Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері


Қазақтың ауыз әдебиетінде ерте заманнан келе жатқан айтыс жанрының туу негіздері мен өзіне тән ерекшеліктері, даму тарихы бар.
Айтыс – халық ауыз әдебиетінің ерекше бір түрі. Айтыс қазақтан басқа арабтың бәдеуилер тайпасында және түрік тілдес елдердің бірқатарында, ірі ақындар айтысы Үндістан халықтарында бар.
Кейбір зерттеушілер айтыстың алғашқы шығу тегі өте ерте заманнан келе жатқанын айтады. Оның әуелгі элементі көркемөнердің түрлері сараланып, бір-бірінен әлі ажырамай, бәрі бірігіп бір бүтін өнер саналып, әні де, өлеңі де, оны шығару да, орындау да, қимыл, бет құбылысы, тағы басқалары да қосыла жүрген дәуірде туса керек деп топшылайды. Айтыстың алғашқы адымы осы кезеңде басталса керек.
Айтыстың ескі түрі деп есептелетін бәдік айтысының негізінде адам баласының табиғатқа әсер ету мақсаты жатса, басқа айтыстардың ішінде қайсысы ерте, қайсысы кеш туды, оны айту қиын.
Дегенмен, кейбір айтыстардың мазмұнына, лексикасына, сөйлем құрылыстарына қарап, қай заманда пайда болғанын топшылауға болады. Мысалы, жануарлар айтысына, өлі мен тірінің айтысына қарағаңда, жұмбақ айтысының анағұрлым кеш туғандығы анық.
Салт айтысының ескі түрі қыз бен жігіт айтысында негізгі тақырып – жастық көңіл күйі мен өнер сынасу болса, ақындар айтысында өнер салыстыру, сөз сынасудың үстіне әр ақын өз руын дәріптей жырлаушылық келіп қосылғанын көреміз. Әсіресе бұл XIX ғ. етегін кеңірек жайған. Осы дәуірде өмір сүрген атақты ақындар: Шөже, Балта, Орынбай, Кемпірбай, Тезекбай, Сүйінбай, Түбек, Омарқұл, Тәбия, Мұрат, Сүгір, Жаскілең, Бала Омар, Біржан, Сара, т.б. түрлі тақырыпта шығарған қысқа өлеңдерімен қатар, айтысқа түсіп, сан алуан сөз тартыстарын бастарынан кешірген және тарихта көпшілігінің аттары осы айтыс арқылы сақталған.
Айтыс жанры қазақ ауыз әдебиетінде саны жағынан да, сапасы жағынан да айрықша орын алады. Тек қазақта ғана емес, бүкіл Шығыс елінде бар айтыс қазір өзінің жанрлық қасиетін, түрін қазақ әдебиетінде ғана сақтап

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері

Қазақтың ауыз әдебиетінде ерте заманнан келе жатқан айтыс жанрының туу
негіздері мен өзіне тән ерекшеліктері, даму тарихы бар.
Айтыс – халық ауыз әдебиетінің ерекше бір түрі. Айтыс қазақтан басқа
арабтың бәдеуилер тайпасында және түрік тілдес елдердің бірқатарында, ірі
ақындар айтысы Үндістан халықтарында бар.
Кейбір зерттеушілер айтыстың алғашқы шығу тегі өте ерте заманнан келе
жатқанын айтады. Оның әуелгі элементі көркемөнердің түрлері сараланып, бір-
бірінен әлі ажырамай, бәрі бірігіп бір бүтін өнер саналып, әні де, өлеңі
де, оны шығару да, орындау да, қимыл, бет құбылысы, тағы басқалары да
қосыла жүрген дәуірде туса керек деп топшылайды. Айтыстың алғашқы адымы осы
кезеңде басталса керек.
Айтыстың ескі түрі деп есептелетін бәдік айтысының негізінде адам
баласының табиғатқа әсер ету мақсаты жатса, басқа айтыстардың ішінде
қайсысы ерте, қайсысы кеш туды, оны айту қиын.
Дегенмен, кейбір айтыстардың мазмұнына, лексикасына, сөйлем
құрылыстарына қарап, қай заманда пайда болғанын топшылауға болады. Мысалы,
жануарлар айтысына, өлі мен тірінің айтысына қарағаңда, жұмбақ айтысының
анағұрлым кеш туғандығы анық.
Салт айтысының ескі түрі қыз бен жігіт айтысында негізгі тақырып –
жастық көңіл күйі мен өнер сынасу болса, ақындар айтысында өнер салыстыру,
сөз сынасудың үстіне әр ақын өз руын дәріптей жырлаушылық келіп қосылғанын
көреміз. Әсіресе бұл XIX ғ. етегін кеңірек жайған. Осы дәуірде өмір сүрген
атақты ақындар: Шөже, Балта, Орынбай, Кемпірбай, Тезекбай, Сүйінбай, Түбек,
Омарқұл, Тәбия, Мұрат, Сүгір, Жаскілең, Бала Омар, Біржан, Сара, т.б. түрлі
тақырыпта шығарған қысқа өлеңдерімен қатар, айтысқа түсіп, сан алуан сөз
тартыстарын бастарынан кешірген және тарихта көпшілігінің аттары осы айтыс
арқылы сақталған.
Айтыс жанры қазақ ауыз әдебиетінде саны жағынан да, сапасы жағынан да
айрықша орын алады. Тек қазақта ғана емес, бүкіл Шығыс елінде бар айтыс
қазір өзінің жанрлық қасиетін, түрін қазақ әдебиетінде ғана сақтап қалып
отыр.
Айтыстың өзіне тән ерекшеліктері бар. Ақындар айтысында "жаттама
(трафарет) өлеңдер аз болады" (С.Мұқанов). Олар өлеңді табан астында
шығарады, тосыннан айтысады. Айтыс үстінде талай күтпеген жайлар кездеседі.
Айтысар тақырыбы белгісіз, тосын сұрауларға тап болады. Екі ақын да бірін-
бірі тығырыққа қамау үшін, бірін-бірі сүріндіру үшін, өмір құбылыстарын
жұмбақ етіп те тартады. Соның бәріне ақындар жөпелдемеде жауап беруге,
дәлел айтуға әзір болуы керек. Мұның бәрі ақындардан сөзге жүйріктікті,
білгірлікті, тапқырлықты, ұсталықты қажетсінумен қатар, ел-елдің шежіресін,
тарихын, жер жайын, этнографиялық ерекшеліктерін білуді керек етеді. Олай
болмаған күнде құр ділмарлықпен ештеңе өндіре алмайды, сайыста дәрменсіз
болып қала береді. Жаттанды сөз өрнегін қолдану ақынға абырой әпермейді.
Ақындар айтыстың бас кезінде асқақ әуенге басады, өздерінің мойны озық
сөз жүйрігі екенін таныта, қарсылас ақынын тұқырта, кеміте, үркіте
сөйлейді. Әсет пен Ырысжан айтысында Ырысжан:
 
Дау айтып күні бұрын көрсетпелік,
Майданда озса жүйрікке есептелік.
Орта жүз түгел білген Ырысжанмын
Үш кессе қауқарым бар кесірткелік, –
 
деп, Әсетті ықтыра сөз тастайды, ал Әсет оған:
 
Айыр көмей, жез таңдай, қаусырма жақ,
Алты арысқа білінген екен менмін, –
 
деп, асқақ жауап қатады.
 
Ақындардың бірден асқақ кетуі тек бірін-бірі ығыстырып үркіту, тұқырту
ниетін көздемейді, олар сонымен қатар бір-бірінің аяқ алысына, сөз
саптасына, өнерлілігіне барлау да жасау мақсатын көздеген. Сөз майданында
тосын кездескен, бір-біріне танымал емес ақындардың мұндай барлау жасауы
табиғи да.
Ақындар айтысының тағы бір ерекшелігі "ойында өрелік жоқ" дегендей,
айтысқа үлкен де, кіші де, еркек те, әйел де қатынаса береді. Тек талант-
дарыны болса, бәйгеге түсер шамасы болса болғаны. Майталман ақынның жарыста
таныла бастаған балаң ақынмен, ұлғайған ақынның жас қыз, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Айтыс
Қазақ жұмбақтарының көркемдік ерекшеліктері
Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері
Айтыс өнері
Жұматай Жақыпбаев шығармашылығының көркемдік ерекшеліктері
Қазіргі айтыс тілінің ерекшелігі
Айтыс – сөз барымтасы
Сағи Жиенбаев лирикасының көркемдік ерекшеліктері
Д. Исабеков шығармаларының көркемдік ерекшеліктері
Ғ. Мүсірепов шығармаларының көркемдік ерекшеліктері.
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь