Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері

Қазақтың ауыз әдебиетінде ерте заманнан келе жатқан айтыс жанрының туу негіздері мен өзіне тән ерекшеліктері, даму тарихы бар.
Айтыс – халық ауыз әдебиетінің ерекше бір түрі. Айтыс қазақтан басқа арабтың бәдеуилер тайпасында және түрік тілдес елдердің бірқатарында, ірі ақындар айтысы Үндістан халықтарында бар.
Кейбір зерттеушілер айтыстың алғашқы шығу тегі өте ерте заманнан келе жатқанын айтады. Оның әуелгі элементі көркемөнердің түрлері сараланып, бір-бірінен әлі ажырамай, бәрі бірігіп бір бүтін өнер саналып, әні де, өлеңі де, оны шығару да, орындау да, қимыл, бет құбылысы, тағы басқалары да қосыла жүрген дәуірде туса керек деп топшылайды. Айтыстың алғашқы адымы осы кезеңде басталса керек.
Айтыстың ескі түрі деп есептелетін бәдік айтысының негізінде адам баласының табиғатқа әсер ету мақсаты жатса, басқа айтыстардың ішінде қайсысы ерте, қайсысы кеш туды, оны айту қиын.
Дегенмен, кейбір айтыстардың мазмұнына, лексикасына, сөйлем құрылыстарына қарап, қай заманда пайда болғанын топшылауға болады. Мысалы, жануарлар айтысына, өлі мен тірінің айтысына қарағаңда, жұмбақ айтысының анағұрлым кеш туғандығы анық.
Салт айтысының ескі түрі қыз бен жігіт айтысында негізгі тақырып – жастық көңіл күйі мен өнер сынасу болса, ақындар айтысында өнер салыстыру, сөз сынасудың үстіне әр ақын өз руын дәріптей жырлаушылық келіп қосылғанын көреміз. Әсіресе бұл XIX ғ. етегін кеңірек жайған. Осы дәуірде өмір сүрген атақты ақындар: Шөже, Балта, Орынбай, Кемпірбай, Тезекбай, Сүйінбай, Түбек, Омарқұл, Тәбия, Мұрат, Сүгір, Жаскілең, Бала Омар, Біржан, Сара, т.б. түрлі тақырыпта шығарған қысқа өлеңдерімен қатар, айтысқа түсіп, сан алуан сөз тартыстарын бастарынан кешірген және тарихта көпшілігінің аттары осы айтыс арқылы сақталған.
Айтыс жанры қазақ ауыз әдебиетінде саны жағынан да, сапасы жағынан да айрықша орын алады. Тек қазақта ғана емес, бүкіл Шығыс елінде бар айтыс қазір өзінің жанрлық қасиетін, түрін қазақ әдебиетінде ғана сақтап
        
        Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері
Қазақтың ауыз әдебиетінде ерте заманнан келе жатқан айтыс жанрының ... мен ... тән ... даму ... ...... ауыз ... ерекше бір түрі. Айтыс қазақтан басқа
арабтың ... ... және ... ... елдердің бірқатарында, ірі
ақындар айтысы Үндістан халықтарында бар.
Кейбір зерттеушілер айтыстың алғашқы шығу тегі өте ерте ... ... ... Оның ... элементі көркемөнердің түрлері сараланып, бір-
бірінен әлі ажырамай, бәрі бірігіп бір бүтін өнер ... әні де, ... оны ... да, ... да, ... бет құбылысы, тағы басқалары да
қосыла жүрген дәуірде туса керек деп топшылайды. Айтыстың алғашқы адымы ... ... ... ескі түрі деп ... бәдік айтысының негізінде адам
баласының табиғатқа әсер ету ... ... ... айтыстардың ішінде
қайсысы ерте, қайсысы кеш туды, оны айту қиын.
Дегенмен, кейбір ... ... ... ... ... қай ... пайда болғанын топшылауға болады. Мысалы,
жануарлар айтысына, өлі мен тірінің айтысына ... ... ... кеш ... ... ... ескі түрі қыз бен жігіт айтысында негізгі тақырып –
жастық көңіл күйі мен өнер сынасу болса, ... ... өнер ... ... үстіне әр ақын өз руын дәріптей жырлаушылық келіп қосылғанын
көреміз. Әсіресе бұл XIX ғ. етегін кеңірек жайған. Осы дәуірде өмір ... ... ... Балта, Орынбай, Кемпірбай, Тезекбай, Сүйінбай, Түбек,
Омарқұл, Тәбия, Мұрат, Сүгір, Жаскілең, Бала Омар, Біржан, Сара, т.б. ... ... ... өлеңдерімен қатар, айтысқа түсіп, сан алуан сөз
тартыстарын бастарынан кешірген және ... ... ... осы айтыс
арқылы сақталған.
Айтыс жанры қазақ ауыз ... саны ... да, ... ... да
айрықша орын алады. Тек қазақта ғана емес, бүкіл Шығыс елінде бар ... ... ... ... ... ... ... ғана сақтап қалып
отыр.
Айтыстың өзіне тән ... бар. ... ... "жаттама
(трафарет) өлеңдер аз ... ... Олар ... ... ... тосыннан айтысады. Айтыс үстінде талай күтпеген жайлар кездеседі.
Айтысар тақырыбы белгісіз, тосын сұрауларға тап болады. Екі ақын да ... ... ... ... ... сүріндіру үшін, өмір құбылыстарын
жұмбақ етіп те тартады. Соның бәріне ақындар ... ... ... ... әзір ... ... Мұның бәрі ақындардан ... ... ... ... ... ... ... шежіресін,
тарихын, жер жайын, этнографиялық ерекшеліктерін білуді керек етеді. Олай
болмаған күнде құр ділмарлықпен ештеңе ... ... ... ... қала береді. Жаттанды сөз өрнегін қолдану ақынға абырой әпермейді.
Ақындар айтыстың бас кезінде асқақ әуенге ... ... ... озық
сөз жүйрігі екенін таныта, қарсылас ақынын тұқырта, кеміте, ... Әсет пен ... ... Ырысжан:
 
Дау айтып күні бұрын көрсетпелік,
Майданда озса жүйрікке есептелік.
Орта жүз ... ... ... ... ... бар кесірткелік, –
 
деп, Әсетті ықтыра сөз тастайды, ал Әсет оған:
 
Айыр көмей, жез таңдай, қаусырма жақ,
Алты арысқа білінген екен ... ... ... ... қатады.
 
Ақындардың бірден асқақ кетуі тек бірін-бірі ығыстырып үркіту, тұқырту
ниетін көздемейді, олар ... ... ... аяқ ... ... ... ... да жасау мақсатын көздеген. Сөз майданында
тосын кездескен, бір-біріне танымал емес ақындардың мұндай барлау ... ... ... тағы бір ерекшелігі "ойында өрелік жоқ" дегендей,
айтысқа үлкен де, кіші де, еркек те, әйел де ... ... Тек ... ... ... түсер шамасы болса болғаны. Майталман ақынның жарыста
таныла бастаған балаң ... ... ... жас қыз, ... ... ... шам ... қатар айтысып отырғанда, ақын өзінің жеңілгенін білу де
айтыстың негізгі шартының бірі ... ... ... сөз ... ... ... сөз айту сияқты өзінің, жеңілгендігін білу де жоғары
бағаланады. Жеңілгеніне ... құр ... ... ... ... ақындық деп танымайды. Мұндай қылықты ... ... деп ... Оны қазақ "сиыршылау" деп атайды. ... ... ... ... ... ... мойындап, әрі қарай ... ... ... ... ... айтыстың ерекшелігі – оған
көптеген әйел ... ... ... ақындар айтысында талантымен
танылып, бүкіл елге аты жайылған әйгілі ақындар аз емес. Сара мен ... мен ... ... мен Тәбия сияқты ақындар – топтан ... ... ... өнер ... ... ... ардақтаған.
Ақындар айтысының ендігі бір ерекшелігі – онда "Халық театрының анық,
дәл ұрығы бар" (М.Әуезов), айтыс әсерлі болуы үшін ... ... ... ... сүйемелдеуімен, әнмен айтады. Театр актерлеріндей олар
сан алуан құбылыс жасайды.
Тарихта аты ... ... ... ... осы ... ... өсті. Айтыс – ақындық тәрбие мектебі. Сөз сайысы үстінде оның
ақындық өнері шыңдала ... ... ... топ ... ... сынға
түскендіктен, сөзінің мазмұны мен көркемдік жақтарына зер салады. Айтыс
жырларындағы үздік ... ... ... осы айтыс үстінде туған.
 
Айтыстың көркемдік ерекшелігі. Өлшеусіз талант әрі әнші екі саңлақтың
шешен сөздері – өзінің көркемдік ... күні ... ... ... ... ... ... тазалық, дәлдік жағынан болсын, ... ... ... ... ... ... орын ... теңеу, эпитет, жалпы троп пен фигураның бұл ... ... ... ... ... түспес,
Кең қолтық арғымақпын алқымы іспес, –
 
деген жолдардағы эпитеттік метафоралар, "қырандай желді күнгі аспандаймын"
деген ... ... ... ... екені сөзсіз.
Біржан өзін де, біреуді де дәріптегенде, өте шебер және ... ...... әсіресе оның ұлғайған түрі.
Сол көркем сөз айшықтарын екі ақын да өз ... ... беру үшін ... пайдалана білген. Біржан сөздеріндегі алуан ... ... Сара ... ... ... соны да ... мен Сара ... ақындық көркем тілдің және бір түрі —
ирония мен сарказмды шебер де ұтымды ... ... ... ... ... шақыр деген жеріндегі сөз, сөйлем құрылысын ... ... ... ... ... ... ай секілді,
Ақ құйрық көңіл ашар шай секілді,
Ұсынса, қол жетпейтін арғымағым,
Біржанға баламаймын тай секілді...
 
Мұнда ... ... ... ... асыра мақтау болса да, ішкі
мазмұнында Жиенқұлдың шын ... мен шын ... бұл ... жоққа
шығарады да, оны иронияға (әжуаға) айналдырады. Мұнда сырт жағынан ... ... бар. Ал ... ... Сара ... ашық ... мінер Құла жорға барса,
Келе алмас ол шірігің қорғаласа,
Ол бізді шын ... ... ... етіп ... деп үйде ... үзіндіде ішкі мазмұнына сыртқы құрылысы керісінше келсе, ... ... ... ... ... улы сарказммен айтып, Жиенқұлды өлтіре
сынайды. Сол арқылы өз басын малға сатып, сүймеген адамына ... ... да ... ... "Біржан мен Сара" айтысының негізгі түйіні – ... ... ... ғасырда екі саңлақтың үн қосып, әйелдің бас бостандығын
жырға арқау етуі, ескі ... ... ... ... өз ... үшін
прогресшіл идея еді.
Құрылысы, түрі жағынан алғанда, бұл айтыс – салт айтыстың ең биігі.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
«Қазақстан» ұлттық телеарнасындағы ойын-сауық бағдарламалары41 бет
Абай тұлғасы8 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Ақынның шығармашылық өмірбаяны171 бет
Базар жырау51 бет
Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр ұғымы105 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Драмадағы тарихилық. Қазіргі қазақ комедиясы7 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь