Қазіргі қазақ тілінің фонетикасының нысаны мен міндеттері


Фонетика гректің фоне деген сөзі негізінде қолданысқа еніп қалыптасқан. Фонеманың мағынасы – дыбыс, үн, дауыс. Фонетика – тіл ғылымының, тілдердің дыбыстық жүйесін зерттейтін саласы. Ол тіл дыбыстарын, олардың құрамын, тілдегі дыбыстардың өзгеру заңдылықтарын зерттейді. Тілдегі лексикалық және грамматикалық құбылыстар тіл дыбыстарымен, тілдің дыбыстық жүйесіндегі фонетикалық заңдылықтармен байланыста, қарым-қатынаста болады.
Қазақ тілінде дыбыс деген сөздің мағынасы әр түрлі. Дыбыс деген ұғым тек тіл дыбыстарына ғана айтылмайды, бізді қоршаған ортаға тән құбылыс. Жалпы дыбыс болу үшін мынадай үш түрлі шарт керек: 1) дыбыс шығаратын дене; 2) дыбыс шығаратын денені қозғалысқа келтіретін күш; 3) ауа толқырлық кеңістік. Сөйлеу тілінің дыбыстарының пайда болуына да осындай үш түрлі шарт керек: 1) дыбыс шығаратын дене- сөйлеу мүшелері, 2) қозғалысқа келтіретін күш - өкпеден шығатын ауа, 3) кеңістік – тыныс мүшелері, тамақ, ұуыс мүшелері. Тіл дыбыстарының тілдік емес дыбыстардан негізгі айырмашылығы – олардың адамның сөйлеу мүшелері арқылы жасалатындығында.
Сөйлеу мүшелері дегеніміз – тіл дыбыстарын жасауға қатысатын дыбыстау мүшелері. Тіл дыбыстары дыбыстау мүшелері арқылы жасалады. Сөйлеу дыбыстарын жасаудағы дыбыстау мүшелерінің қызметін артикуляция дейміз. Сөйлеу мүшелері – сөйлеу органы немесе дыбыстау аппараты деп те атала береді. Сөйлеу мүшелерінің тіл дыбыстарын жасау қызметі адам жаратылысында, туа пайда болатын биологиялық қасиет емес, ұзақ мерзімдік жаттығу нәтижесінде, өзін қоршаған ортадан, өмірден үйренетін қосымша қызметі. Адамның сөйлеу органы үш бөліктен тұрады. 1. тыныстау аппараты; 2. көмей (тамақ, желбезек) дауыс шымылдығы деп те аталады; 3. мұрын қуысы мен ауыз қуысы.
Дыбыс. Әріп. Фонема.
Фонема туралы түсінік. Тілдегі сөздер бір-бірімен мағыналары мен дыбысталуы жағынан ажыратылады. Мысалы, қазақ тіліндегі тас пен тес, тоз – тез деген сөздердің әр басқа сөздер екендігін, олардың мағынасы мен дыбыстарының әр басқа болуына қарап ажыратамыз. Мағына мен дыбысталуының әр басқа болуы сөздердің формаларында морфемаларды да ажыратады. Тіл білімінде дыбыстың осы қызметіне орай фонема деген ұғым пайда болды. «Фонема сөздер мен олардың дыбыстық формаларын ажырататын әрі қарай бөлшектеуге келмейтін дыбыстық единица».

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Дәріс сабақтары

1- тақырып. Кіріспе. Қазіргі қазақ тілінің фонетикасының нысаны мен
міндеттері. Фонетика туралы түсінік
2-тақырып. Қазіргі қазақ тілінің фонетикалық жүйесі
3-тақырып. Сөйлеудің фонетикалық бірліктері
4-тақырып. Буын. Дауыс ырғағы, екпін.
5-тақырып. Фонетикалық заңдар

1- тақырып. Қазіргі қазақ тілінің фонетикасының нысаны мен міндеттері.
Фонетика туралы түсінік.
Дәріс жоспары
1. Қазіргі қазақ тілінің зерттеу нысаны мен міндеттерін ашу.
2. Қазақ тілінің жалпы халықтық әдеби тіл екендігі.Қазақ тілінің
тарихи даму жолы.

Фонетика гректің фоне деген сөзі негізінде қолданысқа еніп
қалыптасқан. Фонеманың мағынасы – дыбыс, үн, дауыс. Фонетика – тіл
ғылымының, тілдердің дыбыстық жүйесін зерттейтін саласы. Ол тіл дыбыстарын,
олардың құрамын, тілдегі дыбыстардың өзгеру заңдылықтарын зерттейді.
Тілдегі лексикалық және грамматикалық құбылыстар тіл дыбыстарымен, тілдің
дыбыстық жүйесіндегі фонетикалық заңдылықтармен байланыста, қарым-қатынаста
болады.
Қазақ тілінде дыбыс деген сөздің мағынасы әр түрлі. Дыбыс деген ұғым
тек тіл дыбыстарына ғана айтылмайды, бізді қоршаған ортаға тән құбылыс.
Жалпы дыбыс болу үшін мынадай үш түрлі шарт керек: 1) дыбыс шығаратын дене;
2) дыбыс шығаратын денені қозғалысқа келтіретін күш; 3) ауа толқырлық
кеңістік. Сөйлеу тілінің дыбыстарының пайда болуына да осындай үш түрлі
шарт керек: 1) дыбыс шығаратын дене- сөйлеу мүшелері, 2) қозғалысқа
келтіретін күш - өкпеден шығатын ауа, 3) кеңістік – тыныс мүшелері, тамақ,
ұуыс мүшелері. Тіл дыбыстарының тілдік емес дыбыстардан негізгі
айырмашылығы – олардың адамның сөйлеу мүшелері арқылы жасалатындығында.
Сөйлеу мүшелері дегеніміз – тіл дыбыстарын жасауға қатысатын дыбыстау
мүшелері. Тіл дыбыстары дыбыстау мүшелері арқылы жасалады. Сөйлеу
дыбыстарын жасаудағы дыбыстау мүшелерінің қызметін артикуляция дейміз.
Сөйлеу мүшелері – сөйлеу органы немесе дыбыстау аппараты деп те атала
береді. Сөйлеу мүшелерінің тіл дыбыстарын жасау қызметі адам жаратылысында,
туа пайда болатын биологиялық қасиет емес, ұзақ мерзімдік жаттығу
нәтижесінде, өзін қоршаған ортадан, өмірден үйренетін қосымша қызметі.
Адамның сөйлеу органы үш бөліктен тұрады. 1. тыныстау аппараты; 2. көмей
(тамақ, желбезек) дауыс шымылдығы деп те аталады; 3. мұрын қуысы мен ауыз
қуысы.
Дыбыс. Әріп. Фонема.
Фонема туралы түсінік. Тілдегі сөздер бір-бірімен мағыналары мен
дыбысталуы жағынан ажыратылады. Мысалы, қазақ тіліндегі тас пен тес, тоз –
тез деген сөздердің әр басқа сөздер екендігін, олардың мағынасы мен
дыбыстарының әр басқа болуына қарап ажыратамыз. Мағына мен дыбысталуының әр
басқа болуы сөздердің формаларында морфемаларды да ажыратады. Тіл білімінде
дыбыстың осы қызметіне орай фонема деген ұғым пайда болды. Фонема сөздер
мен олардың дыбыстық формаларын ажырататын әрі қарай бөлшектеуге келмейтін
дыбыстық единица. Фонемаларды зерттейтін ілім фонология деп аталады.
Тілдердің дыбыс жүйесі әр түрлі болады. Олардағы дыбыстың сапасы да бірдей
емес.Кейбір дыбыстардың немесе олардың ерекшеліктерінің бір тіл үшін мәні
айрықша боса,екінші бір тіл үшін оның айтарлықтай мәні
болмайды.Мысалы:қырғыз,неміс,ойрат тілдерінде дауысты дыбыстың қысқа не
созылыңқы айтылуының сөз мағынасын ажыратуға әсері яғни фонетикалық қасиеті
болса,орыс,қазақ,татар тілдерінде оның ешбір әсері болмайды.Фонема
дегенімізде тіл дыбыстары,бірақ ол тіл дыбысы болғанда сөздің жігін
өзгертіп,морфемалардың жігін ажырататын дыбыс.Фонологияда дыбысты
зерттейтін фонетика да екі түрлі пән емес.Тіл туралы ғылымның бір бүтін
саласының екі жағы. Түркі тілдерде дауыссыздардың жуан және жіңішке болуы
дыбыстарға байланысты болады. Сөз құрамындағы дауысты жуан болса, онымен
тіркесе айтылған дауыссыз да жуан түрде айтылады. Керісінше, дауысты
жіңішке болса, оған тетелес дауыссыз да жіңішке болып келеді. Мысалы: сан –
сән, сол – сөл, ар - әр т.б. Бірақ түркі тілдерде дауыссыз дыбыстардың
фонемалық қасиеті жоқ.
Ал орыс тіліндегі дауыссыздардың қасиеті түркі тілдердегі
дауыссыздардан басқаша болып келеді. Орыс тілінде белгілі жағдайда
дауыссыздардың жуан немесе жіңішке айтылуының сөз мағынасын ажырататын
қасиеті бар. Қатаң мен ұяң дыбыстардың да мағына ажырататын қасиеті бар.
Сөздердің айтылуы мен жазылуы бірдей емес. Көзбен көріп отырған яғни
жазылған тілді – сөзді қатесіз жазу және жазылғандай етіп оқу, сөйлеудің
ролін төмендетпейді де, кемітпейді. Ал шындығында, сөйлеу, айту – жазудан
көрі маңыздырақ. Басқасын былай қойғанда, кез келген адам алдымен сөйлеуге
жаттығып, үйренеді де, содан кейін барып жазуды үйренеді. Сөз дыбыстардан
құралады. Бірақ дыбыс болған жердің бәрі де сөз болып қалыптаса бермейді.
Сөзді фонемалық дыбыстар ғана құрайды. Сөз бен дыбыстың арасында заңды
бірлік бар. Бұл заңдылық дәстүрлік принципке сүйенеді. Сөз бен дыбыстың
бірлігі мынада: 1. сөз болмаған жерде дыбыс жүйесі жоқ. 2. дыбыссыз сөз
жоқ. Дыбыс – сөздің материалы. Тілдегі сөйлеудің ең кіші бөлшегі - сөз
болып табылады. Ал дыбысқа келсек, ол мейлі жалаң болсын, мейлі күрделі
болсын мағынаға ие бола алмайды. Бірақ дыбыс сөздің мағынасын ажыратуға
құрал болады. Әріп – дыбыстардың жазудағы таңбасы. Қазіргі қазақ жазуындағы
әрбір әріптің өзінше пішіні формасы бар. Сөз ішінде әрбір әріптің екінші
әріптен жігі көрініп тұрады. Әріп кейде жеке дыбысқа сәйкес келсе, кейде
бір әріп – бірнеше дыбыстардан (ю, я) құралады. Ал кейбір әріптердің
(ь,ъ)дыбыстық мәні болмайды. Әріп пен дыбыстың бірнеше түрлі айырмашылығы
бар: 1. әріп дыбысты тек шартты түрде таңбалаумен бірге, қағаз бетіне, не
жазуға келетін басқа затқа түсіретін белгі болғандықтан, оған дыбыс
мүшелерінің қатысы жоқ, сондықтан ол құлаққа естілмейді, тек көзбен көруге
келеді. 2. әріп құбылмалы емес. Үнемі бір белгімен таңбаланады, бірақ ол
шартты белгі екенін есте ұстау керек.
Тіл дыбыстары сөздер мен морфемаларды ажыратуға қызмет ететін болса,
бұл – фонеманың да негізгі қызметінен саналады. Тілімізде сөздердің
мағыналары мен формаларын ажырата алатындай дыбыстар тобы – фонемалар бар.
Мысалы ат, ет, от, өт секілді сөздерде бірыңғай т дыбысы бар. Дауысты
дыбыстардың әсерімен т дыбысы бірде жуан, бірде жіңішке, бірде еріндік,
бірде езулікболып біршама ауытқушылықпен, ерекшеліктермен айтылады да,
қызметіне қарай бір ғана фонема деп танылады. Бір дыбыстың айтылуындағы
мұндай ауытқушылық аллофон делінеді. Демек сөз - дыбыс емес, фонемадан
құралады.
Қазақ тілінде дыбыстардың айтылуындағы ауытқулардың сөздің мағынасы
мен формасына әсері жоқ деуге болады. Сондықтан дыбыс пен фонема бірінің
орнына бірі синоним ретінде қолданыла береді.

2-тақырып. Қазіргі қазақ тілінің фонетикалық жүйесі
Дәріс жоспары
1.Фонетика және оның зерттеу нысаны.
2. Қазақ тілінің фонетикалық жүйесінің басқа жүйелерден айырмашылығы.
Дыбыстың аккустикалық қызметі. Аккустика дегеніміз дыбысты зерттейтін
физиканың бір саласы.(akustikos - естілу)
Акустикалық тұрғыдан алғанда дыбыс қандай да болсын бір дененің
белгілі бір ортада теңселіп қозғалуының нәтижесінде пайда болады да,
құлаққа естіледі.Дыбыс өтетін орта-ауа кеңістігі.Акустика дыбыстағы
төмендегі белгілерді ажыратады:
1)Дыбыс ырғағы.
2)Дыбыс күші.
3)Дыбыс әуені.
4)Дыбыстың созыңқылығы.
Дыбыс ырғағы уақыт мөлшерінің ішіндегі дірілдің санына байланысты
болады.Дірілдің саны неғұрлым көбейе берсе дыбыстың ырғағы соғұрлым күшейе
береді.Адам құлағы бір секунд ішінде 16-дан,20000-ға дейінгі дірілдің
нәтижесінде пайда болған дыбысты ести алады.Сөйлеу дыбыстың күші өкпеден
шыққан ауа күшінің дауыс шымылдығына түсетін қысымымен айқындалады.Сөйлеу
дыбыстың ырғағы дауыс шымылдығының ұзындығы және оның қысылу қалпына қарай
айқындалады.
Тіл дыбыстарының түрлері. Тілдің барлығында да тіл дыбыстарды екі
топқа бөледі.Дауыстылар мен дауыссыздар.Негізгі ортақ белгісі олардың буын
құрау қызметі. Дыбыстарды дауыстылар мен дауыссыздар деп топтастырғанда
олардың акустикалық жақтары мен физиалогиалық жақтары да еске
алынады.Акустикалық тұрғыдан қарағанда дауыстылар мен дауыссыздарды бір-
бірінен ажырату музыкальді үн (тон)және салдырға негізделеді.Дауыстыларда
үн басым болады.Дауыссыздарда салдыр басым .Осыған орай ұяң немесе санор
дыбыстарды дауыстылардың немесе дауыссыздардың қатарына тікелей теліп қою
өте қиын.Физиологиалық тұрғыдан алып қарағанда дауыстыларды айту үстінде
шыққан ауа бірінші, кедергіге ұшырамай еркін шығады; екінші, дыбысталу
мүшелеріне күш түспей, оның қалпы жайдары болады; үшінші, ауа баяу шығады
(а,о,у). Ал, дауыссыздарды айтқанда фонациялық ауа бірінші, кедіргіге
ұшырап, тосқауылмен айтылады; екінші, тосқауылдан өту кезінде дыбысталу
мүшелеріне күш түселеді; үшінші, ауаның шығу қарқыны күштірек болады.
Сонымен дауыссыз дыбыстар 2 топқа бөлінеді. Үнді және үнсіз (салдыр)
дыбыстар. Салдыр дыбыстар ұяң және қатаң деген 2 топқа бөлінеді. Дауссыз
дыбыстардың жүйесі консонантизм деп аталады.
Дауысты дыбыстар жүйесі вокализм терминімен аталады. Дауысты
дыбыстарға тән артикуляцияға тән ерекшелік оларда музыкальды үннің
болуы.Дыбыстардың классификациялық 2 түрі бар. Оның 1-физиологиялық
классификация; 2-акустикалық классификация. Физиологиялық классификация
акустикалық классификацияға қарағанда әлдеқайда қолайлы. Дауыстылар сөйлеу
мүшелерінің негізгі үш түрінің қатысымы мен қалпына қарап, атап айтқанда 1-
тілдің қалпына; 2- еріннің қалпына; 3- жақтың ашылу қалпына қарай
топтастырылады.
1. Тілдің артқы таңдайға қарай жиырылып, бүктеліңкіреп айтылуынан жуан
дауыстылар жасалады (а,о,ұ,ы т.б.), ал тілдің таңдайдың алдыңғы
жағына жақындап айтылуынан жіңішке дауыстылар жасалады (ә,е,й,і,ү
т.б.).
2. Еріннің қатысуына қарай еріндік және езулік болып бөлінеді
(о,ө,ұ,ү,у - еріндік).
3. Жақтың ашылу қалпына қарай дауыстылар ашық және қысаң болып
бөлінеді.
4. Қысаң (ұ,ү,ы,і).
Тілде келте, қысқа, созылыңқы дауыстылар да болады.

Дауысты дыбыстар кестесеі
Еріннің қатысына қарай Иектің (жақтың) қатысынаТілдің қатысына қарай
қарай
Еріндік Езулік Ашық Қысаң Жуан Жіңішке
дауыстылар дауыстылар дауыстылар дауыстылар дауыстылар дауыстылар
О, Ө, У, Ұ, ҮА, Ә, Ы, І, А, Ә, О, Ө, Ы, І, (И), А, О, (У), Ә, Ө, Ү, І,
(Э) Е У, Ұ, Ү Ұ, (И) Е, (И), (У)

Бұл кестедегі и, у дыбыстары сөз немесе буын ыңғайына қарап бірде
жуан, бірде жіңішке болып айтылады. Тіліміздегі жалаң дауысты фонема э
болғанымен, қазақ сөздерінде е жазылатындықтан, кестеде бұл фонема е (э)
түрінде көрсетілді.
Дауыссыз дыбыстар (Консонантизм)
Дауыссыз дыбыстардың артикуляциялық ерекшелігі: а) дауыссыздарды
айтқанда өкпеден шыққан ауа әйтеуір бір кедергіге ұшырайды. ә)
дауыссыздарды айтқанда үн бәсең, солғын болады. б) дауыссыз фонемалар буын
құрай ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері
Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы: проблемалары мен міндеттері
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"
Қазіргі қазақ тілінің хал ақуалы
"Қазақ тілінің фонетикасы" дәрістер
Қазіргі айтыс тілінің ерекшелігі
Қазақ тілінің дыбыстық жүйесінің өзге тілдерден айырмашылықтары мен ұқсастықтары
Қазақ тілінің заңдылықтары мен методикалық принциптері
Қазақ тілінің экспрессивтік стилистикасы
Қазіргі қазақ тілінің жаңа бағыттары негізіндегі лингвомәдениеттану мәселесінің зерттелуі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь