Салт-дәстүрлер негізінде экологиялық тәрбие беру мәселесі

Кіріспе
1 Салт.дәстүрлер негізінде экологиялық тәрбие беру мәселесі
1.1 Оқушыларға салт.дәстүрлер негізінде экологиялық тәрбие берудің теориялық негіздері
1.2 Халықтық педагогикада тәрбиенің түрлері
1.3 Экологиялық тәрбие және ағарту
2 Ұлттық дәстүрлерді насихаттаудың тәрбиелік мәні
2.1 Қазақстандықтардың ұлттық салт.дәстүрлерiн марапаттаудың әлеуметтiк мәнi
2.2 Дәстүрлі тәрбиенің ерекшеліктері
2.3 Салт.дәстүрлер негізінде оқушылардың экологиялық тәрбиесін қалыптастыру жүйесінің тиімділігі
2.4 Жеке тұлғаның тәрбиесін қалыптастыру және дамыту
Қорытынды
Пайдалынған әдебиеттер тізімі
        
        Кіріспе
4
1 Салт-дәстүрлер негізінде экологиялық тәрбие беру мәселесі
6
1.1 Оқушыларға ... ... ... ... ... ... негіздері
6
1.2 Халықтық педагогикада тәрбиенің түрлері
7
1.3 Экологиялық тәрбие және ағарту
8
2 Ұлттық дәстүрлерді насихаттаудың тәрбиелік мәні
12
2.1 Қазақстандықтардың ұлттық ... ... ... мәнi
12
2.2 Дәстүрлі тәрбиенің ерекшеліктері
13
2.3 Салт-дәстүрлер негізінде оқушылардың экологиялық ... ... ... ... Жеке ... ... ... және дамыту
22
Қорытынды
28
Пайдалынған әдебиеттер тізімі
31
Мазмұны:
Кіріспе
Дүниежүзілік қауымдастықтың қазіргі кезеңдегі дамуында адам мен табиғат арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы экологиялық мәселелерді шешу ... ... ... ... Адамзаттың жаҺандық дағдарысы жершарының экологиялық үйлесімділігінің жеке бөліктері болып табылатын аймақтық деңгейдегі мәселелерден туып отыр. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... ... арақатынасын ұйымдастыруға бағытталған барлық әлеуметтік институттарын жұмылдыру қажет.
Ел Президенті ... ... ... қиын ... ... нақты атап өтіп: , - деген болатын. Бұл мәселенің тиімді шешілуі мектепте оқушыларға ... ... мен ... беру ... ... экологиялық тәрбиесін қалыптастыру барысында мүмкін болатыны анық.
Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңында атап ... Осы ... ... ... ... беру ... ... буыны болып саналатын жалпы орта білім беру мектептерінің оқушыларына саналы тәртіп пен сапалы білім беріп, туған жерінің табиғатын қорғайтын мәдениетті ... етіп ... ... рөлі зор ... ... ... ... саяси, әлеуметтік және экономикалық дамуындағы жаңару процестері өткен тарихымыз бен мәдени мұраларымызды қайта қарауды, рухани құндылықтарымызды саралап, оны ... ... ... ... арқылы оқушылардың экологиялық тәрбиесін қалыптастыруға қолайлы жағдайлар жасалып отыр. Экологиялық тәрбиені халық педагогикасы арқылы қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының мүмкіндіктері мол.
Өскін ... ... ... ... жан ... ... ... ұлы орыс педагогы К.Д. Ушинский "әрбір халық пен ұлт өз ана тілі мен ... ... ... даму ... орай ... ... ... керек" деген өзінің ұлағатты ойын "Родная речь" атты еңбегінде ерекше атап айтады. Халқымыздың ұлы перзенті Ы.Алтынсарин өзінің ... ана ... ... ... ... оның табиғи ортасы мен халқының салт-дәстүрі рухында тәрбиеленетін болса, оның сана сезімінің ... ... де ұлты мен ... қызмет ететін көкірегі ояу, салауатты азаматтар болып өседі" - ... ой ... ... ... ... ... ... отырып, жаңа заманның көкірегі ояу, ұлттық сана-сезімі жоғары саналы азаматын тәрбиелеу ұзақ әрі күрделі процес болып табылады. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... өз ... табуды қажет етіп отыр. Аталмыш мәселені шешуде көптеген ғалымдар өз ... ... ... ... - ... негізі арқылы оқушылардың экологиялық тәрбиесінің қалыптастыру жүйесін теориялық тұрғыда қарастыру.
Зерттеу тақырыбының нысаны - оқушылардың экологиялық тәрбиесін қалыптастыру ... пәні - ... ... ... ... экологиялық тәрбие беру барысы.
Зерттеу объектісі - педагогикалық ... ... ... тақырыбының міндеттері:
* салт-дәстүрлер негізінде оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... салт-дәстүрлер негізінде оқушылардың экологиялық тәрбиесін қалыптастыру жүйесін оқып үйрену;
* салт-дәстүрлер негізінде оқушылардың экологиялық тәрбиесін ... ... ... ... ... ... екі ... қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Бірінші тарау деп ... Ол үш ... ... атты бірінші бөлімінде оқушылардың экологиялық тәрбиесін қалыптастыру процесі туралы жазылған. атты ... ... ... ... ... сегiз түрi қарастырылады. атты үшінші бөлімінде экологиялық тәрбиенің қалыптасу мәселесі сипатталады. Екінші тарау деп аталады. Ол төрт ... ... атты ... бөлімі - ұлт мәдениетiнiң өзiндiк ерекшелiгi жайында. атты екінші бөлімінде қазақ ... ... ... ерекшеліктері қарастырылады. атты үшінші бөлімінде оқушылардың экологиялық тәрбиесінің құрылымын сипаттайтын жалпы педагогикалық-психологиялық білімдер жайлы ... ... ... ... экологиялық тәрбие беру туралы көптеген әдебиеттер пайдаланылып, ... ... ... ... ... ... ... тәрбие берудің маңызы өте зор.
1 Салт-дәстүрлер негізінде экологиялық тәрбие беру
1.1 Оқушыларға салт-дәстүрлер негізінде экологиялық тәрбие берудің ... ... ... ... ... ... талдау негізінде зерттеу проблемамызды тұлғалық-бағдарлық, жүйелілік, іс-әрекеттік тұрғыдан қарастыруды ұйғардық. Осыған орай ... ... ... ... ... мәні ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыру мәселесінің теориялық негізін айқындау , , , , ұғымдарының бірлігі мен ерекшеліктерін ... ... ... тұлғаның мәдениетін қалыптастыру және дамыту үшін оның ғылыми ... ... ... ... ... ... ... назар аудардық. Осыған байланысты психологиялық, педагогикалық тұрғыдан экологиялық мәдениеттің мәні және құрылымы ашып көрсетіледі. Экологиялық мәдениет дүниежүзілік ... ... ... және ... ... деп ... және экологиялық қауіпсіздікті болжау, айнала қоршаған табиғи ортаны қорғау мен жақсартуды қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... адамның тіршілік әрекетінің рухани-адамгершілік саласы ретінде оның табиғатпен өзара әрекетінің ерекшелігін сипаттайды және экологиялық сана, экологиялық қарым-қатынастар, экологиялық іс-әрекеттер ... ... ... ... ... ... ... ұғымы педагогика саласында экологиялық білім беру мен тәрбиелеу мәселесіне айналады. Бұл педагогикалық мәселеге тұлғалық тұғырына сәйкес адамды табиғаттың ... ... жер ... ... және ... мәдениеттің, тарихи процестің дамуының субъектісі ретінде қарастыруды талап етеді. Сонымен қатар тұлғаның экологиялық мәдениетінің қалыптасуы оның жергілікті, аймақтық, ұлттық, ғаламшарлық ... ... ... әрекетіне тәуелді болғандықтан, халық педагогикасының құралдарын пайдаланудың қажеттігін туғызады. Халық ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін, туған тарихын біліп және құрметтейтін, өзара қатынас жасай білетін, өзін-өзі жетілдіру арқылы өмірлік ... жете ... ... және ... ... құндылықтарды қастерлейтін, жеке қызығушылықтары мен қажеттіліктерін қоғам талаптарымен үйлестіре білетін тұлғаны қалыптастыруға бағытталғандықтан, ... ... ... Олай болса, қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың ... ... ... ... жұмыстарын ғылыми тұрғыдан қарастырып, ұйымдастыру жолдарын зерттеуге баса назар аударуды талап етеді.[1]
Жоғарыда айтылғандар қазақ халық педагогикасы ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарының төмендегі ерекшеліктерін анықтауға негіз болды:
біріншіден, халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың ... ... ... ... жұмыстары жетекші фактор болып табылады;
екіншіден, өлкетану жұмыстары экологиялық мәдениетті ... ... ... әсіресе экология және географиямен тығыз байланыстылығымен ерекшеленеді;
үшіншіден, өлкетану жұмыстарының ерекшелігі топонимика, ... ... ... ... өзгешеліктерімен анықталады;
төртіншіден, аталмыш жұмыстардың келесі ерекшелігі тарихи мәліметтермен тығыз ... ... ... ... және ... оқу пәнінің негізгі ұстанымдары, әдістері, құралдарымен сипатталады;
бесіншіден, өлкетанудың тағы бір ерекшелігі сыныптан тыс ... ... ... соқпақ, саяхат, экспедициялар сияқты жұмыс түрлерін ұйымдастырылуымен байланысады;
алтыншыдан, экологиялық ақпараттарды жинау барысында мектеп оқушылары өзінің тұрғылықты жерінің жағдайы, жергілікті тұрғындардың ... ... ... бұрынғы және қазіргі қарым-қатынастары бойынша әр түрлі дерек көздерін, мұрағат қорларын, мұражай материалдарын ... ... ... ... теориялық білімдерін практикада қолдануға нақты мүмкіндік беріп, туған жеріне, отанына деген ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі бар оқу-тәрбие процесіне айналады.[2]
1.2 Халықтық педагогикада тәрбиенің түрлері
Халықтық педагогикада тәрбиенiң сегiз түрi бар. Олар: дене, еңбек, ... ... ... ... ... ... тәрбиелерi. Ендi осы тәрбие түрлерiне қысқаша тоқталып кетейiк.
Жеке адамды жан-жақты дамытуда дене тәрбиесiнiң рөлi ерекше. Дене тәрбиесiнiң мақсаты оқушының денесiн ... ... ... ... шынықтыруға, күн тәртiбiн дұрыс ұйымдастыруға, салауатты өмiр салтына тәрбиелеу. Халық педагогикасында дене тәрбиесi адам ... ... ... бастап қолға алынады.[3]
Халық еңбектi бүкiл тәрбие жүйесiнiң күретамыры деп қарастырған. Еңбекке асыл ... ... ... ... ... деп оқушыны еңбекке сүйiспеншiлiкпен, еңбек адамдарына құрметпен қарауға, халық ... ... ... ... ... ... ... iс-әрекетiнiң барысында олардың дағдысы мен iскерлiгiн қалыптастыруға, сөйтiп болашақта мамандық тандауға дайындау деп ... ... ... ... және ... бағдар беру оқушылардың қоғамға пайдалы, өнiмдi еңбекке тiкелей қатысуы ... ... ... ... ... жеке адамды адамгершiлiк және зиялылық жағынан қалыптастырудың негiзгi көзi болып табылады.
Адамгершiлiк тәрбиесi дегенiмiз окушыларды қоғамның моральдық нормасын орындауға белсене қатыстыру, ... ... ... пен мiнез-құлық тәжiрибесiн қалыптастыру, Отанға, халқына, еңбекке және қоғамдық ... ... ... ... тәрбиелеу.
Акыл-ой тәрбиесi әр заманда жастарға бiлiм берудiң негiзгi құралы болып келдi. Ақыл-ой ... -- адам ... ... Сол ... ... ... ... басты шарты болып табылатын бiлiм қорымен қаруландыру, ... ... ... меңгерту, бiлiм, бiлiк, дағдылар мен дүниетанымын қалыптастыру мiндеттерi шешiледi.[4]
Тәрбиенiң басқа салаларымен тығыз байланысты тәрбиенiң түрi ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Экономикалық тәрбиеде көзделетiн мақсат -- ... ... ... ... қоғамның экономикалық саясатын ұғындыру, өндiрiс, айырбас, бөлiсу және тұтыну ауқымындағы негiзгi экономикалық қатынастарды тәжiрибеде ... деп ... ... ... дегенiмiз -- экологиялық нормалардың, ережелердiң ... ... ... ... және экологиялық мәдениет дағдысын қалыптастыру. Экологиялық тәрбие ... ... ... ... ... ... iс-әрекеттiң барысында адам өзiн қоршаған ортаға тiкелей әсер ете алады.
Сондай-ақ, адамның сұлулық сезiмдерi олардың өмiрiнде зор рөл атқарады. Әсемдiктi көре, ... ... бiлу ... ... ... байытады. Сұлулықты танытудың негiзгi құралдары әдебиет және өнер. Сұлулық тәрбиесiнiң мақсаты оқушыны көркемдiк пен ... тани ... оған баға ... ... ... ... жеке басының эстетикасын, қатынас эстетикасын, үй-жағдай және киiм-кешек эстетикасын қалыптастыру, талғампаздыққа тәрбиелеу және сыртқы ... мен iшкi ... ... ... ... ... құқықтық мәдениет болмай қоғам алдындағы мiндеттердi орынды шешу мүмкiн емес. Адамның құқықтық мәдениетi күрделi. Ол әр адамның құқықгық тәрбиесiнiң ... ... ... Құқықтық тәрбие деп оқушыға құқықгық бiлiм беру, занды құрметтеуге, ... ... ... ... үйрету деп түсiнуiмiз керек. Адамның неғұрлым құқықтық ... ... және ... ... ... оның ... мәдениетi жоғары болады.[5]
1.3 Экологиялық тәрбие және ағарту
Экологиялық тәрбие және ағарту -- адамды қоршаған табиғи ортаны ұғынып қабылдауға, табиғатқа ... ... ... сендіруге, оның байлықтарын жоғары саналылықпен пайдалануға дағдыландыру.
Экологиялық ағарту. БҰҰ Қазақстанды экологиялық ... өте ... ... ... ... ... ... табиғи байлықтарды пайдалану тонаушылықпен жүргізілуде. Қоршаған ортаны қорғау туралы, ерекше қорғалатын ... ... ... ... нормативтіқ-құқылық базалар, экономикалық механизмдер болғанымен іс жүзінде ол заңдар, ережелер өз дәрежесінде жұмыс істемей жатыр. Мұның бір себебі, азаматтардың ... ... ... ... ... ... - бұл ... экологиялық сауаттылығы, ақпараттармен хабардар болуы, табиғатты тиімді пайдаланудың нормаларын күнделікті орындау белсенділігі мен сенімділігі.
Қазіргі кезде ... ... беру және ... ... ... тәрбие беру мен білім жүйелері дамуының өзекті бағыттарының бірі. Экологиялық білімсіз ... ... сана құру ... емес.[6]
Қоғамдық экологиялық сана қоғамның экологиялық проблемаларымен күресуде мықты фактор болып табылады. Мысалы, ... - ... ... ... ... ... жеткен мемлекет. 60-шы жылдардың соңындағы үлкен экологиялық қарсылықтар мемлекеттік табиғат қорғау жүйесін ... алып ... Ол ... ... ... тек ... ... ғана алға мақсат етіп қойып, қоршаған ортаның жайы еш ескерілмеді. 70-ші жылдардың бас ... ... ... ... ... экологиялық стратегия іске аса бастады. Қазір Жапония экологиялық саясаты жағынан дүние жүзі бойынша алдыңғы қатарлы мемлекеттердің бірі. 60-70-ші жылдардағы АҚШ-тағы ... ... да ... ... проблемаларды шешуге мәжбүр етті.
Экологиялық тәрбие - бұл адамдардың сезіміне, санасына, көзқарастарына әсер ету әдістері. Ол ... ... ... ... ... ... ... табиғат ресурстарына ұқыптылықпен, үнемшілікпен қарауға, оның жай-күйіне жаны ашып қарауға, табиғи ортада өзін өнегелі ұстауға әсер етеді.
Экологиялық тәрбие қоғамдық ... ... ... қамтып бірнеше деңгейлерде жүргізілуі керек. Жеке тұлғаның түзілуі негізінен ... ... ... ... ... қоғамдағы негізгі мінез-құлық нормаларымен қатар, экологиялық мәдениеттің де ... ... ... ... ... кездегі ситуациялардан кейбір парадокстарды байқауға болады. Көбіне, балалардың экологиялық білімділігі ата-аналарының деңгейінен әлдеқайда жоғары. Ата-аналары мен ... ... ... ... ... қоршаған ортаға ешқандай жамандық жасамай-ақ тіршілік ортасына белгілі бір дәрежеде зиян ... ... ... ... ... қалпына келмейтін табиғи ресурстарды оңды-солды шашудамыз, суды, ауаны ластаудамыз, көптеген тұрмыстық қоқыстарды шығарып жатырмыз. Табиғатты ... өз ... ... болады - бұл суды үнемдеп жұмсау, оның ластануын төмендету, озон бұзатын заттары жоқ аэрозольдарды қолдану және т.б. ... ... ... басы отбасында түзіле бастайды.[7]
Одан кейінгі экологиялық тәрбиенің қалыптасуы қоғамның ... ... ... Бұл ... ... ... олардың экологиялық мәдениетінің деңгейіне, қоршаған табиғи ортаны қорғау мақсаттарына қаншалықты көңіл бөлініп жатқанына ... ... ... әртүрлі жолдармен жүргізуге болады. Бұл жерде баспасөз ақпарат құралдарының (БАҚ) және Қоғамдық экологиялық ұйымдардың ролі зор. БАҚ ... ... ... ... жағдайлар туралы дабыл қағып халықты құлағдар етіп отыруы керек. Осының арқасында халықтың экологиялық сана-сезімі өсіп, көтеріледі.
Экологиялық тәрбие экологиялық білім ... ... ... беру - ... орта ... ... гимназия, колледждерде, жоғарғы оқу орындарында үздіксіз экологиялық білім беру жүйесін жетілдіру мен ... ... ... ... беру - бұл ... ... ... іргелі негіздері ретінде жалпы экологияның теориясы мен практикасын игеруге бағытталған оқыту жүйесі. Ол ... ... ... мен ... игеруге бағытталған оқыту жүйесі - табиғатты қорғау ... ... ... ... - ... ... ... үшін қажетті білімді, әдетті, ептілікті, икемдікті қамтиды. Ол кәсіби мамандарды дайындауға ықпал етіп, кадрларға ... ... ... ... ... ажырамас бөлігі болып табылады. Заңдар бойынша экологиялық тәрбие мен ... ... ... ортақ, кешендік және үздіксіз болуы қарастырылған.
Бәріне ортақ принципі бойынша экологиялық тәрбие мен білім беру ... ... ... қамтуы керек. Экологиялық пәндерді оқыту жоғары оқу орындарының ... ... ... ... жоғарыда айтылғандай, экологиялық ағарту жұмысы тек оқытумен ғана шектелмеу керек, бұл ... ... ... ... ... ... ... да ролі зор.
Экологиялық тәрбие мен білім берудің кешендік принципі бойынша, әртүрлі екі процестің ғылыми негізделген әдістемелік талаптарды ескере ... ... ... ... кешенді әсер етуі.
Үздіксіз принципі, азаматтардың, мамандардың, басшылардың кәсіби жұмысы барысында қоршаған ортаға, ... ... ... әсер ... ... ... ... және білім беру жүйесі бойынша өздерінің біліктілігін көтерудің құқығы мен міндеттерін білдіреді.[8]
Сонымен, экологиялық тәрбие мен білім берудің негізгі ... - ... ... ... болып табылады. Экология міндеті - адамның тіршілік барысында ... ... ... ... Ол өз ... ... қоғамдық мәселелермен қатар, өзі тіршілік ететін ортаны басқаруды да белсенді, көрегендікпен шеше алатын жеке тұлғаның дамуына ықпал ету.
Экологиялық ... ... және ... ортаны қорғау саласында шешімдер қабылдауға қоғамның қатысуы бойынша Қазақстан қол қойған Орхус Конвенциясы халықтың ... ... ... ... жол ... ... ... дайындықтан өткен тәрбиешілердің жеткіліксіз болуына және оқу құралдары мен бағдарламалардың болмауына байланысты 323 000 бала экологиялық ... беру ... шет ... ... 3 ... аса ... оқитын республика мекетептерінде экология сабақтары жүйелі түрде өткізілмейді. Оқу процесінде пайдаланатын экология пәні ... ... мен оқу ... ескірген, қазіргі таңдағы Қазақстандағы экологиялық проблемалардың ерекшеліктерін көрсете алмайды. Осы күнге дейін ... ... ... берудің біртұтас бағдарламасы және экологиялық арнайы мектептер, ... ... жоқ деп ... ... оқу ... ... ... беру біршама кәсіби деңгейде жүргізіледі. Қазіргі кезде Қазақстанның көптеген жоғары оқу орындарында экологиялық пәндері бар ... бар. Айта ... ... ... ... ... даярлауда тек жетекші университеттер ғана есепке алынады.[9]
2 Ұлттық дәстүрлерді насихаттаудың ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк мәнi
Егемендi елiмiзде 120 ұлттың өкiлдерi ұзақ жылдар бойы тату-тәттi, бiрге өмiр ... ... Ұлт ... ... ... идеологияның оң ықпал еткенiн естен шығаруға болмайды.
Соңғы он бес жыл iшiнде әлемнiң әр түпкiрiнде этникалық және дiни қақтығыстардың жиi ... ... ... бiрлiгiн күшейтудегi идеологиялық жұмыстардың әлсiреуiнен де болып отырғаны көпке аян.
Ел президентi Н.Назарбаевтың ... ... ... айтылғандай "Iшкi саяси тұтастық пен қоғамның топтасуы саяси, идеологиялық, дiни, этникалық немесе таптық мүдделердi ... ... ... ... мен ... мәдениеттi насихаттауға байланысты" деп қарауға тура келедi.
Ұлт мәдениетiнiң өзiндiк ерекшелiгiн ақтара қарап терең ... ... ... бәрi де оның тәрбиелiк мәнiн сөз етпей ... ... ... ... тыс ... ... да жоқ, педагог та жоқ" деп орыстың ұлы педагогы К.Д.Ушинский текке айтпаған.
Ұлттық ... ... -- ана тiлi. Тiлiн ... этнос, өзiнiң бұрынғы этностық қасиетiнен айрылады. А.Н.Толстойдың "Тiл ұлттың жаны... идеяның, сезiмнiң, ойдың жанды көрiнiсi" деуi де ұлт ... ... ... басқаларға бейнелеп бере бiлудегi артықшылығын көрсетуi деуге болады.[10]
"Тiл -- халықтың тарихы, ... ... ... мәдениетi. Тiлсiз мәдениет пен тарихтың дамуы мүмкiн емес" (А.И.Куприн) деп қарайтын болсақ, ... ... де асыл ... ... ... тiреледi.
Ұлттық мәдениет пен мемлекеттiк тiлдiң өркендеуi Қазақстанда тiршiлiк ететiн жүзден астам ... ... ... ... ... ... мұрындық болып отыр.
Этностық мәдениеттiң өсiп-өркендеуi үшiн де қолайлы жағдай, мәдени кеңiстiк керек. Ол кеңiстiк деп ... ... ... ... ... оқу ... ұлттық мәдени орталықтар мен газет-журнал, көркем және ғылыми әдебиеттердi, ғылыми зерттеу және әкiмшiлiк мекемелерiн жатқызамыз.
Соңғы он бес жыл ... ... ... 4-5 ... ... ... аз ұлттардың балаларының ана тiлiнде оқу оқып бiлiм алуына, ұлттық мәдениет ... ... бiр ... ... да қолайлы жағдай туғызылды. Республикамызда 15 ұлттың тiлiнде 36 жексембiлiк дiни ... ... ... Онда 2500 ... 970 ... ... оқиды.
Бүгiнде республикада немiс, өзбек, ұйғыр, корей, украин, татар тiлдерiнде 138 мың дана ... ... ... ... ... ... және ... берiледi. Республикамыздың кiтапханаларында корей, немiс, өзбек, ұйғыр, татар тiлдерiнде 70 мың данадай кiтап қоры бар. Қоғамдық ... ... ... ... ... ұлт өкiлдерi жұмыс iстейдi.
Ақпарат құралдары арқылы оқу-ағарту және мәдениет орталықтарында халық-саны аз ұлттардың салт-дәстүрлерi, музыкасы мен ... киiм ... ойын ... ... ... ... мол мағлұматтар берiлiп келедi. Мектептер мен балабақшаларда, арнаулы орта және жоғары оқу орындарында ән-күй, би ансамбльдерiнiң ... ... ... мен ... ... жиi ... ... мен ойын алаңдарында ұлттық спорт, ойын түрлерi өткiзiлiп, олар ұлт достығының кепiлдiгiне айналуда.
Неке сарайлары мен ауылдық клубтарда жас жұбайлардың ... ... ... ... ... халық арасында кең насихатталуда.
Жақсы дәстүр жалғаса берсе екен деген игi тiлекпен Қазақтың Ы.Алтынсарин атындағы бiлiм академиясының этнопедагогика және тәрбие лабораториясының ... ... ... ... ... ... поляк, корей, дүңген, тәжiк, түрiк, өзбек, ұйғыр т.б. ... ... ... ... ... озық ... ... 2000 жылы "Санат" баспасынан "Халық - ... ... атты ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерi, ән-күйлерi, ұлттық ойындары бiрнеше жинақ болып басылып шықты.[12]
Осының бәрi ... ... ... тiлi ... ... бiр, салт-дәстүрi ұқсас елдердiң ұлттық мәдениетiн, бала тәрбиелеу дәстүрлерiн халық арасында кең түрде насихаттауда ... ... ... ... ... ... ынтымақты күшейтудегi нақтылы iс-шаралар.
Қазақстан халықтарының елiмiздiң экономикасы мен мәдениетiн өркендетудегi соңғы ... қол ... ... ... пен ... нәтижесi деп қарауға тура келедi.
Егемендi елiмiздi бұдан әрi де бейбiт ... ... ... десек әрбiр ұстаз бен ата-ана, саналы ұлт өкiлдерi:
Ынтымақ елдiкке жеткiзедi,
Береке бiрлiкке ... -- ... ... қағидасын үнемi iс пен әрекеттiң пәрмендi құралы ретiнде пайдалануды естен шығармауы керек.
Қазақ халқында ешқандай қағазға жазылмаса да, бала тәрбиелеудің ... бір ... ... Ол ... ... балаға, баладан оның ұрпақтарына жалғасып келе жатқан ... ... ... мен ... Олар халық педагогикасының басты тарауларының бірі.
Халық тәрбиесі - сол халықтың ой-арманымен, ... ... ... ... ... ... ұлттық тәлім-тәрбие дәстүрімен тығыз байланыста туып, өсіп-өркендеп, дамып жеткен тарихи және мәдени мұрасы.[13]
2.2 Дәстүрлі ... ... ... оқ ... ... ұлды өздерiндей еңбексүйгiш, малсақ, жауынгер, әншi, күйшi, аңшы, құсбегi -- бесаспап ... етiп ... ... ... ... бойына өнер мен еңбектi, iзгi адамгершiлiк қасиеттердi ... ... Ер ... бес ... ... ат ... тартып азамат болғанға дейiн мал бағу мен аң ... отын ... қора ... ... ... ... ... тұрмысқа қажеттi бұйымдар жасауға, яғни қолөнер шеберлiгiне баулыған. Әсiресе әкелерi мен аталары ұлдарға мал жаюдан бастап шаруаның ... ... ... ... ... ... ерте ... саулатып қоя бермей, алдын кес-кестеп қайырып, тоқтатып жаю, шаңқай түске дейiн жусатпауды ... ... ... ... жаю, туа ... ... алып жылы ... тез жеткiзу, қойдың қозысын ауыздандыру (енесiн дүрыс емуге үйрету), жаңа туған жас төлдi аяқтандыру, т.б. әдiс-тәсiлдердi баланың жасынан бiлуiн қадалаған. Ат ... ... ... ... үшiн ... күре ... қан алу, еркек малды пiшу, қойды қырқу, тоғыту, мал сою, түйе қомдау, түйеге жүк арту, ... ... ... ... сiреден таспа тiлiп, айыл, қамшы, жүген, шiдер өру, қой қосақтау, түйе матау, кесек құйып, қора салу, ... ... асау ... оны ... ... үйдi ... оны тiгу -- мiне ... бәрi ер баланы жастайынан еңбекке тәрбиелеудiң өзегi болған. Ежелден мал бағып, айға қарап ... ... күн ... ... ... өз ... өсiмдiктiң түр-түсiн ажырата бiлуге, қараңғы түнде жүлдызды аспанға қарап бағыт-бағдар белгiлеп, қоныссуды дәл табуға үйреткен.[14]
Қонақ күту, үлкенге иiлiп сәлем ... ән ... ... ... күй ... ... ... жаңылтпаш-жұмбақ үйрету немесе теңге алу, жамбы ату, ... ... ... ... ... ұлт ... ... тәрбиенiң басты шарты болып есептелген.
Қазақта қонақ күтудiң де жазылмаған, бiрақ дәстүр болып қалыптасқан заңы бар. Үй иесi ... ... ... тойдырғаннан кейiн, жатар алдында өзi ауылдың алты ауыз өлеңiн айтып немесе күй ... ... ... ... де, ... ... кәде" сұрайды. Қонақ өлең, жыр, қисса, ертек, терме, толғау айтып берiп немесе күй ... өз ... үй ... ... ... ... болған.
Үнемi үйге келген қонақтан өлең-жыр, ертегi, аңыз әңгiме естiп өскен балаға да жастайынан сөз өнерiне бейiм, өнегелi, өнерлi ... ... әсер ... ... кәде" мен "ауылдың алты ауызы" жастарды сөз қадiрiн бiлуге, ... ән мен ... ... өсiруде белгiлi рөл атқарған.
Баланы жастайынан сөз өнерiне баулу, мақалдап, тұспалдап ойды көркем ... ... ... жеткiзе бiлуге үйретудi ата-бабамыз мақсат тұтқан. "Бiлiмдiден шыққан сөз, талаптыға болсын кез" деп текке айтпаған.
Сөзiңдi айт ұққанға,
Айтып айтпай не керек -- ... ... ... -- ... ... осы ойды меңзейдi.[15]
Сондай-ақ қонақтың "ат тергеу" салты да болған. Ол үйге келген үлкенге 5-6 жасар баладан бастап отбасы мүшелерiнiң бәрi ... ... ... ... баладан жетi атасын таратып берудi талап ... Бала ... ... жетi ... дейiнгiлердiң аттарын атап шығып, қай рудан екенiн ... ... ... ... ... бол!" деп ... бередi. Ат тергеу далада кездесе қалғанда жолаушылардың бiр-бiрiне сәлемдес-кеннен кейiн де iске асыратын әдетi. Мәселен, жасы үлкен адамға жасы кiшi ... ... ... амандасқаннан кейiн, қарияның "қарағым, қай рудансың, қай ауылдың азаматысың?" деп сұрақ қоюы заңды болған. Осы кезде жасы кiшi ... ... ... ... ... Оны бiлмеген ұят саналған. Ондайларды "жетi атасын бiлмейтiн -- жетесiз!" деп сөгетiн болған.
Жiгiттiң үш жұрты. Ол -- өз ... ... ... ... жұрты деп аталады. Ел азаматы осы үш ... ... әке ... ... мен шеше ... ... алған жарының ел-жұртын) жақсы ажырата бiлуi заң болып саналған. Үш жұрттың жәй-жапсарын ұлдың ... ... ... ... ... ... ... мiндет санаған.
Отбасындағы ұл тәрбиесiнде әке мен аталардың рөлi ерекше. Әке үйелменнiң басшысы, ... ... ... асырап сақтаушысы, қамқоршысы. Әкенiң мiнез-құлқы, өзгелермен қарым-қатынасы, өнер-бiлiмi -- ұл ... көз ... ... ... ... ... ... нысанасы. Қазақта бiреудiң баласы жақсы, өнегелi азамат болса: "Оның әкесi немесе атасы жақсы кiсi едi, өнегелi жерден ... ғой" деп ... ... ... ... ұл өседi, шешеге қарап қыз өседi", "Әке -- ... бала -- ... "Жас - ... көзi, кәрi -- жастың тезi", "Ата -- ... ... ... да осы ... ... қуаттауынан туған.[16]
Отбасында әкелерi немесе аталары өз өнерлерiн балаларына үйретiп, олардың өзiндей мерген, аңшы, құсбегi, қолөнер шеберi немесе әншi, ... ақын етiп ... ... ... Ата ... баласының қууы, оны мирас етуi ежелгi ел дәстүрi болған. Қазақ халқының ... жетi ... ... ... аңшылық немесе ұсталық, күйшiлiк, емшiлiк өнердi қуып өткен адамдар жиi кездеседi. Осындай әке мұрасын жалғастырушы өнерлi жастарды дәрiптеу қазақ ауыз ... ... орын ... ... Құламергеннiң баласы Жоямерген, Тобықбай сыншының баласы Толыбай туралы ертегi-аңыздар осы пiкiрдi дәлелдейдi. "Атадан ұл тумас болар ма, ата жолын қумас ... ма" ... ... да -- сол ... ... балалары мен немерелерiне ертегi, аңыз-әңгiме, мақал-мәтелдер айтып берiп, шешендiкке, тапқырлыққа тәрбиелеген. ... ... ... ... ... ... ұлы ақын-жазушылар-дың немесе Төлеби, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке сияқты ел билеушi шешендердiң жастайынан елдiң салт-дәстүрлерi мен заңдарын, ... мен ... ... ... ... ... көп бiлуi ... мен аталарының әсерi екенi сөзсiз. Көптi көрген қариялар отбасының, ауыл-аймақтың үлгi тұтар тұлғасы, тәлiм-тәрбие ... ... ... бала ... ... ... үлкендерi, әсiресе қарттары араласқан. Үлкендер ауыл-дастарының балаларының өрескел ... ... ... ... ... ... ақыл айтуға, тiптi реттi жерiнде ұруға да хұқылы болған.[17]
Ән айтуға, күй шертуге, зергерлiк өнерiне бейiмi бар ... ... ... ел iшiндегi аты шыққан әншi, күйшi, ұсталардың жанына қосып, шәкiрттiкке беруi ата ... ... ... Ал ... ұстазын ұлы әкесiндей сыйлауы, оның өнерiн жалғастырып, көпке тарату немесе жақсының жанында жүрiп, өнегелi шешен, ақын, билердiң, ... ... ... ... алу олар үшiн парыз боп есептел-ген. Сол ... ... ... өнер ... ... жолын қуып, өнерiн жалғастырған. Мысалы, Төле би, Қазбек, Әйтеке билердiң ұстазы Әнет ... ... ... өсиет-өнегелерi, Бiржанның өнер мектебiнiң түлектерi (үкiлi Ыбырай, ... ... ... Ақан серi, Мәди), Тәттiмбеттiң шәкiрттерi (Жақсымбет, Қыздарбек, ... ... ... ... (Сейтек, Дина, Соқыр Есжан) -- ұстаздарының ұлағатын, өнер туындыларын жадында сақтап, бүгiнгi күнге жеткiзушiлер.
Сондай-ақ, атақты үйшi ... ... ... ... Үйсiнбай, отамашы Шоқбатыр, Кәдiрсiз, Смый, суретшi Ә.Қастеевтер -- өз өнер мектептерi бар ... ... ... өнер ... ... ... арқылы тарап, бiрден-бiрге жалғасып, бүгiнгi дәуiрге жеткен.
Ежелгi ата-бабаларымыз "Жiгiтке жетпiс өнер аз", ... ... ... де ... ... ... деп ... отырып, қолөнерi мен шешендiк, тапқырлық, ақындық өнердi тең санаған.
Өнегелi, өнерлi, "Сегiз қырлы, бiр ... ... ... ... ... ... ... Ал аталар жолын қуып, өнерi мен өнегелi iсiн жалғастыру жастарға да үлкен сын болып саналған. "Ата көрген оқ жонар" деген ... соны ... өссе -- ... көркi. Қай ата-ананы алсақ та, қызының ертең барған жерiнде балдай ... ... сiңiп ... ... жар, ... келiн, аяулы ана болуын армандайды. Қасиеттi ана қызының тәрбиелi болып өсуi үшiн жасынан ақ ... ... ... ... ... Халқымыз "Келiн-нiң -- аяғынан, қойшының -- таяғынан" дегенде, жаңа отаудың ... ... ауыл ... ... ... ... ... тәлiм-тәрбие беруiн келiннiң жақсы-жаман қасиеттерiмен өлшеген.[18]
Қазақ халқы келiннiң келген жерiнде жақсы жар, абзал ана, ұқыпты әйел болуы, бiрiншiден, оның ... ... ... десе, екiншiден, келген жерiне де байланысты деп ... Жаңа ... жас ... ... ... ... ас ұстау, бала күту, т.б. мәселелерде үнемi ақыл-кеңес берiп үйретiп ... ... ... ... қайын ененiң топырағынан" деп, ененiң жас келiнге қамқоршы болуын талап еткен. Сондықтан да ... ... ... ... -- ... жаман ауылға келген келiн-келсап" деп текке айтпаған.
Әйел қандай биiк дәрежелi жұмыс iстемесiн, қайда болмасын оның ең ... ... -- ... ұрпақ әкелу, бала тәрбиелеу. Көп жағдайда отбасының берiктiгi әйелге байланысты. Әйел сабырлылығы, кешiрiмдiлiгi, ... ... ... қасиеттерiмен үй-iшiне береке әкелiп, шаңырақ бақытын орната алады.
Үлкендi сыйлау -- бiздiң халқымыздың ежелгi ... Ол ... ... жастар үлкеннiң алдын кесiп өтпеуге, сыпайы болуға, үлкенмен сөз ... тiптi ... ... ... ... тиiс. Осындай ата дәстүрiмiздi бүгiнгi жастар жадында ... ... бiлуi ... ... ... жан-жақты сұлулық, яғни, жан сұлулығымен қоса, тән сұлулығы бiрдей болғаны жарасады. Жастықтың өзi -- сұлулықтың, нәзiктiктiң ... Қыз ... ... ... ... ... ... ерекше көңiл бөлген. "Аттың көркi -- жалы, арудың көркi -- ... деп ... ... қыздың шашын дұрыстап күтiп-өсiрудi өнер санаған. Шашты жақсы өсiру үшiн айранмен, қынамен ... ... қос ... ... ... етiп өру ... қыздардың көркi болған. Оған, мысалы, қыз бен жiгiт айтысындағы:
"Атымды әкем сүйiп Несiп қойған,
Шашымды бестемшелеп есiп ... сөз ... осы ... ... ... ... ... ұзынды-ғы iзiн басты", немесе "Шаштарын он күн тарап, бес күн өрген", "Қыпша бел, қиылған қас, қолаң шашты" деп сипаттаған.
Бойжеткен қыздардың киiм ... де ... ... бөлген.
"Адам көркi - шүберек,
Ағаш көркi - жапырақ",
"Қыз өссе - елдiң көркi", -
деп таныған халқымыз қыз ... ... ... ... бешпет, кәмшат бөрiк, қос етек көйлек, биiк өкше етiк тiктiрiп кигiзген. Сырға, бiлезiк, шашбау, шолпы ... ... ... ... ... көзi -- ... деген мақал да қыз баланың әшекей заттарға үйiрлiгiн бiлдiредi.
Ұзатылатын қыздың ... ... ... ... ... ... ... түсiру тойында орындалатын "Беташарда" қыздың, жас келiннiң басты-басты киiмдерi, сән-салтанаты мадақтала ... ... ... сұлу ... ... ... ... -- жастарды әсемдiк сезiмге бөлеу. Сұлулықты терең сезiнiп, соған елiктесе екен ... ... ... ... көркiне ақыл-ойы, мiнезi сай болуын қалаған. "Қыз -- қылығымен сүйкiмдi", "Қызым үйде, қылығы түзде" деп, қыз ... ... аса ... мән ... ... ... ... өсiрген ата-ананың, өскен ауылдың атына кiр келтiрмеуiн, сағын сындырмауын тiлеген.
Адамның мәдениетi мен тәрбие деңгейi оның сырт бейнесiнен, киiне бiлуiнен де ... ... ... мұратымыз -- сырт көрiнiстiң әдемiлiгi мен ... ... ... бiте ... ... пiшiннiң адам өмiрiндегi мәнi зор, -- деп жазды А.С.Макаренко. -- ... ... ... өз iсi мен қылығына есеп бере алады деп ойлау көбiне қиын. Киiне бiлу әдемiлiгiнiң де ... ... ... кем ... ... дамуына байланысты киiмнiң сәнi де өзгерiп отырады. Адамның әр уақытта өз ... ... ... ... бiлуi оның ... ... ... Жарасымды киiну дегенiмiз ең алдымен адамның үстiне киген ... ... ... жас ... ... ... сәндi де жарасымды болуымен қатар, киiп барған жерiндегi жағдайға, отырған орнына, iстейтiн қызметiне сәйкес ... де ... ... ... ... ... ... бүгiнде әдетке айналып бара жатқаны байқалады. Орынсыз киiну, орынсыз жүрiс-тұрыс әйел затының әйелдiк, нәзiктiк, ... ... ... келтiретiн қылық екенiн естен шығаруға болмайды.
Ишанбай Қарақұлов айтқандай: "Адам жарасымды ... ... бiлуi ... Бұған кiмнiң таласы бар. Әйтсе де бүгiнгi жастарға әдебi мен әдетi көпке үлгi жас ... ... ... ... да, ... ... да есте сақтаңдар дегiмiз келедi. Өзiңдi басқаларға үлгi ет, ... ... ... иесi бол деймiз. Денсаулыққа, тазалыққа, сыпайылыққа зиянды ерсi әдет қай жерде де жеткiлiктi. Қыс пен күздiң суық ... де ... ... ... ... ... ... алған, боянамын деп әсем шашын әлемештеп алған, кiрпiктерiн жұлып, ендi оны қайта өсiре алмай жүрген ... аз ба? ... ... әрнеге", -- деп Абай осындай ұрпақтарына ескерткен сияқты болады да тұрады.
Бiз жастардың, әсiресе, балаларымыздың әдептi, сыпайы болғанын өте ... ... ... әлсiздiктi ұнатам" дегенде К.Маркс оларды тiптi де ... ... ... -- ... ... ... ... неке тазалығына, қалыңдықтың арын сақтап, қыздың қасиетiн жоғары ұстауына өте зор мән берген. "Қызға қырық үйден тыйым, мың сан үйден сын" деп, ... ... ... ... ... болып қорғаған.[22]
Неке тазалығы -- болашақ шаңырақты қолайсыз жағдайда қалдырмау үшiн бойжеткен қыздарды жеңге-лерi үнемi қорғап ... Айт пен ... ... ... жалғыз жiбермейтiн болған. Ар тазалығы үшiн күрестi жоғары санаған ата-бабаларымыз "қыз қылығымен" деп, ... ... арлы ... ... ... -- ... ... деп санаған.
Ар тазалығы отбасы берiктiгiне де себепкер болған. ... ... ... ... ... ... тiрi жетiм ету дегеннiң болмауына да осы ар тазалығы үлкен әсер еткен.
Қазiргi күнде де неке тазалығы -- болашақ ... ... ... ... ... ... ... имандылық жағынан да, әлеуметтiк жағынан да хақы жоқ, ал кездейсоқ кездесу-лер -- ол гигиеналық ... өте ... Ол ... ... ... ... да мүмкiн.
Сондықтан 7-8 сыныптарда оқушылармен арнайы факультативтiк сабақ өткiзiп, жастардың келешек отба-сын құрудағы медициналық, құқықтық, моральдық мiндеттерi мен ... ... ... ... ұмытпаған абзал.[23]
2.3 Салт-дәстүрлер негізінде оқушылардың экологиялық тәрбиесін қалыптастыру жүйесінің тиімділігі
Адамзаттық мәселе болып табылатын экологиялық мәселелер жаҺанданушылық, аймақтық, ... ... ... және жеке ... ... ... ... түрі, әдістері мен құралдары пайдалану эмпирикалық жүйеде жасалады. Тұлғаның жерді ортақ мекен, Қазақстанды ортақ Отан есебінде жақсы көру ... ... ... ... ерекшеліктер экологиялық тәрбиені кірістірілген тұлғалық білім ретінде мынадай міндетті компоненттерді қамтиды деген тұжырымға келуге негіз болды:
танымдық компоненті ... ... ... ... білімдері берік, әрі терең қабылдаудағы, қосымша білімдер арқылы өлкетану білімінің жүйелі түрде қалыптасуындағы, халықтың рационалды және иррационалды білімдері ... ... ... ... ... жүзеге асырады;
эмоционалды компоненті экологиялық білімдерге қызығушылығы және қажетсінуімен, өлкетану жұмыстарының маңыздылығын мойындауымен, туған жерінің табиғатына, сұлулығына тамсанып сезінуі және оны ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау мен табиғатты пайдалану саласындағы ... ... ... ... ... бойынша нақты әрекеттермен сипатталады, сонымен қатар өлкетану ... ... ... олардың белсенділігін ынталандырылуымен, қауіпсіз қоршаған ортаны қорғау және қайта жасауымен, табиғаттың байлықтарын тиімді пайдалануымен қамтамасыз ... үш ... ... ... ... ... белгілі бір мәдениетке баулуының нәтижесі ретінде қарастырылатын сәйкестіліктің қалыптасқаның білдіреді. Олай ... кез ... ... ... ... ... кәсіби, этностық, этностық-мәдени т.б.) өз құрамына аталған үш компонентті енгізеді. [24]
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасының құралдары ... ... ... ... ... ... ... толық қарастыру үшін оның негізгі нәтижесін анықтау қажет. Сондықтан өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасының құралдары ... ... ... ... қалыптастырудың моделін жасамастан бұрын, оның нәтижесі болып ... ... ... ... ... ... ... (1- сурет).
Осыған орай, оқушылардың жас және дербес ... ... ... ... эстетикалық, адамгершілік және еңбек дамуын қозғайтын сапалық өзгерістер, сонымен ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа алынып оқушылардың экологиялық мәдениетінің қалыптасуының өлшемдері мен көрсеткіштері айқындалды (1- кесте).
Танымдық компоненті
Эмоционалды компоненті
Мінез-құлықтық ... және ... ... ... ... ... ... өлкетану бойынша білімдер,
халықтың рационалды және иррационалды білімдері бойынша түсініктер
Экологиялық білімдерге қызығушылық, оның ... ... ... ... ... 1 - ... тәрбиесі қалыптасқан тұлға
Кесте 1 - Оқушылардың экологиялық мәдениетінің өлшемдері мен көрсеткіштері
Компонентер
Өлшемдер
Көрсеткіштер
танымдық
экологиялық білімдер
* жаратылыстану ... ... ... ... өлкетану бойынша білімдерді меңгеру;
эмоционалды
экологиялық сана, сезім
* экологиялық білімдерге қызығушылық;
* экологиялық білімнің маңыздылығын сезіну;
* ... ... ... ... тәжірибе
* өлкетану жұмыстарындағы белсенділік;
* қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің қалыптасуының үш деңгейі белгіленді.[25]
Жоғары деңгей: жаратылыс пәндері бойынша теориялық білімдерді жетік, білімдері оқу ... сай, ... ... ... жүйелі, халықтың рационалды және иррационалды білімдердің мәнін, мағынасын түсінеді; теориялық деңгейдегі экологиялық білімдерге және оларды игерудегі шығармашылық ... ... ... ... және ... ... ... сұлулығына тамсануы, табиғаттан эстетикалық ләззат алу, сезіну, аялай білу қасиеті бар; қоршаған ортаны қорғау саласында ізденіс ... ... ... ... ... жұмыстарында іске асыра алады.
Орташа деңгей: жаратылыс пәндері бойынша білімдері оқу бағдарламаларына толық сәйкеспеген, өлкетану білімдері үстірт, халықтың рационалды, ... ... ... түсінеді; өлкетану жұмыстарындағы кейбір экологиялық салаларды ғана қарастырады, жергілікті туған жер табиғатының сұлулығына деген қызығушылығы орташа; қоршаған ортаны қорғау саласындағы ... ... ... ... ... ... ... деңгей: жаратылыстану пәндері бойынша білімдері қанағаттанарлықсыз, өлкетану туралы түсінік қалыптаспаған, халықтың рационалды, иррационалды білімдерінің мәнін аша ... ... ... ... ... ... ... сезінбейді, аяламайды; қоршаған ортаны қорғау саласында белсенділік танытпайды немесе ішінара қатысады, практикалық экологиялық іс-әрекетке өзінің қатысуын ... деп ... ... ... көрсеткіштер мен деңгейлерге сәйкес ғылыми-теориялық еңбектерді, мұғалімдердің озат тәжірибесін талдау нәтижелерін, ... ... ... педагогикалық процестің жүйесін және экологиялық мәдениеті қалыптасқан тұлғаның біз құрастырған моделін негізге ала ... ... ... ... халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... құрылымын сипаттайтын жалпы педагогикалық-психологиялық білімдер қоры басшылыққа алынды.
Моделдер ... соң ... ... ... ... ... ... құралдары арқылы оқушылардың экологиялық тәрбиесін қалыптастырудың әдістемесін жасаудың қажеттігі туындады. Анықтауыш эксперимент тиімділігі тәжірибелік-эксперимент жұмысы барысында ... ... ... ... ... ... ... материалдарын пайдаланудың деңгейі айқындалды. Оқушылардың өз өлкесі туралы білімдері, түсініктері, оларды қажетті ... ... білу ... ... тест және ... ... ... арқылы тексерілді.[27]
2.4 Жеке тұлғаның мәдениетін қалыптастыру және дамыту
Қазақ халқының этностық ерекшеліктерін байыптасақ, бұл ... ... ... ... ... ... ... татуластырған, ізетті келіннен таныған, татулықты абысыннан тапқан, дарқандықты ... ... ... ... ... ... ... Қазақ адамгершіліктің басы әділдікті ту етіп, әділдіктің басы болған адалдықты анасынан ... ... ... ... ... дауға-дәру, жауға-қару, араздыққа-араша, татулыққа-тамыр, тазалыққа-нәр, пәктікке-пәрмен, дәстүрге-дәрмен, өнерге-тұлпар, көкте-сұңқар етіп тәрбиелеген.
Халқымыздың ғасырдан-ғасырға ... ... ... ... өте көп. Оны ... ... ... біледі, қастерлейді, білмесе білуге ұмтыла ма, "халқын сүйген салтын да сүйеді" демекші, олар ата-салтын мақтаныш тұта ма, ... ... ... ойланғанымыз жөн..
"Қазақтар балаңды өз тәрбиеңмен тәрбиелеме, өз ұлтыңның тәрбиесімен тәрбиеле", - дегендей халқымыздың ... ... ... ... ... келе жатқан ұлттық тәрбиесі өзге ұлттардан ерекшеленіп, өздеріне тән ... ... ... ... шығара алмаймыз.[28]
Диагностика нәтижесінде мынадай қорытындыға келдік:
* оқушылардың басым көпшілігі өлкетану материалдарын саралай алмайды; олардың қоршаған ортаға, табиғат құбылыстарына ... ... ... табиғатқа сүйіспеншілікті, ұқыптылық қарым-қатынасты, табиғатты қорғауға белсенді қатысу қажеттілігін түсінетіндігі байқалды, бірақ экологиялық білімдері мен ... ... ... бар ... көрінді;
* мұғалімдер өлкетану жұмыстары негізінде оқушылардың экологиялық ... ... аса ... ... ... сабақтарында қазақ халық педагогикасы құралдарын аз пайдаланады. Анықтау экспериментінің нәтижесі төменгі 2- кестеде көрсетілген.
Кесте 2 - Анықтау ... ... (% ... топ
Бақылау тобы
Жоғары
Орташа
Төмен
Жоғары
Орташа
Төмен
Экологиялық білімдер
9,7
44,2
46,1
9,4
44,9
45,7
Экологиялық сана, cезім
19,3
42,3
38,4
18,4
38,3
43,3
Экологиялық тәжірибе
8,4
30,3
61,3
8,2
34,7
57,1
Орта көрсеткіштер
12,5
38,9
48,6
12,0
39,3
48,7
атты ... ... ... ... ... жерге сүйіспеншіліктерін арттыруға бағытталған тәрбиелік мәні зор экологиялық мағлұматтарды қамтамасыз етеді: қазақ халық этнографиясы, экологиялық ұғымдар, діни сенім-нанымдар ... ... атты ... курс ... ... ... ... Қарқаралы өлкесінің табиғаты, олардың әртүрлілігі, Қарқаралы туралы аңыз-әңгімелер кірістірілген.
атты жаздық өлкетану экспедициясы барысында оқушылар дәрілік өсімдіктерді оқып ... ... ... ... ... ... ... іздестіреді, халықтық медицина туралы ақпараттарды жинақтайды, өмірде қолданады.
атты ... ... ... Мемлекеттік Ұлттық Табиғат саябағында сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарларды таныстыруға бағытталған. Біз бұл ... ... ... ... экология және білім беру саласындағы негізгі мемлекеттік ресми құжаттарға сүйендік.
атты оқу-танымдық экологиялық-мәдени апталықтар сабақтан тыс және өз ... ... ... ... ... атты ... ... жылына бір рет жоспарланып, оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекеттері әртүрлі сайыс түрінде өткізіледі және ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарында қазақ халық педагогикасының құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда мұғалімдер, ата-аналар және оқушылардың бірлескен іс-әрекетінде пайдаланылады. Бұл ... ... ... өз ойларын еркін жеткізе алуға ықпал етуінде.[29]
Аталмыш іс-шараларды мектептің оқу-тәрбие процесінде ұйымдастырып өткізгеннен кейін бағдарламаны игеру сапасын анықтау үшін қалыптастырушы ... ... ... тексеру тест жүргізілді. Педагогикалық бақылау және жүргізілген сауалнаманың, алынған тестінің негізінде біз өлкетану жұмыстарында халық педагогикасы ... ... ... ... оқушыларының бойында қалыптасқан экологиялық мәдениет деңгейін аңықтадық. Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... даму ... 4- ... ... 4 - ... ... нәтижелері (% есебімен)
Өлшемдер
Эксперименттік топ
Бақылау тобы
Жоғары
Орташа
Төмен
Жоғары
Орташа
Төмен
Экологиялық білімдер
14,3
49,2
36,5
9,9
46,8
43,3
Экологиялық сана, сезім
26,2
43,1
30,7
19,2
39,6
41,2
Экологиялық тәжірибе
11,4
34,6
54
8,1
35,7
56,2
Орта көрсеткіштер
17,3
42,3
40,4
12,4
40,7
46,9
Диагностика қорытындысы оқушылардың қоршаған орта туралы білімдерінің біршама артып, ой-өрістерінің кеңейгенін ... ... ... оқушыларға тікелей арналған тәрбиелік іс-шаралар ұйымдастырылып өткізілді. Нәтижесінде эксперимент тобы оқушыларының экологиялық ой-өрістерінің әлде-қайда дамығандығын байқатып, өлкетану жұмыстарына ... мен ... ... ... ... сана-сезімінің кеңейуіне ықпал еткендігін көрсетті (5- кесте, 3- ... ... ... бар ... өзге ... мен ... ... сабақгар жобаларын кластан тыс жұмыс түрлерін дайындап, өткізу, этнопедагогикалық ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру, халық педагогтары шығармалары бойынша класс сабақтары циклін ұйымдастыру, тарихи этнопедагогикалық тақырыптамалар бойынша жоғары кластар үшін ... ... ... этнопедагогикалық газеттер, хабарламалар ұйымдастыру жөне өткізу өдістемелері жайлы бірізділікпен баяңдаудың студентті этнопедагогика материалдарымен жұмыс істеуге баулудың мөні ерекше.
Бақылау экспериментінің ... ... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасы құралдарын пайдалану арқылы мектеп оқушыларының бойында экологиялық мәдениеттің қалыптасқан деңгейлерін салыстырмалы түрде ... жөн ... (6- ... 4- ... салт-дәстүрлері, қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру
Танымдық компонентінің міндеті:
экологиялық білім беру
Мінез-құлықтық компонентінің міндеті:
экологиялық тәжірибені ... ... ... ... ... ... сәйкестік, мәдениетке сәйкестік, пәнаралық байланыс және жергілікті, аймақтық, ұлттық, ғаламшарлық экологиялық байланыс
Танымдық компонентінің мазмұны
Рационалды білімдер: табиғат, ... ... ... топонимика,флора, фауна туралы
Әдіс-тәсілдері
Түсіндіру, сендіру, үйрету, үлгі-өнеге, кеңес, тілек, мақтау, алғыс, тыйым, бата, әңгіме, дәріс, пікірталас, жарыс
Құралдары
Халық ... ... ... ... әңгіме, мақал-мәтел, жұмбақ, жыр, терме, ұлттық ойындар), салт-дәстүр, қазіргі техникалық ... ... ... ... ... ... т.б
Формалары
Оқу процесінде
Дәстүрлі, дәстүрлі емес сабақтар
Сыныптан тыс жұмыстарда
Эко-орталық байланыс, олимпиада, үйірме, факультатив, оқу танымдық соқпақ, ... із, ... ... ... ... ... ... ғ. көшбасшысы, сенбілік т.б.
Нәтижесі
Экологиялық мәдениеті қалыптасқан тұлға
Мінез-құлықтық ... ... ... ... тер, ... ... ... бағдарла масы, эко-орталық
Эмоционалдық компонентінің мазмұны
Иррационалды сенімдер-білімдер негізі, космостық, анимистикалық, діни мифтер
Сурет 2 - ... ... ... ... педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық тәрбиесін оқыту
Кесте 5 - ... ... ... (% ... ... ... ... сана, сезім
38,6
51,5
9,9
18,9
39,7
41,4
Экологиялық тәжірибе
25,8
43,6
30,6
9,4
39,3
51,3
Орта көрсеткіштер
29,7
54,6
15,7
13,2
42,7
44,1
Сурет 3 - Оқушылардың экологиялық мәдениеті компоненттерінің қалыптасқан деңгейлері
Кесте 6 - ... ... ... ... құралдары арқылы оқушыларының экологиялық мәдениетінің қалыптасқан деңгейлерінің өзгеріс қарқыны (%)
Деңгейлер
Эксперименттік топ
Бақылау тобы
1-ші кесінді
2-ші кесінді
3-ші кесінді
1-ші кесінді
2-ші кесінді
3-ші кесінді
Жоғары
12,5
17,3
29,7
12,0
12,4
13,2
Орташа
38,9
42,3
54,6
39,3
40,7
42,7
Төмен
48,6
40,4
15,7
48,7
46,9
44,1
Сурет 4 - ... ... ... ... ... динамикасы
Өткізілген тәжірибелік жұмыстардың нәтижелері біздің ұсынып отырған өлкетану жұмыстарында қазақ халық ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыру әдістемесінің тиімділігін дәлелдеді. Бұл корытынды Пирсонның сызықтық ... ... ... есептелген корреляция коэффициентінің көрсеткіші 0,95-ке тең болғандығына негізделеді.[30]
Қорытынды
Адамның жарық дүниеге келуі, ... ... ... ... қартаюы, ата мен баланың қарым-қатынасы, үлкендік пен кішілік, сыйласты, әдептілік пен арлылық, инабаттылық тәрізді маңызды мәселелер имандылықтың ... ... ... ... ... да ... тыс ... Жастардың үлкендерге құрмет көрсетуі, үлкендердің кішілерге ізет білдіруі өмір сүру салтына айналған. Қоғамда берік ... ... ... өмір кешу ... ... ... барша адамгершілік қағидалардың, имандылықтың жазылмаған кодекстерінің қалыптасуына негіз болған. Бойына адамгершілік асыл қасиеттерді жинап өскен жасты „көргенді" деп, жүрегінен нұр, ... жылу ... ... жақсылық жолын ойлатын, әр істе әділдік көрсететін адамдарды „иманды" деп атаған. Мұсылмандық дүниетаным бойынша имандылық иманнан ... ... Ал иман - ... нұр, ... ... ... ... имандылық - Алла тағалаға иман еткен адамға бітетін көркем ... Алла ... ... пайғамбарының міндеті - иман мен имандылыққа уағыздау деп саналған. Ең соңғы пайғамбар Мұхаммед (ғ.с.): „Мен ең ғажайып ... ... ... үшін ... - деу арқылы әлемдегі тәлім-тәрбие мен имандылықтың ... ... ... ... ... өзі ... үлгі ... делінеді. Алла тағала адамды иман мен имандылық үшін жаратқан, сондықтан: ... ... ... алыңдар", - деп уағыздалады. Имандылықтың негізінен ... ... деп ... ... ... ең көп үлгі ... Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) мінезі жайлы Хазіреті Айша: „Оның мінезі - Құран", - деп ... ... ... ... иман етіп ізгі іс ... намазды толық орындап, зекет бергендерге Раббыларының жанында сыйлық бар", - ... ... ... ... да ... аса ... биік адамшылық қасиет ретінде ұғынылады имандылыққа қарама-қарсы жағымсыз сипат - имансыздық.
Академик ... Г.Н.. - деп ... ... ... тәлім-тәрбие беріп, олардың жан дүниесін дамыту жайында ұлы орыс педагогы К.Д. Ушинский ... ... пен ұлт өз ана тілі мен ... қастерлеп, тарихи даму жағдайына орай білім алып, тәрбиелеу керек" деген өзінің ұлағатты ойын "Родная речь" атты еңбегінде ерекше атап ... ... ұлы ... Ы.Алтынсарин өзінің еңбектерін ана тілінде жазып, "бала тәрбиесі оның табиғи ортасы мен халқының салт-дәстүрі рухында тәрбиеленетін болса, оның сана ... ... ... де ұлты мен ... ... ететін көкірегі ояу, салауатты азаматтар болып өседі" - деген ой түйген болатын.
Ал, Шәкәрім Құдайбердиев: , -деп жазады.
Шынында да, ... ... ие ... ... ... ... ... өзекті мәселесі.
Адамның Адам болып қалыптасуында ата-аналармен қатар тәрбиеші мен мұғалімнің ролі зор. Яғни, ... ... ... ... ... ... үлкен жауапкершілік жүктелген. Сондықтан бұл істе асығыс шешім, жалған әдіс, қалыптағыдай қатып қалғн, ескірген тәсіл ... ... ... ... келген құнды дәстүрлері өте көп. Оны бүгінгі ұрпақ қаншалықты біледі, қастерлейді, білмесе білуге ұмтыла ма, ... ... ... да ... ... олар ... ... тұта ма, деген сұрақтар төңірегінде ойланғанымыз жөн..
"Қазақтар ... өз ... ... өз ... ... ... - дегендей халқымыздың бойына сіңген атадан балаға жалғасып келе жатқан ... ... өзге ... ерекшеленіп, өздеріне тән қасиеттерді көрсетіп тұратындығын жоққа шығара алмаймыз.
Адам бойындағы бар игі қасиет мектеп ... ... ... ... ... ұлт ... ... жастарымыздың тәрбиесіне аса мән беру - біздің негізгі мақсатымыз. Осыған орай ... ... ... ... қағидалармен толықтыру өте қажеттілікті талап етеді. Бүгінгі таңдағы мектептер балаларға жекеленген ғылыми пәндерді терең оқытуға тырысса да, адамгершілік құндылықтар арқылы ... мән ... ... ... ... ... жағымсыз қылықтарға бой алдырып, имандылық дегеннің не екенін білмей өсуіне әкеліп соғуда. Ендеше рухани-адами салауаттылық жолын қалыптастыру уақыты жеткен ... күні ... аясы ... ... ... алып ... ... қазақ мектептерінің саны да артып келеді. Алайда ең ... оқу ... сан емес - ... ... ... ... керек.
Көбінесе тақырдан басталған халықтық тәрбиенің негізі - орыс мектептеріне арналған оқулықтар мен оқу ... ... ... ... ... Ал, бұл ... атап айтып тұрғандай, біздің ұлтымызға ғана тән тіліндегі, дініндегі, өмір сүру ... ... ... мен ... ... ешбір халықта қайталанбайтын ерекшеліктер ескерілмеді. Басқасын былай қойғанда жетпіс жыл бойы ... ... ... сол ... саясатқа байланысты қазақ мектептерінде, ұлттық мектептерде тәрбие мүлдем жүргізілмегендігі ешкімге жасырын емес. ... ... ... он ... атап өтіп, егемендігіміздің еркіндігінің есебі өмірдің - сан-саласында қанат жайып, шарықтаған тұста, әлі де ауыз толтырып, ... ... ... айта ... ... ... келе ... мәселелер аз емес.
Жоғарыдағы ойымызды тірілтер болсақ, қазақ тілінде дәріс беретін көптеген мектептерде "Халық педагогикасы" өз дәрежесінде жүргізілмейді.
Осының салдарынан ... ... мен ... аяқ асты ету, ... ... ата-енені келіннің сыйламауы, ағаның ақылын інінің алмауы, жастардың ... ... ... ішер ... ... пен ... ... т.б. сорақы қылықтар жастар арасында жиі көрініс беруде.
Бала тәрбиесі баршаға ортақ іс. Оған көпшілік ... ... ... ... пен ... ... ... тәрбиесіндегі ежелден қалыптасқан халқымыздың жақсы дәстүрі мен тағлымдарын, мәдениет тарихын, бұрын-соңғы ұлы ойшыл педагогтардың еңбектерін оқып жетік білмей, оны ... ... ... ... ... ... тәрбие-тағлым беру мүмкін емес. Себебі, өткенді жақсы білмейінше келешекке сапар шегу, Л.Толстой айтқандай , айсыз қараңғыда сүрлеу соқпақ ... ... ... ... 1999 жылы ... ... туралы" заңының 8 бабында Білім беру жүйесінің міндеттерінде: ... пен ... өз ... - ... ... ... ... рәміздерді құрметтеуге, халық дәстүрлерін қастерлеуге, конституцияға қайшы және қоғамға қарсы кез-келген көріністерге төзбеуге тәрбиелеп, қазақ халқының ... мен ... ... ... үшін ... жасау" деп көрсетілген.
Сондықтан да ұлттық салт-дәстүрлерді бала бақшадан бастап жоғары оқу орындарында дейін кең түрде насихаттау ... ... ... ... танымал ғалымдар мен педагогтар, атап айтқанда, Қ.Жарықбаев, С.Қалиев, С.Ұзақбаев, М.Балтабаев, Ә.Табылдиев, С.Тілеуова, ... ... ... ... айналысқан.
Қазіргі таңда салт-дәстүрлердің тәрбиелік мәнін ашу, тәрбиелік әдіс-тәсілдерін ... ... ... көрінуде. Салт-дәстүрлердің тәрбиелік қажеттілігі мен оның тәрбие үрдісінде қолданудың арасында қарама-қайшылық орын алуда.
Пайдалынған әдебиеттер тізімі:
* ... ... және ... ... ... ... ... және білім мәселелері: ҚарПИ аспиранттарының ғылыми еңбектер жинақтары. - Қарағанды,1996. - Б. 85-92.
* Бастауыш сынып оқушыларын табиғатты ... ... // ... научных трудов. - Караганда, 1998. - Б. 112 -120.
* Ұлы бабалардың педагогикалық еңбектерін ... ... ... ... ... беру // ... статей. - Караганда, 1998. - С. 293-322.
* ... ... ... мен ... сөздеріндегі экологиялық тәрбие көрінісі // Сборник научных трудов. - Караганда, 1999. - Б. ... ... ... экологиялық тәрбие беру мәселелері // Халықаралық ғылыми - педагогикалық конференция материалдары. - Алматы, 2000. - Б. 268-273.
* Қазақ ... ... ... оқушыларды табиғатты қорғауға тәрбиелеу // Халықаралық ғылыми - практикалық ... ... - ... 2001. - Б. ... ... ... ... оқушыларға экологиялық тәрбие беру // Аймақтық ғылыми - практикалық конференция. - Қарағанды, 2001. - Б. 65-70.
* Сыныптан тыс жұмыстар арқылы ... ... ... беру // ... ... - практикалық конференция материалдары. - Қарағанды, 2002. - Б. 62-67.
* ... ... ... ... ... ... арттырудың кейбір жолдары // Айматық ғылыми - практикалық конференция материалдары. - Қарағанды, 2003. - Б. ... ... ... ... ... беру ... іске ... жолдары //Білім беру мазмұнын қалыптастыру және жетілдіру мәселелері педагогика теориясы мен практикасында>> Аймақтық ғылыми - практикалық конференция материалдары. - ... 2004. - Б. ... ... оқу ... ... білім беру мен тәрбиелеудің кейбір жолдары //Қазақстан Республикасында жоғары білім беру ... ... және ... ... ... ... ... оқу орын аралық ғылыми - әдістемелік конференция материалдары - Қарағанды, 2004. - Б. ... ... ... Оқу ... ... - ... 2004. - 119 б.
* ... кіріспе. (электронды оқулық) Зияткерлік меншік ... ... ... № 208. - 11 ... - 2004ж.
* ... тарихы. Типтік бағдарлама. - Қарағанды, 2004. - 19б.
* История педагогики. Типовая программа. - ... 2004. - 10 б.
* ... ... ... ... - ... 2004. - 10 б.
* ... Оқу-әдістемелік құрал. - Қарағанды, 2004. - 98.б.
* Білім мекемелерінде экологиялық тәрбиенің көкейкесті мәселелері.
// ... ... ... ... - ... 2005. - ... ... экологиялық тәрбие беруде халықтық педагогиканың озық дәстүрлерін пайдалану. // Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары - Қарағанды, 2005. - ... .
* ... ... в ... ... как необходимое звено формирования социальных педагогов // ... ... ... ... - Қарағанды, 2005. - Б.83-85.
* Экологиялық білім беру мен тәрбие беруді ізгілендіру технологиясын жетілдіру // Академик ... 80 ... ... Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. - Қарағанды, 2005. - Б.120-123.
* бағдарламасын экологиялық тәрбие беру негіздері ... ... ... - 2005. - № 4. - Б. -284-288.
* Оқушылардың экологиялық мәдениетін тәрбиелеу бағытындағы оқу-танымдық іс-шараны ұйымдастыру //Білім берудегі ... - 2005. - № 4. - Б. ... ... оқу ... ... ... ... ұйымдастыру мен өткізуге арналған бағдарлама және әдістемелік нұсқаулар. - Қарағанды, 2005. - 17 б.
* Программа м ... ... по ... ... ... ... студентов. - Караганда, 2005. - 18 с.
* ... ... 1 ... үшін ... ... ... практика бағдарламасы. - Қарағанды, 2005. - 16 б.
* ... ... ... ... ... для 1 ... всех ... - Караганда, 2005. - 16 с.
* Сыныптан тыс тәрбие жұмысының ... - ... 2005. - 59 б. ... ... ... ... табиғатты қорғауға тәрбиелеу // Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. - Қарағанды, 2006. - Б. 128-133.
* Экологиялық өлкетануда сыныптан тыс ... ... ... ... // ... ... конференция материалдары. - Қарағанды, 2006. - Б. 349-351.
* Қоғамның экологиялық мәселелері //. - 2006. - № 5. - Б. ... ... ... ... ... ... халық педагогикасы құралдарын пайдалану // Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. - Қарағанды, 2006. - Б.201-206.
* ... тыс ... ... ... Оқу- ... ... - Қарағанды, 2007. 88 б.
* Өлкетану жұмыстары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру // Республикалық ғылыми - ... ... ... - ... 2007. - Б. ... ... өлкетануда қазақ этнопедагогикасы құралдары арқылы оқушыларды тәрбиелеу // . - 2007. -№ 2. -Б.180-187.
36 ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру //Қарағанды мемлекеттік университетінің хабаршысы. -2007. -№ 3. -Б.212-128.
37 Қазақ этнопедагогика құндылықтарын патриоттық тәрбиеге қолдану. //Экологияның өзекті мәселелері: ІІІ ... ... ... ... Т.2. - ... ҚарМУ, 2004. - Б.234-235.
38 Кәсіптік-педагогикалық іс-тәжірибе. Пән бойынша типтік оқу бағдарламасы. - Қарағанды: ҚарМУ, 2004. - Б.20.
39 ... ... Пән ... типтік оқу бағдарламасы. Қарағанды, ҚарМУ. 2004. -Б.15.
40 Спорттық күрес әдістемесінде патриоттық тәрбие: Әдістемелік ... - ... ... 2005. - Б.33.
41 Отанға деген сүйіспеншілікті тәрбиелеу мәселелері //Қарағанды мемлекеттік университетінің хабаршысы. Педагогика сериясы. - 2004. - ... - ...
42 ... ... ... ... ... тәрбие беру формалары мен әдістері //Жас ғалымдар, студенттер және оқушылардың республикалық ғылыми-конференция материалдары. Т.15. Жас ғалымдар. - Павлодар, 2005. -Б.144-147.
43 ... ... ... жастарға патриоттық тәрбие беру //Білім саласындағы инновациялық технологиялар. Қазіргі кездегі дамуы және ... ... ... ... ... - Қарағанды, 2005. - Б.226-229.
44 Қазіргі қоғамда халықтық педагогика негізінде студенттерге патриоттық тәрбие беру мәселелері. //Жалпы және ... ... ... ... ... 80 жылдығына арналған халықаралық ғыылми-практикалық конференция материалдары. - Қарағанды: ҚарМУ, 2005. - ...
45 Жаңа ... ... ... ... берудің бүгінгі жағдайы. //Гуманитарное образование в условиях модернизации казахстанского общества: опыт и перспектива: ... ... ... ... конференции. - Астана, 2005. - Б.53-55.
46 Оқу-тәрбие үрдісінде студенттерге патриоттық тәрбие беру //Моделирование профессиональной ... в ... ... ... ... научных трудов. - Караганда, 2005. - С.228-231.
47 ... ... ... ... қалыптастыру мәселелері //Қазақстан Республикасындағы білім беру жүйесінің даму жағдайы және ... ... ... ... ... - ... 2006. - Б.184-186.
48 Студенттерге Отаншылдық негізде патриоттық тәрбие беру: Әдістемелік нұсқау. - ... ... 2006. - ... Студенттерге халқымыздың ерлік дәстүрлері негізінде патриоттық тәрбие беру //Еуразия гуманитарлық институтының хабаршысы. - №2. - 2006. -Б.179-183.
50 Патриот студенттер ... ... ... мемлекеттік университеті хабаршысы. Педагогика сериясы. - 2006. - №2. - Б.107-115.
51 Қазақ этнопедагогикасында студенттерге патриоттық тәрбие ... ... ... ... ... ... ... Педагогика сериясы. - 2006. - №4. - Б.166-170.
52 Әскери ойындардың ... ... ... және ... тәрбиедегі алатын орны мен маңызы //Адам денсаулығының және қоршаған ортаның қалыптасуының актуалды мәселелері: Халықаралық ғылыми-практикалық конференция жинағы. - ... 2002. - ...
53 ... ... ... ... орны ... мемлекеттік университетінің хабаршысы. -2003. - №4 (32) - ... ... ... ... ... ... - 2005. - №5-6. - ... Қазақ этнопедагогика құндылықтарын патриоттық тәрбиеге қолдану. //Экологияның өзекті мәселелері: ІІІ халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. Т.2. - ... ... 2004. - ... Жаңа ... ... ... тәрбие беру мәселелері. //Экологияның өзекті мәселелері: ІІІ халықаралық ғылыми-практикалық ... ... Т.2. - ... ... 2004. - ... ... ұлттық ойындар негізінде студенттерге патриоттық тәрбие беру //Академик Е.А.Бөкетов - ғалым, педагог, ойшыл: Халықаралық ғылыми-практикалық ... ... - ... 2005. - ... Жастардың бүгінгі таңда қылмысқа баруы және олардың алдын алу шаралары //Жастардың және қазіргі заманның өзекті мәселелері: ІІ аймақтық жас зерттеушілерінің ... ... ... ... 2003. ...
59 Жеке ... және ... әдістемесі. Пән бойынша типтік оқу бағдарламасы. - Қарағанды: ... 2003. - Б.12.
60 ... ... Пән бойынша типтік оқу бағдарламасы. - Қарағанды: ҚарМУ, 2004. - Б.20.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
География сабағында экологиялық тәрбие беру әдістемесі.61 бет
Мектепке дейінгі білім беру мекемесі мен мектепалды сыныбындағы педагогикалық үрдісте қолданылатын халық педагогикасы мен ұлттық салт-дәстүрлердің тәрбиелік мәні7 бет
Ақпараттық технологиялар сұрақ-жауап түрінде30 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
Ағылшындардың салт-дәстүрлері мен мерекелері4 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық салт- дәстүрдегі тәрбиенің маңызы9 бет
Бастауыш білім беру сатысында қазақ халық дәстүрлерін рухани құндылықтарын пайдаланудың ғылыми-теориялық негіздері67 бет
Мектепке дейінгі балалардың халық тәрбиесі5 бет
Халықтық тәрбие әлеуметтік-педагогикалық құбылыс ретінде6 бет
Этнопедагогика мен этнопсихологияның ортақтығы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь