Бауыржан Момышұлының соғыс өнері


Мазмұны
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Ұлы жеңістің 73 жылдығы да келіп өтті. Қасымызда жүрген ардагерлердің де қатары сиреп барады. Бүкіл адамзат өміріне, тағдырына қанды шеңгелін алған Ұлы Отан соғысының әрбір адамзаттың жүрегіне салған жарасы да сол адамдармен бірге азайып бара жатқандай. Бүкіл әлемдегі Ұлы неміс халқының табанында ұстағысы келген герман фашизмін жеңуде қазақстандаықтар да КСРО-ның құрамы ретінде бүкіл соғысқа қатысқан еді. Ерлік көрсеткен адамдар қаншама. Соның бірі де бірегейі - тірлігінде батыр атағын алмаса да халқы бұл атақты өзі берген адам - Бауыржан Момышұлы еді. Бұл адам тек талантты әскер басы ғана болған жоқ, сонымен бірге қаламын қатар жүздірген жазушы да, қоғам қайраткері де болды.
Бауыржан Момышұлы соғыс өнеріне қосқан үлесі жайлы зерттеуіміз Бауыржан атамыздың тағы да бір қырынан көрсетуіміз болып табылады. Әрине, зерттеу тақырыбы тәуелсіз және егеменді Қазақстанның Қарулы Күштері құрылысының қазіргі белесінде өзекті.
Дипломдық зерттеудің негізгі нысаны. Бауыржан Момышұлының - білікті командир, көреген және стратег ретінде соғыс өнеріне қосқан үлесін зерттеу болып табылады.
Бауыржан Момышұлының өмірі мен өскен ортасын әскери жолын, әскери-тарихи қызметі мен мұрасына, өзі қатысқан ірі тарихи оқиғалармен органикалық өзара байланыста кешенді тарихи зерттеу жүргізу; оның қызметінің тәжірибесін жинақтау, тәжірибелін кепілдемелер мен теориялық ұсыныстарын зерттеу пәні болып табылады.
Зерттеудің базасы: Өскемен қаласының №27 орта мектебінде өткізілді.
Дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты - Б. Момышұлының соғыс өнеріне қосқан үлесін жан-жақты зерттеу. Б. Момышұлының ерліктері мен шығармаларында көрніс тапқан патриоттық тәрбиеге байлансты педогогикалық маңызы бар ой-пікірлерді айқындау және жүйелеу, соның негізінде оларды жоғарғы сынып оқушыларының сыныптан тыс іс- әрекеттерінде пайдаланудың қажетті амал-жолдарын анықтау.
Алға қойылған мақсатқа жетуде мынадай нақты міндеттерді шешу көзделді:
- Бауыржан Момышұлының өмірі мен өскен ортасы туралы нақты мәліметтер беру;
- Бауыржан Момышұлының шығармаларындағы патриоттық идеяларын және олардың жоғары сынып оқушыларына патриоттық тәрбие берудегі мүмкіндіктерін анықтау;
- Соғысқа дейінгі әскери қызметі және соғыс кезіндегі іс - әрекетіне талдау жасау;
- Соғыстан кейінгі академиядағы дәрістері - соғыс тактикасына қосқан жаңалығының ерекшелігін талдау;
- Бауыржан Момышұлының дүниетанымындағы патриоттық сезімін анықтау.
Зерттеу объектісі. Жоғарғы сынып оқушыларына патриоттық тәрбие беру процесінде батыр жазушының ерліктері мен шығармаларын тиімді пайдаланудың жағдайлары.
Дипломның құрылымы. Диплом кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен қосымшадан тұрады.
1 Қазақ халқының қаһарман ұлы
1. 1 Бауыржан Момышұлының өмір жолы
Қазақ халқының ұлы перзенті, қаһарман жауынгер, даңқты қолбасшы, Кеңес Одағының Батыры, әйгілі жазушы Бауыржан Момышұлы - XX ғасыр биігінде тұрған дара тұлға, қиян-кескі кезеңдерінде алған бағытынан қайтпастан өз заманының биігіне көтерілген қазақ баласы көзі тірісінде бүкіл Кеңес Одағы мақтан тұтатын және шет елдер танитын аңыз-адамға айналды.
Қазақ халқының даңқты перзенті Бауыржан Момышұлының аса күрделі өмір жолы. Ғажайып жазмыштың құдіретті үкімімен мәңгілік даңқ тұғырына қондырылған Алаш елінің жиырмасыншы ғасырдағы бас батыры, біртуар ардағы - Бауыржан Момышұлы, Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Көлбастау ауылында 1910 жылы 24 желтоқсанында дүниеге келген.
Өзінің балалық шағын өзінің әжесі Қызтумастың ертегілерін тыңдап, ауылында өткізеді. Содан Асадағы интернатқа түсіп. Онда үш жыл оқып, бастауыш мектепті тәмамдадаған.
Ол кезде орта мектеп деген атымен жоқ. Жетіжылдықтың өзі алғаш рет 1921 жылы Шымкентте ашылды. Оған төрт кластық білімі барларды алады екен. Бірақ ондай білімді шәкірттер аз. Сондықтан үшінші класс бітірген Бауыржанды соған алды да кетті. Келсе, Бауыржан сияқты балалар Шымкентке жан-жақтан жиналып қалыпты. Қызылордадан Әбділда Тәжібаев келіпті. Қазалыдан келген бірнеше бала бар. «Қазақстан коммунисі» журналының қазіргі редакторы Құрманбек Сағындықов бәрі сонда бірге оқыды. Бауыржан оқыған тұңғыш жетіжылдық мектептің үйі Шымкентте әлі күнге дейін бар. Бүгінде ол Совет Одағының Батыры Қарсыбай Сыпатаев атындағы қазақ орта мектебі. Жеті жылдықты Бауыржан 1928 жылы бітіріп шықты.
1928 жылы Шымкентте жетіжылдық мектепті бітірген Бауыржан осы күнгі ҚазПИ ол кезде Орынборда еді. Аздап оқудың дәмін татып алған Бауыржан енді соған түсіп оқығысы келді. «Ойладың, орындадың» деген сөз бар емес пе орыста. Сол айтқандай, ойға алғаны мұң екен, Орынборға тарттып кетеді.
Орынбор деген суық жер екен. Жұқа киіммен барған Бауыржан дірдектеп, жанын қоярға жер таба алмай жүрді. Институттың директоры Тоқтыбаев деген қазақ екен. Бір күні бүрсеңдеп институтқа кіріп келе жатқан Бауыржанға, сол кісі кездесе кетті де:
Әй, қарағым, бері келші, - деп Бауыржанды кабинетіне ертіп апарды. Тоқтыбаевтың үнемі Бауыржанға көзі түсіп, күйсіз жайын аңғарып жүреді екен. Ол бірден өз ұсынысын айтты. - Мына киіміңмен, шырағым, сен Орынборда оқи алмайсың, ауруға шалдығуың мүмкін. Адамға алдымен денсаулық керек. Мә, мына қағазды бухгалтерге апарып, ақша ал да, еліңе қайт. Мінеки, ВУЗ-дың есігін бала Бауыржан осылай жапты.
Сонымен, сорайып Жуалыға қайтады. Келе сала әкемсінің 2-3 қойын сатқызып, кебіс киіп, пальто, малақай сатып алып. Сөйтіп, шыт жаңа болып киініп гүбірналық (ол кезде Жамбыл, Шымкент, Қызылорда үшеуі бір гүбірна болатын) оқу бөлімінің бастығы Әшіров деген кісіге келеді. Оған Бауыржан жеті класс бітіргенін, тұрмыс жағдайына байланысты Орынбордан қайтып келгенін айтып, қызмет сұрайды. Әшіров қуанып кетті. Сен сияқты білімі бар қазақ баласын іздеп таба алмай жүрміз ғой, шырағым-ау. Қәне, мен сені мұғалім етейін, -деп қолыма бір жапырақ қағаз жазып берді. Сөйтіп, Бауыржан екі жыл бастауыш мектепке мұғалім болады [1, 20-24б. ] .
Ол тұс ел басқару ісіне баулу үшін жергілікті ұлт адамдарын жоғары қызметтерге көтеріп жатқан шақ еді. Бурныйда да икемі бар қазақтарды жоғарылата бастады. Бір жақсысы олардың орынбасарлары мамандар, орыстар болатын. Білімі аз басшыға істің мән-жайын солар үйретіп отыратын. Сол тұста бір күні Бауыржанды да жоғарылатып шыға келгені бар емес пе. Ол былай болды.
Ол кезде райкомда да екі-ақ адам: секретарь мен есепші, райисполкомда да екі-ақ адам: председатель мен жауапты секретарь жұмыс істейтін. Райкомымыздың секретары Кабаков деген кісі де, райисполком председателі Дүйсенғали Бурабаев деген семинария бітірген бұрынғы мұғалім еді. Аудандық атқару комитетінің жауапты секретары Губанов деген адам орнынан түсіп қалды да, райком мен райисполком оның орнына кандидатура таба алмай састы. Бурабаев өзі бұрын мұғалім болған соң ба, кім білсін, әйтеуір, Бауыржанға тоқтаса керек. Сонымен Бауыржанды ай-шайға қаратпастан, аудандық атқару комитетінің жауапты секретары етіп тағайындап кеп жіберді.
Жауапты секретарьдың жұмысынан ешбір хабары жоқ ол. Әйтеуір, оңаша кабинеті бар. Қалқиып сонда отырады. Оңаша отырғаннан кейін Бауыржан не істеп, не тындыратынын ешкім біліп жатқан жоқ. Сырт жұрт осы бірдеңе бітіріп отыр деп ойлайтын шығар. Ал ештеңені де ұқсата алмағаны тек Бауыржанға аян. Бурабаев Бауыржанға ана мәселе, мына мәселе жөнінде аудандық атқару комитетінің қаулысын, шешімін шығар, ана жерге қатынас жаз, мына жерге жарлық жібер дейді. Ал Бауыржан олардың қалай жазылатынын да білмейтін. Бірдеңелерді нобайлап, осылай болар деп тұспалдап, Бурабаевқа алып барады. Бурабаев ұстамды педагог еді. Бауыржанның жазғандарын алдына алып отырып, оған ұрыспастан, ренжіместен ерінбей соларды бірі қызыл, бірі көк түсті қарындашпен түзететін де отыратын. Бауыржанға Бурабаев қып-қызыл ала етіп берген документтерді қайта көшірумен күн өткізетін. Содан кейін әр документтің соңына аудандық атқару комитетінің председателі Бурабаев деп қол қояды, жауапты секретары Момышұлы деп қол қояды. Ал шындығына келгенде, аудандық атқару комитетінің председателі де, секретары да Бурабаев еді. Не керек, ақыры Бурабаев Бауыржанды үйретіп шығарды. Сөйтіп, Бауыржан үш жыл аудандық атқару комитетінің секретары болады.
Иә, райисполкомда үш жыл секретарь болады, Бурабаев Бауыржанға ұстаздық етті. Содан кейін Жуалыға тағы да екі аудан қосылып, аудан үлкейді де, енді райисполкомға председатель болып Таран Бердібаев деген кісі келді. Ал аудандық партия комитетінің секретары болып Ефимов деген жолдас тағайындалды (кейініректе Хабаровск өлкелік партия комитетінің секретары болатын осы Ефимов) . Бауыржан жаңа председателге Бердібаевқа жақпады. Өзі сауатты кісі еді. Бауыржан бірдеңені қате істесе, ол үйретудің орнына тыржиятын болды. Үйретуге үйреніп қалған басы, Бауыржан да тырсия қалып жүрді. Ақыры ол Бауыржанды секретарьлықтан босатуға айналды. Сол кезде Бауыржанды Ефимов шақыртты. Соның алдында ғана аудандық милиция бастығы орнынан түскен еді. Ефимов Бауыржанға сонын орнын ұсынды.
Осыдан кейін Ефимов милиция бастығының орынбасарларын шақыртты. Оларға Бауыржанды таныстырды да бала демей, бағынындар. Көмектесіндер, - деді. Сөйтіп, Бауыржан алты ай милиция бастығы болды. Сүзекпен ауырып, ол қызметтен өзі түсіп қалды. Одан бұрын бастық болған кездегі Бауыржанның хикаясы.
Сол кезде Сырдария гүбірнасында Емельянов деген аса маңызды істер жөніндегі тергеуші бар еді. Ол өзі бір өте білімді юрист болатын. Аудандық милицияға Бауыржан бастық болғаннан кейін, бір күні Жуалыға сол кісі келіп қалды. Бауыржан бұрын ол кісіні көрмеген. Қаперінде түк жок, кабинетінде отырған еді, бір тәпелтек кісі кіріп келді. Сәлемдескеннен кейін бас-аяғына қарап алды да:
- Шырағым, милиция бастығы қайда екен? - деп сұрады. Тегі Бауыржанның түріне қарап, бастық шығып кеткенде соның орнына келіп отырған жас милиционерлердің бірі шығар деп ойлаған болуы керек.
- Бауыржан мен, -деп орнынан тұрады.
Ол кісі Бауыржанға документін көрсетті. Сөйтсе Емельяновы осы кісі екен. Бастық болғанына 5-6 ғана күн болған. Не бар, не жоқты білмейтін.
- Ендеше барып түрмені көрейік, - деді ол.
Келіп. Көреді Адам деген бығып жатыр. Емельянов әркімдермен сөйлесіп, не үшін жатырсың деп сұрайды. Олар білмейді. Қораға шықты. Қорада 69 ат байлаулы тұр.
- Бұлар кімдікі?
- Түрмедегі қазақтардікі.
-Аттарын неге қайтармайсындар?-дейді Емельянов. Оны да ешкім білмейді. Емельянов Бауыржанды ертіп, қайтадан кабиниетке келеді. Содан кейін сабырмен кодексті алып көрсетті де, түсіндіре бастады.
Түрмеде 250 адам жатыр, -деді ол. - Осының көбіне қамауға берілген санкция жоқ. Заңсыздық, совет заңын бұрмалаушылық деген осы болады. Адамды қылмысы болса түрмеге қамауға болар. Бірақ олардың аттарын түрмеге қамауды кайдан тапқансыздар? Меніңше милиционерлеріңіз өзіне жақпаған адамдардың бәрін айдап әкеп түрмеге қамай берген. Ал протоколсыз бір адамды түрме босағасын аттатуға қақыларыңыз жоқ. Әрине, бұл сіздің кінәңіз болмас, сіз жаңадан ғана тағайындалған екенсіз. Енді осы адамдардың қаншасына протокол жасалған екен? Соларды тексертіп, осында алдырыңызшы [2, 73б. ] .
Бауыржан аппаратын шақырып, Емельяновтың тапсырмасын айтты. Жұрттың бәрі Емельяновтан қорқып зыр жүгірді. Тексерсе 50 адамға протокол жасалыпты.
Протоколсыз жатқан адамдардың бәрін де қазір барып, түрмеден босаттырыңыз, -деді Емельянов Бауыржанға. - Ертеңге дейін мен мына протоколдарды қарап шығайын.
Бауыржан барып екі жүз адамды бірден түрмеден босаттырады. Қазақтар өздерінің босағандарына сенер-сенбестерін білмей, Бауыржан қайта-қайта жалтақтап қарай береді. Міне сол кездегі қазақтардың жағдайы осылай болған еді. Бұның бәріне кінәлі - сауатсыздық болатын.
Бауыржан келмесе, біздің босанатын түріміз жоқ еді, - деп Бауыржанға рақметті үсті-үстіне жаудырып жатыр. Аттарының жанына жетіп, жалына қолы тиісімен ырғып мініп, «Осы пәлелерден шынымен құтылдық па, жоқ па?» дегендей, арттарына жалт-жалт карасып, дала қойнына сүңгіп, ызғытып кетіп жатыр, кетіп жатыр [3, 19б. ] .
Ертеңінде Емельянов протокол заңсыз жасалған деп, тағы да жиырма адамды босаттырды. Совет азаматтарынан заңсыз бір адамды түрмеге отырғызған адам өзі түрмеге қамалады деді. Бәріміздің зәреміз ұшты. Әпербақан милиционерлер моп-момақан болып қалды. Осыдан кейін қылдай қиянат көрсем, қылыштай қырқып отыруға бекінді ол. Әр түрлі кодекстерді оқыған Бауыржан, оның әр статьясына зер сала бастады. Емельяновтың ауданға бір келіп-кеткені Бауыржанға кішігірім бір мектептей болды. Сонымен жұмысын ептеп игеріп, қаз-қаз басып, қалтақ-құлтақ жүре бастағандай шаққа жетті.
Бір күні ауданымызға Өлкелік партия комитетінің өкілі болып, жабдықтау халық комиссары Нығмет Сырғабеков деген кісі келді. Сол кісімен жүріп Бауыржан ауыруға шалдығып өзінің қызметінен түсіп қалады.
Ауруханадан шыққан Бауыржан сәлемдесу және қызмет мәселесін шешу үшін аяндап отырып, екінші секретарьға барады. Барса, екі беті шарықтабақтай, екі көзі бақырайған, бұғағы салбыраған, үстелге құрбақадай болып тарбиып, жабысып қалған бір қазақ екен. Сәлем беріп, жөн-жосығын айтқан Бауыржанға көзі шарасынан шыға сызданып, жауап бермеді. Паң екенін де, надан екенін де айырмады. Ол уақыт кадрға тапшы кез еді ғой. Нобайы келген сон жіберіле салған жандардың бірі болу керек. Отырып-отырып Бағов: Жүре беріңіз, көрерміз, - деген сөзді әрең айтты. Наразылау болып, жаңа бастықтың кабинетінен шыққан Бауыржан жолдас-жоралары қызмет істейтін басқа мекемелерге бас сұғады. Олар Бауыржанның болашақ қызметі жайын сөз етісе отырып. Жаңа хатшы жайлы айтады. Ал Бауыржан үстел басына отырғызып қойған құрбақа сияқты екен! - дейді.
Сонымен күліп-күліп тарасқан. Түн ортасында есік тарсылдады. Одан соң терезе қағылды. Шырт ұйқыда жатқан үй іші төсектен басымызды жұлып-жұлып алдық. Жолдасы жүгіріп барып есік ашты. Үйге Бауыржанның бұрынғы екі орынбасары сау етіп кіріп келді. Түстері суық. Шам жаққызып, алдымен үйдің ішін тінтті. Бауыржанның қағаздарынын арасын ақтарып-төңкерістірді. Үйдің ішін тінтіп болып, Бауыржанды киіндірді де, абақтыға қарай бұрды. Бауыржан ыза болып кеттіп. Жоқ, мен онда бармаймын, - деді булығып. - Алдымен мені қамау үшін жасаған протоколдарыңды көрсетіндер, қылмысым не екенін айтындар.
Бұл баяғы Емельянов үйреткен өнеге еді. Мені абақтыға апара алмады. Милиция бөліміне алып келіп, бастықтың кабинетіне қамады. Сөйтіп, кешегі өз кабинетім бүгін Бауыржанға абақты болды. Таң атқанша сонда тұтқын боп түнеді.
Таңертең Бауыржанды милиция бастығы болған Есенбаев кабинетіне келді. Алдында сорайып Бауыржан тұр.
- Өй, сені жын соқты ма?-деді Мұқатай Есенбаев Бауыржанға дүрсе қоя беріп. Бағовты құрбақа деп атап сені жын соқты ма деймін?-деді милиция бастығы басын шайқап.
- Оны кім айтты?
- Кім айтқанын неғыласың, түнде Бағов бір үйде қонақта болыпты. Сонда отырып біреу оған сізді Бауыржан құрбақа деп атады деп жеткізіпті. Бағов бұлқан-талқан болып, маған телефон соқты. Сені дереу қамауды талап етті. Бердібаев та соны айтты. Сон-соң мен саған бұрынғы орынбасарларынды жібергенмін Бауыржанға айтындар дедім. Сөйтіп Бауыржанды босатып жібереді. Бердібаев Бауыржанға райполеводсоюздің қызметін ұсынады оған бармай қояды. Комсомолдан да, кәсіподақтан да шығасың. Жаңа біз осылай келістік. Қолынан келмейтін жұмысты істемеді десеңіздер, шығарыңыздар [4, 25б. ] .
Ертеңінде комсомолдан да, кәсіподақтан да шығарылған Бауыржан. Екі билеттен бірдей айрылды. Үшінші күні аудандық газетте: «Кетсін комсомолдан!» деген бірінің астына бірі екі мақала басылды. Екеуі де Бауыржанға арналды. Сөйтіп, абыройдан жұрдай болып, ауылға қайтты.
Ауылға келсе: «Бауыржан орнынан түсіп қалыпты. Комсомолдан шығарып жіберіпті» деген хабарды естіп, әкесі біржола шөгіп қалған екен. Үміт күткен көзінің нұрындай жалғыз баласының жайы мұндай болған соң әке байғұс әлсіремегенде қайтсін. Әкенің аянышты халін көрген соң менен де қауқар кете бастады. Оның жүдеу жүзіне қарап, ашудың ащы іркітін сіміріп, үйде жата бергенмен жан семірмейтін болды. Бауыржанды тыңдап, мінін түзететін Ефимов болса ауданнан жырақта, демалыста жатыр. Шырт-шырт үзілген шыдам шіркіннен ол келгенше бір тұтам да қалатын емес. Ойлап-ойлап келгенде ауданға ана жолы келген Сырғабеков ағай есіне түсті де, сол кісіге барып, бар мұңын айтуға бел байлады. Бар дүниесін балама деп жинайтын әкелер мейірімінде шек бар ма? Жәкем (мен әкемді осылай деп атаушы едім) тағы екі қойын сатып, қаражат етіп қалтама салып берді.
Алматыға келген Бауыржан, әр жақтан келген жастардың оқуға түсіп жатқан кезін көрді. Шаруасын реттеп алып, оқуға түсіп кетсем жақсы болар еді деген ойға келді. Осы оймен Сырғабеков ағайдың кеңсесіне кірді.
Нығмет ағай Бауыржанды қуана қарсы алды. Әбден сауығып, жазылдың ба деп сұрады. Үйішімнің, ел-жұрттың амандығын білгеннен кейін. Ал қалқам, шаруаңды айта бер, - деді. Екі түрлі шаруамен келдім, ағай, -деп алдымен өзімді комсомолдан неге шығарғандарын айтып, билетімді қайтып алуға көмектесуді өтінді. Одан соң оқуға түскісі келетінін білдірді. Сырғабеков Бауыржанды тындап алды даБауыржанға бір ғана сұрақ қойды, жалғыз ғана ескертпе жасады. Сол ескертпе өмір бойы есімде сақталып қалды [5, 104б. ] .
Өлкелік комсомол комитетінің бірінші секретары Қайсар Тәштитов деген ағаң бар. Осыдан шыққан соң сол кісіге кір. Мен хабарлап қояйын, - деп телефонын бұрай бастады. Тәштитовпен сөйлесіп болып, Сырғабеков қайтадан Бауыржанға қарады. - Жаның жүдемеу, жалының сөнбеу үшін, қалқам, Ленин бейнесі бар билеттен айрылмауың керек. Алдымен комсомолдық билетінді алып ал.
Сырғабековтың алдынан әрі қызарып, әрі қанаттанып шықтым. Сол бетіммен ұшып отырып Тәштитовке барды. Ол бір ер көңіл, жайдары кісі екен. Үлкенді сыйлай алмағаның үшін Нықаң сенің бетінді қызарттым деді. Енді мен қинамай-ақ қояйын. Бар да, билетінді алып кел, - деп Жуалы аудандық комсомол комитетіне қағаз жазып берді. - Тез орал, оқуға жолдаманы қайтып келген соң беремін.
Бұлай дейтіні ол кезде жоғары оқу орнына түсетін жастарға жолдаманы Өлкелік комсомол комитеті береді екен. Одан кейін, Нығмет ағайдың ақылы бойынша, Өлкелік кәсіподақ советінің бастығына бардым. Бауыржан қалай кәсіподақ мүшесінен шығып қалғаны жайлы әңгімені ішек-сілесі қата күліп отырып тындады. Бауыржан кәсіподақ билетін қайтарып беруді талап етіп, ауданға ол да қағаз жазып берді.
Сонымен, не керек, құстай самғап, қайтадан ауданға келді. Тәштитовтың қолы қойылған қағазды қолына ұстатқанында аудандык комсомол комитеті секретарының көзі шарасынан шығып кете жаздады. Ғафу өтініп, дереу билетін қайтартып бердірді. Кәсіподақ билетін алып тура ауылына тартты.
... жалғасы- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.

Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz