихи жэыр арқылы жеткен бұқар
жыраудың бөртесін ... ... Оның ... «ат ... ... үлгісін тудырған – осы жыраулар. ... ... ... ... «мал ... ... жылқының көшпенділер
өміріндегі алатын орны жайлы Ақтамбердідей толғаған қазақ ақаын ... ... ... ... шығармашылығында тың шырай танытса, қазіргі қазақ
ақындары да ата ... ... жоқ. ... Ж.Жақыпбаевтың «Кенежиренді
шора сатып жібергенде», Е.Раушановтың «Жетісайлық Шәрбән сейістің сары ... ... ойы» атты ... ... таным мен талғамға сай
жырланған жылқы ... ... ... мақұлдатады /ЖЖ, 182; ЕР,89-90/.
Сөйтіп, батыр бейнесіне және оның ... ... ... қатысты қазақ поэзиясында таңбаланған идеялық-
көркемдік өрнектердің бірқатары жоғарыда ... ... ... ... ... бері қарайғы қазақ өмірі тәуелсіздікке қатер
төндірген қанды ... мен ... толы ... ... ... ... әдеби мұраларда әрқилы деңгей-дәрежеде із қалдырған. «ақтабан
шұбырынды, алқакөл ... ... ... ... ... ... Қожаберген
жырауға телінетін «Қаратаудың басынан көш келеді» / «Елім-ай»/өлеңінде
дәйек тапқандығы баршаға ... ... орыс ... қарсы Сырым
Датұлы, Кенесары Қасымұлы, Есет көтібарұлы, Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған
ірі қозғалыстардың өлең-жырларда ... ... ... ... ... зерттеуінде бір желінің ... ... 1916 ... ... поэзиясы ... ... ... сөз ... және ... ... да көптеген ... ... ... ... ... ... пен көркемдік кестесі едәуір сараланған
туындыларға өз ... ... ... ... ... Яғни ... бейнелеуге қатысты тұстарын салыстыра талдып-таразыладық.
Ресейдің басқыншылық саясатына қарулы қарсылық ... ... ... орны оқшау тұратын тұлға – Махамбет Өтемісұлы.
Исатай – «бас», Махамбет – «мойын» /М.Әуезов/ есепті болған атақты ... баға ... ... ... алатын екі жағдай бар.
Біріншіден, бұл өозғалысқа ... таза ... ... ... ... ереуілдің көсемдері «тоқсан үйлі тобырдан» шыққан қара
табан ... ... хан ... ықпал-ығытын жүргізуге сойы да, сұсы
да лайық әлеуетті тұқымнан еді. Ақсүйектік ... пен ... ... ... ... сипатымен қатар, қазіргі саясат
тілімен сөйлегенде, «оппозициялық» сарыны сезілгендігін де ақиқаттан алшақ
дей ... ... ... ... ... «Бұл – ... ... оның артында тұрған патша өкіметіне қарсы жасалған би-батырдың ереуілі
болды. Бұлардікі де сол жылдарда ... ... ... өз ... ... ... соның арқасында тоар қозғалысы, ұлт бостандығының тартьысы
да боп кетеді»[15], - деген тұжырымы құлаққа ... ... ... жыр-толғауларының ... ... ... ... ... м ы р з а, н о ғ а й, б и л е ... т а ұлы, к ә у і р ... сөздердің бертінгі басылымдарында тиіснше е р
л е р, х а н ә с к е р і, ж і г і т т е р, а з а м а т е р, ж а у ... ... ақын ... ... тек ... қана
емес, сонымен селбескен мазмұндық-мағыналық жұмыстар да күтіп ... бұл ... ... да ... ... «бір оқпен екі
қоянды атқан» болып шықты. Өйткені – ... ... ... ... ... ... ортасына дейін созылса да, шынында Әбілқайырдан бастап
қазақтың хандары патша өкіметінің қолында ойыншық ... ... ... бергі Кіші жүздің ханға болсын, сұлтандарға болсын, орысқа ... ... ... патша өкіметіне қарсы көтерілістер деп атау
керек». Махамбет өлеңдерін тшұңғыш рет толықтай дерлік ... ... ... ә ... ... қорытындысы осындай[16].
Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліс ... екі ... ... түйіндеріне біз де қосыламыз.
Ал енді саяси сипаты сондай қағидаттардың ... ... ... ... да, арты да бір өзі ... ... байқалады.
С.Ақатаев: «Турашылдық пен бұқарашылдық, әрине, өрелі ... ... ... ол ақын біткеннің барлығына жарасты мінез деу қате. ... ... ... ... айналдырған – қазтуған бастаған
қазақ жырауларының тобы. Ал Махамбет осы поэтикалық концепцияны ұлт-азаттық
күрестің қаруына айналдырды»[17], - десе, мұны ақын ... м ... с и м а л и з м ... мен д е м о к р а т и з м д ... тап ... танығандық деп ұйғарамыз. Көтеріліс өртінің
тұтануын, таралуын, тұншықтырылуын қамтитын үш ... де ... ... осы ... ауытқымайды. Жыраулық поэзиядағы майдан
даласында шаһид кешу, батырлықты ... ... ... ... сарындары оның «Ереуіл атқа ер салмай, «Орай да борай қар жауса»,
«Алайма, сұлтан, алайма», ... ... ала ту», ... түбі ... ... Ақ ... т.б. өлеңдерінде де жаңаша ... ... ... ... ... қашық тұрмағанымен, жеме-
жемге келгенде – смемлекеттік маңызды кісі ретінде ... ... ... ...... ... қара ... / Хан қисайса бәрі
оңбас»/, Махамбет- Жәңгірге ымырасыз жау/ «атаңа нәлет Жәңгір ... ... ... ... ғалымғөй дегенмен, тарих талқысында
Бөкей Ордасының билеушісі – белгілі бір ... ... ... ... ... – құйрық, бейшараға бұйрық іспетті «қарны
жуан билер» де ешқашан ақын үшін ... ... Би ... ... бола ламайды. Өйткені олар өз сүйектестерінің ар-абыройын, жер-
жайлауын, мүлік-мүкәмалын ... ... ... ... бір-бірлеп сөксе де, қабағын шытпас» қайсар,қайтпас
ымырасыздығының бір ... ... Хан - ... ... ... ... нәрсені – «бір бойында бес еркектің буы бар», елге ... ... ... ... тіпті билігімен даңқы шығып, дәрпі шашылған
Исатай тұлғасының өзі ... ... өзге ... гөрі, инегізінен
қаһармандық қимылға қатыстылық безбеніне сай ... ... ... ... ... ... идеялық
тұрғыдан бірлестіретін және оны байытатын бірқыдыру белгілер осылар, ал
ақынның шеберлік көрігінен ... ... ... ... ... сондапй-ақ тың кестелердің тууы жайында ... ... ... деп ойлаймыз[18].
М.Өтемісұлының жаратылысында айдынды ақындық пен ... ... тең ... ... ... Содан барып оның өмірі ... ... ... ол– ұлт ... ұранды оқиғалардың
әрі жыршысы,әрі кейіпкері ретінде өзі ... ... ... ... ... ... жүріп қатынасқан тарихи ... ... ... қызуы қайтпаған қалпында, ... ... ... Оның толғауларынан бейтарап бақылаушының статикалық
бедрлеуі, салқынқанды бағамы сезілмейді; керісінше, жыр ... ... ... ... ... ... ... сыртттайғысы– ат
тұяғының дүбірі, аруақтаған ... ... ... ... ... ... атылған мылтықтың даусы, зеңбірек добының жарқылы, жаралы майданның
күңіренісі, ақ қар, көк ... ... ...... ... ... ... кек, омырауды өртеген өксік, көзге тығылған
жас, бойды кернеген намыс, ... ... ашу, ... ... ... сетінеткен шер-сағыныш, үзіліп бара жатқан ақтық дем..Және ең
бастысы, осының көбі – ... ... ... құлақпен естіп, жүрекпен
сезіп, мимен ойлап, қолмен істеп тұрған ... ізі ... ... сол ... бейнелемегеннің өзінде де сонылығын сақтаған, жан
жылуын жоғалтпаған көріністер /М,ИМ,208-249/.
Рас, Махамбет поэзиясында, ... оның ... ... ... ... зар заман әдебиетімен кейбір үндес, үйлес
сарындар ұшырасады. Мысалы; «Бұл қонысқа ... // ... ... ... басында»; «...Балдырғаны білектей,// Баттауығы ... ... ... ... ... ... амал ... - деген жолдарды Мұрат
Мөңкеұлындағы қоныстан жеріну мотивімен салыстырып көріңіз. Бірақ бұл ақын
жырларындағы жетекші ... ... ... поэзиясы – шідер мен шынжырға көнбей ... жеке ... ... ... жалпыбұқаралық сипаттағы азаттық
арпаласының рухты поэзиясы.
ХІХ ғасырдың ішінде патшаның жаналғыштары мен жандайшаптарының
тарапынан түрлі-түрлі ... ... ... жер ... абақтыға
қамалған, көрші елдерге қашқан және өздерінің өзектерін өртеген қайғы-
қасіретін, зар-запыранын өлең ... ... ... аз болған жоқ
/Қашқынбай Қойгелдіұлы, Досжан ...... ... ... екендігіне қол қойған А.Байтұрсынов
«қазақ патшаға қарамай, басы бос тұрған кезінде түрлі жұрттармен соғысқан»
шақтарда «намыс ... ... қан ... ... ... да:
«Бірақ елде жоқ рух ақын сөзінде де болмайды.лде бар ... ақын ... ... көптіріп, көркейтіп айтуы...Халықтың батырлары кетіп,
басқаға бағынып, рухы ... ... ... ақындарының сөзі ілгі
айтылғанды сипаттайды»[19], - ... ... ... жазылған «қобыз сарыны» монографиясында
мұның мезгілін де нақтылайды: «... ... ... елу жыл ...... ... түсе ... ... тірлік тынысы өзгерген ХІх ... ... ... ... ... Шортанбайдың:
Жалаңаш болып жауға шап,
Ажалдан бұрын өле ме?
Ноқталы ... – бір ... де адам жүре ... қамы ... ... мылтық құш,
Құр жабырқап жүдеме! /ЗЗ, 104/ , -
деген сөздері, біріншіден, Махамбет тәрізді ... ... ... ... жоқ, ... шын ... ... шақырудан гөрі, дәстүрлі
батырлық дабылдың жәй имитациясы –нәумезденген халық ... ... ... ... ... әсер ... Бұл – ... алды-арты
тұйықжарланып, бес қаруынан бақ тайған дәуірінде ... ... ... ... ... ... ... бойындағы бұла қайратын сыртқы жауға жұмсаған
қазақтың атандай азаматтары төрт тарабы тұйықтаулы қоршау –қамауда қалған
заматта ... қара ... ... ... де, бұлшық етті білеулеткен
артық-ауыс қуатты әлденеге жарату қажет қой! Осыны бес саусағындай ... ... ... ... қолдану арқылы қазақтың алпыс екі
тамырын аралаған теріс энергия ... өз ... ... ... ... ... салдарынан жаратылысы батыр жандардың арасынан шыққан
елермелер ағайынның алдындағы малын айдап ... ... ... ... кеппейтін баукеспе ұрыға, ауыл намысын күйттеумен күн
кешірген қазанбұзар тентекке ... ... ... ... кешті.
Батырлықтың әлгідей азған түрін Х.Досмұхамедұлы бір ауыз сөзбен
«а л а м а н д ы қ» деп ... ... ... ... да ... ... мысалдармен мақұлдатыпты. Оның сарабына сүйенсек, «Көптің пайдасын
ойлай тұрса да, ... ... көп ... ... қыла ... ... күшпен орындайтын; ...Отан сезімі кем, менмендік сезімі өте ... ... ... ... «Ер ... есер ... «Батыры көксер – бас
аман», «Ер қайраты қор болып,// Ақыл ... ... ... ... тұратын//
ішіңнен шыққан адам жоқ», «Осындай заман кез болды,// Ер дегенің ез болды»,
«жауға шабар ерің жоқ» деп ... ... ... ... құшағына
кіре бастаған шағы.
Ақын «аруақтың артқы сарыны», «алтынның айшық буы», «адал бекзат, «қас
дұшпанға қасар», бірақ «дүниеге ... ... ... басы ... - ... ... арнау өлеңінде оның айбарлы ақ ордасындағы
найзаны – шаншулы, ... ... ... ... қалыпта суреттейді, яғни
ақсүйектің айбынды құтханасы –мұражайға, бұрындары жорықта сабы ... ... ... экспонаттарына айналып кеткендей кермарлық –конртасты
күшті көріністі көз ... ... Бұл ... ... деме ... ... таппаса,
Батыр деме батырды,
Шеп құрған жауға шаппаса.
Қару деме ... ... ... /ЗЗ, 21/, ... үкімді сөздерді айтумен аяқталады.
Дулат Сүлеймен төренің төңірегіндегі «ісінен ел түңілген, күшінен
жау айбынбас топырыш, топастарды», «қорқау ... ... ... ... ... ... ел ... деген тұжырымға тоқтайды.
Дулаттың «Ұста соққан темірден» деп басталатын өлеңі де қызықты.
Ақыг ешкімнің «темірсіз теңдік ... ... ... де, ... ... да, ара да, ... та, қылыш та содан жасалатындығын тізеді және
лолардың ... ... ... ... -күн ... құралы
ретіндегі орнын оқшаулайды. ... ... өз ... көзімен көріп
жүргенінен бөлек батырлықты көксейді: қылыш еліңді қорлау емес, қорғау үшін
жұмсалса ғанағ ... ... ... «Тәуекел деп тасқа түс,// Бекем
буып беліңді», - дейді ақын қазаққа. Бұл ... сөз. ... ... ... ... ... қайралатын нәрсені – қылыш десек, ол адамды
ауыстырып тұр. Сонда ой тасасынан «қылыштай өткір бол» деген уағыз ... ... ... ... ... ... ... сұр беренге,
айбалтаға, т.б. ... ... бар. ... ... да ... аз емес ... ... қару-жарақ жайын зерттеуші Қ.Ахметжанов ... ... ... ... ... ... найзаны /сүңгі/, айбалтаны,
шоқпарды /гүрзі/ жатқызып, мынадай ... ... ... өз қаруларын қастерлеп, қасиетті санап, оған сыйынған, әр қаруға
жекелеп ат қойған /мысалы, ... ... т.б./. ... кірер алдында
оларға мадақ айтып, сертттескен. Қазақ ертегілерінен ертеде ... жаны ... ... ... ... ... «Ер ... сандықта
сақтап, әкеден балаға мұра қалған. Сондықтан «ер қаруын» ... ... ... ... бір ұмыт ... ... ұлтымыздың батырлық этикасының
бір бөлігі ғана»[22].
«Қаруда батырдың жаны болады» деген ежелгі таным-түсінікке, еске
дереу ... ... жан ... ... ... ... ... қалды ойында:
Бүлдіргесі бұлан терісі,
Өрімі құнан білдің қайысы,
Шырмауыға алтын, сабы ... ... ... жер ме ... ... 33/, ... ... сөздері түседі.
Мұндағы қамшы бес қарудың ... ... ... ... мен салт-санасында әлгілермен қоса-қабат
қолданыста жүретін қастерлі дүниенің бірі болып табылад. ... ... ... туатын түйін. «Өмірі пілдің ... ... ... ... ... ... қамшы батырдың енді көрінгенге жем болатын
барлыұ иал-мүлкінің символы іспеттес. Бұл ... ... көзі ... айналған жанның жарық дүниені қимауы бар»[23].
Лұқман Кенжеұлының «Жанқожа батыр» жырында да әлгіге ... ... ... ... ... пен бөрәк қалғаны,
Бөркі қалса, көркі жоқ,
Жағы қалса, жаны жоқ,
Ағаны қырсық шалғаны /179-б/.
Ендеше, бағзы батырлықтың тарих қалтарысында қалуын ... ... ... ... ... арқылы астарланған
метонимиялық, метафоралық оралымдардың ұшырасуы заңды көрінеді. Мысалы:
Атадан қалған ақ ... ... ... /ШҚ, ... ... ақ болат
Қап түбінде дат болды.
Албан Асан /АӘ, 327/.
Заман да ... ... ... ... ... ерлер туған озық,
Не керек алтын сапты алмас қылыш,
Қынаптан көрмеген соң шауып қызық.
Нұржан Наушабайұлы /НН,
34/, т.б.
Демек, былайша айтқанда, ақ ... ... ... ... алдаспанның қобдиша ішінде тотығуы, алмас қылыштың ... ... жан ... ... бір тобы ... ... де, көңілден көшпеген
батырлықтың ... ... ... ... ... ... қайта оралмас
қаһармандықты жаназалай жоқтады, онымен қинала қоштасты.
Әрине, мұның баршасын ... бұл ... ... жаңалықтар мен жетістіктерді, сондай-ақ ... ... ... ... қажет етеді.
Түйіндей келгенде, біз тек қазақ поэзиясындағы батырлықты
жырлаудың үлгі-үрдісін, ... даму ... ... ... ... белгілері бойынша талғай отырып, ... ... ... болжау (фатализм)
Адам өмірінің алдағысын, сондай-ақ болашақ дәуірдің бет-бейнесін
күні бұрын көземелдеу –кез келген халықтың қоғамдық қиялы мен ... ... ... ... ... ... да ... құбылыс.
Дәстүрлі дүниетанымға жүгінсек, жұлдызшы мен жауырыншы, сәуегей мен
сыншы, бақсы мен балгер секілді ... ... ... бойындағы қабілет-қасиеттердің біздің ... ... ... да ... ... да ... күштермен байланыстырылатыны
байқалады.Сондықтан бұл ... ... ... бас ... ... салалардың тарапынан тексеріліп жатуы аса таңданыс
тудырмайды. Әрі оның ғылыми тұрғыдан түрен түспеген тың ... өте ... ... фольклордың аясында қарастырылатын наным-сенім
өлеңдерінің б а л а ш у / ... ... ... ... ... ашу/ ... жору ... жанрлық түрлері бар[34]. Өкінішке қарай, бұлардың сын-
сипаты жөнінде жол-жөнекей сөз ... ... ... ... ... шырақтарының қозғалысына қарап, табиғат құбылыстарын
тұспалдайтын есепшілердің әрекет ... де –өз ... ... ... ... ... кісесінен танитын, кісі болмас баланы мүшесінен
танитын» сыншылардың қызметі де ... ... ... ... ... ... ... ырыми
функциясының мақсат-мүддесі, мән-мазмұны, айла-амалы, қысқасы, ниеті мен
нәтижесінің сипаттары ... да, ... да ... ... ... де ... ... болмыс-бітімі кезең-
кезеңге қарай түрліше танылады. ... ... ... ... ... ... ... болжаушы, жау жағынан төнген қауіпті
алдын-ала біліп, сол қауіптен құтылу амалдардың айтатын нұсқаушы, кеңесші
міндетін атқарған[35]. Ал ... ... ... ... ... «жалпылама сәуегейлік жасамайды, нақты болжамдар
жасайды»[36]. ... ... ... ... жеке ... де, жалпы қауымның тұрмысына да қатысты айтылуы мүмкін екен.
Хандықтың саясатын ... ... ... айтатын, сөйтіп өз
өресіне сәйкес жөн-жоба сілтейтін жырауларға тән ерекшеліктердің бірі де
–болжағыштық[37].
Бұл ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ халқының тарихын зерттеуде болжалдық өлеңдердің маңызы
зор», - деген түйін-тұжырым жасап, осы болжал өлеңдерді ... ... ... ... ойға ... болжал өлеңдердің табиғатын тергеу жалпы поэзиямыздың
ішкі даму бағдарындағы ... ... ... да ... ... ... тиек етіп ... болжал өлеңдердің
негізгі мазмұны – ... ... ... ... ... болып
табылады»[39] десек, бұл ыңғайдағы көңіл-күйдің ... Асан ... ... ... ... ... ... әрі қтерлі
тұстарында туатындығына байыздасақ, онда асан ... ... ... жеті ... бірі – ... ... ... барысындағы әлі
де тиянақсыз, түсініксіз, тұрлаусыз шер-шежіресі деген дұрыс.
Жырау өзінің «Ай, хан, мен айтпасам білмейсің...» атты ... ... ... ... ... қу ілдіру, қала салдыру секілді
әрекеттерін жаман ырымға жориды. ... ... ... ... –мемлекет өміріндегі «кез келген саяси, әлеуметтік және діни ... ... ... байырғы салт-санадан ауытқушылық азғындыққа
жатқызылады[40]. Сол себепті де болар оқиғаның бағдары ... ... ... ... ... алар ... ... балаңды.
Осыны көрдім түсімде,
Біл десе де білмейсің:
Ай, Жәнібек, ойласаң,
Қилы-қилы заман болмай ма,
Суда жүрген ақ ... ... ... ма,
Мұны неге білмейсің?! /БҒЖ-1, 24/
Біздің ойымызша, келешекке күмәндана қарайтын Асан ... ... ... таза ... атап ... «Арасынан қытай, орыстың//
Қорған сап, тыныш жатырсың», «Ертісті өрлеп орыс жүр» деген ... ... ... деп ... ... ... дүниенің қағаз бетіне қатталғанша түрленіп-
түстенуге бейім болатындығы, аңызға ... ... ... ... ... ... жамалып-жасқала беретіндігі, әрине, ... ... ма, ХІХ ... аяғы мен ХХ ... басында өмір сүрген
ақын Жоламан ... ... бір ... Асан ... ... үш жүз ... ... айтып кеткен өсиеті –
Қалдырған алты алаштың баласына:
Өнер тап, оқу оқы, ... ... ... ... ... 270/, ... көшпенді дәуірдің жырауын аяқ астынан ағартушылардың қатарына ... ... ... таным-түсінігі бойынша, «түстегі жақсылық
жаманшылыққа,жаманшылық жақсылыққа еш уақытта айналмайды»[41]. Және, бір
қызығы, «оның көпшілігі шындыққа сәйкес келеді»[42]. ... асан ... ... ... ... ... отыр және ... өмірде
өзгеріссіз жүзеге асуға тиіс деп есептеледі.
Осы ... ... ... ... асан ... ... заман болар,// Қарағай басын шортан шалар», - деген тұспал сөзді
шешуінде де сақталған.айырмасы, бұл ... түс ... оның ... ... ашылады.
Бірақ мұның да міндетті түрде орындалатындығы алдын-ала
ишараланады.
«Сонда Бұқарекең ... ... ... ... басын бұрып, қамшысын ерінің
үстіне арта салып, көзіне жас алып:
-Әй, хан-ай!
Бұл сөзді сен сұрамасаң керек еді,
Мен ... ... ... ... ... ... ... жауап сөйлесем,
Халқым не деп айтады.
Қайғылы мұндай хабарды
Сұрамасаңдар не етеді?!
...........................................
Бұл айтқан сөз, Абылай,
Болмай қалмас ... ... ... -
деп сөзін тауысқанда Абылай хан «Уһ!» деп, сұрағанына пұшайман болған
екен»[43], - деген ... де екі ... ... ... ... ... бір ... көрер құқайы, кешер қайғысына байланысты туындағын ф а т
а л и з м бой ... ... ... ... ... ... ... – дәуірлер
арасындағы диалог есебінде қабылданады.
Фатализм /лат.fatalis – жазмыштық, fatum –тағдыр, талан/ -кез
келген ... ... ... кездейсоқтық пен жеке ерікті талғау-
таңдауға арқа сүйей алмайды, тек қана әлдебір тылсым ... ... күні ... ... ... ... ... ұстанатын
дүниетаным. Ол үшін топқа сараланады:
Біріншісі - мифологиялық фатализм.Бұл ... ... ... жүргізуші болып саналатын –тағдыр. Асан қайғы мен Бұқар жырау
шығармаларындағы жоғарыда айтылған ... ... ... ... ...... ... Мұнда тіршілік тұтқасы тек
Құдайдың құзырына қарайтындығы тұжырымдалады. Мысалы, исламдағы «тағдыр
тақтасы» - ... ... ... несие-нәпақаны, сор-селебені
айқындайды. «Дін бояуы» /М.Әуезов/ араласқан әдебиетке тән;
Үшіншісі –рационалистік фатализм /Демокрит, ... ... т.б./. Ол ... ... тұйықтаулы жүйе ішіндегі себеп
пен ... ... ... деп ... ... таным-механикалық
детерминизмді тірек тұтады.
Көшпенділердің қадым салт-санасына қосақтаулысы ... ... ... ... топқа тиесілі жазмыш жолы. С.Ақатаев
былай деп ... ... Азия ... ... ықылым
замандар бойына эсхатологиялық /яғим ... - А.Ш/ ... ... ... ... Мұны археологиялық мағлұматтар
дәйектедәлелдеп бере ... ... бұл ... түркі-монғол
тайпаларының күнәһарлығы деп тәптіштеген. Қазақтың эпикалық жанарларындағы
мәңгілік өмір іздеу идеясы да әлгіден ... ... О ... ... ... ... ... ұғымдар антагонистік таптар мен ... ... ... ғана ... яғни ол ... және ... негізделген»[44].
Соған сәйкес, қазақ поэзиясында фатализмнің әуелде басымырақ
байқалып, кейінірек –эсхатологиялық ... ... ... ... ... ... діни ... яғни мұсылманшылық канондарының
кеулей кіріп, тұрақ тебуімен байланысты деп білеміз.
Фатализм де, эсхатологизм де ... ... ... ... көріністері десек, алғашқысынан соңғысына ауысудың нақты
нышандары, сөз жоқ, тағы да сол ... ... ... ... ... ... нәрсенің болжалы
Келе жатыр жақындап /ЗЗ, 109/,-
деген өлең жолдары /мұндағы б о л ж а л сөзі ... ... ... реңкін бере алады деп ойлаймыз –А.Ш./ қазақ қоғамының
тығырықа тіреліп, ... жер, ... тауы ... ... ... ... ұлы ... көз алдымызға келтіреді.
«Қазақтың салты» толғауындағы қазақтың ... мен ... ... ... ... ... қандай болмақ?» деген сауалдың
жауабы ақынның «Болжау сөзінде» толық контексте ... ... бір ...... ... ескерсек, XIX ғасырда
өмір сүрген Ақтан жыраудың өзінен екі ғасыр (XXI ғасырда толық ... ... ... қазақтың» болмысын болжаған сәуегейлігіне ... бола қояр ма ... ... ... бұлт төніп келеді
Тыныш тұрған еліме
Ақырдың бұлты төнеді.
Төнген күні, ... ... ... биік ... ... тең еді.
Елестетер келер күн
Аласа жаман төбені
Асылдың сөзі жүрмейді
Билігін елге жүргізер
Адамның жаман-төмені.
Асылдардан күн ... ... ... жақсы бағынып,
Қамауда жапа шегеді.
Басшылары елімнің
Басына елдің тебеді.
Жырау «қазақтың ... ... ... ... ... ... асылдар мен жақсылардың құнсыздануы жамандардың
бағалануы ұғымымен астарласа ... ... ... деп ... ... ... ... ар, ұят, кеңдік,
молшылық т.б.) жойылуы, өмірдің мағынасыздыққа ұшырауы, ... ... ... ... ... арбаға жегілуі», «ағайын туыстың
бірін-бірі өлтіруі», ... ... ... ... азаматтардың
жаманға бүгілуі» т.б. түріндегі сценарийлермен өрнектеледі. «Қазақ»
концептісін ... ... ... ... ... құнсыздануы
қазақ қоғамындағы антиқұлықтық, «идеалды қазақ» концептісін ... ... ... ... ... қазіргі жаңа қазақ қоғамында да
ұлт жанашырларының ұлт болашағына балта шабатын ең өзекті мәселе ретінде
көтеріп ... ... ... ... ... қана емес, рухани, ... ... ... ... ... ... мінез-құлқындағы»
өзгерістерден де өзге моральдық құлдырауын Ақтан жырау сәуегейлікпен
суреттейді.
Қазіргі ... ... ... ... «ғасыр дерті СПИД ауруы»,
«парақорлық», ... ... ... ... «тастанды бала»,
«жастардың ата-анасын бақпай, қарттар үйіне ... ... ... ... ... ар-ұяттан айрылуы, денесін жалаңаштауы» т.б. Ақтанның «Болжау
сөзінде»:
Жазылмас дерттер көбейіп,
Шомылып ұрық себеді.
Төрелік ... ... ... ... қыз бен ... ... ... қосылып,
Оттары жанбай сөнеді.
Тірі жетім көбейіп,
Мейірсіз өсіп-өнеді
Керексіз болып туылар
Дүнияның тәтті бөбегі
Ұят ... ... ... ... жалбыр шаш
Кейпіне жынның енеді, - түрінде өрнектеледі [1. 186].
Қоғамдағы ерлердің рөлі ... ... ... ... ... ... ... концептісінің когнитивтік құрылымында
жасанды сипаттардың пайда болуы:
Той-мереке бастайтын
Ер адамның жолына
Әйелдер қағар шегені.
Келіндер өзі жүргізер
Топ ... ... ... ... ... топ бастаса –
Бірі қалмай ереді.
Әйел болып еркектер
Өсекті жыйып-тереді.
Батыры елдің жауға емес
Еліне атар жебені, - дискурсында айқындалады [1. 186].
Ақтан ... ... ... «Болжау сөз» толғауларының
когнитивтік құрылымындағы «идеалды қазақ» ... ... ... жаман және жақсы оппозициялық танымдық бірлігінде
айқындалады. «Идеалды ... ... ... ... ұлттың рухани
құндылықтары болып саналады, ұлттың эталоны болып ... ... ... ... ... ұлты өзінің «идеалды кейпін»
жоғалтады. Қазақ халқының ... ... ... бір-ақ жолы ... ... ... – хаққа сену, ата-бабалар рухын
әспеттеу, қазақы салт-дәстүрді ... ... бір ... ... ... ... ... толғандар,
Алланың атын жад етіп,
Зікірін айтып зарлаңдар!
Құдайдан фазыл болмаса—
Пендеден қандай қайран бар?!. дей келіп:
Әруақты ... ... ... асыл деп ... да ... деп қыйсайып –
Сендерге бабаң сенеді!.. деп [1. 186], XXI ... ... ... ... ... ... жайттарды қорыта айтқанда, қазақ –қазақ
болғалы, көркем сөздің көсемдері ... ... ... ... «Не болады?
Қашан болады? Қалай болады?» деген түп-тереңі жоқ сауалдарға жауап іздеу
арқылы қазақтың ... ... ... ... бұл ... ... үшін шетсіз-шексіз процесс болып табылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сөз өнерінің, оның ішінде поэзияның жүріп өткен жолы ... ... ... ажырағысыз байланыста болып, ел тағдыры мен
тіршілігінің айрықша бароментріне айналуымен бірге, ... ... ... де
қалыптасу, қабырғалану, қиялау немесе құлдырау кезеңдерін бастан кешіріп
отырғандығы күмәнсіз.
Әдебиетттің ұлттық сипаты оның ... ... ... ... ... ғана ... талай заманалар бойы желі-жігі үзілмей жалғасып
жататын ішкі ... мен ... ... да ... тиіс.
Бұл жұмысымызда кезек күттірмес келелі мәселені, яғни ұлттық идеяны
кез ... ... де ... ... ... мен ... ... ұйытқылық, ұйыстырушылық функция атқаратын қуатты рухани құбылыс,
мәнде мәйек-ұлттық идея ... ... ... ... ... ... жаңалану мен жаңғыру
үстінде болатын әрі құпиясын оңвйлықпен қолға ұстата қоймайтын бұл қыруар
қатпарлы ... ... ... ... сан түрлі соқталы сипатта
бой байқатып, мезгілдік және мекендік өлшнмдер аумағында өзінің ... ... ... ... қоса, бірқыдыру құрамдас бөлік-
белгілерін жоғалтып жататындығы жа сол себепті. Мысалы, Абылай мен ... ... ... бірлігі идеясының күні бүгінге дейін жетіп
жығылғандығы, бірақ тариха ситуацияларға сәйкес оның ... ... ... ... ... ... ... анық аңғартады.
Сөйтіп, нақты тарихи кезеңнің контексінде ғана ұлттық идея абстрактілі
күйінен ... сол ... сай ... өзіндік тұлға
–ьұрпатын танытпақшы.
Ұлттық идеяның тарихи, ... ... ... ... аспектілерін тиесілі ғылымдардың тарапынан талдап-тексерумен
бірге, оның көркем ... ... ... ... да ... ерекше мол. Әлбетте, бұл құбылыстың, айталық тарихи
зерттеуде, философиялық трактатта ... ... ... ... мен поэтикалық дүниеде бейнеленуінің арасында ... бар, ... ... сана мен ... ... ... бір ... эстетикалық шарттылықарға сүйенген сүзгі-сараптан
өтеді. Демек, ... ... идея ... ... және ... сөзсіз білінеді.
Ұлттық идеяның өлең өнерінде сәулелену, суреттелу ерекшеліктері
көркемдік ... ... ... атап ... оның ... ... және индивидуалдық ойлау түрлерімен тығыз
сабақтастықта ... ... ... ... ... ... ойлау
жүйесінен мирас-мұра болып қалған –«қоныс-құт-құдірет» формуласына қызмет
қылатын Жер ... ... ... ашу ... ... атамекен
идеясы, сондай-ақ ұлттық рух мәселесінің таңбалану тәртібін кезең-кезеңімен
қаруға мүмкіндік береді.
Ұлттық ой тарихының келесі бір ... ... ... поэзияның жаратылысын, одан берідегі
ауызша әдебиет өкілдерінің шығармашылықтанындағы ... ... ... ... кестелерді, тағысын-тағыларды жан-жақты
айқындауға жол ашады.
Зар заман дәуірі тариха сананың тууы жңа ... ... ... ... қуаттандырумен қатар, өлең өрендерінің
дара концептуалдық-көркемдік көзқарасқа бет бұрған шығармашылықтарының өніп-
өркендеуіне жағдай жасады.
Ұлттық ... ... ... ... қарай зерттеп-
зерделеу оның ішкі дмау тенденцияларын, сондай-ақ әлемдік әдеби процеспен
жалпы да ... ... ... септеседі. Тақырыбымызға
орайлас тәптіштегенде, көшпенді және отырықшы мәдениеттердің ... ... ... ... ... қазақ поэзиясының болашақ бағдарына ерекше
әсер еткендігін байқауға болады. Әсіресе, бұл процесс ХІХ және ХХ ... ... ... ... Г.Гачевше айтқұанда, ұлттық «әдебиеттің
күр тдамуы» жүзеге асты. Осы құбылыстың мән-мағынасы кең ... ... ... ұштасып жатты
Ұлттық идеяның сондай серпілісті, сілкіністі ... ... ... ... соң тежеп, тұншықтырып тастады; оның орнын
таптық идея ... ... ... ... ... сана ... күшпен ығыстырлған ұлттық
таным-түсініктердің модельдерін реставрациялаудың, реконстракциялаудың
кезеңі келді.
Келешекті кешегісіз ... ... ... ... бұл ... рухани тарихы мен рухани тәжірибесінің қазыналы қоймасы ... ... ... ... өз жұмысымызда ұлттық идеяның уақыттық-кеңістік параметрлерге
сәйкес порым-*пішінін танытатынын ойда тұта отырып, ... бір ... ... ... ... ... ... де тырыстық.
Идеялық тез-таразыға түскен заматтарда жекелеген ... ... ... ... ... ... Мысалы, ақындарда
«Сарыарқа» сөзінің идеялық-көркемдік эволюциясы ... ... ... ... ... пен бірлікті айғақтайтиын атуға
айналып үлгерген, соның сылтау-себебімен кеңес өкіметі ... ... ... дейін осы атауды өлеңге кіргізудің өзі ұлтшылдықтың белгісі
ретінде бағаланғандығы ... ... ... ... ... болмысы – ұлттық
идеологияның өзекті құрылымы. «Қазақы ... ... ... ...... ... ... көзі, ұрпақтар арасындағы
тарихи-мәдени коммуникацияны жүзеге асырушы тілдік жүйе ... ... ... ... Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея.- Алматы: Білім, 2000. ... 1623, №2-3, ... ... С. ... ... О. Ата-баба {тек}.// Қазақ –Алматы: Білім, 1994. -21-б.
5. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1993. ... ... Х. ...... ана тілі, 1991. -147-б.
7. Қабдолов З. Көзқарас: Талдаулар мен толғаулар. –Алматы: ... ... А. ...... Жазушы, 1989. -238-б.
9. Қамзабекұлы Д. Руханият: Мақалалар мен зерттеулер. – Алматы: ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
Африканың ұлттық саябақтары7 бет
Ақша-несие саясатының теориялары8 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымы туралы мәлімет43 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымы қазіргі кезеңдегі халықаралық қатынастағы рөлі82 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымының дамыту бағдарламасы11 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын музыка арқылы қалыптастырудың педагогикалық шарттары57 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық ойындарды үйретудің ғылыми педагогикалық негіздері116 бет
Тұрғын үй де — ұлттық байлық5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь