Сырымбет Датыұлы

Сырым Датұлы бастаған көтеріліс Қазақстанның Россия құрамында дамуының екі бағыты болды. Бірі — Россияның озық экономикасы мен мәдениетініц ықпалымен қазақ кауымы шаруашылығының, мөдениетінің прогрессивтік бағытта өсуі, екіншісі — қазақ қауымының феодалдық тобына арқа сүйеп, патшалық отаршылдық қанауының күшейе түсуі, 18 ғасырда Қазақстанда феодалдық қатынас одан әрі дамыды, соған байланысты таптық, қайшылықтар да шиеленісе түсті. Феодалдық және отаршылдық қанаудың бір түрі малшы шаруалардың көші.қоныс жерлерін тарылту болып табылады.
Е. Пугачев бастаған шаруалар соғысы жылдарында қазақтар 1756 және 1771 жылғы жарлыққа мойын ұсынбай, Еділ мен Жайық аралығындағы жайылымдық жерлерді пайдалана берді. Бірақ шаруалар соғысын басқаннан кейін бұл жерлерге мал жаю мүмкін болмай қалды. Орал бойындағы шекара линиясы қалпына келтіріліп, қамал гарнизондары күшейтілді. Патша үкіметі сұлтандарды өз жағына тартып, солар арқылы қазақ еңбекшілерінің дүмпуін болдырмауға әрекет жасады. Өз тарапынан Нұралы хан және сұлтандар патшаға шын берілгендігін дәлелдеуге тырысып бақты.
1782 жылғы жарлық бойынша хан шекаралық басшылардан рұқсат алғаннан кейін ғана ауылдар Жайықтан өтіп, көшіп.қонатын болды. Нұралы мен оның жақын тумалары Оралдың казак әскерлерінің старшындарымөн сөз байласа отырып, көштің қоныс тәртібіне қол сұғып, ауылдарды бірігіп тонап отырды. Малшыларды ашықтан.ашық тонау, заманнан қалыптасқан көш жолдарын, қоныстарды өзгертуі ецбекші халықтың шаруашылығын күйзелтті.
Кіші жүз қазақтары көтерілісінің негізгі себебі — жер мәселесінің шиеленісуінен, патша үкіметінің қазақтарға “ішкі жаққа” (Жайық .пеп Еділ аралығына) өтуте тыйым салуы, феодалдық және отаршылдық қанаудың
        
        Сырым Датұлы бастаған көтеріліс
Сырым Датұлы бастаған көтеріліс Қазақстанның Россия құрамында
дамуының екі ... ... Бірі — ... озық ... ... ықпалымен қазақ кауымы шаруашылығының,
мөдениетінің прогрессивтік бағытта өсуі, ... ... ... ... ... арқа сүйеп, патшалық
отаршылдық қанауының күшейе түсуі, 18 ғасырда Қазақстанда
феодалдық қатынас одан әрі дамыды, соған байланысты таптық,
қайшылықтар да шиеленісе ... ... және ... бір түрі ... шаруалардың көші-қоныс жерлерін
тарылту болып табылады.
Е. Пугачев бастаған шаруалар соғысы жылдарында қазақтар 1756
және 1771 жылғы жарлыққа мойын ұсынбай, Еділ мен Жайық
аралығындағы ... ... ... ... ... ... басқаннан кейін бұл жерлерге мал жаю мүмкін
болмай қалды. Орал бойындағы шекара ... ... ... гарнизондары күшейтілді. Патша
үкіметі сұлтандарды өз жағына тартып, ... ... ... ... болдырмауға әрекет жасады. Өз
тарапынан Нұралы хан және сұлтандар патшаға шын
берілгендігін дәлелдеуге ... ... ... жарлық бойынша хан шекаралық басшылардан рұқсат
алғаннан кейін ғана ауылдар Жайықтан өтіп, көшіп-қонатын
болды. Нұралы мен оның жақын тумалары Оралдың казак
әскерлерінің ... сөз ... ... ... ... қол ... ауылдарды бірігіп тонап
отырды. Малшыларды ашықтан-ашық тонау, заманнан қалыптасқан
көш жолдарын, қоныстарды ... ... ... күйзелтті.
Кіші жүз қазақтары көтерілісінің негізгі себебі — ... ... ... ... ... жаққа” (Жайық _пеп Еділ аралығына)
өтуте тыйым салуы, феодалдық және ... ... ... мен ... Орал ... ... патша әкімшілігінің
тарапынан ашықтан-ашық тонау, зорлық-зомбылық көрсетумен болды.
Шаруалар мен феодалдардың ... ... ... ... ... өз ... де ... тартыс жүріп жатты. Дала ақсүйектері (сұлтандар)
патриархалдық феодалдық билеушілердің (би, старшын,
батырлар) ықпалының күшеюімен келіскілері келмеді. Әртүрлі
феодалдық топтардың арасындағы күрес-тартыс таптық ... ... ... жәнө ... ... ... Оның ... күші шаруалар еді. Көтеріліске билер
мен старшындар, батырлар да қатысты. Олар қаналушы халықтың
дүмпуін, наразылығын өз мақсаттарына жұмсамақ болды. Қарапайым
шаруа старшындар мен ... ... ... ... ... олар хан мен ... ... азат етпек деген жалған ойда болды. Сондай-ақ,
бұлардың бастауымен
Орал ... ... ... да ... деп ... ... бай-манаптардың көздеген мақсаты
шаруалардың мақсатымен ұштаспайтын еді, олардың арасында
қарама-қайшылық болды. Көтеріліске шыққан шаруалар феодалды
және отаршылдық қанаудан ... ойда еді. Олар хан ... ... ... ... ... төлеп
тақыр кедейге айналғанды. Шаруалар феодалды құрылысты жою
туралы міндетті қойған да жок, және қоймақ та емес еді.
Көтерілісті бастаған үстем таптың ... хан ... ... ғана шек ... ... ... мен ... нығайтуды көздеді. 1782—83 жылдардың
қысында “Ішкі жаққа” өткен Кіші жүз малшыларының 4 ... ... Орал ... әскерлерініц старшындары айдап
әкетгі. Осыдан кейін іле-шала Орал әскерлері таяу жатқан
ауылдарға ... ... екен ... ... ... ... жүздің батыс аймағында дүмпу пайда болды. Бұл қауесет
басқа жерлерге де жайылды. Көтерілісшілер топтары ұйымдасып,
әдеттегідей оларды ру старшындары басқарды. ... ... ... ... Сырым батыр еді. Ол ірі феодал,
Байбақты руының старшыны болатын.
Сырымның ауылы Ембі мен ... ... ... 1785 ... ... ... отрядында 2700 адам болды. Бұл кезде
көтерілісшілердің жалпы саны 6 мыңнан астам еді. Олардыц
негізгі ұйытқысы Сағыз өзенінің бойына топтасқан. ... ... ... арта ... етек ... сескенген Нұралы хан мен Айшуақ
сұлтан Орынбордағы патша әкімшілігінен көтерілісті басу
үшін әскер ... ... ... патша әкімшілігі бұл
жағдайды Петербургке мәлімдеп, қазақ даласында көтерілістің
етек алуы ханға ғана емес, патшаға да ... ... ... ... басу үшіп ... ... ... Бұл отряд 1785 жылы ақпанның
орта шенінде Елек бағытына қарай қозғалды. Сол кезде ... ... ... жәнө ... ... отряды да шыққан еді. Бірақ бұл кезде
көтеріліске араласқан ауылдар Ембіден әрі көшіп
кеткен-ді. Қазақ отрядтары көтерілісшілердің топтасқан
жеріне іздеу салып жүргенде ... ... 500 ... ... сыртынан аттанып, Антоновск бекінісіне шабуыл жасады.
Содан кейін Сахарная тағы басқа бірнеше қорғандар ... ... хан мен ... ... үкіметінің жазалаушы
отрядтарына қарсы күресі еңбекші халықтан қолдау тапты. 1785
жылы 24 наурызда майор Назаров бастаған жазалушы ... ... мен ... ... ... көшіп
жүрген бейбіт ауылды тонап, талқандауы еңбекші халықты қатты
ызаландырды. Бұған дейін қозғалысқа қатыспаған көптеген
ауылдар енді көтерілісшілерге қосылды. Қол астынан кетіп
қалған ... ... ... ... ... ... ештеңе шықпады. Оның өкіметі дағдарысқа
ұщырады. Кіші жүз ішіндегі ... ... ... әкімшілігіне
ханның ықпалынан тыс көтеріліске шыққан ру басшыларымен
байланыс жасауға мәжбүр етті. 1787 ... жазы ... ... ... ... ... ... талқыланып, одан қазақтарға Ембі мен Жайық арасынан
көші-қоныс жер беруді және Орал казак әскерлерініц әскери
жорықтарына тыйым салуды ... ... Сол ... де кеңінен қатысты. Талаптың басты
тармағы Нұралы ханды тағынан түсіру еді. ... ... бір тобы хан ... бүтіндей жою талабын
ұсынды. Ал өзге тобы хан тағын сақтап, Нұралыға ғана қарсы
шықты.
Осы кезде ... хан ... ... ... 1786 ... көтерілісшілердің қысымынан ығысқан хан патша
үкіметін паналауға мәжбүр болады. 1786 ж. маусымда
Екатерина II Нұралы ханды хандықтан шеттету туралы
рескриптке қол қойды. ... ... ... ... ... ... Патша үкіметі казақ даласындағы дүмпуді
әрі үстем тап арасындағы тартыстарды пайдаланып, Кіші ... ... ... ұйғарды. Патша әкімшілігінің кеңесіне
құлақ қойып, съезд старшындары 1785 ... ... ... үшке бөлу ... шешімге келді. Бұл бөліктердің
әрқайсысын съезд сайлаған старшындар билейді. Патша
үкіметі Кіші жүзде хан өкіметінің жойылуы — отаршылық
саясатты жүргізуге ыкпалын ... деп ... ... ... үкіметі патриархалдық-феодалдық шонжарларға арқа
сүйеп отырды. Ықпалы күшті деген ... ... ... деген атақ берді. Бұларға өзге де руларды бақылау
міндеті жүктелді. Басқару жүйесіндегі төменгі буын — ру
старшындарына да жалақы белгіленді. Бірақ, ... Кіші ... ірі ... мен ... әрі ... Орта ... ханы Уәлидің, Түрікменнің
ханы Пірәлінің құптамауына байланысты жүзеге асырылмады.
Бұған қоса патша ... ... ... ... ... ... жағдайда ел басқарудың ескі
жүйесіне қандай да болса өзгеріс енгізу революциялық іс тәрізді
болды.
1790 жылы тамызда Нұралы Уфа ... ... ... ... тобы Кіші ... ... ... Есім сұлтанды
отырғызды. Патша әкімшілігі бұл сайлауды тән алмай,
үкіметтің бекітуіне ... ... ... ... ... ... ... мен старшындардъщ жаңа сайлайтын
жиынын 1791жылы тамыздың ақырында шақыру белгіленді. Хан
“сайланатын” жерге (Ор қорғанына таяу) патша әскері
келтірілді. . Осындай жағдайда ... ... ... хан ... Бұл хабар халық наразылығын тудырып,
елді қатты дүрліктірді. Соның салдарынан малшы шаруалар
сұлтандардың ыркына көнбей, өз ... ... ... ... ... белгілері айқып көріне
бастаған-ды. Осындай жағдайда билер мен ... ... ... ... ... ... ... пікір ашық айтылды. Халық қозғалысының осы кезеңінде
Сырымның басында толқу пайда болды. Ол хан үстемдігін жою
райынан ... ... ... ... хан
сайлайық” деген билер мен старшындардың көпшілігінің
талабына қосылды. Сырым ... ... ... ... Кіші
жүздің хан тағынан дәмелі Әбілғазы Қайыповты жақтауға ден
қойды. Әбілғазы көп жанды әрі қолды Шекті руының ... Хиуа ... де ... ... еді. ... Сырға қарай
көшті. Бұхар мсн Хиуа хандарына, феодалдарына арқа сүйеген
Әбілғазы сұлтанға Сырымның иек ... ... ... ... ... ... мен Хиуа шонжарлары, діни
ағымдары қазақтың кейбір бай-манаптарымен жең ұшынан
жалғасып, қазақ жерін Россиядан бөлуге ат салысты.
Бірақ ... ... ... ... ... ... Кіші жүз ... қол астында 60 жылға жуық болуының
да әсері тиді. Көтөріліске шыққандар бүкіл казақ жұртшылығы
сияқты Россиямен шаруашылық байланыстың пайдасын бұзып,
байырғы жайылымдық ... ... ... ... ... Кіші жүздегі көтеріліс өрісі жаңа қарқынмен үдей
түсті де, 1792 жылдың жазында бүкіл жүзді толық дерлік
қамтыды. Еңбекші халық хандықты қалпына ... ... Олар ... ... билер мен старшындардың
ауылдарын шапты. Қазақ даласына жазалаушы ... ... ... ... ... Сырым көп кешікпей көтерілісшілердің қонысына
келді.
1792 жылдың күзінде көтерілісшілердін негізгі күші ... таяу ... ... қорғанға шабуыл
жасауға әзірленді. Бұдан бұрынғыдай, сұлтандар
көтерілісшілер отрядының қай ... ... ... ... ... алдын-ала хабарлап
қойған-ды. Сондықтан қорған гарнизондары тойтарыс беруге
әзір еді. Сырым бастаған ... 29 ... Елек ... ... ... ала ... Патша қорғаныстарына
тұтқиылдан жасаған бірнеше шабуылы сәтсіз аякталғаннан соң
көтерілісшілер күрес тәсілдерін өзгертті. Олар партизандық
соғыс ... ... Аз ... қимыл жасаған
көтерілісшілер отряды ізін білдірмеді. Ауылдар
бар көмегін жасады. 1794 жылдың ... ... ... салды.
Патша үкіметі жана хан сайлауды ұзақ ойластырды. 1796 жылы
қазанда ғана билердің аз ғана тобынын қатысуымен Кіші жүздің
ханы Нұралының баласы Есім ... ... деп ... Есім ... ... барлық жазаны қолданды.
1795—96 жылдың қысында қазақ даласын жұт ... да, ... ... ... қалды. Мал қырылған соң, ел аштыққа
ұшырады. Еңбекшілердің осындай ауыр жағдайына қарамастан
Есім мен оның ... әр ... ... ... 1797 ... наурыздың 26-нан 27-не қараған
түні көтерілісшілер отряды хан ауылын шапты. Есім ханды
өлтіріп, ауылы талкандалды. Ханның тумалары бытырай
қашты. Ханнық ... ... ... ... ... ... шонжарларды сескендірмей қоймады. Олардың жана ханды
құптайтъінын патшаға білдірді. Алаш, Беріш, Тама, Адай, Шеркеш
тағы басқа ... ... ... өлтірген көтерілісшілерді
жою үшін Орал әскерінің атаманы Донский ұйымдастырған жазалаушы
отрядтың ... ... ... ... ... үкіметі айлаға
көшті, хан сайланбай хан кеңесі құрылды. Хан кеңесінің
басшылығына Айшуак ... ... алты ... ... ... ... Құсайынов сайланды.
Кеңеске сұлтандар мен старшындардың уәкілдері енді. Бұл
феодалдардың халыққа ... ... ... ... Хан ... 1797 жы ... шақырылды. Көп
кешікпей жиын өтіп жатқан жерге, құрамында 7 мыңға жуық
адам бар ... ... ... келді. Ол халықтың қатты
күйзелгеніне және хан кеңесінің құрылуыыа байланысты
күресті ... ... ... кеңестің мүшелігіне
алынды. 1797 жылы қазанда патша үкіметі қаусаған қарт ... хан ... ... ... 1797 жылдың аяғына дейін созылды да,
тоқтады. Оның жеңіліске ұшырауының негізгі себебі —
ұйымшылдықтың болмауы, нақты мақсатсыз, ... еді. ... ... ... жең ... билер мен старшындардың сатқындығы,
көтеріліс басшыларының, атап айтқанда, Сырым Датұлының
толқуы, күретің ақырына дейін тұрақты болмауы да жеңіліске
себепкер болды.
Көтеріліс 14 ... ... Бұл ... ... ... оқиға еді. Сондай-ақ хан өкіметінің үстемдігін
біржолата жоюға ықпалын тигізді. Көтерілістің ішкі
қайшылығы, әлсіз жақтарына қарамастан, ... ... әрі ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақан Серінің өмірі мен шығармашылығы7 бет
Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен батырлар19 бет
Райымбек батыр7 бет
Төле би жайлы37 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Уәлиханұлы Шоқан Шыңғысұлы4 бет
Ш. Уәлиханов20 бет
Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Уәлиханұлы11 бет
Шоқан Уәлиханов13 бет
Шоқан уәлиханов жайлы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь