Абай тілінің зерттелуі

Кіріспе

Мазмұны

1)Абай тілінің зерттелуі
2)Шежіре тілінің лексикасы мен фразеологиясы
3) Абайдың поэзия тілі, поэтикасы
        
        Кіріспе
Мазмұны
1)Абай тілінің зерттелуі
2)Шежіре тілінің лексикасы мен фразеологиясы
3) Абайдың ... ... ... ... ... Аса ... ... шығармаларының тілі екі тұрғыдан зерттеледі. Бірі - ... ... ... даму ... оның ... орны мен ... ... анықтау, екіншісі-оның өз қаламына тән шеберлік тәсілдері мен өзге де тілдік ерекшеліктерін талдау. Абай тілін де осы екі тұрғыдан қарастыру ... ... ол ... ... ... тұрған қалып-нормаларды дұрыс, көркем пайдалана білген қатардағы қаламгер емес, сол тілдің даму тарихындағы жаңа кезеңді бастаушы, сапалық жаңа түрінің іргетасын ... ... Қай ... ... да Абай ... өз ... сөз ету оның ... талдаумен қатар жүріп келді. Әрине, бір мезгілде, бірдей қарқында емес. Ең алдымен, ақын шығармашылығының идеясын, мазмұнын танып, ... күш ... сол ... ... көрінісі-тіліне үңілу содан кейін басталды. Абай шығармашылығы хақында ... ... ... ... соңы мен 20 ... ... жылдарында басталған болса, тілі жайында да алғаш рет сөз ... осы ... ... ... бұл әңгіме ұлы ақынның тілін нақты түрде талдау емес, жалпы тұжырым айту, қазақтың поэтикалық дүниесінің тіліне жаңа лептің келгенін атау ... ... 1901 ж. ... даласынан жиналып, Орыс географиялық қоғамына жіберілген өлең үлгілерінің ішінде Абайдың жылдың төрт мезгілі туралы өлеңдері: , , , деп ... ... ... Осы ... ... ... ... қолға алған орыс түркологі П. М. Мелиоранский, авторы кім ... ... де, бұл ... өзге ... бөлекше тұрғанын, олардың жазба әдебиет үлгілеріне жататынын айтты. Абай поэзиясы және оның тілі ... ... ... рет арнайы пікір айтқан - Ә. Бөкейханов. А. Байтұрсынов газетінің 1913 ж. 39-41-сандарында деген көлемді мақала ... ... өмір ... ... ... бере ... оның поэтикасын сөз етті. Ал С. Торайғыров журналының 1913 ж. 22-23-сандарында деген мақаласында сол ... ... ... мазмұн-мәнімен қатар, тілін де азын-аулақ сөз етеді, тіл жағынан Абай өлеңдерін өте жоғары қояды. ... 1922-23 ... ... ... ... аз-кем пікірлер мен кейбір араб, парсы, орыс сөздерінің түсініктемесін Абайдың 1922 ж. ... ... ... ... ... атынан берілген ескерту сөзден және татар ғалымы А. Сағдидың газетінің 1923 жылғы бірнеше санында басылған мақаласынан табамыз. ... ... ... ... орны мен ... ... ... 20 жылдардың ішінде, тіпті 30 жылдардың 2- жартысына дейін баспасөз бетінде болып келген пікірталастар ... ... тілі ... да ... ... ... ішінде, әсіресе, Ы. Мұстанбаевтың батыл да ашық айтқан пікірлері Абай тілі жөніндегі қазіргі бағаларымызбен ұштасып жатыр. 1930 ... орта ... ... Абай ... тілі жөніндегі пікірлер көбірек және айқынырақ айтыла бастады. Әсіресе, ... 1934 ж. ... ... болғанына 30 жыл толуын атап өту шаралары үлкен себепкер болды. М. ... Қ. ... I. ... Е. ... 3. Шашкин ұлы ақынның тілге деген көзқарасы мен еңбегін, сөз қолдану шеберлігі мен өлең ... ... сөз ... ... ақынның өмір кешкен ортасы мен қалдырған мұрасына үңілген еңбектерінде Абайдың тілі ... де ... әрі ... ... ... ... 1934 ж. деген мақаласындағы ойын 1951 ж. жазған деген еңбегінде де, ... ... ... монографиясында да өрбітіп, анықтап айтады. Бұларда Әуезов Абайдың қазақ әдеби тілінің даму ... ... ... келіп, екі ерекшелігін атайды: 1 - ; 2 - . Абай ... тілі ... ... ... ... ... - Қ. ... Өзінің мектеп оқушыларына арналған оқулықтарынан бастап, 18-19 ғ-дағы ... ... ... ... ... ғылыми зерттеулерінде, әдебиет теориясына арналған еңбектерінде Жұмалиев Абайдың шығармашылығымен қатар, оның тілін талдап: 1) ... ... де ... поэтикалық тілі дамып келді... оның өзінше даралық байырғылық сипаты болды. Абай осындай ... о ... ... ... ... ... жоғары мәдениеттілік сатыға көтерді. 2) Абай заманында едәуір етек жайған тілдегі шағатай шылау, ... ... ... ... ашты, қазақ тілін аса қадірлеп, таза сақтауға күш салды, оның сөздік қорының бір ... орыс тілі ... 3) Абай ... мол сөз ... ... ... өзі де жаңа сөз, жаңаша сөйлем құрылыстарын енгізді. 4) Өлең құрылысына қыруар жаңалықтар қосып, көркемдеудің жаңа ... ... ... ... ... Ақын шығармаларының тілі жайында жеке монография жазбаса да, ол жөнінде белгілі жазушылар мен ғалымдар Ғ. ... М. С. ... Б. ... Е. ... Т. ... Т. ... X. ... пікір айтты. Қазақ тіл мамандарының ішінде Абай тілі жайында алғаш терең әрі дәлелді пікір айтып талдау жасаған Құдайберген Жұбанов болды. 1934 ж. ... ... ... екі ... принципті пікір білдіреді: , түркі тілдес көрші халықтардың ең ірі қалам қайраткерлері... шағатай тілінің шырмауынан шыға алмай, шығармашылығына өз ана ... қару ете ... ... ... ... ... ... шығып, таза қазақ тілінде жоғары поэзия тудыруы. Екіншісі - ғасырлар бойы келе ... ... ... ең бір ... ... жарата біліп, әлсізінен безуі>>. Абай тілін танып-білу шын мәнінде 30 жылдардың ортасынан басталды да, 50-60 жылдар ішінде мәселеге С. Аманжолов, Н. ... I. ... Ғ. ... А. ... ... тіл ... қатысуына байланысты едәуір жандана түсті. 60 жылдардан бастап өзге тіл ... да: Ш. Ш. ... Е. ... Р. ... Т. ... Қ. ... Абай ... нақты фактілерін: сөз қолданысын, сөздің қазынасын, граммат. ... ... ... ... (1968) және (1971) атты ... жарық көрді. Аталған монографиялардың алғашқысында Абайдың әдеби мұрасы қазақ тілі тарихының материалы ретінде зерттелді. ... ... ... ... тіліміздің ірге тасын қалап, әрі қарайғы даму бағыттары мен принциптерін белгілеудегі Абайдың ерекше ролі мен теңдесі жоқ ... ... Ақын ... ... ... арналған 2-монографияда қазақ өлеңдерінің, оның ішінде Абай туындыларының синтаксистік амал-тәсілдері, ұйқасы, өлшемі, композициясы және олармен ... ... ... ... ... ... ... сыйымдылығы, көркемдік әсері жағынан Абай өлеңдерінің синтаксистік жазба поэзия талаптарына сай түсетін, өзіне ... ... ... ... ... көтерілген, кейінгі қазақ поэзия тіліне бағыт-үлгі болатын сипатта екендігі дәлелденді. Бүл 2 еңбекте негізінен Абай шығармалары тілінің лексикасы мен грамматикасы ... ... ... дегенмен, Абайдың шеберлік тәсілдері, даралық ерекшеліктері, қысқасы, көркемдік ... ... ... ... көтеріле алмаса да мұнда ұлы ақын поэтикасына қатысты мәселелер кеңінен қозғалды. баспасынан 1968 ж. жарық көрді. Бұл - ұлы ақын ... ... ... ... аса ... қомақты жұмыстардың бірі. Ол Абайдың тілін, әсіресе, лексикасын зерттеймін немесе білемін деушілерге өте ... ... ... ... бір ... немесе сөз тіркесінің қай мағынада қанша рет қолданылғанын, бір мағынадағы кейбір сөздерді Абай қалайша қатар жұмсағанын, оның ... ... жиі, ... ... ... көре алады. Мыс., Абайда тіршілік, тірлік, өмір, мағишат ... төрт сөз бір ... ... ... бұлардың қолданылу жиілігі, поэтикалық, жүгі бірдей емес: тіршілік 6 рет, ... 11, өмір 113, ... 1 рет ... Абай ... ... тікелей қатысты қарекеттің бірі - текстологиялық ізденістер мен түзетулер. Ақын мұрасының текстологиясына үңілу кейінірек басталды. Ақын мұрасының әр ... ... ... текстол. ағаттықтар мерзімді баспасөз беттерінде де, жеке жинақтар мен кітаптарда да ... ... ... ... ... ... ... Газет беттерінде жарияланған қыруар құнды мақалаларды былай қойғанда, журнал беттерінде жарық көрген З. Ахметов пен Ы. Дүйсембаевтың, Б. Жақыпбаевтың, М. ... Қ. ... М. ... ... мен Қ. ... ... жазылған (1959) атты кітабы Абай шығармаларының тілін ... ... ... ... ... ... ... бір тармағы ретіндегі Абай тілін зерттеудің 70-80 жылдық ... ... ... ... тілін жаңа сатысы Көтергенде,бұрынғы принципібағыттардың жоққа шығарып керісінше ең ... ... ... сақтап оларды әрі қарай ұстау.
Бұл принцыпты бағыттар
1)Өз дәуіріндегі өз туындысы жалпы халықтық сөйлеу тілін негізгі етіп ұстау.XV-XVIғасыр ... , ... ... лексикасы өзге екені даусыз .Дәстүр үкіметіне даусыз. XIX ғ ... ... , ... тілі.
Қозы көрпеш Баян сұлу жырларының көне нұсқасымен ... ... ... аймақтар заман тіліне биім
2)Жалғастылық принципі.Ертеде белгілі бір кезеңдердепайда бағытын ... ... ... ... ... ... ... осы принцип бойынша жүзеге асады.Сондықтан эпостық жырларда көртеген жыраулардың толғауында ұшырасатын тылсымдар, екінші бір ақындарда ұшырасудың бір ... жаңа ... ... ... ... ... ... туған заңдылық
Абай осы екі дәстүрдіде әрі қарай толықтырып жаңа мазмұнына сай етіп қолданды
Абай түсында және алдында қазақ ... ... ... дүниесінде ауызшада, жазбаша да түрде тараған әр алуан ... ... ... ... ... ... азаматтық және діни т.б
Дүние танымы мен суреткерлігіне бағыттап ол демохраттық идеяны ұстану,шығармашылығында азаматтық тақырыпта қалады.Бұлар ... ... ... партияға алынуы тиіс,ол қазақтың ұлттық жаңа әдебиеті үшін жалпы ... ... ... ... әдеби тіл-сан ғасырлар қазақ поэзиясы тілін таңдау
Абайдың қазақ әдеби тілін дамытудағы
1)дәстүрлі ... ... ... екі ... жазу,жаңа объектіні әр қырынан анықтау арқылы абай сөзінің метрорлық ... ... ... ... ... әр эксприссивті бояу күштің, модельдік реңкі бар сөздерді образ үшін пайдалану ... ... ... ... ... ... өзгеріс енгізу
Өзгеріс туғызған екі нәрсе 1)ақын жырлаған тақырыптар мен ... ... ... , ... образдар
Абайдың моральдік бейнесін беру сыртқы портрет беруде ақын жыраулардың жалпы түрде өсиет ақыл айтуы сияқты сипаты емес нақты заттың немесе іс ... ... ... ... әр ... ... өзін дәл атау түрінде жырлайды .
Жүйелеп айтсақ
А)сирек қозғалатын этнографизмдер мен көне сөздер
Ә)тілдік необлизмдер
Б)адамның ... ... ... сөздер
В)нақты қыимыл қозғалысы,сын сипаты білдіретін сөздерді өлең тіліне енгізу )ауызын ашып қазақтың тісін қайрау.
2)тұрмыстық сөздер
Д)дөрекі ауыз екі тіл ... ... ... ... ... (мал ,табиғат, айналадағы құбылыстар)
4)Фразеологиясы поэтикалық эксприсил құрал ртінде беру
Ақын поэзиясында жұмсалатын ,адам ... ... тілі жан ... ... ... ... ... қазақтың өзіне дейінгі және өзімен тұстас өлең сөзіне қатаң талап қойып, кей сәттерін сынай отыра, ... ... ... ... және даму ... мен ... ... кетпеді, өйткені бұл - көркем сөз дамуының объективті ... ... Абай буын саны ... ... ... дейін болмаған жаңа түрін жасағанымен олардың барлығы да силлабикалық құрылыс заңдылығына бағынады, өйткені қазақ өлеңінің жасалу ... өзі - ... буын ... ... Абай ... ... саны мен ... қарай небір алуан жаңа түрлерін ұсынғанымен олар өлеңді ұйқасқа құру ... ... ... ... ... ... ... негізгі белгісі - аллитерация емес, ұйқас. Абай қазақ өлеңі бұрын білмеген теңеудің, эпитеттің, метафораның жаңа түрлерін ұсынды, ал ... ... ... мен ... ... Абайға дейінгі қазақ өлеңіне де тән болатын. Бұл ... да ... ... етуі ... емес еді. Бірақ осылардың барлығын жетілдіру, түрлендіру, жаңа сапалық белгілер қосу тұрғысынан. т-н дамытуда Абайдың еңбегі орасан зор болды. ... ... ... ... іші ... ойға толы ... күш ... Ойға құрылған өлең сол ойды дәл, әсерлі етіп беретін амал-тәсілдерді іздестіреді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... элементтердің айқындала түсуі басым.
Абай қазақ тілінің сөздік құрамына өзгеріс енгізді. Өзіне ... ... ... көп ... тұрмыс-салттық лексиканы, қарапайым сөздерді, терминдік мәнге ие болған ескі, жаңа ... өлең ... ... ... ... ... ... айналдырды. Абай шығармашылығы тақырыбының бірі және бастысы - ... оның ... ... ... ... ішкі дүниесі, іс-әрекеті. Және бұл тақырыптарды Абай бұрынғыдай жалпы түрде, есиет-ақыл айту түрінде емес, ... ... әр ... әрмінез- қылықты дәл көрсету сипатында жырлайды. Сондықтан адамның белгілі бір сәттегі психология күй қалпын дәл беру үшін бұрыннан тілде қолданылатыны ... ... ... ... сағыну, ләззат алу тәрізді дағдылы сөздермен қатар қазақ өлең-жырлары тілінде көп кездеспейтін суыну, ысыну, өлең ... бос ... ... ... ... сияқты жай-күй атауларын пайдаланады. Абайда жалпы адамды әр алуан жақтан бейнелейтін етістіктердің ... және ... ... ... ... айту керек. Сырт қарағанда жоқ бұртақтау, тыртыңдау, арсаңдау, босқа талтаңдау, ит ... ешкі ... ... ... деген сияқты сөздердің өзіне де стильдік жүк артып, поэзия тілінің құралына айналдырған.
Абай ... ... ... ... образдау тән. Мысалы, аңға салған құс пен одан қашқан түлкінің суретін көзге елестетіп беру үшін ақын ... ... ... ету, ... ашып ... ... суылдау сияқты сөздерді ұтымды пайдалана білген.
Мағына ауыстыру, теңеу сияқты ... ... ... ... ... бақсының моласындай жалғыз қалу, безгек ауру сықылды жүдететін ... ... алма ... ... қыз, өмір жолы - иген жақ т. б. ... топтардың ішінде тек күнделікті тұрмысқа қатысты немесе поэтикасында сөз болу қасиеті (мағынасы мен бояуында) бейтарап сөздерді ғана емес, ' ... ... ... оқу-білімге, философия мен дінге қатысты сөздердің поэзия тілінемолынан қатыстырылуы және ... ... ... ... көркемдік құралына айналуы - Абай өлеңдері тілінің бір ерекшелігі. Абай поэтикасында ... ... тағы бір ... ... ... ... көбінесе қазақ халқының сан ғасырлық күн көріс тіршілігінің негізі - малға немесе ез көзіндегі қазақ тіршілігіне таныс ... ... ... ... ғана емес, сол образдардың тыңдығында, бұрын айтылмаған теңеу, ... ... ... ... - мәліш саудаға, алыс-берісті - асық ұтысқа, бозбаланы-оңғақ бұлға ... ... ... ... қулыққа байлағанда-кестің бау деуі осыны көрсетеді. Абай талаптың аты, ... ... асау ... ... ... ... аты, қу ... қулық сауу деген соны фразеологизмдерді жасауда да малға қатысты бейнелі сөздерді ... Абай ... ... әрі ... ... ... ... тәсілдің бірі төксе түзу саласына қатысты. Текст түзу дегеніміз шығарманың бір ... ... ... бір ... өн ... ... ... айқындайтын, модальдық реңктері біртектес сездірді шоғырлап беру болса, Абай сездің белгілі бір поэтикалық мақсатты өтеуі үшін сол текстегі өзге сөздерге иек ... яғни ... ... ... екенін жақсы сезеді. Мысалы, деген шағын өлеңінде ақын өз заманындағы қоғамның аса ... ... ... ... ... сұм-сұрқия, қу, білгіш деген зат есімдерден бастап, құдай ату, бұтып-шату, есіру, ісіп-кебу (ауыспалы мағынада), қабару (бұл да), ит ырылдату, ... ... ... ... ... қылу деген етістіктерді қолданады. Бұлардың әрқайсысы - экспрессоид, яғни әрқайсысында жағымсыз қылық, іс-әрекетті білдіретін мағынамен қатар сол ... ... өтіп ... бояу бар: ... ... жай айту емес - ... құр ... емес - есіру, жай шығынды болу емес - шығынға белшесінен ... жай ... қылу емес - ... ... ... б. Бұл ... әрбіреуі осындай экспрессияға ие болса, олар бір жерге, бір ... ... ... ... мен ... одан сайын күшейіп, өлеңді дүниеге айналдырады. Текст түзудің тағы біржақты үлгісіне өлеңін келтіруге болады. Бұл өлең - ... ... ... ... ... ... ... деген көзқарасы, философиясы, сондықтан ақын мұнда абстракт ұғымдарды сөз өтуді, ол үшін сол ұғымдардың атауын таңдайды. Бұл ... ... тіл (бұл атау ... ... поэзия, сөз деген ұғымдарды білдіреді), ой, әдет, қайрат, сөз (толғаныс, өлең, пікір), мінез, насихат, есек, ынсап, ұят, дәулет, нәсіп, ... ар, ... ... ... ... ... ... жоқтық, қулық, сұмдық, қорлық, мақсұт, абұйыр, талап, ғылым, дерт, жалғыздық деген сияқты 40-қа жуық абстракт ұғым ... ... ... ... ... ... мән бар: осы сөздерді талғап, таңдап келтірудің арқасында өлеңге философия сипат беріліп тұр.
Сол сияқты өз замандастары - ... пен ... , - ... ... ... дәл, әсерлі етіп беретін сөзімдік әсері күшті поэтикасында құралдарды іздеп, ол үшін бейнелі, көркем бояуы қалың, яғни ... ... ... бар етістік сөздерді шоғырымен келтіреді. Бір ғана ... ... ... ... ... ... жасауда ақын далпылдап, барқылдап, бартылдап, тарқылдап, қарқылдап, ... ... ... ... ... ... сөздерді топтап келтіреді. Бұл өлеңді құрайтын езге сөздер де модальдық реңкі жағынан осылармен келеді: мұнда ... ... беру ... емес - ... сөзі ... ... мықтап ұстау, қатты ұстау деген сөздер әлдеқайда әлсіз, бояусыз, бейтарап іс-әрекет атаулары ... еді, ... ... ... ... ... сөзі қатысқан, десе, болыстың жүрегі жай лүпілдемейді - суылдайды т.б. Образ жасауға қатысқан бұл етістіктердің баршасы ... шақ ... ... ... ... қолданылған. Тегі, бұл тұлғаны белгілі бір стильдік жүкті көтеретін құрал есебінде жұмсау қазақ поэзиясында, оның ішінде Абайда әбден ... амал деп ... ... Абай ... ... ... ... әсерлі боп естілетін әсіре қызыл сөздерден аулақ болу ... ... ... ол ... ... ... гөрі соныларын іздейді. Мысалы, Абай бұрынғы әдеби ... жиі ... ару ... ... пәк ... берен, берік, байтақ (хандық, ел.жұрт), ауыр, көп, күшті сияқты эпитеттерді мүлде қолданбаған. Қанша әдемі болса да дағдылы образдау (ару қыз, ... ... ауыр ... ... ... ... ... идеяға сай келе бермей, құр әсем жылтырақ тіркес ... ... ... Мұны ... өзі де ... рет ескертіп өтеді: бірде десе, енді бірде ... ... өз ... ... ... ... жаңа ... ескертеді. Ол жаңалық - поэтикасында элементтердің кәнігі түрлерін қолдана бермейтіндігі. Сол сияқты халықтық символдарды ... ... ... ... ... ... ... да талғаммен, кемде-кем алады. Мысалы, еркіндіктің образы тарлан, тарпаң сөздері Абайда жоқ, ал алғырлықтың ... ... - ... құс, ... ... символы - бәйтерек, тойымсыздықтың, қаскөйліктің образы-аш бөрі, ... ... ... - ... ... Абай сөз ... етіп ... ездерінің тура номинативтік мағынасында жұмсаған, ал бұлан, бөкен сияқты сөз - образдау Абайда тек мақал-мәтел, тіркес құрамында ... ... ... ... ... қызыл гүл - жастықты, сұлулықты, жолбарыс - ... ... ... ... ... ... ... қашуы - көне мұрадан мүлде бас тартуы емес, немесе қайткенде де жаңалыққа құмарлығы да емес, поэзияның жаңа ... ... ... Абай, әрине, қазақ поэзиясы тілінің бұрынғы амал-тәсілдерінің бәрінен мүлде бас тартқан жоқ. Ауыз әдебиетіндегі деген сияқты штамптарды олардың ... ... ... сипатына сай келмегендіктен қолданбаған, өйткені бұлар батырлық жырларға тән, өзге орында, әсіресе лирикаға мүлде ... ... Ал реті ... ... Мысалы, жоқтау топтамасындағы өлеңдерінде бұрынғы ауызша әдеби тілден келе жатқан образдарды - тұрақты тіркестерді кездестіруге болады. , . Тіпті өзге ... де Абай иіні ... ... ... ... ... ... . . Бірақ бұлар сан жағынан көп емес.
Ақын өзіне дейінгі ауызша әдеби тіл поэтизмдерінің ... ... ... ... оның ... алаш (қауым), айдын (жасқану), азырқану (қомсыну, азсыну), ағын ... ... арай ... арай - таң), арзу (тілек, арман), әз (құрметті), дидар (жүз), алқау (қолдау) сияқты сөздер семантикасында көтеріңкі реңк бар ... ... ... ... образдау жасауда бұрынғы дәстүрдің кейбір үлгілерін пайдалана отырып, ол образдардың беретін әсерін күшейте түсті. Ақын да образдардың көбін қазақ ... сан ... ... ... ... - ... ... жасайды. Адал еңбексіз күнкөрісті жөн көретін замандастарының жағымсыз портретін: немесе деп жылқыға ... ... ... деуі, дегені, деуі мал өсіру тіршілігінен алынған, көпшілігі тіпті қазақ әдеби тіліне тән дәстүрлі образдар. , , ... ... ... ... ... ... ... жат болар. Абай поэтикасында экспрессияның құралы ретінде фразеологизмдерді, оның ішінде ез ... ... ... ... ... Ақын жас ... (Әбдірахманның) өнер-білімге ұмтылғанын құр талаптанды, ұмтылды деп білдірсе, бұл сезердің поэтикасында бояуы дегенмен мүлде шендесе алмас еді. Алғашқы вариантта тек ... бар, ... жоқ, ... поэтикасында образ бар. Сол сияқты қуатты, қажырлы, күшті деген ... мен ... ... ... күші, бояуы бірдей емес.
Поэтикасында жүк арқалауда кез келген ... ... ... міндетін көтере бермейді. Мысалы, ерім сүру, ерім кешу дегендер де қалыпты тіркестер, бірақ осылар Абайдың ерім ... кию, ... ... шығу ... ... ... ... образдылығына теңесе алмайды. Сондықтан Абайдың фразеологизмдердің образдылығын дамытқанда, бұрынғы дайындарын өлең тіліне ... салу ... ... ... ... ... құбылту сияқты қызмет істеді.
Қазақ әдеби тілі образды фразеологияға бұрыннан да ете бай ... ... бойы ... бір ... ... ... бірден-бір мықты құралы болып келді. Мұны Абай да берік ұстайды. Аузымен орақ ору, ... ... алты ... ала ауыз ... ... ... ... басқа шауып, төске өрлеу, қарағайды талға жалғау, су төккісіз жорға тәрізді өте образды ... Абай да ... ... ... ... тіркестерді өзге сөздермен және қосақтап, олардың экспрессивтік бояуын тіпті қалыңдатып жібереді. Мысалы, іспен емес, құрғақ сөзбен көрінетін мылжың, ... ... ... ... орақ ... ... фразаның езі өте әсерлі, күшті, осыны Абай деп үстемелеп, экспрессивтік еңін одан әрі аша ... Абай ... ... фразаны өзгертіп, сөз қосып, сөз алып күшейте бермейді, басым ... ... ез ... ... Жаңа ... ... ... оларды тың образдарға пайдалануды Абай жүйеге айналдырды (қ. ), Тың образды тіркестер ... - Абай ... аса ... ... ... ... ... жағынан бір-бірімен жанаспайтын сөздерді тіркестіріп, оларды поэтизмге айналдыруда Абай қазақ ... ... ... жол ... ... деген жолдарда көңілдің бәйгеге шабуы дегеннің өзі мүлде тың образ, оны тың етіп тұрған - көңіл деген ... ... ... шабу ... ... ... ... тіркесуі, ал сол көңілдің бәйгеге бірде күйлі, бірде күйсіз түсуі - тағы да образды ... Жаңа ... ... ... ... ... ... тіркестер құрастыру үшін бір сезді қазық етіп алу тәсілін Абай ұсынды. Бұл Абайға дейінгі ... ... ... ... құбылыс. Мысалы, Абай сату етістігін қазық етіп, бұрыннан бар сақалын сату, арын сату ... ... ... ... ... сату, күлкі сату, құлағын сату, жүзін сату, өз басын сату, жүрегін ұстап сату, сөз сату ... ... ... ... көпшілігі өс өрлі, әсіресе жағымсыз образ жасайтын ... Сол ... ... ... ... ... күйлеу, күлкі күйлеу, ойнас күйлеу), сауу (қулық ... адам ... ... ... бағу (күлкі бағу, ғылым бағу, ел бағу), табу (ақыл табу, ақылды болу деген жаңа мағынада, енер ... ... ... ... қазық етіп жасаған жаңа фразеологизмдер төк сонылығымен ғана емес, тың образдылығымен құнды. Абай мұндай жаңа тіркестердің семантика. ұйтқысы етіп ... де ... ... жеке алғанда сирек көздесетін мақтан сөзін 56 рет қолданып мақтанға салыну, мақтанға орналастыру, ... ... ... ... ... қуу ... ... мағыналық тірегі етіп алады.
Абай поэтикасында елеулі орын алатын құбылыстың бірі-динамизм ... яғни ... бір ... ... образды етістіктерді жеке де, шоғырлап та жиі қолдану. Бұл динамизм кебінсе көсемшенің -п ... ... және ... -мақ ... тұлғасымен беріледі. Оның үстіне бір өлеңнің тұтас бойына немесе оның үлкен бір бөлігінде етістік ... ... ... шоғырымен қатысады. Мысалы, деп басталатын өлеңінің 12 шумағының 10-ы Умақ, -мек жұрнақты етістік ... ... ... өлеңдерінде -п жұрнақты көсемше тұлғасы тұтас ұйқас құрап, бірде қимылдың санын, бірде іс-әрекеттің өзін білдіріп, өлеңдерді нағыз ... ... ... ... жаз суретін осы кезеңдегі табиғаттың, жан-жануарлардың, адамдардың іс-әрекеттерін, қимыл-қозғалыстарын ... ... ... Ақын ... құрал ретінде кейбір морфолог. тұлғаларды да қолдануға жол ... ... ... образ жасауда -сы жұрнағымен келген сөздерді (жер тәңірісу, қалжың бассу) қолдануы, -мақ жұрнақты етістіктерді өлең ... жиі ... ... бола ... Алдыңғы тұлға көбінесе көлгірсу реңкі бар модальдық құрал ретінде жұмсалса, соңғы -мақ жұрнақты сөздер өлеңге динамик. сипат беру мақсатымен ... ... ұғым ... ... сөз ететін өлеңдерінің философия мазмұнын таныту мақсатымен жұмсалған. Сұраулық шылауымен келгенсейлемдерді қолдануда Абайда жай сұрай салу мақсатында емес, белгілі бір ... ... ... жүк ... қолданылған. Мысалы,


сияқты жолдардағы сұраулық шылауымен келген сөздер алдыңғы айтылған идеяны (сұм дүние тонап жатыр... балалық елді) күшейте түсіп, өзіне ... ... яғни ... ... баяндалуы ғана емес, сол шындық арқылы өмірі баянсыз, мақсатсыз, күйбеңмен өткен адамысың, әлде керісінше ме ... ... ... Абай ... ... ... ұғым атауларын поэтизмге айналдыру кезге түсуді. Мысалы, ақын өлеңдерінде ... ... ... сөз деген сөздер әрі өте жиі қолданылып (жүрек - 156 рет, сөз - 376 рет), әрі ... тура ... гөрі ... ... ... - , сез-) ... Абайда объектіні әр тұрғыдан сипаттау басым, сондықтан ол теңеудің дәстүрлісін де, өзі қолданған жаңаларын да пайдаланды. Абай ... ... ... ғана әсерлі емес, соны түрлерімен де құнды. Ақын теңеулері оның дүние танымының, философия тұжырымдарының айнасы, сол айнаны тіл құралымен керсуде ... ... және бұл ... бір ... ... ... тілдік амалы -дай жұрнақты тұлғаны немесе секілді (сияқты, тәрізді) сездірін коп қолданбауы, ол теңеуді көбінесе тұжырым, констатация ... ... ... , Жүрек - теңіз, қызықтың бәрі- асыл ... т. ... ... дейінгі сан ғасыр шоғырын жинап келген қазақ ... ... ... көркемдеуі бейнелеуіш құрал-тәсілдерін дұрыс танып, жақсы қабылдап қана қоймай, оның көп тетігін қайта бұрап, көп ... ... ... яғни ... құралдарды пайдалану принциптеріне, әдіс тәсілдеріне өзгерістер енгізді, кейбіреулерін жүйеге айналдырды, жаңаларын қосты, барларының ... ... Абай ... ... ... ... көркемдік дүниесінің синтезі ғана емес, жаңа кезеңінің, классик. жазба ... ... ... жол салған үлгісі болды.[1]
Шежіре тілінің лексикасы мен фразеологиясы
Қыдырғали ... ... ... негізін қыпшақ тобына жататын түркі сөздер қорғайды.Мысалы осы тұстағы өзге түркі ескерткіштеріндеау,ел,ал,ев ,еу болып келетін ... ... ... үй түрінде қыпшаққа оның ішінде қазақша тұлғада жұмсалған.Сол ... ... ... ... ,біреу,аңча, башлық,ййақа,йарлықа,қыр ой,урушты,учрады,чапты дегендер таза қыпшақ сөздері.
Тек жеке сөздер емес ,тұрақты немесе лексикалықтіркес болып келетін сөздер де қыпшақ тілдерінде оның ... сол ... ... ... тән ... ... көрсетуге болады.Мысалы,шежіре тілінде кздесетін қыз берді, ел болды,ажабқа қалды,бәнде қылды,фарман қылды,кіріфтарлық чекті,хуш келдідеген тіркестер беретін мағналары мен ... ... ... ... тілімен бірдей түседі.бұл ретте образды тұрақты тіркестердің шежіре тілі мен қазіргі қазақ тіліндегі бірдейлігі өте-мөте көзге түседі.Олардың бірқатары бұл ... сол ... ... ... ... ... тілін қазақ тіліне жақындатып ,яғни оны қазақтың жазба әдеби тілі деп ... ... ... аяқ асты ... ... ... бір йашады, ол хатунын йеңгелете алды, көңүл қалышты, қыз айттурды, тілеген тіледі, хатуын йіберді, деген ондаған фразеологизмдердің біз ... етіп ... ... ... ... ... мен ... көрнісі қазақ пен дәлме-дәл келеді.
Әрине Қыдырғали жылнамасы тілінде қазақ тіліне тән емес ... ... ... сай ... ... ... тұрақты тіркестердің аз емес екендігі сөзсіз.Әсіресе фонэтикалық тұлғалануы бөлекше йағмур, тигәр, тағ,туды,сығыр,төгүрек, қатығ тәрізді сөздер мен ... ... ... ... көне ... ... сол ... қазақ авторының анатіліне тән варианттарымен қатар қолданғаны байқалады.
Ескерткіш тілінің лексикалық қазынасына тән тағы бір сипат- сөздердің жараспалылығы, яғни бір ... ... көне жаңа ... ... ... - ... ... түрлері ретіне қарай бірінің орнына бірі қолданыла берген. Бұл жарыспалылықтың кейде тіпті ешқандай стильдік не өзге себепетері жоқ ... ... ... ... бір ... ... ... оның екінші эквивалентімен түсіндіріп отыру әрекеті де байқалады.Мысалы әмірші ағынасындағ бек,әмір сөздерін кейде қазақтың аға сөзімен ... ... бегі мың ... ... ... жұбайы мағынасындағы лауазымды білдіретін хатун сөзі осы ... ... ... еке ... ... жүреді
Бірінің орнына бірі жұмсала беретінділігі белгілі/мәшһүр,йазылды-шарх берілді,күн туғышмашрақ бу ... ... ... ... ... ... деген сөздердің алдынғы қатарын түркі тұлғалары құраса, екінші қатары араб пен парсы сөздері болып келеді
Мұндай лексикалық жараспалылық- тек біз талдап ... ... ... ғана емес ... ортағасырлық түркі ескерткіштерінің сипатына тән қасиет,Бұл бір жағынан,әлі жеғке-жеке тілдер болып ... ... ... ... тілдерінің лексикалық нормасы тұрақталмағандығын танытса, екінші жағынан ,орта ғасырлардағы түркі жазба ... араб және ... ... ... ... ... көрсетеді.Үшінші ден көне түркі Орхон-Енисейжазбалары тілімен ерте ортағасырлардан келе ... ... ... ... әдеби дәстүрінің әсері әліде бар екенін байқатады.Мысалы, көне ... ... мен ... ... ... жалғауы, екінші буынды езуліктің орнына еріндік у ... жазу өте ... келе ... ... ... тек қазақ шежіресі тілінің белгісі емес, сол кезеңдердегі барлық түркі жазбаларына тән ... ... ... ... ... бөгде тілдік сөздердің мол екендігін көрсету керек.Олар ... араб және ... ... ... ден дерексіз ұғым атаулары.Өзге түркі ескерткіштеріндегідей мұнда араб, парсы сөздерінің түркілік ет қыл бол деген сияқты көмекші етістіктермен ... ... ... ... ... ... етістіктердің көбі түркі тіліндегі эквиваленттерінің орнына жұмсалады.Мысалы Қыдырғали түркінің ... сөзі ... оның ... ... қылу ... араб ... ... жасалған күрделі етістікті қолданады.Сол сияқты жерлеу етістігінің орнына дафн қылу, жинау деудің ... жам ... ... ... орнына ихтийат қылу деген араб сөздерін ... ... ... етістіктерді пайдалану- шежіре тіл үшін кәнгі амал
Жылнама мәтінінінде араб, парсы сөздеріне басқа бірен саран монғол және қытай сөздері бар. ... көбі әр ... ... ... мен ... ... ... және сипаттама атаулары болып келеді.Бұларға монғол тілінің нойан, гүрген,боқауыл,корчы ,йағучы,сечен,казик,екечі сияқты сөздері жатады.Сондай ақ ... ... ... ... ... ... ... азық түлік),түмен(он мың),жұңқар(оң қанат),күрең(1000 үйден құралған ауыл),йаса(заң),йусун(әдет),улағ(ылау көлік)буғтақ(тұрмыс ... ... ... бас ... ... де ... автор қолданылған стильдік ерекшеліктердің бірі-ол монғолдың осындай сөздерін келтіре отырып,қассына(кейде йани деген шылаудың көмегімен)түркіше эквивалентін көрсетеді:һукәр йыл,йғи сығыр болғай(яғни сыир жылы ... ... ... тілі ... көп ... ... өзі негізінен жалқы есімнен қатар қолданылатын лауазыматаулары болып табылады:фужин түркіше хатун, монғолша еке деген сөздердің баламасы,тайши-мемлекеттік дәрежеде ... бар ... ... баламасы,гөйәң-ұлы әмірші, анші-түмен басы,гөрхан-хандардың ханы т.б.
Индоевропа тілдерінен жалпы есімдерден көрәл- корольдық және улкрстанхристиандар деген екі ақ сөз ... ... ... ... сөздердің қолданылуының бірнеше себептері бар .Араб және ... ... ... ... тұсындағы түркі жазба әдебиетінің барлығына тән тілдік норма.Оның үстіне Қыдырғали туындысының дені ... ... ... болғандықтан автор кейбір парсы сөздерін олардың түркіше тепе тең баламасынжарыстыра қолданған.Мысалы ,даст/қол дүйім//екінчі,хуб/йахшы,бисйрар/көб.Автор кейде тіпті ... ... ... ... XVI-XVII ... ... ... тілдеріне енген араб ,парсы сөздері едәір мол болған , олардың түркі жазба ескерткіштері оның оның ішінде қазақ жазбалары да ... ... ... бұл түркі жазба әдеби тілдеріне тән белгінің бірі-халық ... ... ... ұғым ... болып келетін араб пен парсы тілдері де актив қолданғандары, бұл ретте әсіресе ... ... ... ... ... ... етістіктерімен тіркесу арқылы күрделі етістіктермен тіркесу арқылы күрделі етістік жасау пайдалану өте- мөте көзге түседі
Сөз ... ... ... ... ... ... ... нормалану процесі әлі аяқталмаған , жүріп жатқан әдебиет болғандықтан, бұл ... ... ... ... ... ... орын алған
Сөйтіп ,XVI ғасырдағы қазақ жазба әдеби тілінің лексикалық сипатын былайша көрсетуге болады:сөздік қазынаның ... ... оғуз ... мен көне ... ... ... ... тіл дәстүрінің жалғастылық,іліктестік принціпіне қарай болған құбылыс , ал дәстүр жалғастылығы ортағасырлық түркі жазба тілдерінің барлығына тән ... бірі ... ... ... алып қолданылған лексикалық қабаты мол болды,олардың бір тобы халық тілінее кірген ерме сөздер болса,екінші тобы ... жоқ, ... сол ... ... сол саутты оқырмандар үшін жат болып көрінбейтін сөздер құрайды.Бұлда ортағасырлық түркііііі жазба дүниелеріне тән ... ... ... табылады,Осы екі ерекшелік жазба туындылардың мәтінінде лексикалық жарыспаллықтыңпайда болуына әсер етеді.Бұл заңдылықтардан қазақ жазба тіліде тысқары қалмады
XVI ... ... ... ... ... қазақ жазба тілінің Орхон-Енисей ескерткіштерімен көне Ұйғыр жазбаларынан жалғасып келе жатқан көне элементтерден едәуір арылғаны байқалады, сондай ақ ескі өзбек,ескі ... ... ... араб ... ... ... алшақтата бастағанын көруге болады.Граматика саласына келсек мұнда Қыдырғали жылнамасының тілі шағатай тілі ... ... атап ... табыс шығыс септік жалғауларының қазіргі қазақ тіліндегідей фонетикалық варианттары жоқ, олардың сөздің соңғы дыбысының дауысты , ... , ұяң ... ... ... бір ғана ... ... да/-ден,)жалғанады.Тек барыс септігі қатаң - қа,-ке және ұяң - ға,-ге ... ... ... келе ... ... ... сақтаудан туған жайт, емледегі мұндай ж заңдылық жазба дүниелерде ұзақ уақыт бойы сақталып келгені тек қазақ ... емес өзге де ... ... жазба тілдеріне тән
2)III жақтағы тәуелдік жалғауы сөзге жатыс,барыс, шығыс септік қосымшаларынның арасына қыстырма дәнекер ... ... ... й ... хақ ... ... ... тілдерінің заңдылығы .Сонымен қатар Қыдырғали шығармасы тілінде ... ... типі де яғни н ... ... келгендеріде бар.Бұл-Қыдырғали заманындағы түркі жазба әдеби тілінің нормасы.Бұл жерде қазақ жазба әдебии тілінің шағатайлық нормадан біртіндеп бойын аулақ сала бастағаны ... ... екі ... ... және - дан, ... жарыса қолдануы да екі күштің,Яғни қыпшақ тілдері мен көне ұйғыр жазба дәстүрінің үндестігі деп аталатын нормасына бағынуы
5)Қадырғали жылнамасының тіліне қарасақ, ескі ... ... ... етістіктің шақ,райә, есімше, көсемше категорияларының қыпшақ тілдерінің, оның ішінде қазақ ... ... ... тұра ... ... кейбір тұлғалары да қолданылғаны байқалады.Мысалы, бір - екі ... ... ған ... ... ... - мыш жұрнақты варианты және келершақтың - ғусы//-гүсі жұрнақты түрлері түркі ескерткштерінің тілдерінде бұрыннан келе жатқан ... ... көне - у/-йу ... ... ... жоқ
6)Қазақтың орта ғасырлардағы ауызша да жазбашада тілінде ... ... ... - ғай ... етістік тұлғасы жиі қолданылған ,бұл осы күнгі а+ды(болады, келеді,дегендер сияқты)қосымшалармен келген етістік ... ... ... ... йылы ... ни қой йылы ... ... қазіргеше айтсақ ,қойын жылы, яғни қой жылы болады деген түрде келер,
7)Қимыл есімі - ... ... ... Бұл да ... ... ... ... дәл қазақ тіліндегідей шақтық мағынада жұмсайды.Шағатай тілінде бұл тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... септелген түрлері өзге қыпшақ тілдеріне тән тұлғада келеді: ... ... ... ... аңа, аңар ... ... шағатайлық
Сөйтіп қазақтың ескі жазба әдеби тілінің морфологиялық құрылымында ... ... ... айтарлықтай.Дегенмен оның негізгі шағатай тілі болғандықтан осы жазба дәтүр бойынша қолданылған оғуз және ұйғыр тілдеріне тән тұлғалар да едәуір орын ... ... ... ... ... ... ... тән.
Сөз болып отырған жаз ба әдеби тіл араб жазуын пайдаланғандығын білдіредіЕмілеге келгенде орта ғасырлық түркі жазбаларының барлығына ортақ дәстүрлі жазу ... ... атап ... ... ... ... дыбысының дауысты қатаң ұяң болып келуіне қарай үндесуінің сақталмауы, сондай-ақ қыпшақ тілдерінде сөз ... ұяң ... ... ... ... ... бойынша қатаң дыбыс әрпін жазу/тоғуз,йаға/жоғары.Тәуелдік жалғауілары немесе ... ... өзге де ... ... сөз ... қатаң дыбыстардыұяңдатпай жазуда емле дәстүріне берілген құрмет,некен-саяқ болса да йақшы,ұқшар сияқты қыпшақтың тұлғалардың йақшы,охшар болып жазылуы да көне ... ... ... ... ... ... ... тілінің лексикалық-орфографикалық нормасын қатаң сақтаған:бас емес,баш,қыс емес қыш т.т.Әрине Қадырғалидың түсында-ақ қазақтың сөйлеу тілі бас ,қыс,қылыш сөздерін с,ш,ж ... ... ... ... бірақ қазақтың XVI-XVII ғасырлардағы жазба тілі бұл ерекшелікті көрсете ... ... ... ... салан жалқы есімдер мен жеке сөздердің ж мен ... ... ... ... ... ... ескі өзбек ескі татар, ескі қазақ жазба ... ... ... ... ... тілінің белгілерін ортақ етіп, барлығынада бірдей қолдану-ортағасырлардағы түркі жазбаларына тән заңдылық болған,ол тәртіпті бұзып,өз ана ... ... , ... ... ... ... ... да алмаған
Қадырғали шежіресінің көркемдік сипатын әңгімелесек , мыналарды айтуға болады.Ең алдымен,-бұл ескі ... ... ... ... ... ... тұңғыш проза жанрының үлгісі.Бұл шығарма өзінің көркемдік композициялық құрылымы жағынан екіге бөлінеді:бірі-автордың өз қолтаңбасы көрінген бөліктері олар бен соң жағындағы өзі ... ... ... ... ... ... еркін аудармажағы.
Алдынғысында, әсіресе Қадырғали қазақтың нағыз билерінше толғайды,оның барлық эпитет,теңеу метафора сияқты көркемдеу құралдары параллельдеу түзетін синтаксистік құрылымдары ... ... ... тілімен көркем түрде берілген монолог болып келеді деуге болады.Ал аударма жағы жылнамалар стильі сақталған ... ... ... ... ... жай ... ... келеді, шығарма өткен замандардағы оқиғаларды баяндау болғандықтан етістік ... ... ... ... ды-ді,жұрнағымен келген; көмекші ерді/еді етістігі актив қолданылған; шежірелерге тән стереотип ... бірі адам ... ... санамалап отыру т.б орын алған.Әрине маман жазушы, тарихшы болмағандықтан , әрі солкездегі аударма әдебиеттің тәжірибесі қалыптаспағандықтан шығарма мәтінінде стильдік ... да жоқ ... ... сөйлемдегі орын тәртібінің бұзылыуы сияқты сәттерде көрінеді, бұл көбінесе ... ... ... ... тікелей әсері екені байқалады.
Жалпы XVI-XVII ғасырлардағы ескі қазақ жазба тілінің проза жанрында синтаксистік амалдардың әлі белгілі бір ... ... және ... тұрақталмағандығын атауға болады
Міне сөйтіп, қомақты әрі аса маңызды ... ... ... ... шежіресі тіліне қарап,XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың бас шамасындағы қазақ ... ... ... дәстүрдің сипатын біршама осылайша танимыз.
Пайдаланған әдебиеттер
* Абай. Энциклопедия. - Алматы: Бас редакциясы, баспасы,
* ... Р. Абай ... мен 19 ... жазу ... ... зерттеудің маңызы.
* Абай Құнанбайұлы Шығ. жинағы. І том ... ... 1966,

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Жансүгіров шығармашылығы3 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев Құнанбайұлы4 бет
Абай және казіргі заман Шоқан және географиялык детерминизм З.Фрейд және психоанализ 4.Ф.Ницше және аса кушті адам8 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абай Құнанбаев туралы7 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Алаштың бас шығармасы13 бет
Жұмабаев Мағжанның тілдік тұлғасы26 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы3 бет
М.Әуезовтiң «Абай жолы» poмaнындaғы әдет-ғұрып, тұрмыс¬-салтқа байланысты лексика67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь