Ұлықбек

...Орта ғасырлар кезіндегі орта Азия. Өзін Азияның арыстаны, жер тәңрісі санаған Әмір Темір (Ақсақ Темір) дүние жүзін жаулап алмақ болып, аш қасқырдай аласұрды. Азияның Иран мен Үндістан сияқты бай өлкелері Ақсақ Темірдің аяғының астында тапталды. Ол Амудария мен Сырдарияның арасындағы кең аймақты алып жатқан жаңа империя құрды. Ол Мавераннахр (арабша “өзеннің аржағындағы” деген сөз) деп аталады. Бұл империяның астанасы ескі қалалардың бірі – Самарқанд болды. Ол бұдан 2000 жылдан астам бұрын салынған. Тіпті Птоломейдің геграфиялық картасының өзінде самарқанның орны көрсетілген.
Самарқанның гүлденген кезі Әмір Темірдің патшалық ету кезеңіеді. Ол Самарқанүға өзі басып алған елдердің байлығын тасумен болды. Үндістаннан, Азербейжаннан, Ираннан, Армениядан, Грузиядан т.б. елдерден шеберлер шақыртып, өз астанасынкеңейту жолында қолынан келгенін істеп бақты. Ақсақ Темір тұсында салынған Бибі ханым мешіті, Шахин-Зинда және басқа құрылыстар архитектуралық ескерткіштердің тамаша үлгілері болып табылады. Атақты “Бабурнамада” осы қарсаңда Самарқанда дүние жүзіндегі қағаздың, керамикалық бояулардың, барқыттың және т.б. ең әдемісі шығатын еді деп жазылған. Самарқан – көрнекті ғалымдар, дәрігіерлер,құрылысшы-шеберлер, кітап –көшіргіштердің ордасы саналады. Сонымен қатар Самарқан кертартпа, бедел-ықпалы, зор мұсылман дін басыларының да шоғырланған жері болды.
Осы тұста, Темір әулетінде 1394 жылы 22 март күні дүниеге Мұхаммед Тарағай деген бала келді. Кейін оған Ұлықбек деген лақап ат беріледі. Оның әкесі Шахрух Темірдің үшінші баласы еді. Шахрух біраз билеуші болып, кезінде ғылымның өркендеуіне үлкен қайырым жасаған кісі. Ұлықбек жастайынан поэзияға, тарихи білімге, астрономия мен математикаға құмарланады. Ұлықбектң ғалымдығының қалыптасуына оның атасы Темірге ілесіп мәдени, ғылыми дәстүрлері бай елдерді аралауы үлкен әсер етеді. Ұлықбек жас шағында осылай Армения, Азербайжан, Грузия, Иран, Туркия және Ауғаныстандарды аралап көреді. Бұған қосымша, Ұлықбектің ғалым болып шығуына әкесі Шахрух жиыстыран Самарқандағы аса бай кітапхана
        
          
Ұлықбек
Ата жолын қумады
 ...Орта ғасырлар кезіндегі орта Азия. Өзін Азияның арыстаны, жер тәңрісі
санаған Әмір Темір (Ақсақ ... ... ... жаулап алмақ болып, аш
қасқырдай аласұрды. ... Иран мен ... ... бай өлкелері Ақсақ
Темірдің аяғының астында тапталды. Ол Амудария мен ... ... ... алып ... жаңа империя құрды. Ол Мавераннахр (арабша “өзеннің
аржағындағы” деген сөз) деп аталады. Бұл ... ... ... бірі – ... ... Ол бұдан 2000 жылдан астам ... ... ... ... картасының өзінде самарқанның орны
көрсетілген.
   Самарқанның гүлденген кезі Әмір Темірдің патшалық ету ... ... өзі ... ... ... ... тасумен болды. Үндістаннан,
Азербейжаннан, Ираннан, ... ... т.б. ... ... өз ... жолында қолынан келгенін істеп бақты. Ақсақ
Темір тұсында салынған Бибі ... ... ... және басқа
құрылыстар  архитектуралық  ескерткіштердің тамаша үлгілері болып табылады.
Атақты “Бабурнамада” осы ... ... ... ... ... ... барқыттың және т.б. ең әдемісі шығатын еді деп
жазылған. Самарқан – ... ... ... –көшіргіштердің ордасы саналады. Сонымен қатар Самарқан кертартпа,
бедел-ықпалы, зор мұсылман дін басыларының да шоғырланған жері ... Осы ... ... әулетінде 1394 жылы 22 март күні дүниеге Мұхаммед
Тарағай деген бала ... ... оған ... ... ... ат ... ... Шахрух Темірдің үшінші баласы еді. Шахрух біраз ... ... ... ... үлкен қайырым жасаған кісі. Ұлықбек жастайынан
поэзияға, тарихи білімге, астрономия мен ... ... ... ... оның атасы Темірге ... ... ... бай елдерді аралауы үлкен әсер етеді. Ұлықбек жас шағында
осылай ... ... ... ... ... және Ауғаныстандарды
аралап көреді. Бұған қосымша, Ұлықбектің ғалым болып шығуына әкесі ... ... аса бай ... да зор ... ... ... ... Аристотель, Гиппарх, Птоломей сияқты ежелгі грек
ғалымдарының ... ... ... ... ... Сонымен қатар, ол
өзінен бұрын өмір сүрген Орта Азияның көрнекті оқымыстылары Хорезми,
Фараби, ... ... Ибн ... Нысреддин әт-Тусилердің негізгі
еңбектерін жете білген.
  Бірақ жас ... ... ... топ оның ... ден ... Темірөлгенне кейін империясы ыдырап екі – Хорасан, екіншісі ... ... ... 15 жасар Ұлықбекті әкім сайлайды. Айта
кетрлік бір жәйт оңтүстік Қазақстанның көп қалалары ... ... ... ... тиеді. Сарай төңірегіндегілер Ұлықбектің әскери қызметке,
дипломатиялық өнерге деген құмаолығын ... бар ... ... ... ... ғалым емес, ата жолын қуушы әмір болуын көздейді. Бұл ықпалдан
шыға алмаған Ұлықбек алғашқы ... (1425 ... ... ... ... ... ... сәтті аяқтап жүреді. Ол ... және ... ... бар ... ... ... ... мәдени құрылыстарға көп көңіл ... ... ... және ... қол ... ... көрнекті-көрнекті
құрылыстар салдырады және Темірдің тұсында аяқталмай қалған құрылыстарды
аяқтайды. Ұлықбектің өнер-білімге деген ... күн ... ... ... Ол ... ... гөрі әлем сырын ашып, оның құпиясын ... ... Т.Н. ... ... ... мектебі”
атты еңбегінде Ұлықбекте билеуші-әмір ретінде бағалайды: “Ұлықбектің қызмет
-әрекеттері көп жағынан ілгерілерінен ... ... оның өз ... ... ... прогрестік роль атқарған сөзсіз”
 
Ұлықбек обсерваториясы
 Ұлықбектің мемлекеттік ... ... ... ең ірі ... ... аса зор астрономиялық обсерватория салдыруы болды. Бұл
Ұлықбектің ... ... ... ... үшін ... үлкен ерлігі болып
саналады. Бұл обсерватория еріккен әкімнің атаққұмар жеңіл мінезінен туған
нәрсе емес. Ол қайта, ... ... ... ... шын ... ... оқымыстының ғылымға тартқан тартымды сыйы еді.
Ұлықбек обсерваториясы одан ... ... және ... елдерінің
обсерваторияларының бай дәстүрлері негізінде салынады. Бұл ... XII ... ... көрнекті математик және астроном
Насыреддин әт-Тусидің басшылығымен ... ... ... көп игілікті ықпал жасады. Бұл ... ... ... еңбек жазылған болатын. Ұлықбек обсерваториясының салынуына XV
ғасырдағы аса ... ... ... ... ... көп ... зерттеулер әл-Кәшидің Ұлықбекке дейін де обсерватория салу
туралы бірнеше рет мәселелер қойғанын анықтады. Бірақ ... ... ... ... ... ... Әл-Кәшидің бұл ниеті Ұлықбектің
тұсында жүзеге асады. ... ... ... ...... жоғары бақылаулар жасай отырып, Марага обсерваториясында жасалған
астрономиялық таблицалардың қателерін түзету ... ... ... және оны астрономиялық құралдармен жабдықтау
жағын ... ... ... үш ... ... ... бірақ небәрі
27-28 жыл ғана жұмыс істейді. ... ... ... ... ... ... ол өлгеннен кейін әл-Құсшы басқарады.  Ұлықбек
обсерваториясынан  ... да ... ... ... ... ... ... Бірақ, олардың бірде бірі көлемі, жабдықталуы,
алдына қойған мақсаты жағынан бұл обсерваторияға тең келе ... ... ... ... ... негізгі астрономиялық аспап-құралдардың
барлаға да – горизонталь дөңгелек, биіктігі 50 метрге жуық алып ... және ... ... сан ... ... ... ... құралдар
болды.
Міне, осылардың көмегімен обсерваторияда
 көптеген сындарлы астрономиялық бақылаулар мен зерттеулер ... ... ... ... өз ... ... ... озат ойлы адам болды. Ол жан-жағына
ілім шарапатын мол шашуға тырысты. Ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... Ғиждуанда, Самарқанда) жаңа типті
оқу орындарын ашты. Бұларда сабақ беру үшін мұғалімдері діни ... ... ... ... ... ... Бұл тұрғыда Самарқандағы жаңа
типті ... ... күні ... мына бір ... айтуға
тұрарлық.
  .... Медресе ашылған күні оған бүкіл шәкірттер, ұстаздар, ... ... ... ... дін иелері, шейхылар жиналады. ... ... ... бас ... ... кімді сайлар
екен? – деген сұрақ тұрады. Өйткені шейхылар арасында бұл орынға ойы ... емес ... Бір ... ... ... ... қарап:
 - Кімде-кім барлық ғылымға жетік болса, сол медресені басқарады, - деп
мәлімдейді.
   Медресенің бас мұғалімі ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Хавофи сайланады. Құраннан басқа білімлері жоқ ... ... ... қала ... ... өзі белсене араласып қана ... сол ... ... ... ... ... топтастырған. Медресе мен
обсерваторияның жұмысына ... ... ... ... Қазы Заде
ар-Руми, жоғарыда аталған атақты математик және ... ... ... баласы Мансур Кәши сол дәуірдің Птоломейі атанған Алаеддин әл-Құсшы
және басқа да бірсыпыра  оқымыстылар ат ... ... ... ... ... құлақ асып отырған. ... ... ... ... ар-Руми бұрынғы ескі обсерватория жұмыстары
жөнінде түсінік ... әл ... әл Кәши ... ... ... ... ... маңына топталған бұл ғалымдар –математика және ... ... ... ... ... ... белгілі із қалдырған
оқымыстылар. Солардың бірі – Қазы Заде ар-Руми Кіші ... туып ... ... ... ... және Мавераннахрда алады. Самарқанда ол талантты
ғалым, әрі ұстаз ретінде аса үлкен ... ие ... ... ... ... Ол ... туралы”, “Астрономияға ... ... ... ... ... трактаттар жазған.
   Обсерваторияда қызмет еткен оқымыстылардың барлығы ғылыми еңбектерін
солкездегі дүние жүзілік ғылым тілі ... араб ... ... ... ... ... ... да кездеседі.
 
 
 
Ұлықбек обсерваториясының ғылыми жетістіктері
 
Ұлықбек обсерваториясының ең басты еңбегі – “Зидж Гурганидың” ... ... ... ... Бұл ... басшылығымен жүргізілген көп
оқымыстылардың коллективтік еңбегі болып табылады. “Зидж” деген парсы сөзі,
ол астрономдар мен географтар үшін ... ... ... ... Ұлықбектің босерваториясында түрлі елдердің байырғы астрономиялық білім-
дағдылары жинақталып, “Ұлықбектің ... ... ... ... ... ... ... астрономдары” деген атпен жеке
кітап болып жарыққа шығады. “Зидж Гургани” төрт бөлімнен тұрады:
1.     Календарьлар туралы.
2.     Уақыт өлшеу жөнінде.
3.     ... ... ... жайында.
4.     Астрономиялық басқа мағлұматтар туралы.
Мұнда астрономияның теориляық негіздерімен қатар 1019 жұлдыздың орнын
көрсететін каталог ... Бұл ... ... ... Тихо ... ... дейінгі барлық
каталогтардан тәуір болды. Ол Лондонда 1650-65 ... ... ... рет ... шықты. XIX ғасырдың орта кезінде ... ... ... ... ... ... ... толық аудармасы
жарияланады. Салыстыра зерттеу үшін ол таблицалардың маңызы келешекте де ... ... ... обсерваториясында да экватордың эклиптикаға көлбеулігі бес
планетаның ... ... ... ... ... ... жөнінде
дәлдігі өте жоғары өлшеулер жүргізілді. ... ... ... бір ... күн 6 ... 9 ... 15 секунд бар. Сонда жіберілген қате бір минуттан
да аз. Осылармен қатар Ұлықбек ... ... ... ... ... ... ... деуге негіз бар.
   Осы обсерваториядағы жүргізілген өлшеулердің тамаша дәлдігіне дән риза
болған оқымысты Лаплас ... өте ... ... деп ... ... ... астрономиямен қатар, математиканың да ... ... ... ... ... мұқтаждығын өтеу
мақсатында аса кемелдендірілген ... ... ... ... ... жаңа ... мен есептеулерді қолданады. Мәселен,
таблица жасау үшін бір ... ... ... аса ... ... ... Осы үшін ... мектебінің математиктері тарихта тұңғыш рет X3 – 3х ... 121 217 587 = 0 ... ... ... шешудің тамаша бір
әдісін көрсетеді.
   Ұлықбектің таблицаларының ... ... үшін кез ... ... ... ... : ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |  |
  ... ... екендігін көрініп тұр. Европада тригонометрияның
негізін қалаған Региомонтанның ... ... ... көп ... ... дамытуда, әсіресе, Ұлықбек обсерваториясының ... ... ... еңбектерінің бірі мәні зор болды. Ол математика
тарихында бірінші болып ондық бөлшектреді ашты. Европада ондық бөлшек ... ... ... ғана ... ... ... ұзындығының диаметрге қатынасын
көрсететін тұрақты шама үшін ол 18 таңбасына дейін дұрыс тапты.
    Қорыта айтқанда, ... және ... ... ... ... ... есептеу техникасын жетілдіру жөнінен өз замандастарынан көп
алда тұрды. Ұлықбек обсерваториямының ... сол ... ... ... ... байланыс болғанын дәләлдейтін соны деректер
табалып отыр.
 
 
Ұлықбек және мұсылман дін ... ... орта ... діни ... өршіп тұрған кезінде өмір сүрді.
Бірақ оның өз басы ... ... ... ... ... көптеген діни
әдет ғұрыптарды сақтамады, сондықтан да оны ... дін ... ... ... ... ... ... сипаттайтын мындай бір фактыны
келтіруге болады. Ұлықбектің әкесі ... ... Шейх ... ... мұсылман жолынан ауытқушы мистик өмір сүреді. Ол Шахрухқа қастандық
жасады деп айыпталып, ... ... ... ... ... оны
жақсы қарсы алып, Әнуармен достасып, пікірлес ... адам ... ... ... өте ... ... көрсетеді Шынында, егер ... ... біз ... ... бола алмас еді, ғылым мен ... үшін ... ... ... ... Ұлықбектің ғылымға өте беріліп кетуі, ... ... ... ... ... жоғары қоюы мұсылман дін басшылары арасында
қатты наразылық   ... Олар ... ... ... ... келеді, үгіттейді атасы мен әкесін үлгі етеді. Адам ақыл-ойының
күшіне сенімі мол Ұлықбек ғылымды тастай алмайды, ол көңілдегі ... ... ... ... ... ... ... жойылады, ал ғылыми еңбек
мәңгі бақи сақталады.”
    Ұлықбек Самарқаннан Меккеге кетуге мәжбүр ... 1449 жылы 27 ... ... ... атақ ... ... ... бара жатқан Ұлықбекті
діншілдердің үгіттеуімен Ұлықбектің өз баласы Әбдел-Латифтың жендеттері
қылышпен шауып өлтіреді. Орта Азия ... ... ... өз ... ... көрнекті астроном Ұлықбектің өмірі аяқталады.
    Осы фактіні анықтау үшін 1940жылы ... ... ... ... ... Қабірдің бетіндегі құлыптаста әкесін өлтірген Әбдел-Латифқа
лағнет айтылған жазу бар екені және ... басы ... ... ... Атақты кеңес антропологы М. Герасимов бас сүйегі
бойынша Ұлықбектің ... ... ... ... ... ... ... дін басыларының
тікелей нұсқауымен басы кесілуін Джордано Бруноның христиан инквизициясының
әмірі бойынша отқа өртелу фактісімен орында ... Бұл ... ... да, ... да, ... да дінінің ғылымға қас жау болғанын
сипаттайды.
 
 
     Ұлықбектің ақыры
 
   ... ... ... ... ерлігін діншілдер қанша
әрекеттенгенмен, жоқ ете алмайды. ... ... ... әр ... ... оның ... үшін ... көрнекті еңбегін аңыз етіп, айтып жүреді.
Ұлықбектен сәл кейін өмір сүрген данышпан ақын Әлішер Науаи ол туралы ... ... ... ... Әмір Темірдің әулеті, дүниеде теңдесі жоқ
патша болды. Оның туысқандарының бәрі ол дүниеге ... ... ... ... ... Ал ... ғылымға қол созып көп нәрсені игерді. Ол десе аспан
төмен ... ... ... ... еді. Оның ... ... мен ережелері
дүниенің ақырына дейін әр уақытта адамдар кәдесіне жарай береді... ”
   Ұлықбек өлгеннен кейін ... ... ... ... ... ... таржға салады. Ұлықбек мектебінің ... әл – ... ... ... ... ... ... ең басты ғылыми
еңбектерді шет елге алып кетпегенде, ... ... ... ... ... тарих еш нәрсе білмей қалған болар еді. Аоғаш әл-
Құсшы, кейіннен Қазы-Заденің немересі Мариям ... ол ... ... ... ... ... ... Осылар аоқылы Ұлықбек
лбсерваториясының негеізгі жетістіктері Европада ... ... ... ... ... ... Айта кетерлік бір жәйт: қазір бірсыпыра тарихшылар арасынды ... ... көп ... ... маңайындағы бір төбенің
үңгіріне тығып кетіпті деген ... да ... жүр. ... сол ... бірсыпыра археологтар, ғылымның жанашырларыосы төбені қазып,
зерттеу жөнінде ... ... ... Бұл ... ... күнде, ғылым тарихы үшін құнды мағлұмттар алынатыны сөзсіз.
  Қара түнек заманда манспатан да, байлықтан а ... ... ... үшін ... құралдар қалдырған ұлы жерлесі – Ұлықбектің есімін туған
халқы қадір тұтып, үлкен мақтаныш етеді. Оның ... ... ... ... ... әт-Тусидің, Николай Копениктің, Галилео
галилейдің, Джордано Брунолардың есімдерімен занды түрде қатар тұр. Ал оны
дүние жүзінің ... ... ... ... көптеген мұралары күні
бүгінге дейін ғылыми құнын жоймай келеді.
                               
           

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлықбек Есдәулет поэзиясының поэтикасы68 бет
Ертедегі уақыт өлшемдерінің құралдары36 бет
Мұхаммед Тарағай бин Шахрух10 бет
Ұ. Есдәулетов поэзиясындағы азаматтық үн67 бет
Ұлт ұстаздары Ы. Алтынсарин мен А. Байтұрсынұлы мектеп оқушыларына кезінде Ленинді дәріптегеннен артық ұлықталуы тиіс6 бет
Ұлтын ұлықтаған қайраткер14 бет
Іскерлік кездесулер9 бет
А. Байтұрсынұлы8 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь