Ертедегі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы

Қазақстанның археологиялық ескерткіштері туралы алғашқы мәлімет-тер орта ғасырлардағы ғалымдар мен тарихшылар, географтар мен саяхат-шылардың еңбектерінде кездеседі. Олар өз еңбектерінде өздері тікелей кезімен көрген немесе өздеріне айту бойынша мәлім болған әдеттен тыс заттар, бейнелер, өз замандарынан көп бұрын болған қалалар мен қоныс-тардың жұрттарын, оқиғаларды айтып кеткен.
Қазақстанның еткендегісін ғылыми зерттеуде I Петрдің көне мұраларға ұқыпты қарауға, оларды суреттеу мен жинауға әмір берген жарлықтары, сондай-ақ оның бастамасы бойынша Сібірді және Ресейге жапсарлас жатқан Қазақстан жерін зерттеу максатымен колданылған шаралар маңыз-ды рөл атқарды. Осы әрекеттердің нәтижесінде 1707 жылы Тобыл бояры-ның ұлы С. Ремезов жазған «Сібірдін сызба кітабы» жарық көрді. Онда гео-графиялық деректермен катар, қазақ даласының археологиялык ескерт-кіштері туралы мәліметтер де келтірілген.
Келесі археологиялыққызықты мәліметтер 1733 жылы Сібірге академик Г. Ф. Миллердің баскаруымен жасалған бірінші академиялық экспедиция-ның есептерінде айтылған. Экспедиция кұрамында белгілі ғалымдар Л. Де-лаклоер, И. Фишер, геодезистер А. Красильников, А. Иванов, М. Ушаков жұмыс істеген еді.
1768—1774 жылдары Еділ бойының Оралдың, Сібір мен Қазақстанның тарихын, географиясын және олардағы халықтардың этнографиясын зерт-теу мақсатымен ұйымдастырылған екінші академиялық экспедиция Қазақ-станда археологиялық зерттеу ісін жалғастырды. Экспедицияға сол кездегі аса көрнекті ғалымдар П. С. Паллас, И. П. Фальк, И. Г. Георги, П. И. Рыч-ков, X. Барданес қатысты.
XIX ғасырдың бірінші жартысында Ресейде Орталық және Шығыс Қазақ-станның табиғи байлықтарына қызығушылык күшейе түсті. Геологтар, кен инженерлері жол-жөнекей көненің көздеріне де назар аударып, оларды
        
        Ертедегі  және орта ғасырлардағы қазақстан тарихнамасы
Қазақстанның археологиялық ескерткіштері ... ... ... ... ғалымдар мен тарихшылар, географтар мен саяхат-шылардың
еңбектерінде кездеседі. Олар өз еңбектерінде өздері тікелей ... ... ... айту ... ... ... ... тыс заттар, бейнелер, өз
замандарынан көп ... ... ... мен ... ... ... кеткен.
Қазақстанның еткендегісін ғылыми зерттеуде I Петрдің көне мұраларға ұқыпты
қарауға, оларды суреттеу мен жинауға әмір берген жарлықтары, ... ... ... ... және Ресейге жапсарлас жатқан Қазақстан жерін
зерттеу максатымен ... ... ... рөл ... Осы
әрекеттердің нәтижесінде 1707 жылы Тобыл бояры-ның ұлы С. Ремезов жазған
«Сібірдін сызба кітабы» ... ... Онда ... ... катар,
қазақ даласының археологиялык ескерт-кіштері туралы мәліметтер де
келтірілген.
Келесі ... ... 1733 жылы ... ... Г. Ф.
Миллердің баскаруымен жасалған бірінші ... ... ... ... ... ... ... Л. Де-лаклоер,
И. Фишер, геодезистер А. Красильников, А. Иванов, М. Ушаков ... ... ... Еділ ... ... Сібір мен Қазақстанның ... және ... ... ... ... ... ... академиялық экспедиция Қазақ-станда археологиялық
зерттеу ісін жалғастырды. Экспедицияға сол ... аса ... ... ... ... И. П. ... И. Г. Георги, П. И. Рыч-ков, X. Барданес қатысты.
XIX ғасырдың бірінші жартысында Ресейде Орталық және Шығыс ... ... ... күшейе түсті. Геологтар, кен инженерлері
жол-жөнекей көненің көздеріне де ... ... ... ... ... ... бұл аудандардың ескерткіштері туралы мәліметтер ... ... ... орта ... ... ... Орталық, Солтүстік және Шығыс
Қазақстан бойынша едәуір материал жинақталды.
Әрине, сол кезеңге карағанда, археологиялык, ... шын ... ... ... ... ... Көбіне кездей-соқ, мақсатты
зерттеулер нәтижесінде емес, жол-жөнекей алынған мәліметтердің бастапқы
жинақталу ... ғана атап ... ... Қазба жүмыстары жайында да
байсалды сөз етуге болмайды. Кейбір ғалымдар қорғанды қазып көруге ... ... ... ... ... әдістемесі біолмағандықтан,
алдарына қойған мақсат-міндеттері болмады да, сондықтан олар ... ғана ... ... ... ... ... картасын
жасау, белгі-леу фактілерінің жасалғаны рас, олар ... ... да міне ... Бүл ... сол ... ... жұмыстың көбі
бүгінгі таңда да өз маңызын хоғалткан жоқ.
XIX ғасырдың екінші жартысында қазак ... ... ... ... Тарих мүражайынын, Мәскеу археологиялық қоғамы
мен Ресейдің баскд да орталық ғылыми мекемелерінің назарын аудара ... ... және ... облыстары құрамында Түркістан генерал-
губернаторілығының құрылуына байланысты жана ... ... ... ... ден қою күшейе түседі.
Талғар қаласының орнын, Шеңгелдінің кираған үйіндісін ... Ш. ... ... ... археологиялық ескерткіштері туралы маңызды
жазбалар калдырды.
1862 жылы Қазақстанда В.. В. ... ... ... ... ... ... ... алғаш рет ғылыми негізде қазу жұмыста-рын жүргізу ісі
соның гсімімен байланысты. В. В. ... ... ... мен
Сібірдін. ертедегі ескерткіштерін топтауды және ... ... Бұл ... ... ... ол мыс және қола ... ... ғасырьп, жаңа темір ғасыры және ертедегі орта ғасы-рлар кезендеріне
бөдді. Бұл ғалымның еңбектері ... ... ... басқан
үлкен кдцамы болып, оны дамыта түсті.
1867 жылы ... ... ... ... ... П. И.ЛерхТүркістан өлкесін зерттеді. Ол Сырдария бойы-ндағы
Сауран, Сығанак калаларының орындарын қарап шықты, ... ... ... ... ... ... ... орнын қазды. Ол
өзі кездестірген ескерткіштерді тіркеумен, мұқият сипат-таумен қоса, олар
туралы жазбаша хабарларды ... осы ... ... жасады және
түсініктеме берді. Жазбаша ... ... ... ... ... ... ол ... орындар-ды нақты
тарихи қалалармен баламалады.
1893—1894 ... В. В.. ... осы ... ... ... шығыстану ісін дамытуда зор рөл атқарған оқиға болды. Ол Шу
және Талас алқабының, ... ... мен Іле ... ... ... ... Ол ... «Ғылыми мақсатпен Орта Азияға
сапар туралы есеп» осы кезге дейін тарихи ақпараттың үлгісі болып ... ... ... деректемелерге сүйене келіп, В. В.. Бартольдтың
зерттеген ... ... ... ... ... жағынан
болашағы зор ескерткіштерді анықтады және оларды орта ... ... ... Атап ... ол ... ... (Жам-был) орнында
деп белгіледі. В. В. Бартольдтың материалдары Қазақстанның оңтүстігі мен
Қырғызстан халықтарының өткен тарихының ... ашып ... 1895 ... ... жергілікті зиялылардың өлкенің өткеніне, оның тарихына,
сәулет және өнер ... ден ... ... ... ... біріктірген археология әуесқ-ойларының Түркістан үйірмесінің
ұйымдастырылуы соның есімімен бай-ланысты.
XX ғасырдың басында құрылған Орыс географиялық қоғамының Батыс Сібір, ... ... ... ... ... архив комиссия-сы Орталық, Солтүстік-
Шығыс Қазақстанды археологиялык зерттеу ісінде елеулі рөл атқарды. Соның
нәтижесінде ХІХ-ХХ ғасырдың ... ... мол ... ... ... ... жүйеге келтірілді. Көненің көздерін қорғау жөнінде де
шаралар қодданылды. Сол кездегі ... ... ... ... ... ... зерт-теушілердің ынта-жігері арқасында ғана
бүгінгі ... ... олар ... ... ... ... революциядан кейін археологиялык зерттеулер жалғасты-рылды,
бірақ олар енді мемлекеттік негізде ... 1919 жылы ... ... ... ал 1920 жылы ... және ... ... ескерткіштерді қорғау істері жөніндегі Түркістан комитеті құрылды. В.
В. Бартольдтың ұсынысы ... ... ең ... ... карта жасау болды. Сөйтіп ... ... ... ... сактаудың негізі кдланды.
Революциядан кейінгі алғашқы жылдардағы еңбектер ішінде археолог-тар П. ... ... және В. Д. ... Жетісуда, Қазақ-станның
оңтүстігінде жүргізген зерттеулері, Орта Азияның ертедегі тари-хын ең ірі
зерттеуші М. Е. Массонның ... кала ... және ... ... ... ... ... бар. Батыс Қазақста-нда 1926 жылы М.
П. Грязновтың I ... пен II ... ... Орал ... ... ... ... жұмыстарын жүргізуі бай мате-риал берді және ... тек ... ... ғана тән деп орныққан пікірді өзгертті.
30-жылдары ... ірі ... ... республиканың кептеген
аудандарын қамтыды. Археологияны тарих ғылымының дербес бөліміне біржола
айналдыру ісі ... ... П. С. ... О. А. ... С. С. ... басшылық
еткен экспедициялар бар.
Сарыарқаның ежелгі ескерткіштерін және әсіресе ертедегі кен ісі мен ... ... ... Қ. И. ... ... рөл ... ... Қазақстан галыми мекемелерінің қызметі жандана түседі.
Қазақстанның Орталық музейі ... ... ... ... ... алу ісін және ... қазба жүмыстарын жүзеге асыра-ды.
Баспасезде Көксу езеніндегі каланың орны ... және ... ... ... ... ... ... Жетісу мен Қазақстанның оңтүстігіндегі экспедициялық зерт-теулер
жетекші орындардың бірін алады, оларды А. Н. ... ... ... Қазақ филиалымен бірлесе ... КСРО ... ... ... ... ... еді. Соғыс алдында
далада өткізілген төрт жылдық зерттеу маусымы ... ... ... ... ... ... калалардың орнына кең көлемде
барлау және түрақты казба жұмыстарын жүргізді. ... ... ... ... кең ... ... ... және оның округіндегі
ескерткіштерді зерттеудің нәтижелері бойынша осы ауданнын ... ... бөлу ... қала ... ... сатылары
белгіленді, онын округінің қалыптасу ... ... ... үшін бұл ... қаланы кешенді ... ... ... ... тәжірибесі болатын.
А. И. Бернштамның мақалаларында жаңа материалдар жарияланып қана ... ... ... қала ... Қазақстанның оңтүстігі мен
Жетісудың отырықшы және көшпелі халықтарының өзара әрекетінің аса маңызды
проблемалары, каланың ... ... мен оның ... сондай-ақ тарихи топографиясы белгі-леніп, ішінара шешілді.
1946 жылы Қазақстанда Ғылым ... ... ... ... ... Ш. Ш. ... атындағы Тарих,
археология және этнография институтының ... ... ... ... ... ... ... ауыртпалығының орталығы Алматыға
ауысады, Қазақ археслогия мектебі калыптасады. Жал-пы 1946 жыл ... ... жаңа ... басы болды.
Қүрылған бөлімнің алғаш ұйымдастырған археологиялык экспедиция-сы Орталық
Қазакстан экспедициясы (ОҚАЭ) болды, оны сол кезде ... Ә. X. ... Бүл ... осы кезге дейін Сарыарқа-дағы көненің ... ... ... ... X. ... ... ... жер аумағымен ғана емес, сонымен
катар зерттелетін ескерткіштердің ... ... ... ... неолит және энеолит дөуірлерінің тұрақтарын,
андронов және дәндібай-бегазы мәдениеттеріиің қоныстары мен ... ... б. VII—I ... жерлеу ғимараттарын, түрік заманы қорғандарын,
ортағасырлық қалалар мен қоныстарды тауып, ... және кдзу ... Ә. X. ... орта ... ... ... ... ғана емес, сонымен катар отырыкхиы және қала мәдениеті орталықтарының
да бірі болғанын дәлелдеп берді. Мұнда Нұра және ... ... ... ... сауда мен егіншіліктің орталықтары болған
ортағасырлык ... мен ... ... ... Олар ... — мыс, ... ... өндіріп, балқыту орындары ретінде ерекше
маңызды болды.
Соғыстан ... ... ірі ... — А. Н. Бернштам мен Е. И. ... ... ... ... Оның ... ... оазисіндегі, Шу-Талас өзендерінің ... ... ... ... алкабындағы қалалар мен ... ... ... ... картаға түсіру болды. Қала орын-дарын
зерттеу мен керамиканы топтау түйінді ... ... ... мен ... даму деңгейі туралы пікір айтуға мүмкіндік берді.
1945 жылдан бастап, Орталық ... ... ... ... Қазақстан археологиялық экспедициясымен қатар дерлік КСРО ... С. П. ... ... ... ... архе-ологиялық-
этнографиялық экспедициясы Қызылорда облысында археоло-гиялық зерттеу ісін
жүргізді.
1947 жылдан С. С. ... ... ... ... ар-хеологиялық
экспедициясы жұмыс істей бастайды. Экспедицияның ... ... ... ... су электр станцияларының салынуына ... су ... ... ... ескерткіштерді анық-тап, зерттеу болатын. Мұнда
неолит дәуірінен ортағасырларға дейінгі көпте-ген ескерткіштер анықталып,
Шығыс Қазақстанның тарихи ... ... ... ... жылы ... ... және этнография институты болашақта Қапшағай су
электр станциясының суы астында қалатын ... ... ... К. А.
Ақышев бастаған Іле археологиялық экспедициясын ұйы-мдастырды. Алғашқы бір
маусымның өзінде-ақ экспедиция сақгар мен ... ... ... үлкен тобын тапты.
Қазақстан археологиясының 50-жылдардың орта ... аса ... бірі ... ... Қаратауда ежелгі палеолиттік
тұрғын жайдың ... ... ... ... Г. Я. ... пен археолог X. А.
Алпысбаев тапқан еді. Бұл жаңалық Қазақстан археологиясындағы жаңа ... ... ... ... қалады.
Жалпы алғанда, 40-жылдардың аяғы мен 50-жыддар археологиялық зерт-теулердің
кең өрістеуімен есте калды. Олар Қазакстанның негізгі ... ... ... ... аясына мейлінше әр түрлі хронология-лық ... ... Бұл ... ... жаңалық-тар арасында
Қазақстанның оңтүстігіндегі палеолит ескерткіштері, Іле өзені ... мен ... ... ... ... ... бар. Іле ... Бесшатыр обасын, Сырдарияда Шардара
шатқалындағы үңгір көмбелерін қазу жұмыстары сол кезде баста-лып, ... қазу ... ... ... Қазақстан ғалымдарымен бірге .Мәскеудің және
Ленинградтың белгілі ... С П. ... А. Н. ... С. ... В. С. ... айналысты. 1960 жылы Қазақстан археоло-гиялық
картасының шығарылуы Қазакстан археологиясының ... 1946 ... ... ... ... бір ... шығар-ды, ол кеп
жылдарға созылған кең ... ... ... ... оның ... бағыттарын белгілеуге мүмкіндік берді.
Қазақстан археологиясы дамуының келесі кезеңі ... ... ... ... ... ... суреттеуге байланыс-ты зерттеулерді
кеңейтіп қана қоймай, көп жылдар бойы тұрақты қазуды ... ... ... түсу үрдісі жүріп жатты. Ә. X. Марғұлан, ал одан соң М.
Қ. Қадырбаев, С. М. ... ... ... Қазақстан археологиялық
экспедициясы бұрынғысынша қола және ерте темір дәуірлерінің ескерткіштерін
зерттеуді езінің басты міндеті деп ... ... ... ... және Нұрманбай шаткалдарында андронов ескерткіштері және қола
дәуірінің 30 қонысы зертгелді. ... ... ... ... ... Ақсу-
Аюлы, Байбала, Жамантас, Тағы-бай-Бұлак ... ... ... ... Бетпакдалада - Аксай, Сартабан обалары, Атасу алкабында ... ... кен ... ... жатты. Қаркаралы ау-даны мен
Баянауыл тауларында көптеген андронов ескерткіштері табылып, ... ... ... ... ... ... ... кеп жыл бойы казу жұмыстарының нәтижесі бол-ды. Ә. X. ... ... ... жұмысы іргелілігімен ерекшеленеді, ал
ол мәдениетгі ғалым андрон мәдениетінің жалғасы деп санаған еді.
Кең ... казу ... ... Қазақстанда казып ... ... ... ... Г. Б. ... ... жаңа кезең-дерге
бөліп, хронология жасауды ұсынуына мүмкіндік берді. Мол ... ... ... В. ... қола ... Орталык Қазақстанның эко-номикасы мен
халқының демографиясы проблемаларын зерттеді.
X. А. Алпысбаев Қазақстанның ... ... ... ... тас ... ескерткіштеріне жеделдете зерттеу жүргізді. 1979 жылы
жарыққа шыккан монография сол жұмыстың нәтижесі бола-тын, онда ... ... ... ... ... тұрақтары мен басқаларының
материалдары жарияланды. Солтүстік Балкаш ... ... ... тұрактарды А. Г. Медоев басшы-лық еткен топ зерттеді.
Бұл жылдарда Батыс ... ... тас ... ... ... Ертіс еңірінде, Павлодар облысында неолиттік ... ... ... қазыла бастады. Бұлар - Пенька келі үлгісіндегі
тұрақтар.
Жетісудағы сақтар мен усундердің ... ... ... жүмыстар
да 60-жылдары одан әрі жалғастырылды (Жетісу археологиялық экспедициясы).
Іле ... ... мен ... ... арналған монографиясында К.
А. Акышев сақтар мен сақ мәдениетінің шығу мәсе-лелерін қарастырды, жебе
ұштарын ... ... ... ... Г. А. Кушаев Жетісудағы
усун мәдениетін кезендерге белу сатыла-рын белгіледі20. «Есік» ... ... ... ... ... маңызы бар даңқты
окиға болды, одан ... ... ... ... ... мифологиясын,
өнерін, жазуын, әле-уметтік құрылысын зерттеуге тың тыныс ... ... ... ... деп ... кеткен сақ мәде-
ниетінің ескерткіштерін М. Қ. ... ... ... бұл ... ... ... бөлу мәселелерін талдап шешті, ежелгі
тайпалардың шаруашылығына талдау жасады. Батыс ... ... ... ... аса ... ... ... төменгі ағысында Жосалы маңындағы ... ... ... ... ... топтарының
бірі зертгеді. Жетіасар аңғарындағы жұмыс жалғастыры-лып, онда ... ... ... Жаңа ... мен ... ... ... негізінде
біздің заманымыздың I мыңыншы жылын-дағы Сырдария керамикасына арналған
монография дайындалды.
70-жылдарда Қазақстан ... тағы бір ...... ... ... Егер ... осы бір археологиялық де-ректемені
зертгеу үздік-создық және ... ... ... енді олар М. ... А. Н. ... А. Г. ... ... зерггеулерінің
объектісіне айналуда. Қаратаудың, Маңғыстаудың және ... да ... ... арналған қорытушы ірі ... ... ... ... байланысты.
1969 жылы — Отырар, ал 1971 жылы ... ... ... ... ... Олар ... оазисіндегі Оты-рар, Қостөбе, Көк-
Мардан, Мардан-Күйік, Құйрыктөбе, Түркістан, Қар-атаудың ... Раң және ... ... ... ... ... ... жұмыстарына негізгі объектілер етіп алды. Қалалар мен
қоныстардың орындарына қоса, ... ... ... дәуірлердің
обаларын, соның ішінде белгілі және бұрын зерттелген Бөріжар ... ... ... Отырар төбе каласы-ның орнында кең көлемді
кдзу жүмысы ұйымдастырылды, XVI—XVIII ғасы-рлар қабаттарының деңгейінде
көптеген ... ... қыш және ... ... ... ... — мешіттер, кесене-лер, моншалар казылып аршылды.
Біздің ... I ... ... ... ... ... ... казба жұмысы жүргізілді, онда да түрғын махаллалар, үйлер
мен ғибадатханалар аршылды.
Құйрықтөбе ... ... ... VI—IX ... ... ... ... оның салтанатты залынан құдайлардың бейнелері мен
ақсүйектер көрінісі кашап жасалған бірегей тақталар ... Қала ... ... IX—XI, XII ... құрылыс ке-шендері, XIII—XIV
ғасырлардағы темір соғатын шеберханалар және X—XI ... ... ... ... ... казған кезде жерлеу ғұрпына байланысты және ерте-дегі, орта
ғасырлардағы ... діни ... ... кызықты материалдар
алынды. Экспедиция тобы Отырар ... ... ... ... беткейлерінде, Сауран маңында ирригациялык, одан кейінгі орта
ғасырлардағы кәріздер жүйесін тапты.
Сонымен бірге палеоэтнографиялық ... атап ... ... ... ... ... ... қыстауларын қазу жұмыстары
да жүргізілді.
60-жылдардың орта шенінде Қазақстан нумизматикасы дами бастайды. Отырарды,
Құйрықтөбені қазу ... ... ... ... жинақ-талды. Бүл бірлі-
жарым олжа ғана емес, казына да болатын. Теңгелер ... ... ... ... де, ... ... ... және экономикалық тарихын, оның сауда және мәде-ни ... ... ... ретінде де зертгелді. Соның қорытындысында
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... сарайларының жұмыс істегені аныкталды. Сөйтіп, Оңтүстік Қазақстан
кешенді экспедициясы республикалык ... ... ... жаңа
ақпараттық деңгейге көтерді, соның нәти-жесінде бірқатар жаңа ... ... ... ... ... ... бірнеше
монография жарияланды.
Екінші кезендегі археологиялық жұмыстардың корытындысы бес ... ... ... екі ... ... бодды, онда ... ... ... ... және орта ... ... үрдісі көрсетідді.
Қазақ археологиясы тарихының жаңа зерттеу кезеңі 80-жылдардан басталды. ... ... ... өзгерістермен, облыстарда ар-хеологиялык
мектептердің пайда болуымен, археологиялық жүмыстардың кеңеюімен және ...... ірі ... пайда болуымен сипатталады.
Қазақтардың этногенезін, археологиялық деректер ... ... атап ... мал ... ... ... болу ... зерттеуге байланысты ірі проблемалар талдап шешіле
бастайды. Қазақстан тарихы мен мәдениеті ... ... ... ... ... ғылыми реестрін дайындау
негізгі міндеттердің біріне айналады. ... ... ... ... ... ... әзірлеу үшін база болуға,
сондай-ақ мәдени мұраны сақтау ісін жақсартуға тиіс еді.
Көшпелілік ... ... және ... ... өзара әсері
негізгі зертгеу такырыптардың бірі болып аталды.
80-жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы Атасу ... ... ... ... ... ... ... орнын тапты. Жаңа ... ... ... ішінде Орталық
Қазақстанның қола және ерте темір дәуіріндегі палеоэко-номикасы бойынша мал
шаруашылығы, кен ісі және ертедегі ... қыш ... ... ... ... Бұл ... ... далалық өнірінде
жаркын жаңалықтар ашылды. Мәселен, В. Ф. ... ... ... археологтары Ботай қоны-сын ашып, энеолит дәуіріне жататын
ертедегі Ботай жылқы шаруашылығы ... ... ... ... Орал ... ... қала үлгілес кешендерді Аркдйым, Кент
қоныстарын ашудың сәті ... олар қола ... мал ... ... ... ... ... терендетуге мүмкіндік
берді.
Қазақстанның әр түрлі аудандарында, атап айтқанда Шығыс Қазақста-нда тас
дәуірінің ескерткіштерін зерттеу жалғастырыдцы.
Қазақстанның ... ... ... ... археологиялык
экспедициясы зертгеу жүмысын одан әрі жалғастырды. Оның ... ... және ... ... орынднрында, Қарата-удағы ертедегі
темір дәуірі мен ... ... ... ... казу
жүмыстарын жүргізді.
1980—1983 жылдарда Шульба СЭС-ның күрылысы өңірінде Шульба ... ... ... Кең ... ... ... тас, ... темір дәуірлерінің, орта ғасыр көшпелілерінің ес-керткіштерін
қазуды, петроглифтерді зерттеуді қамтыды.
Палеолиттік мәдениеттердің эволюциялық ... мен ... ... ... үрдістерін анықтаған кезде Қазақстан ... ... мен ... ... маңыз алады. Қарата-удың палеолиттік
ескерткіштерімен шектес аумақтардың да, сондай-ақ тым шалғай ... - Орта ... ... ... ... ... үксастық байкалады. Бұл үқсастық «ежелгі мәдениеттер дамуының
жолы бір» деп болжауға ... ... ... одан әрі ... ... ... хронология-лық
байлам жасау үшін Көшқорған, Ш. У ... ... ... (Оңтүстік
Қазақстан), Шульба (Шығыс Қазақстан) сияқты стратификацияланған, ... ... зор ... бар ... ... жаңа материалдар Қазақстан ау-мағына алғашқы қауым адамының
қоныстанған уақыты мен жолдары ... ... ... қоюға мүмкіндік
береді.
Орталық Қазақстанда мезолиттен Қарағанды-15 және Әкімбек ... ... ... ... ... ... ... құрадд-арын дайындау
жөніндегі тұракты шеберхана ретінде сипатталады.
В. Ф. ... ... ... ... ... ... ... арналған. Қазақстанның неолиті мен энеолиті ұзақ
уакыт бойы аз зерттелген күйінде калып келді. Негізінен ... ... ... көршілес аумақтарға ұксастығы бойынша қарастыры-лды. Шағын
аудандарға бөлу, олардың ... ... ... неолиттік индустриясына талдау жасау Атбасар мәде-ниетін бөліп
алуға мүмкіндік берді.
Неолит пен энеолитті ... ... ... және соңғы деп бөлшектей
отырып ұсынылған кезендерге бөлу б. з. б. V ... II ... ... кезенді камтиды.
Аталған мәдениеттің географиялық шекарасы батыс жағынан — Торғай жырасы,
солтүстік-батыс жағынан Тобыл ... ... ... ... ... тағы бір ... мәдениет айқындалған.
Орал-Ертіс өзендері аралығындағы кең-байтак аймақтың энеолиті мал
шаруашылығы ... ... ... ... көп ... ... ... Ботай мәдениетінің шаруашылық-мәдени үлгісі ... ... ... ... куаң ... ... ... тұрғындары-ның орын
ауыстыруын туғызды, ал бұл тұрғындарының бір бөлігі кола ғасы-ры кезеңінде
андронов мәдениеттерінің кұрамдас ... ... ... з. б. ІII ... ... ... ... ке-рамика
мәдениеті кұрамдас бөлігі ретінде Оңтүстік Орал сырты мен Есіл ... ... және ... ... ... ... ... байланысы бар.
Қайынды 3 тұрағының остеологиялық материалы терсек ... ... ... ... ... Аң ау-лау да елеулі
рөл атқарған.
Суреттеліп отырған ... ... ... ... мен ... ... мен ... терендете зерт-теу
бағыты бойынша да дамыды. Бұған Евразиянын кола ... ... тың ... ... ... ... Кент ... бірегей
ескерткіштердің ашылуы едәуір дәрежеде себепші болды.
Солтүстік Бетпақдала қоныстары мен обаларынан алынған ... ... ... айналымға енгізілді. М. Қ. Қадырбаев пен Ж. Қ. ... ... ... ... Ак ... ... ес-
керткіштерінің материалдары жүйеленіп, оларға талдау жасалған, олардың
орналасу зандылыктары анықталған.
Көлемі 15 мың ... ... ... қола ... мен кола ... мамандандырылған ірі қоныс — Атасу-1 қонысын зерттеу нәти-
желерінің ерекше маңызы бар. ... ... мыс ... 7 ке-шен және
14 шұңқыр-пеш зерттелген. Металл өндіретін көптеген қүралдың ... ... ... ... ... ғұрпы мен обалардың
материалдары қарастырылады. Ескерткіштердің уақытын анықтау үшін табылған
бүйымдар мен ... ... ... әдістері қолданылған.
Ескерткіштердің уакытын оны мынадай хронологиялық екі кезеңге бөле отырып
белгілеу үсынылған: ... ... — б. з. б. ... ғғ. және сонғы кезең -
б. з. б. XII—VIII ғғ., бұл орайда біріншісі мынадай екі кезеңге ... з. б. ... ғғ. және б. з. б. ... ... қола ... ... ... жинақтау да жалғастыры-ла берді,
онда кейінгі жылдарда бүл аймақты андронов мәдениетінің ірі ор-талықтарының
біріне айналдыратын ондаған жаңа қоныстар мен обалар ... ... қола ... ... ... ... қызықты
нәтижелер алынды. Г. А. Кушаев Батыс Қазақстанға екі мәдени ... ... және кима ... ... болуы тән екенін атап өтті, оның
пікірінше ... ... ... Ор және Елек ... ... ... зерттеулерге карағанда, онда да сондай жағдай болған.
Бұл орайда ... мал ... ... б. з. б. II ... ... атап ... көшпелілердің ескерткіштерін және сақтардың, сарматтардың,
усундердің, кангюйлердің, ғұндардың ... ... ... ... ... Қазақстандағы маңызды зерттеу
бағыттарының бірі болып табылады.
Атап айтқанда, К. А. ... ... ... ... ... сақ ... картаға түсіру материалдары бойынша Жетісудың сақ
қоғамын стратификациялау туралы тезис ... сақ ... ... ... ... сак (скиф) өнерінің шығу
тегі жөніндегі мәселелер де қарастырылды. К. А. ... ... ... ... ... табылуы «аң» стилі жергілікті негізде
қалыптасты деуге мүмкіндік береді.
Скифтердің шығу тегі жөніндегі ... ... ... ... ... ... Р. Б. ... Қаратеңіз өңіріндегі «патша» корға-ндары
жерлеу ғұрпының кейбір ... ... сақ ... ... ... коныс аударуына байланысты пайда болған бо-луы ... ... ... мен ... бір белігі түркілерге тән тілдерде
сөйлеген деген пікір пайда болуда.
Жалпы алғанда, Батыс Қазақстан мен ... ... ... ... зерттеу ісінің жандана түскені байқалады. Бәйте ғиб-
адатханасын қазудан алынған, діни ... және ... ... ... ... материалдар ғылыми әдебиет пен ғылыми-
көпшілік әдебиетте үлкен пікір ... А. ... ... Арал өңірі ежелгі тарихының этюдтері» де-ген
бірегей еңбегін сарматтану саласындағы елеулі жетістік деп ... ... аса бай ... ... ... ... ескерткіштерін көп жыл бойы
қазудан алынған ... ... ... олардың исседондармен және
сарматгармен этникалық атрибуциясын анықтауға, сондай-ак ... ... ... VIII ... дейін жалғастыруға әрекет
жасалған.
Солтүстік Қазақстанның ертедегі темір ... ... ... ... ... болғанын атап өткен жөн. Зерттеу авторы осы терминнің
тарихи-географиялық түсіндірілуін анықтап, оны екі табиғи-
географиялық аймақтың: Батыс Сібір жазығының ... мен ... ұсақ ... кең ... ... ... ... Ев-разия
учаскесі деп түсінеді.
Мұнда көп жыл бойы ... ... ... аса ... ... ... ... соның негізінде осындағы темір ғасырын
кезендерге бөлуді үсыну, скиф-сақ ... ... ... кешпелі мал шаруашылығының калыптасу механизмдерін, ертедегі
қоғамның және көшпелілер мемлекеттілігінің стратификацияла-нуы мәселелерін
нақтылай түсу мүмкін болды.
Қазақстан ... ... ... ... байқалды.
Қазакстанның Евразияда, соның ішінде энеолит және қола ... ... ... дамыған ежелгі аймакгардың бірі болғаны анық-талды.
Өндіруші шаруашылықгың пайда болуына, жануарларды ... ... ... ... кезендеріне қатысты проблемалар ең алдымен
коныстарды қазғандағы ... ... ... ... ... және Солтүстік Қазақстан аудандары үшін көптеген ... ... ... ... ... ... қоныстары Тұздыкөл мен
Ботайдан, қола дәуірінің қоныстары — Атасу, Сарғара, ... ... және ... ... ... ... көп ... электронды-
есептеу машинасының кемегімен талданып, жүйелі түрде өнделді.
Бірқатар жаңа тұхырымдар, атап ... ... ... ... қола дәуірі қоныстарында жылқы сүйектерінің көп екендігі, мұның
езі бұл жерде ... ... ... ... деп ... мүмкіндік
беретіндігі туралы түжырымдар жасалды. Қола дәуірінде мал ... түрі ... ірі қара мен ұсақ мал және ... ... аныктадды.
Қазір Қазақстанда мал шаруашылығы энеолит дәуірін-де-ақ өріс ... ... ... ... жануарлардың сүйектерін зерттеу энеолит және қола дәуірінде аң
аулаудың дамығандығы ... ... ... ... ең ... ... ... берді.
Қазақстан археологиясының тарихнамасында ірі аймақ — Сарыарқапағы ... кола және ... ... ... ... мен қыш ... ... іргелі еңбек тұңғыш рет ... Осы ... ... пайдалану ертедегі металлургтер ... ... ... ... мыстан, қоладан, алтын мен күмістен бүйымдар
жасап шығару үрдісінің технологиялық ... ... ... ... ... ... маңызды бақылау жасал-ды, ол
Евразиядағы жетекші металлургиялык орталықтардың озық ... ... ... ... ... ... және накты
объектілермен байланыстыру мәселелері шешілген. Ертедегі (б. з. б. VII—III
ғғ.) көшпелілер дәуіріндегі ... ... ... белгілер
байкадцы. Бүл ең алдымен металл сапасынан көрінді. Ме-таллургия мен кен
ісін, үстемелердің технологиялық ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... аймағында 7 металлургия орталығы
анықталды.
Керамика кешендеріне техникалық-технологиялық ... ... ... ... ... қыш құмыра ісінің даму деңгейі туралы, әр
түрлі халықтоптарының байланыстары ... ... ... ... ... мүмкіндік берді.
Жартастағы бейнелер археологиялық ескерткіштердің жалпы тобын кұрайды.
Жоңғар Алатауының батыс ... ... ... ... жотасының
петроглифтері хронологиялық белгісі бойынша үш топқа: кола, ертедегі темір
және орта ... ... ... ... топ ... ... ... петроглифтерін соған үқсас басқа да
бірқатар ... ... ... ... ... ... ... діни сипаты» айқын көрінеді.
3. С. Самашевтің «Жоғарғы Ертіс өңірінің жартастағы ... ... ... ... петроглифтері жайлы материалдар
топтастырылған.
Евразияның далалық өңірі халқынын, энеолит дәуірі мен қола кезеңін-
дегі коныс ... ... ... ... ... арбаларының бейнелерін зерттеу б. з. б. IV ... — III ... ... ... доңғалақты көліктің таралу
бағытын анықтауға мүмкіндік берді.
Доңғалақты ... ... ... екі ...... мен ... тұжырымдамасы үсынылды. Автордың пікірінше, ... ... ... ... ... ... таратушылар-дың коныс
аударуына байланысты, не бейнелер мен саз модельдерде ... ... ... ... ... кезде петроглифте Маңғыстауда ... ... ... суретгерді зерттеуге байланысты бағыт дамып келеді. Олар
казақтардың материалдық және рухани мәдениеті ... ... ... қана
қоймайды, сонымен катар суреттерден ертедегі жартастағы бейнелердің
дәстүрін көруге болады.
Археология институтының аса ... ... ... бірі
халыкдралық «Үлы Жібек жолы: мәдениетгердің ... ... ... ... ... ... ... келген, айтарлықтай табыс-тарға кол
жеткізіліп, қызыкты жұмыстар тындырылған ... және ... ... кала мен даланын езара әрекетіне байланысты
мәселелерді қамтиды.
Қазақстанның отырықшылық ... мен ... ... ... және ... ... малшылар арасында отырык,-шылықтың, егіншілік
пен қала мәдениетінің дамуындағы зандылықты айқындауға, аридті аймақтардың
тау бөктерлері мен езен ... ... ... ... ... релін анықтауға, материалдық және
рухани мәдениеттің ... ... ... ... ... айқындауға мүмкіндік беретін материалдар ... ... ... ... даму ... ... міндетіне баса назар ауда-рылып
отыр. Қала күрылымын, қалалардың атқарған міндеттерін, қүрылы-сты, сәулет
өнерін, Қазақстан халкының рухани ... ... ... және ... ... алып зерттеу кезделуде. Осы пробле-маларға ... және ... ... ... алкдбын, Талас аңғарындағы
Қостөбені, Шу аңғарындағы Қүлан мен Іле ... ... ... ... ... ... кезде урбанизацияның кангюй
проблемасына байланысты алдыңғы кезендерін зерттеуге маңызды орын берілді.
Ортағасырлық қираған ... ... ... қала ... сипатының мәселелері Қазақстан медиевистикасында дәстүр ... ... ... ... ... ... жайлары, оның эволюциясы,
белгілі бір ... ... ... ... жаңа үлгілер туралы бірқатар
мақалалар жарық көрді.
Отырар алқабында ... ... ... болу және ... ... ... ... Соңғы орта ғасырлардағы оңтүстік Қазақ-стан
түрғындарының этникалықтегін анықтауға байланысты, тұрғын үйлер мен жазба
деректерді ... ... ... ... ... ден ... ... олардың этногенезі мен тағдырлары туралы шыққан бірнеше
мақала бұл мәселенің ... ... ... ... ... ... ... және ортағасырлық қала ха-лқының бөлшегі, қазақ
этносының калыптасуында айтарлықтай рөл атқа-рған ... ... ... ... ... ... ... отыр.
Қыш құмыра ісінің, ыдыстар, соның ішінде жер ... ... ... ... ... ... мен бақылаулар да кызықты.
Ортағасырлық Отырардың орта ғасырлардағы ... ... ... ... Қазақстан археологтарының жетістіктері қат-арына жатқызу
керек, оған керкем қолөнзр және өнер туындылары ... ... ... оңтүстігі мен Жетісудағы
егіншілік және ... ... ... жатыр.
Нумизматика жөніндегі зерттеулер жандана түсті. Хорезмнің бақылауы-нда
болғанымен, XIV ғасырдағы Жент, ... ... ... ... ... Орда ... ... сауда аймағында жа-тқаны
анықталды. Женттен табылған XIV ... екі ... ... ... ... ... болғанын және сол кезде қаланың ерлеу ... ... ... ... ... ... қазғаи кезде нумизматикалық жаңа деректер
алынды. Зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... Шашпен сауда байланыстарын жасағ-андығын
дәлелдейді, бұл орайда Жамукет каласы Талас аңғарындағы сау-даға зор ықпал
жасаған.
Қала ... ... ... ... ... халықаралық саудамен анық-талды.
Қалаларда жергілікті, аймақтық және халықаралык сауда тоғысып отырды. Қала
өмірі, оның аман ... ... көп ... ... ... ... ... сауда байланыстары, сауда жолда-рының сипаты және
қалаларды қазған кезде ... ... ... ... соңғы жылдары дамыған жаңа бағыт архео-логиялық
сәулет өнері болды. Археологтар аршыған іргелі құрылыстар мен жай ... ... ... тұңғыш рет тарих тұрғысынан зерттеле бастады.
Олардың ішінде ертедегі ортағасырлык Кедер және Жа-мукет ... ... ... ... мен ... ... діни ... бар. Олардың жоспарлану ерекшелік-тері, салыну тәсілі және сәнделуі -
ағаштан ... ... ойып ... ... және ... ... Ұлы ... жолы бойындағы мәдени байланыстар мен сәулет ... ... ... ... орта ... Қазақстан тұрғындарының идео-логиясы
проблемаларымен коса, олардың шешілуін ілгері бастыруға, мүнда будцизмнің,
зороастризмнің, шаманизмнің және әр ... ... ... ... ... берді. Ислам дінінің таралу уақыты мен орталықтары
айқындалуда.
Ортағасырлық археология женінде іргелі ... ... ... ... Іле ... ірі ... бірі - Іле ... солтүстік
беткейлерінің (Іле өзенінің сол жақ жағалауы) отырықшылық мәдениетіне
арналған. ... ... X ... кім ... ... парсы
тіліндегі «Худуд әл-алам» шығармасында айтылуы бойынша мәлім ортаға-сырлық
Талхир қаласы деп саналатын ірі Талғар каласының ... ... ... ... ... Атап ... мұны Талғар кал-асының малға
арналған үлкен аулалары және ... киіз ... ... ... я-ұрғын жайлар дәлелдейді.
Қаланың салынуы, оның махаллаларының құрылымы, ... мен ... ... ... ... ... жаңа мате-риал
алынып, талданған.
Жергілікті кала мәдениетінің өзіндік ерекшелігі туралы да ... ... ... оның ... пен ... дүниесінің дамуы-мен
байланысы көрсетілген.
Қазақстандағы Жібек жолының тарихы, негізгі жолдардың бағыттары мен олар
аркылы товарлардың, мәдениет ... мен ... ... ... Қазақстандағы ортағасырлық көшпелілер археологиясының на-шар
зертгелгенін атап көрсетуге тура келеді. ... тас ... ... ... қүлпытастары туралы бірнеше шағын мақалалар-ды ғана
атауға болады. Бұл олқылык қыпшақгар мен ... ... ... жаңа тарихи зерттеулер тұрғысынан қарағанда мейлінше айқын ... ... ... ... бірі ... ... ... проблемасы екені мәлім.
Ғылымда тарихи үрдіске талдау жасаудың тұжырымдамалық ... ... ... үрдісінің өріс алуы, қоғамдық жүйелерді ... ... жаңа ... ... ... ... типологиялык
жағынан бағалауда ұзак уақыт орын алып келген ала-қүла пікірлерді жою ... ... үлгі ... үшін ... ... туғызды. Қазір
көшпелі өркениетгі аныктауға байланысты теориялық ... шешу ... ... және ... пен ... жөнінде қорытынды-лаушы
еңбектердің пайда ... ... ... тарихнама-сындағы
маңызды, сапасы жағынан жаңа өзгерістердің бірі ... ... ... ... және ... бойынша дайы-ндалған
«Қазақстан Республикасының тарих және мәдениет ... ... ... бірінші томы - «Шымкент облысы» ба-сып шығарылды.
Тарихтың кеңістік ... ... және ... ... жүз ... археология тарих ғылымында төңкеріс жасады. Ол бірқатар ... ... ... ... саны көп емес ... мен ха-лықтар
үшін ерекше маңызды. Бұл Қазақстанға да ... ... ... ... з. б. IV ... ... ... өмір шындығының тұтас көрінісін
алуға жазбаша күжаттар, хроникалар, заң күжаттары, ... ... ... ... және ... ортағасырлық ке-зендерге арналғандары
жеткіліксіз. Ал тарихтың жазу шыққанға дейінгі орасан ... ... ... ... ғана мәлім, еліміздің ежелгі, ертедегі
және орта ғасырлардағы тарихы жөніндегі бөлімдерді дайындау мен ... ... да сол ... ... археологиялық деректемелер
жинакталуының, оларды түсіндірудің өз та-рихы, даму ... ... ... ... ... бастауында аса көрнекті орыс және қазак,
шығыстанушылары мен тарихшылары — В. В. Бартольд, В. В. Радлов, П. И. ... Ш. ... ... ... ... орыс ... болды.
Республиканың археологиялық ғылымының қалыптасуында М. Е. Мас-сонның, С. П.
Толстовтың, А. Н. Бернштамның, М. П. Грязновтың, С. С. ... ... ... ... ... дербес ғылыми бағыты ретінде археология
Қазақстан Республикасының Үлттық Ғылым академиясы жүйесінде қалыггасты.
Қазақстан ... ... ... дүниежүзілік ғылымды байытып
кана койған жок, сонымен қатар ертеде жөне орта ... ... ... негізгі кезең-дерін анықтауға да мүмкіндік туғызды.
Онын ең ... ... ... Кдзақстан аумағында осы-дан
миллион жылдай бұрын адам ... ... ... палео-литтік
тұрақтардын, ашылуы болды. Қазақстан мен Евразияның төменгі ... ... ... ... Қазакстанның төменгі палео-литтік
мәдениеті адамзат мәдениетінің жалпы тізбегіндегі буындардың бірі ... ... қола ... ... палеоэкономи-касын
дамытудағы Кдзақстан металлургиялык срталығының атқарған рөлі анықталды.
Қазір Қазақстанның малшы-егінші тайпалардың ертедегі ... ... ... ... ... бірі болғанын анықтау мүмкін бо-лып отыр.
Жаңадан ашылған археологиялық жаңалықтар, атап ... ... және ... ... ... сақ ... ... Қазақстанды сак тайпаларының маңызды орталығы болған деуге
мүмкіндік береді.
Урбанизациялық үрдістердің, ... және қала ... ... ... Қазақстан археологиясының ірі жетістігі болды.
Дүниежүзілік өркениеттің ғажайып жетістіктерінің бірі — Үлы ... ... жері ... өткені анықталды.
Қазақстан мәдениетінің көп қырлылығын археологиялык, материадцар дәлелдеп
отыр. Оның калыптасуына ... Таяу және Орта ... Орта ... ... Орал ... Сібірмен саяси, эконо-микалық және мәдени
байланыстар зор ықпал жасады. Әр түрлі мәдениет-тердің, әр ... ... ... ... мен ... ... ... дамуында да аса
маңызды фактор болды. Орталықтары Қазақстан ... ... ... ... ал одан кейін Түргеш, Қарлүк қағ-анаттары және кейініректегі
Қарахандар мемлекеті ез ... әр ... ... дәстүрлерді
жасампаздыкпен жинактаған ортағасырлық ... ... ... Кедерді, Таразды, Түркістанды, Сарайшықты, Талхирді архе-
ологиялық зерттеулердің көрсетіп ... ... ... ... ... ... түріктердің, қарахандардың, қыпшақтардың
мемлекеттілігі мен мәдениетіне үштасып жатыр.
Көшпелі және отырықшы өркениетті зерттеу әр ... ... ... әсері мен өзара байытылуы дүниежүзілік прогрестің сара бағы-ты бодды.
Қазақстан мен Орта ... ... ... ... ... ... ... әсерде жатыр.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XVIII ғасырдың ортасынан –XIX ғасырдың ортасына дейінгі Қазақстандағы ресей империясының миссионерлік саясаты41 бет
XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстанды еуропа және орыс ғалымдарының зерттеуі37 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
Іі-дүние жүзілік соғыс және жаңаша көзқарас55 бет
Аймақтағы петроглифтерді зерттеу ісінің қалыптасуы мен дамуы16 бет
Ағылшын буржуазиялық ревалюциясы4 бет
АҚШ тарихнамасындағы позитивизм7 бет
Дешті қыпшақтың мысыр мамлүк мемлекетімен XIII-XV ғғ. байланыстары47 бет
Дәстүрлі қазақ шаруашылығын күшпен күйрету науқандары74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь