Ѓылыми менеджмент мектебі




Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1500 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат




МАЗМНЫ

ЌЫСЌАРТУЛАР, СИМВОЛДАР, АРНАЙЫ ТЕРМИНДЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 8 1.БАСЌАРУДАЃЫ ЌОЛДАНЫЛАТЫН НЕГІЗГІ ЄДІСТЕР ТЕОРИЯСЫНЫЊ Ж‡ЙЕСІ ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.1 Басќару ѓылымыныњ мазм+-ны, єдісі жєне эволюциясы ... ... ... ... ... ... . ... ...10
1.2 Басќару єдістерін жіктеудіњ негіздері мен экономикалыќ єдістері ... ... ... .17
1.3Басќарудыњ єлеуметтік - психологиялыќ, +-йымдастыру - басќарушылыќ єдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 23
2. АЌСАЙ - НАН ЖАУАПКЕРШІЛІГІ ШЕКТЕУЛІ СЕРІКТЕСТІГІНІЊ ЌЫЗМЕТІН ЌАРЖЫЛЫЌ - ЭКОНОМИКАЛЫЌ ТРЃЫДАН ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28
2.1 Аќсай - нан жауапкершілігі шектеулі серіктестігі туралы жалпы мєлімет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
2.2 Аќсай - нан жауапкершілігі шектеулі серіктестігініњ негізгі
экономикалыќ кuрсеткіштері ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30
2.3 Аќсай - нан жауапкершілігі шектеулі серіктестігі ќызметін ќаржылыќ талдау ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
3. БАСЌАРУДАЃЫ НЕГІЗГІ ЄДІСТЕРДІЊ ПРОБЛЕМАЛАРЫ ЖЄНЕ ДАМУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43
3.1 Кєсіпорында uнім сапасын басќару жєне оныњ бєсекеге жарамдылыѓы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43
3.2 Басќаруда іскерлік стратегияны ќалыптастыру. Персоналды
ынталандыру механизмдерін дамыту ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
ЌОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63
ЌОЛДАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... 65
ЌОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..67

КІРІСПЕ

Дипломдыќ ж+-мыстыњ uзектілігі. Экономиканыњ нарыќтыќ ќатынастарѓа кuшуіне байланысты жања типті басќару кадрларды дайындау жєне олардыњ жањаша ойлау ќабілеттерін ќалыптастыру ќажеттілігін туындайды. Осы т+-рѓыдан алѓанда, кадрларды кєсіби т+-рѓыдан, єсіресе, менеджмент саласына лайыќты дайындау мемлекеттіњ +-заќ мерзімді экономикалыќ саясатыныњ ќ+-рамдас бuлшегі болуы тиіс. Нарыќ жаѓдайында т%.бегелі uзгерістерге +-шырайтын кєсіпорындар мен фирмалар дењгейінде б+-л проблема %.лкен мєнге ие болады. Бєсекелестік жаѓдайындаѓы кєсіпорынныњ uміршендігін ќамтамасыз ету %.шін жањаша басќарып %.йрену ќажет. Ењ алдымен, адамдарды жањаша басќара білу керек. Б+-ныњ uзі нарыќтыќ коньюктураны алдын-ала болжап баѓалай білетін, дер кезіне стандартты емес басќару шешімдерін ќабылдап, оларды іс ж%.зінде асыратын +-жымда жетекшілік етуді ќазіргі заман талаптары дењгейінде ж%.зеге асыра алатын жања типті басшы - менеджерлерді дайындауды талап етеді.
Таќырыпты зерттеудіњ дєрежесі. Теория мен тєжірибеніњ, ќаржылыќ менеджмент жайлы, с+-раќтары, кuбінесе, Бердалиев К. Б., Мейірбеков Б. Ќ., Т+-рлыбеков А. Ж. ењбектерінде жаќсы ќарастырылѓан. Теорияда да тєжірибеде де басќару ісі єрдайым халыќ шаруашылыѓыныњ єр т%.рлі дењгейінде наќты єлеуметтік экономикалыќ процестерді басќаруды ж%.зеге асыратын белгілі бір єдістер жиынтыѓыныњ айырыќша м%.ддесін білдіреді. Кuптеген єдістер бар. Алайда басќара білу uнері керекті сєтінде, яѓни ќажетті кезењде белгілі бір дењгей мен объекті %.шін д+-рыс ќолданылуы. Экономиканы ќалыпты ж+-мыс істететін бір немесе бірнеше єдістерді тањдай білуді білдіреді. Басќару процесінде функцияларѓа ерекше мєн беріледі, uйткені оларды дєлме-дєл орындау басќару ісініњ тиімділігін кuп арттырады. Функцияларды ѓылыми негіздеп жіктеу жєне оларды +-йымдастыру, жоспарлау, маркетинг реттеу сияќты єр т%.рлі міндеттерін ќатан т%.рде ќолдану басќару ќызметініњ нєтижелі болуына uз єсерін тигізеді[1].
Басќарудыњ ѓылыми негіздері танып білу, технологиялыќ жєне аќпараттыќ ресурсты алдыњѓы ќатарлы ѓылымныњ жетістіктерін тєжірибиде ќолдану жєне басќаруѓа ќажетті аќпарат толќынымен тиімді ќамтамасыз ету. Серіктестіктіњ ќызметі мен нєтижесі кuп жаѓдайда оныњ ќоршаѓан ортасындаѓы экономикалыќ саяси нарыќтыќ технологиялыќ, єлеуметтік факторларѓа байланысты болады. Басшылыќ аталѓан факторларды талдау арќылы тuленетін ыќтимал ќауіп ќатерді орныќта баѓалап, м%.мкін болатын зардаптарын саналы т%.рде алдын алу жєне сыртќы ортаѓа бейімделуі тиіс. Сыртќы ортаны талдау процесі арќылы серіктестік стратегиясын +-сынуѓа, uзгерістерді баѓалауѓа бєсекелестері ќызметін баѓалауѓа жєне тиімді факторларды бuліп кuрсетуге м%.мкіндік туѓызады.
Б+-нда кєсіпорынныњ маќсаты, жоспарлаудыњ, +-йымдастырудыњ, баќылаудыњ негізгі ќызметтері ќарастырылады. Б+-л бuлімде басќару шешімдерін єзірлеу технологиясын, оны ќабылдау жєне ж%.зеге асыру єдістері туралы жазылѓан. Шешім ќабылдау басшы ж+-мысындаѓы т%.бегейлі мєселе болып табылады.
Дипломдыќ ж+-мыстыњ маќсаты - басќарудыњ ѓылыми негіздерін танып білу, технологиялыќ жєне аќпараттыќ ресурсты алдыњѓы ќатарлы ѓылымныњ жетістіктерін тєжірибеде ќолдану жєне басќаруѓа ќажетті аќпараттыќ толќынымен тиімді ќамтамасыз ету.
Дипломдыќ ж+-мыстыњ міндетері:
- басќару ж%.йесі мен кєсіпорындардыњ ќарым-ќатынастары т%.бегейлі uзгерді.
- персоналмен ж+-мыс істеуге кuмектесетін кuптеген %.йлестіруші єдісте-мелік орталыќтар жойылды.
- басќару жєне шаруашылыќпен айналысу жаѓдайлару к%.рт uзгеріске +-шырады ал б+-л болса ой-пікірдіњ жел соќтыѓына, арќа-с%.йенушілік сана-сезіміне, ќызметкердіњ немќ+-райды ќарауына ќайшы келді.
Зерттеу объектісі - нарыќтыќ экономика жаѓдайында uндірістіњ экономикалыќ тиімділігін ќаржылыќ менеджмент арќылы жоѓарлатудыњ мањыздылыѓы.
Зерттеу пєні - кєсіпорын uнеркєсібініњ ќаржылыќ менеджмент теориясы жєне єдістемесі.
Дипломдыќ ж+-мыстыњ методологиялыќ негізі болып, мемлекетіміздіњ жєне шетел авторлардыњ ѓылыми ењбектері саналады. Мысалы, Бердалиев К. Б., ¤мізаќов С. Ы., Т+-рлыбеков А. Ж., Мейірбеков Б. Ќ., Мескон М. Х., Альберт М., Хедоури Ф., мерзімді басымныњ материалдары, Аќсай-нан ЖШС-ніњ Жылдыќ Есептері.
Дипломдыќ ж+-мыстыњ ќ+-рылымы: ањдатпа, кіріспе, ќысќартулар, символдар, арнайы терминдер тізімі, %.ш тарау, ќорытынды, ќолданылѓан єдебиеттер тізімі жєне ќосымшалар.

1 БАСЌАРУДАЃЫ ЌОЛДАНЫЛАТЫН НЕГІЗГІ ЄДІСТЕРДІЊ ТЕОРИЯСЫНЫЊ Ж‡ЙЕСІ

1.1 Басќару ѓылымыныњ мазм+-ны, єдісі жєне эволюциясы

Басќару ѓылымы экономикалыќ-+-йымдастырушылыќ ѓылымѓа ќатысты, uйткені ол uндірісті басќару жєне т+-тас экономика процесінде адамдардыњ ќарым-ќатынасын, байланысын зерделейді.
Адамдардыњ ќоѓамдасып тіршілік етуі %.шін материалдыќ uндіріс ќажет, ал осы uндіріске ќатысты ќарым-ќатынас адамдардыњ ќоѓамдыќ т+-рмысын аныќтап береді. Ќоѓамдыќ uндірістіњ ішкі шењберінде тікелей uндіріс шешуші мєнге ие, ¤ндіріс - т+-тыну %.шін тек затты ѓана uндіріп ќоймай, оныњ т+-тынудаѓы аныќтамасын, сипатын, аяќталуын береді (К. Маркс). Онда болатын процестер мен оларды басќару осы ѓылымныњ объектісі болып табылады[2].
Басќару ѓылымыныњ мазм+-ны біріккен ењбекті басќару ќажеттілігінен пайда болатын ерекше міндетті іс (функция) ретінде басќарудыњ мєні арќылы аныќталады. ¤ндіріс пен барлыќ экономиканы біліктілікпен басќаруды ќажет ететін біріккен ењбек саласы, жеке адамдардыњ кооперативі ретінде ќарастыруѓа болады.
¤ндіріс пен оныњ адамдарды басќару процесіне адамдардыњ бір-біріне белгілі бір ќарым-ќатынасы жатады. Сондыќтан да басќаруды оќып-білу - б+-л ењ алдымен uндіріс процесіне белгілі бір маќсатпен ыќпал ету барысындаѓы адамдардыњ uзара ќарым-ќатынасын зерделеу, басќару ќатынастарын ќалыптастыратын зандарды аныќтау болып табылады. Осыныњ негізінде басќару ќызметініњ принциптері, оларды ж%.зеге асырудыњ формалары мен тєсілдері белгіленеді.
Басќару ѓылымы єр т%.рлі халыќ шаруашылыѓы буындарына ќатысты басќару процестерін зерттейді: оныњ алѓашќы єрі ењ шешушісіне микродењгей жатады. Кєсіпорынды, жеке uндіріс т%.рін, былайша айтќанда, т%.пкі есебінде ќоѓамныњ экономикалыќ бет-бейнесін жасайтын заттай-материалдыќ ќ+-ндылыќтарды uндіретін салаларды басќару объективті ќажеттілік болып табылады. Осыѓан ќарай басќарудыњ осы дењгейі барлыќ басќару ж%.йесініњ басты назарында +-стайтын объектісі болуы керек.
Кєсіпорындарды басќару ісі барлыќ экономикалыќ байланыстар мен ќатынастардыњ жиынтыѓын толыќ ќамти алмайды. ¤ндірісті басќарудыњ ѓылыми сипатында кєсіпорын халыќ шаруашылыѓыныњ бірт+-тас ж%.йесін ќ+-райтын ќоѓамдыќ, басќа да uндірістік жєне т+-тынушы +-яшыќтарымен бірге ќарастырылады.
Басќарудыњ бір объектісі - мезодењгей. М+-нда басќару пєндеріне uндіріс +-йымыныњ, технологияныњ єр т%.рлілігімен байланысты uзіндік ерекшелігі бар салалар, аймаќтар жатады. Аймаќтарѓа олардыњ экономикалыќ дамуыныњ алѓышарттары мен кењістіктегі орналасќан орнына, тарихи-географиялыќ факторларына, uндірістік єлеуетіне ќарай болатын ерекшеліктер тєн. Аймаќтардыњ басты ќ+-растырушыларына аймаќтардыњ арасындаѓы экономикалыќ байланыстар, аймаќтыќ ж%.йелер, uндірістік к%.штердіњ орналасуы жатады. Аймаќты басќару объектісі ретінде мемлекет пен +-лттыќ экономиканыњ (аймаќ мемлекет сыњайлы болады), аймаќ-нарыќ, аймаќ-єлеумет ретіндегі оќшауланѓан ќосымша ж%.йені білдіреді[3].
Єлдеќайда ѓаламдыќ сипаттаѓы басќару объектісіне макро-дењгей экономикалыќ саясаттыњ к%.ллі объектісі жатады. Макроэкономика - б+-л экономикалыќ теорияныњ бuлімі. Онда экономика т+-тас ж%.йе ретінде зерттеліп, экономикалыќ саясаттыњ маќсаттары ќалыптастырылып, оларды ж%.зеге асыруѓа ќажетті экономикалыќ ќ+-ралдар аныќталады. Макроэкономикалыќ тєсілдеме +-лттыќ дењгейде немесе %.лкен секторлар дењгейінде экономиканыњ жаѓдайы мен ќозѓалысын зерттеу %.шін пайдаланылады. Макроэкономика +-лттыќ ауќымдаѓы экономикамен айналысатындыќтан біріктірілген экономикалыќ кuрсеткіштерімен (Ж¤, ЖІ¤, с+-раныс жиынтыѓы жєне т.б.) айналысады.
Т+-тастай алѓанда XX ѓасырдаѓы басќару туралы ѓылымныњ дамуын шартты т%.рде мына кезењдерге бuлуге болады:
1. 50-ші жылдары - таза басќарушылыќ шешімдер кезењі;
2. 60-ші жылдары - фирма ішіндегі +-заќ мерзімді жоспарлау;
3. 70-ші жылдары - стратегиялыќ жоспарлау;
4. 80-ші жылдары - стратегиялыќ менеджмент;
5.90-ші жылдары - стратегиялыќ процестерді зерттеуге кuшкен басќару ѓылымы дамуыныњ жања кезењі туды.
Кез-келген ѓылым секілді басќару ѓылымыныњ uз мазм+-ны, теориясы жєне єдістемесі болады.
Єдістеменіњ міндеті - осы саладаѓы білімніњ uмір ќ+-былыстарын (ќолданысын, кuрінісін) зерделеу мен ќорытындылаудыњ єр т%.рлі ќ+-ралдары мен тєсілдерініњ ж%.йесін жасау болып табылады.
Басќару теориясы мен іс-тєжірибесінде кuптеген єдістемелер ќолданылады, оѓан жататындар:
- Диалектикалыќ єдістеме. Басќару ісінде барлыќ диалектикалыќ зањдар мен категориялардыњ uз орындары бар;
- Наќты-тарихи тєсілдеме - uндірісті басќару мєселелерін ѓылыми т+-рѓыдан єзірлеуге ќойылатын міндетті талап;
- Кешенді тєсілдеме - басќару бойынша +-сыныстарды тиімді зерделеу жєне єзірлеу шарттарыныњ бірі;
- Аспектілік тєсілдеме - басќару ќатынастарыныњ бір ќырын, бір ерекшелігін зерттеу (аспектілер: саяси-экономикалыќ, єлеуметтік, философиялыќ жєне т.б.);
- Ж%.йелі тєсілдеме - ол басќарушы ж%.йені жєне басќарылушы ж%.йені uзара байланыстыруѓа м%.мкіндік береді. Ж%.йелі тєсілдемені ж%.зеге асырудыњ шарты ж%.йелі талдаудыњ єдістемесі болып табылады. Ж%.йелі талдау басќарудыњ +-йымдастырушылыќ ќ+-рылымын жобалаудыњ єдістемелік негізініњ бірі ретінде ќызмет етеді;
- ‡лгілеу (моделирование) - басќару ѓылымыныњ тиімді єдістемесі. Ол басќарылатын объектіні немесе субъектіні басќарудыњ %.лгілерін жасауѓа негізделген. Ал, %.лгілер uз кезегінде объектілердіњ немесе субъектілердіњ ерекшеліктерін танып-білуді жењілдетеді;
- Эксперимент єдістемелері, єлеуметтік єдістемелер жєне т.б.
Басќару ѓылымыныњ эволюциясы. Басќару туралы идеяныњ тамыры терењде жатыр. Клод Ст. кіші-Джорждыњ (басќару саласыныњ американдыќ теоретигі) Басќару ойларыныњ тарихы атты кітабындаѓы Басќару континумы тарауында біздіњ дєуірге дейінгі 5000 ж. бастап менеджменттіњ дамуы суреттелген. Ол туралы бірќатар мєліметтер (ќысќартылып алынды) тuмендегідей[4].

Кесте 1- Менеджмент эвалюциясы

Жылдары
Жеке т+-лѓа немесе этникалыќ топ
Менеджменттіњ дамуына ќосќан негізгі %.лестері
Біздіњ дєуірге дейінгі 5000 ж.
Шумерлер
Жазу; фактілерді тіркеу
4000
Мысырлыќтар
Жоспарлаудыњ, +-йымдастырудыњ жєне баќылаудыњ керек екендігін мойындайды
2600
Мысырлыќтар
Басќаруды орталыќсыздандыру
1100
Ќытайлар
йымдастырудыњ, жоспарлаудыњ, басшылыќтыњ жєне баќылаудыњ ќажеттілігін мойындайды
400
Сократ
Менеджмент ємбебаптыѓыныњ (универсальности менеджмента) принциптерін ќалыптастырады
900
Єл-Фараби
Басшылыќќа талап ќояды
1832

Чарльз Баббедж
Ѓылыми тєсілдемеге ерекше мєн бе-реді; мамандандырудыњ айрыќша мањыздылыѓын мойындайды; ењбекті бuлу; ењбек ќозѓалысы мен уаќыт шыѓынын зерттеу; uзіндік ќ+-ндарды есептеу
Ескерту: автормен ќ+-растырылѓан [5]

Экономиканыњ б+-л аспектісі басќару теориясына апаратын басты аспекті болып табылады, uйткені оны халыќ шаруашылыѓыныњ ауќымында алып ќарастырѓанда ѓана зерттеудіњ бастапќы сєтін аныќтауѓа болады. Б+-ны кєсіпорынныњ (бастапќы буын) барлыќ халыќ шаруашылыќ ж%.йелерініњ ажырамас бuлігін ќ+-райтынымен байланыстырып т%.сіндіруге болады.
Ќоѓамдыќ ауќымдаѓы басќарудыњ uзіндік ерекшелігі бар объектілерге барлыќ єлеуметтік салалар, ќызмет салалары кіреді. М+-нда басќару ісі негізінен адамдардыњ ќажеттіліктерін ќанаѓаттандыруѓа баѓытталѓан ќызметтермен айналысады. Б+-л салада адамдардыњ кuптеген талап-тілектері ж%.зеге асырылады. Ол ќоѓамныњ б%.кіл жаѓдайына, оныњ ішінде єлеуметтік аќыл-ойыныњ ќалыптасуына себепші болатын барлыќ єлеуметтік инфроќ+-рылымдар мен ќызмет т%.рлерін ќамтиды.
Басќару ѓылымыныњ объектілері туралы жалпы сuз еткенде, uндірісті басќару кез-келген єлеуметтік-экономикалыќ жаѓдайларда ењбек процестері жиынтыѓыныњ ажырамас бuлігін ќ+-райтынын т%.йіндеп айтуѓа болады. Оныњ кuп ќырлы сипаты болады, єрі басќару ісі барлыќ uндіріс тєсілдерініњ ќажетті сєтіне жатады[6].
1-ші суретте кuрсетілген эволюция - ол тєжірибені ќажет ететін ќаржылыќ менеджменттіњ теориялыќ негізделген объективті дамуы. Сол сияќты, ќаржылыќ менеджментке uздерініњ шыѓармаларын арнаѓан кuптеген авторлар ќатары бірнеше баѓыттар бойынша жєне uздері +-сынѓан бір теориядан екінші теорияѓа кuшеді, себебі оларды ќайта т%.сінудіњ объективті ќажеттілігі туындайды[7].
Нарыќтыќ экономика жаѓдайында елімізде кез-келген uндірістіњ єлеуметтік-экономикалыќ тиімділігін жоѓарлатуѓа м%.мкіндік беретін персоналды басќарудыњ ќазіргі кездегі т%.рлері мен єдістерін тєжірибеде пайдалану мєселелері ерекше мєнге ие болып отыр. Экономиканыњ ќазіргі даму кезењінде д%.ниеж%.зініњ кuптеген елдеріндегі негізгі проблемалардыњ бірі - персоналмен ќалай ж+-мыс жасау болып отыр. Б+-л мєселені шешу жолдарыныњ кuптігіне ќарамастан uнер-кєсібі дамыѓан єр т%.рлі елдерде кадрларды тањдау процедуралары мен єдістерін бір ќалыпќа келтіру; оларды баѓалаудыњ ѓылыми критерийлерін дайындау; персоналды басќарудыњ ќажеттілігін талдауѓа ѓылыми єдістерді пайдалану, кадрлік шешімдерді негіздеу жєне олардыњ жариялалыѓын кењейту; мемлекеттік жєне шаруашылыќ шешімдерді кадрлік саясаттыњ негізгі элементтерімен ж%.йелі т%.рде байланыстыру негізгі ортаќ %.рдісіне айналып отыр.
Менеджмент теориясыныњ одан єрі дамуы ѓылыми менеджмент жасалѓан XX ѓасырдыњ басында жалѓасын тапты. Дамудыњ б+-л кезењінде кuптеген ѓылыми баѓыттар пайда болды. Б+-л баѓыттардыњ кuрнекті uкілдері: Фредерик У. Тейлор, Анри Файоль, Мэри Р. Фоллет, Макс Вебер, Норберт Винер, Игорь Ансофф, Майкл Портер жєне т.б.[8].
Ѓылыми менеджмент мектебі. Классикалыќ (ѓылыми менеджерлеу мектебі) кез-келген +-йымды басќаруѓа жарайтын басќару принциптерін єзірлеуге +-мтылды.
Б+-л мектеп ењ алдымен Ф.Тейлордыњ есімімен байланыстырылып аталады. Ол ењбек uнімділігін арттыру ќожайынѓа да, ж+-мысшыѓа да мол uнім єкеледі деп +-йѓарѓан. Б+-л %.шін оныњ да, басќалардыњ да санасын ояту, яѓни олардыњ психикаларына тuњкеріс жасау ќажет.
Ф. Тейлор т+-жырымдамасыныњ негізгі ережелерін былайша бuліп кuрсетуге болады:
- тєжірибеде ќалыптасќан ескі, дєст%.рлі ж+-мыс тєсілдерін алмастыра алатын ѓылыми фундаментті жасау, оныњ єрбір элементін ѓылыми т+-рѓыдан зерттеу;
- ѓылыми критерийлердіњ негізінде ж+-мысшыларды іріктеп, оларды жаттыќтыру жєне %.йрету;
- ењбекті +-йымдастырудыњ ѓылыми т+-рѓыдан єзірленген ж%.йесін іс ж%.зіне ењгізуде єкімшілік пен ж+-мысшылардыњ ынтымаќтастыѓы;
- єкімшілік пен ж+-мысшыларѓа жауапкершілікті жєне ењбекті тењ бuліп беру.
Ф. Тейлор єрбір операцияны элемент арќылы ќ+-рамдыќ бuліктерге бuлшектеудіњ жєне ж+-мсалѓан уаќытты есептеудіњ кuмегімен ж+-мыстыњ єлдеќайда озыќ тєсілдерін аныќтаудыњ м%.мкіндіктеріне сенді. Тейлор ењбекаќы ж%.йесініњ елеулі т%.рде ќайта ќ+-рылуына ыќпал етті. Ол белгіленген нормалардыњ орындалуына ќарай ќатањ дараланѓан єрі сараланѓан т%.рде болды. Ол ш+-ѓылданѓан жекелеген ж+-мысшыныњ ењбегін оњтайландыру мєселелерімен ќатар ењбекті +-йымдастырудыњ єлдеќайда жалпы принциптерін єзірлеу ќолѓа алынды. Классикалыќ мектепке зерттеудіњ осы баѓытыныњ негізін Анри Файоль ќалады[9].
Оныњ пікірі бойынша, єкімшілік uзіне мына функцияларды ќ+-рмаќ:
- uндірістік;
- коммерциялыќ;
- ќаржылыќ;
- кредиттік;
- есептік-бухгалтерлік;
- єкімшілік.
А. Файоль кез-келген єкімшілік ќызметте, оныњ пікірі бойынша ќолдануѓа жарайтын принциптерді єзірледі. Оѓан жататындар: ењбекті бuлу, билік, тєртіп, бірт+-тас басшылыќ, сыйаќы, тењдік, бастама, корпоративтік рух. Ол, сонымен ќатар, мањызды принциптерді бuліп кuрсетті: басшылыќ пен б+-йрыќтыњ бірт+-тастыѓы.
Басќарудыњ классикалыќ мектебі одан єрі екі негізгі баѓытта дамыды - uндірісті оњтайландыру, басќарудыњ жалпы мєселелерін зерттеу. Б+-л арада Г. Эмерсонныњ, Л. Урвиктіњ, М. Вебердіњ жєне Г. Фордтыњ ењбектерін бuліп айтуѓа болады[10].
Г. Эмерсон Двенадцать принципов производительности труда ењбегінде кєсіпорынды басќарудыњ мына принциптерін ќарастырып, ќалыптастырды:
- єрбір басшы мен оныњ єр т%.рлі дењгейдегі баѓыныштылары ќол жеткізуге +-мтылатын наќты белгіленген маќсаттар;
- алдаѓы кезењніњ маќсаттарын ќоса ескеретін єрбір жања процесті талдаудыњ маѓынасы айќын тєсілдемесі;
- білікті кењес (кењес беру) - арнайы білімдердіњ ќажеттілігі. Шынайы білікті кењес тек алќалылыќ ќана бола алады;
- тєртіп;
- ќызметкерге д+-рыс ќарым-ќатынас жасау;
- жылдам, сенімді, дєл жєне т+-раќты есебі;
- оперативтік басќару;
- нормалар жєне кесте;
- жаќсы нєтижелер арќылы ќол жететін жаѓдайларды нормалау;
- орындалу тізбегін белгілеу %.шін операцияларды нормалау;
- ж+-мысты орындаудыњ барлыќ ережелерін дєл бекітуді ќамтамасыз ететін жазбаша стандартты н+-сќаулар;
- єрбір ќызметкерді кuтермелеуге баѓытталѓан uнімділік %.шін сыйаќы.
Л. Урвик басты назарын формалды т+-рѓыдан +-йымдастыруды ќ+-ратын принциптерді єзірлеуге аударды. Онысы б%.гінгі тањда да uзініњ кuкейтестілігін жоѓалтќан жоќ. Ќ+-рылымдаѓы адамдардыњ сєйкестігі, арнайы штабтыњ ќ+-рылуы, ќ+-ќыќ пен жауапкершіліктіњ салыстырмалылыѓы, баќылау диапазоны, мамандандыру, наќтылыќ жєне т.б. Б+-лар оныњ т+-жырымдамасыныњ негізгі ережелері.
Адамдыќ ќарым-ќатынастар мектебі. Басќару теориясындаѓы жања баѓыттыњ негізін ќалаѓан америкалыќ ѓалым - Элтон Мэйо (1880-1949 жж.). Ол ж+-мысшылардыњ тобымен бірлесіп 13 жылдай ж%.ргізген тєжірибеніњ нєтижесінде мынадай ќорытындыѓа келді: ж+-мысшылардыњ ењбек uнімділігі ењбек жаѓдайы мен єкімшіліктіњ єрекетіне ѓана байланысты емес, ол сондай-аќ ж+-мысшылар ортасыныњ (формалды емес шаѓын таптар деп аталатын) психологиялыќ жєне єлеуметтік климатына да тєуелді болады[11].
Ф. Херцберг, Рл. Ликарт, Дуглас Макгрегор, Фоллет Мэри Паркер жєне т.б. осы мектептіњ кuрнекті uкілдері.
Б+-л баѓыттыњ негізгі ережесі - бейформалды шаѓын топтарѓа ќатысты рuлді аныќтау жєне басќару іс-тєжірибесінде топтардыњ психологиялыќ жєне єлеуметтік ерекшеліктерін аныќтап, пайдалануѓа м%.мкіндік беретін єдістердіњ ќажеттілігіне сендіру.
Осы мектептіњ uкілдері басќару ж%.йесіндегі ќызметкерлердіњ ењбегін жетілдіру єдістерін іздестіруге айтарлыќтай мањыз береді. Єрі-беріден соњ оларѓа +-йымныњ формалдыќ ќ+-рылымын ќайта ќ+-ру барысында бейформалды єлеуметтік ќ+-рылымдарды uзгертуге баса назар аударуына кењес берілді.
Жауапкершілікті ж%.ктеу біршама дењгейде +-йымдаѓы уєждемемен (мотивациямен) байланысты. Осы позиция т+-рѓысынан Д. Макгрегордыњ кuзќарасы кењінен тараѓан. Оныњ сендіруі бойынша, басќаруды +-йымдастырудыњ екі негізгі тєсілдемесі бар.
Біріншісі - X теориясы нормаланѓан процедуралар мен операцияларды пайдаланатын мєжб%.рлеу жєне кuтермелеу (ќамшы жєне жылы-ж+-мсаќ), єдістерін ќолдануѓа негізделген. Екіншісі - У теориясы ќызметкерлерді ынталандыруѓа, септігін тигізетін олардыњ белсенділікпен бастамалар кuтеруіне м%.мкіндік беретін жаѓдай тудыруѓа айрыќша кuњіл бuледі.
Д. Макгрегордыњ пікірі бойынша, +-йымныњ X теориясынан У теориясына uту шамасына ќарай +-йымныњ ќ+-рылымы ќатањ иерархиялыќ ќ+-рылымнан ќашыќтап, к%.рделі uзгеріске +-шырамаќ[12].
Жалпы ќорытындысында адамдыќ ќарым-ќатынастар мектебі адам факторыныњ есебіне жєне +-жымда тиісті психологиялыќ климат тудыруѓа баса назар аударады.
Эмпирикалыќ басќару мектебі. Б+-л мектеп uкілдерініњ мєлімдеуінше, басќару саласындаѓы ѓалымдардыњ негізгі міндеті - тєжірибе материалдарын жинап алу, ќорытындылау єрі осыныњ негізінде басќарушыныњ +-сыныстарын єзірлеу болып табылады.
Б+-л мектеп басќаруды +-йымдастырудыњ мєселелерін наќты психикалыќ-+-йымдастырушылыќ жєне экономикалыќ т+-рѓыдан зерттеулер ж%.ргізу баѓытында дамыды.
Эмпирикалыќ мектептегі негізгі зерттеу баѓыттарыныњ біріне басшылардыњ функцияларын жєне ењбектіњ мазм+-нын зерделеуді жатќызуѓа болады. Б+-л баѓыт біршама дењгейде мынадай жаѓдайѓа себепкер болады: басќару кєсібиленеді, яѓни басќару ісі бойынша ењбекті дербес, uзіндік ерекшелігі бар ењбек т%.ріне ерекше кєсіпке айналдырады.
Эмпирикалыќ мектеп uкілдерініњ пікіріне с%.йенсек, басќарушыныњ ењбегі кєсіпорынныњ басќа ќызметкерлерінде болмайтын екі ерекшелікпен сипатталады.
Бірінші ерекшелік - басќарушы ќолдаѓы бар ресурстардан т+-тас бір б%.тін жасауы керек.
Екінші - ол єрбір шешімі мен єрекетінде болашаќќа, яѓни +-йымды дамытудыњ келешегіне баѓдарлануы ќажет.
Б+-л мектеп uкілдерініњ пікіріне ден ќоятын болсаќ, басќарушы техникалыќ немесе гуманитарлыќ бейіндегі бір жаќты маман иесі болмауы керек, яѓни тар аяда шектеліп ќалуына болмайды екен. Ол басќарудыњ іс ж%.зінде жалпы ѓылыми негізделіп, сынаќтан (тексеруден) uткен єдістері мен тєсілдерін мењгеруі ќажет.
Жања мектеп. Жања деп аталатын мектеп ѓылымѓа басќару єдістері мен дєл ѓылымдардыњ аппаратын енгізуге +-мтылуымен сипатталады.
Жања мектептіњ кuрнекті uкілдері - Р. Акофф, Л. Берталанфи, С. Бир, Л. Клейн т.б. Б+-л мектептіњ ќалыптасуы кибернетиканыњ пайда болуымен жєне операцияларды зерттеумен байланысты. Бастапќыда операцияларды зерттеу сандыќ талдаудыњ тєсілдерін єзірлеу ісіне тура келді.
Операцияларды зерттеу одан єрі дербес ѓылым саласына айналды. Ол екі негізгі баѓытта дамыды. Оныњ біріншісі басќару ісінде жиі кездесетін ќ+-былыстардыњ математикалыќ %.лгілерін жасаумен байланысты болды. Оныњ ішінде ќорларды басќару, ресурстарды бuлу, жаппай ќызмет кuрсету міндеттері, болжауѓа келмейтін белгісіз жаѓдайда тєртіп стратегиясын тањдау сияќты ќ+-былыстарды ќамтиды.
Екінші баѓыт ж%.йені зерделеуге кuњіл бuлді. Б+-л - ж%.йе техникасын ќ+-руѓа алып келді.
Одан єрі жања мектепке дербес ѓылыми пєн басќару шешімдерініњ теориясы ќалыптасты.
Басќару теориясыныњ жања мектебі ѓылымѓа басќарудыњ єдістері мен дєл ѓылым аппараттарын енгізуге +-мтылуымен сипатталады. Оны басќару міндетін шешуде аппараттыњ пайдаланылатынынан байќауѓа болады.
М+-ныњ соњѓысы басќару процесін ќалыптастыратын жекелеген операцияларды, процедураларды, ж+-мысты орындаудыњ тєсілдерін береді.

1.2 Басќару єдістерін жіктеудіњ негіздері мен экономикалыќ єдістері
Менеджмент єдістерін ќалыптастырудыњ жалпы ѓылыми єдістері мен принциптері. Басќару єдістері - басќарушы субъектініњ белгілі бір нєтижелерге ќол жеткізуі %.шін басќару объектісіне ыќпал етуде ќолданатын ќ+-ралдар мен тєсілдердіњ жиынтыѓы. Басќару єдістері мен басќару процесініњ єдістері бuліп кuрсетіледі. М+-ныњ соњѓысы басќару процесін ќалыптастыратын жекелеген операцияларды, процедураларды, ж+-мысты орындаудыњ тєсілдерін береді. Б+-ѓан кіретіндер:
- Басќару шешімдерін єзірлеу мен оњтайландыру єдістері;
- Наќты +-йымдастыру ж+-мыстарын ж%.зеге асыру;
- Жекелеген міндетті, істерді орындау єдістері: болжау жєне жоспарлау, +-йымдастыру жєне реттеу, баќылау жєне т.б.[13].
Осылайша, тек жекелеген ж+-мыстарды орындауѓа келетін басќару процесініњ єдістерінен басќару єдістерініњ айырмашылыѓы, ол (басќару єдістері) басќару объектісіне ыќпал етудін аяќталѓан актісін сипаттайды.
Жіктеудіњ жалпы тєсілдерініњ бірі - б+-л жалпы ѓылыми жєне uзіндік ерекшелігі бар єдістерін олардыњ білім салаларында ќолданылу критерий бойынша топќа бuлу болып табылады.
Басќару єдістерініњ мєні жєне олардыњ жіктелуі. ¤ндірісті басќарудыњ барлыќ процесінде єдістер ж%.йесі аса мањызды рuл ойнайды. Оныњ кuмегімен объектініњ наќты єлеуметтік-экономикалыќ дамуы жєне нарыќтыќ экономиканыњ маќсаттары ж%.зеге асырылады. Нарыќтыќ экономикаѓа кuшу uндірістіњ басќару єдістерініњ мазм+-ны мен сипатын т%.бегейлі uзгертуге єкеледі.
Басќару єдістерінен uндірістіњ наќты тєсілдерініњ uзіндік ерекшелігі бар белгілерін кuруге болады. Оларды пайдалану арќылы экономиканы басќарудыњ маќсаттары мен принциптері ж%.зеге асырылады. Басќарудыњ маќсаты єдістерді тањдауды, ал маќсаттардыњ жиынтыѓы - олардыњ арсеналын аныќтап береді.
Басќарудыњ барлыќ єдістері т%.пкі есебінде басќару органдарына жєне нарыќтыќ uндіріске ќатысатын адамдарга баѓытталады. Сондыќтан да баскару єдістерін топќа бuлуге менеджер басшылыќќа алатын мотивтердіњ сипаттамалары себепкер болады[14].
Топтардыњ біреуі тауар uндірушілердіњ материалдыќ м%.ддесіне ыќпалын тигізетін єдістерді тудырады. Єдістердіњ б+-л тобын материалдык мотивация єдісі деп атайды.
Б+-дан басќа єлеуметтік мотивация єдістерініњ (адамдыќ факторлар, моральдыќ жєне єлеуметтік м%.дделер) жєне мєжб%.рлеу мотивациясы єдістерініњ (єкімшілік жолмен ыќпал ету) топтары болады.
Басќару басќарылатын объектініњ дењгейіне, ауќымына жєне сипатына ќарай ќолданылатын єдістердіњ жиынтыѓын пайдаланады. Экономиканыњ ќ+-рылымында макроќ+-рылымды, мезоќ+-рылымды жєне микроќ+-рылымды бuліп ќарастыруѓа болады.
Микродењгей єдетте ќоѓамдыќ uндіріс пен оныњ бuлімшелерін ќалыптастыратын алѓашќы буынныњ єр т%.рлі к+-рылымдарын камтиды. Мынаны баса айта кету керек, б+-л дењгей менеджменттіњ басты объектісі болып табылады, uйткені ол ќоѓамдыќ uмірдіњ материалдыќ негізін білдіреді.
Мезодењгей аймаќтыќ менеджменттіњ объектісін білдіретін аса ірі салалыќ жєне территориялыќ uндірістерді ќалыптастыратын ќ+-рылымды ќарастырады.
Макродењгейдегі талдауда барлыќ халыќ шаруашылыѓыныњ ќ+-рылымы, оныњ ішінде +-дайы uндірістік, территориялыќ, +-йымдастырушылыќ жєне т.б. т%.рлері зерделенеді. Осыѓан орай, басќару єдістерініњ uз тобы болады (тењгерімдік, болжаушылыќ, стратегиялыќ, ќ+-рылымдыќ жєне т.б.)
Басќару єдістері кешенді пайдаланылады, ол єр т%.рлі буындар %.шін бірт+-тас болады. Алайда, наќты басќару объектісіне ќарай кейбір єдістердіњ оз артыќшылыќтары болуы м%.мкін. Басќарудыњ жекелеген міндеттерін шешу %.шін єдістердіњ ќолайлысын тањдап алу ќажеттілігі пайда болады. Єдістердіњ салыстармалы тиімділіктерін, ќаншалыќты ыќпал ете алатынын жєне олардыњ uзара байланыстарыныњ есебін, пайдалану салдарын баѓалаудыњ мањызы зор.
Бірігіп ењбек ету процесінде ќалыптасатын uзіндік ерекшелігі бар ќатынастарды ќоса ескеретін ќоѓамдык uндіріске тєн объективті зањдылыќтар негізінде басќару єдістерін жіктеу айрыќша мањызды орын алады. Осы белгі бойынша экономикалыќ, +-йымдастырушылыќ, єлеуметтік-психологиялыќ жєне ќ+-ќыќтыќ басќару єдістерін бuліп кuрсетуге болады.
Басќарудыњ экономикалыќ єдістері - кєсіпорын ж+-мыскерлерініњ ќажетті баѓытта єрекет етуіне жєне алѓа ќойылѓан міндеттерді шешуге талпыныстарын оятатын экономикалыќ жаѓдайларды тудыру жолымен ыќпал ету тєсілдерініњ жиынтыѓы. Б+-л єдістер єлеуметтік-экономикалыќ зањдылыќтар мен объективті єлемніњ - табиѓаттыњ, ќоѓамныњ жєне ой-сананыњ даму зањдылыќтарына негізделеді. Б+-л єдістер жеке т%.лѓаныњ, +-жымныњ жєне ќоѓамныњ экономикалыќ м%.дделерініњ ж%.йесі негізінде пайдаланылады.
Басќаруда экономикалыќ єдістер ж%.йесі артыќшылыќќа ие (жоспарлау, ќаржыландыру, баѓа белгілеу, экономикалыќ ынталандыру, баѓдарламалар жєне т.б.). Оныњ (экономикалыќ єдістер ж%.йесініњ) артыќшылыќќа ие болатын себебі, ол uндірістік +-жымныњ жєне єрбір жеке т+-лѓаныњ материалдыќ м%.дделері арќылы шаруашылыќты ж%.ргізудегі нарыќтыќ ж%.йеніњ талаптарын орындауѓа дегені олардыњ ынтасын оятады[15].
Басќарудыњ +-йымдастырушылыќ єдістері дегеніміз, ол наќты маќсаттарѓа ќол жеткізудіњ +-йымдастырушылыќ жаѓына ыќпал ету ж%.йесі болып табылады.
Бір ж+-мысты орындау +-йымдастырудыњ єр ќилы жаѓдайларында, оны +-йымдастырудыњ єр т%.рлі типтерінде м%.мкін болады:
- ќатањ реттемелеумен;
- икемділікті бейімделумен, яѓни жылдам икемділік таныту;
- жалпы міндеттерді д+-рыс ќоя білумен;
- ќызметтіњ +-йѓарылатын шегін белгілеп алу жєне т.б.
Басќарудыњ +-йымдастырушылыќ єдістері +-жымѓа єлдеќайда наќты ыќпал етіп, ж+-мыстыњ тиімді єрі сапалы орындауын ќамтамасыз етеді.
Осы єдістердіњ барлыќ жиынтыѓын %.ш топ бойынша жіктеуге болады:
- +-йымдастырып-т+-раќтандыру тобына;
- uкімгерлік тобына;
- дисциплинарлыќ ыќпал ету тобына.
Б+-л єдістер барлыќ дењгейдегі шаруашылыќ пен басќаруда ж%.рген адамдардыњ ќ%.ќыѓы мен жауапкершілігіне негізделеді. Єдетте оларды єкімшіліктік деп атайды.
Басќарудыњ єлеуметтік-психологиялык єдістері - б+-л ќоѓамдыќ жєне жекелеген мєні бар uнегелік ќ+-ндылыќтарды ќалыптастыруѓа, єлеуметтік-психологиялыќ факторларды пайдалануѓа негізделген басќару объектісіне ыќпал етудіњ тєсілдері. Б+-л єдіс єлеуметтік-психологиялыќ т+-рѓыдан ыќпал етудіњ мынадай тєсілдер жиынтыѓын ќамтиды:
- uз кезегінде бірігіп ќызмет етуге ќолайлы жаѓдай тудыратын адамдардыњ єлеуметтік-психологиялыќ сипаттамаларын (ќабілеттерін, темпераменттерін, мінез ќ+-лыќтарындаѓы ерекшеліктерін) ескеру арќылы ењбек +-жымдарын ќалыптастыру. Б+-л сыйласа білу сияќты к%.рделі мєселені шешуді, яѓни алѓа ќойылѓан маќсатќа барлыќ +-жым м%.шелерініњ бір кісідей +-йымдасып єрекет етуін, ауызбіршілігін ќамтамасыз етеді;
- келісімшарттарды, міндеттемелерді пайдалану, игіліктерді бuлудіњ тєртібін белгілеу секілді єлеуметтік реттеу ж%.йелерін ењгізу;
- єлеуметтік ынталандыру - наќты маќсаттарѓа, нєтижелерге ќол жеткізуге бастайтын єлеуметтік-психологиялыќ жаѓдай жасау[16].
Экономикалыќ єдістердіњ т+-тас ж%.йесі нарыќтыќ экономика жаѓдайында мынадай міндетті істерді орындайды: реттеуші, тењгерімші жєне бuлуші. Экономикалыќ єдістердіњ кuмегімен тауарларды uндіру мен айырбастауда, тауарлардыњ экспорты мен импортыныњ кuлемі мен баѓытында жєне басќа да экономикалыќ процестерде ќ+-рылымдыќ жылжулар реттеледі. Нарыќты ќалыптастыру мен ќалыпты жаѓдайѓа т%.сіруде экономикалыќ єдістердіњ ењ тиімді пайдаланылатын баѓыттарыныњ бірі - жекелеген ќызмет салалары мен т%.рлерін саралау тєсілдемесі болып табылады. Б+-л саралау ењ алдымен экономикалык ынталандыруды к%.шейтуді талап ететін uндірістіњ артыќшылыѓы бар салаларында, яѓни басым саларында ќолданылуы керек, салыќ жєне процент мuлшерлемерінде, ењбекаќы дењгейінде, ќысќа мерзімді жєне +-заќ мерзімді кредиттерде артыќшылыќтарѓа ие болуы ќажет.
Нарыќтыќ ќатынастарды ќалыптастырудыњ т%.пкі маќсаттарына ќол жеткізу %.шін микродењгейдегі (кєсіпкерлердіњ єрекет ететін саласындаѓы) басќарудыњ экономикалыќ єдістер ж%.йесін єлеуметтік баѓыттаѓы тиімді нарыќтыњ талаптарына сєйкес орайластыру ќажет.
Басќарудыњ экономикалыќ єдістері - б+-л адамдардыњ экономикалыќ ќатынастары мен олардыњ экономикалыќ м%.дделерін пайдаланатын адамдарѓа ыќпал етудіњ тєсілдері мен єдістері.
Басќарудыњ кuптеген экономикалыќ єдістерініњ арасынан uндірістіњ тиімділігін бастапќы буын дењгейіне дейін арттыра алатын єдістерді бuліп кuрсетуге болады.
Оѓан мыналарды жатќызуѓа болады:
- экономикалыќ ынталандыру;
- экономикалыќ тетікті шаруашылыќ есепке кuшіру;
- баѓа жєне баѓа белгілеу;
- фирмалардыњ ќаржылыќ саясаты жєне т.б.
Экономикалыќ ынталандыру. Экономикалыќ ынталандыру - ж+-мыскерлердіњ экономикалыќ м%.дделерінде кuрініс табатын uндірісті басќарудыњ єдісі. Оныњ негізін жалпы +-лттыќ uнім жалпы табысына ќосќан %.лесіне ќарай uндірістік +-жымныњ жєне єрбір ќатынасушыныњ табыстарын ќалыптастыру ќ+-райды[17].
Экономикалыќ ынталандыру мынадай негізгі принциптерге с%.йенеді:
- экономикалыќ ынталандырудыњ маќсаттарын ќоѓамды дамытудыњ маќсаттарымен ымыраластырып uзара байланыстыру;
- ќоѓамдыќ uндірістіњ ќ%.рылымындаѓы жоспарланѓан uзгертулерді ж%.зеге асыруѓа баѓытталѓан экономикалыќ ынталандыруды саралау;
- +-жымдыќ жєне жеке м%.дделердіњ бірыњѓай болуын ќамтамасыз ететін алѓышарттарды жасау, экономикалыќ ынталандыруды моральдыќ ынталандырумен +-штастыру;
- кєсіпорындардыњ жєне лауазымды т%.лѓалардыњ материалдыќ жауапкершілігін ќарастыратын экономикалыќ санкциялармен экономикалыќ ынталандыруды +-штастыру.
Экономикалыќ ынталандырудыњ мањызды элементіне материалдыќ ынталандыру жатады. Ол єр т%.рлі формада ж%.зеге асырылады, оны ењ алдымен єрбір ж+-мыскердіњ ењбекаќысы, т%.рінде жєне +-жымныњ ењбек нєтижелерін ынталандыру т%.рінде ж%.зеге асыруѓа болады.
Ењбекаќы материалдыќ т+-рѓыдан ынталандыратын ж%.йеде жетекші орын алады.
Шаруашылыќ ж%.ргізудіњ іс-тєжірибесінде бірігіп ењбек етуге жєне ш+-ѓыл міндеттерді ќабылдап, орындауѓа +-жымныњ материалдыќ т+-рѓыдан м%.дделілігін тудыратын єдістерді єзірлеу ісі мањызды мєнге ие. Экономикалыќ ынталандырудыњ кuтермелеу ќорын ќалыптастырушы тетігі ќорды ќалыптастыратын кuрсеткіштердіњ тањдауын, пайдадан аударылатын аударымдардыњ нормативтерін белгілеуді, ќор мuлшерін аныќтайтын єдістерді єзірлеуді ќарастырады. Наќ осы баѓытта ѓана ол +-дайы жетілу %.стінде болады.
Басќару тетігінде фирмалардыњ, бірлестіктер мен салалардыњ uндірістік-шаруашылыќ ќызмет нєтижелеріне жєне олардыњ басќару органдарыныњ басќарушылыќ тиісті істерді ќалай орындаѓанына экономикалыќ т+-рѓыдан жауап берудіњ, яѓни экономикалыќ жауапкершілік єдістері мањызды орын алады.
Менеджменттіњ экономикалыќ тетігіндегі шаруашылыќ есеп. Шаруашылыќ тетіктіњ экономикалыќ т+-тќасы фирманын єлеуметтік-экономикалыќ табиѓатымен сєйкеседі єрі нарыќ негізінде айырбастаудыњ жєне uндірісті дамытудыњ бір факторы болып табылады. М+-нда шаруашылыќ ж%.ргізудіњ мањызды элементі ретінде коммерциялыќ есептіњ мазм+-нын зерделеудік айрыќша мєні бар. Ол басќарудыњ міндетті ісінде, экономикалыќ т+-тќалар мен ќ+-ралдарды да синтездейді. Ол uндірістіњ пайдасын -- нєтижелерін, шыѓынын uлшеуге баѓытталѓан[18].
Ішкі фирмалыќ есеп шаруашылыќ ж%.ргізудіњ жања єдісі ретінде басќарудыњ орталыќсыздандырылѓан ќ+-рылымына ие кєсіпорындарѓа тєн.
Коммерциялыќ жєне ішкі фирмалыќ есеп єдістері шаруашылыќ есептіњ бірт+-тас ж%.йесін білдіреді. Б+-л олардыњ маќсаты мен міндеттерініњ ортаќ болуымен т%.сіндіріледі. Яѓни, б%.кіл Фирма мен оныњ бuлімшелерініњ алдына ќойылѓан маќсат пен міњдеттер коммерциялыќ жєне ішкі фирмалыќ есеп єдістерін шаруашылыќ есептіњ бірт+-тас ж%.йесіне айналдырады.
Ішкі фирмалыќ есеп кuп жаѓынан коммерциялыќ есептіњ элементтерін ќамтиды, uйткені ол коммерциялыќ есептіњ маќсаттарын жузеге асыруга баѓдарланѓан.
Ішкі фирмалыќ есептіњ басты айырмашылыѓы: ол бір ѓана компанияныњ меншік аясында жузеге асырылады, ал коммерциялыќ есеп -- б+-л есепті ж%.ргізуге м%.мкіндік беретін єрі єр т%.рлі меншік иелерініњ арасындаѓы ќарым - ќатынасты бейнелейтін шаруашылыќ етудіњ єдісі болып табылады.
Экономикалыќ єдістер ж%.йесіндегі баѓа белгілеу тетігі. Басќару тетігініњ єр т%.рлі экономикалыќ т+-тќаларыныњ ішінен басты орынды фирманыњ экономикалыќ ќызметін барлыќ жаѓынан бейнелей алатын баѓа жєне баѓа белгілеу алады. Нарыќты монополиялыќ т%.рѓыдан реттеудіњ осы заманѓы жаѓдайында баѓаныњ рuлі мен мєні, оны ќалыптастырудыњ шарты мен даму тенденциясы елеулі uзгеріске +-шырады. Б+-л реттеудіњ басы мен наќты нарыќ к%.шін тоќайластыруды білдіретін барлыќ баѓа белгілеу тетіктерініњ сапалы т%.рде uзгергенін айѓаќтайды. Б+-л uзгерістердіњ елеулі жаѓына баѓаныњ uндірісті тікелей реттеуші ретіндегі рuлініњ єлсіреу салдарынан ќ+-н зањы єрекет ететін салалардыњ шектеліп ќалуы жатады, яѓни к+-н зањынын ыќпалына баѓынатын салалар саныныњ кемуі елеулі uзгеріс болып табылады.
Сыртќы контрагенттермен есеп айырысќанда фирма кuбінесе баѓаныњ жарияланатын жєне есептесу деп аталатын екі т%.рін пайдаланады.
Жарияланатын баѓаѓа берік тіркелген баѓалар жатады:
- прейскуранттыќ;
- аныќтамалыќ;
- биржалыќ баѓа белгілеудіњ баѓалары;
- аса ірі фирманыњ єлемдік нарыќтаѓы наќты мємілелік баѓалары, яѓни аса ірі фирманыњ єлемдік нарыќта жасаѓан наќты мєміледе белгіленген баѓалар. Есептесу баѓалары - б+-л к%.рделі uнеркєсіп ќ+-ралына немесе стандартты емес uнімге белгіленетін, жеке тапсырыс бойынша дайындалатын жабдыќтаушыныњ баѓалары. Яѓни, к%.нделікті т+-рмыста сирек +-шырасатын uзгеше uнім т%.ріне, ќ+-рылымы к%.рделі к+-ралѓа немесе арнайы біреудіњ тапсыруы бойынша жабдыќтаушыныњ +-сынатын баѓасы болып табылады[19].
Жарияланатын баѓалар єдетте єлемдік баѓаныњ дењгейін кuрсетеді. Оныњ ішіндегі ењ кењінен тараѓан - стандартталѓан т%.пкілікті uнімге белгіленетін прейскуранттыќ баѓалар.
Аныќтамалыќ баѓалар да єлемдік нарыќтаѓы бір текті uнімдердіњ бірыњѓай дењгейін жєне салыстырмалы т+-раќтылыѓын айрыќшалап кuрсетеді, uнеркєсіптік шикізат тауарларыныњ аныќтамалыќ баѓалары кuбінесе базистік деп аталатын баѓаларды, яѓни белгілі бір сапасы мен саны uзіндік ерекшелігі жєне мuлшері бар тауардыњ баѓаларын білдіреді.
Экономикалыќ єдістер ж%.йесіндегі фирманыњ ќаржылыќ саясаты. Бір орталыќтан басќарылатын фирмада ќаржылыќ саясаттыњ рuлі былайша аныќталады: ол экономикалыќ ќызметтіњ ѓылыми-техникалыќ, материалдыќ-техникалыќ жабдыќтау, uткізу, барлыќ жаѓын ќамтып, кuптеген сыртќы факторлардыњ єсерін шоѓырландырмалы т%.рде, яѓни осы єсерлерді шоѓырландырып бейнелейді. Бірыњѓай ќаржылыќ саясаттыњ шењберінде аса зор ауќымда ќаржы ресурстарыныњ кuздері мен олардыњ, фирма аясында ќалай бuлінетіні аныќталады. Єр фирманыњ ќаржы саясатыныњ наќты формалары мен єдістерін пайдалануда uздерініњ елеулі айырмашылыѓы болады. Алайда, оныњ жалпы белгілері мен принциптеріњ сондай-аќ ќаржылыќ саясаттыњ ќ+-ралдарын айта кетуге болады. Олардыњ ішіндегі мањыздылары:
- пайданы бuлу жєне ќайта бuлу;
- єр т%.рлі бuлімшелердіњ ќызметін ќаржыландыру жєне несиелендіру, яѓни, бuлімшелерге uз ќызметін ж%.зеге асыру %.шін ќаржы жєне несие беру;
- фирма ішіндегі ќаржылыќ операциялардыњ жєне осы операциялар есебініњ ќ+-рылымы мен сипатын аныќтау.
лтаралыќ корпорация ќаржылыќ саясатыньњ икемділігі мынада: оныњ орталыќтандырылѓан т%.рінде (ќалыптасуына) ол єрбір ќабылдаушы (алушы жаќ) елдіњ жєне орналастырушы (беруші жаќ) елдіњ аќша нарыѓындаѓы ерекшеліктеріне ќарай сараланады:
- осы елдердіњ салыќ зањдары мен валюталыќ реттеуі;
- валюталыќ-ќаржы жаѓдайы жєне олардаѓы валюталыќ баѓамныњ динамикасы[20].
Ќаржы саясатын жасауда фирма ішіндегі ќаржы аѓынын реттеу %.лкен рuл атќарады.
Пайданы шоѓырландырып (бір орынѓа жинаќтап) +-стау принципі єлдеќайда икемділік танытады єрі т+-тастай нарыќтын наќты жаѓдайына каржы саясатыныњ жаќсы бейімделуін ќамтамасыз етеді. Б+-л жаѓдайда фирма пайданы барлыќ еншілес компанияларѓа аударуда бір ѓана ережені +-станбайды.
Ќаржы саясатыныњ мањызды ќ%.ралына +-лтаралыќ корпорацияныњ барлыќ бuлімшелерін ќажетті ќаржы ресурстарымен ќамтамасыз ету жатады. Фирманыњ ішкі ќаражаты да, ќаржыландырудыњ сыртќы кuзінен алынѓан ќаражатта оныњ ќаражат кuзі бола алады.
Ќаржыландырудыњ ішкі кuзі амортизациялыќ аударымдарды, бuлінбеген табысты шоѓырландыру жолымен, сондай-аќ ќарыз жєне несие алу арќылы ќалыптасады.
Ќаржыландырудыњ сыртќы кuзі - б+-л коммерциялыќ банктерден, арнайы ќаржы мекемелерінен (даму агенттіктері, ќорлар жєне т.б.), халыќаралыќ ќаржы +-йымдарынан, акцияларды сатудан алынѓан несие жєне ќарыз.
Фирманыњ ќаржы кuздеріне ќатысты ќаржылыќ саясатты єзірлеу барысында єр т%.рлі принциптер мен баѓыттар пайдаланылады:
- ішкі ќаржыландыру кuздерін ењ кuп шамада пайдалану (uзін-uзі ќаржыландыру);
- орналастырушы елден (страна базирования) алынѓан ќаражатты шектеу жєне ќабылдаушы елден негізінде ќарыз т%.рінде алынѓан ќаржы ресурстарын барынша кuбейтуге талпыну;
- ќабылдаушы елдіњ uз ішінде єр т%.рлі ќаржы кuздерін ењ кuп шамада пайдалану жєне халыќаралыќ банктерден ќарызѓа ќаражат алу;
- ішкі фирмалыќ ќаржыландырудыњ мањызды аспектісі -ќаржыландырудыњ (ќарыз немесе несие), оныњ кuздері мен шарттарыныњ сипатын аныќтау.
Фирма ішіндегі ќаржылыќ ќызметте ілік-шатыс, яѓни іліктес немесе сабаќтас компаниялар +-сынѓан ќарыз жєне несие бойынша тuлемдердіњ, лицензия, техникалыќ жєне басќа ќызметтер бойынша тuлемдердіњ дењгейін аныќтау елеулі рuл атќарады.

1.3 Басќарудыњ єлеуметтік - психологиялыќ +-йымдастыру басќарушылыќ єдістері

Єлеуметтік-психологиялыќ єдістердіњ жалпы сипаттамасы. Басќарудыњ єлеуметтік-психологиялыќ єдістері +-жымды ќалыптастыру єрі дамыту процесіне, олардыњ uз араларындаѓы єлеуметтік процестерге ыќпал етудіњ наќты амалдары мен тєсілдерін білдіреді[21].
Б+-л єдістердіњ маќсаты - адамдардыњ uсе т%.скен, яѓни оскелењ єлеуметтік ќажеттіліктерін ќанаѓаттандыру, олардыњ жан-жаќты %.йлесімді дамуын ќамтамасыз ету жєне осылардыњ негізінде жеке т+-лѓаныњ ењбекке деген к+-лшынысын, +-жымдардыњ тиімді ењбек етуін арттыру.
Басќару єдістері ењ алдымен ыќпал етудіњ баѓытын аныќтайтын uзініњ уєждемелік сипаттамасымен ерекшеленеді. Б+-л сипаттама адамдардыњ мінезќ+-лќын аныќтайтын жєне тиісті єдіс топтарына баѓдарланѓан уєждемелерді кuрсетіп береді.
Єлеуметтік-психологиялыќ єдістері рухани м%.ддеге ыќпал етудіњ м%.мкіндіктерін пайдаланады. Єлеуметтік уєждеме саяси, моральдыќ, +-лттыќ, отбасылыќ жєне басќа да єлеуметтік м%.дделердіњ баѓдарын карастырады.
жымныњ єлеуметтік сипаттамасы мен uндірістіњ экономикалыќ жєне +-йымдастырушылыќ кuрсеткіштері арасында тыѓыз байланыс болады. Єлеуметтік мєселерді шешіп алмаѓан ењбекке деген д+-рыс ќатынасќа uндірісті тиім дамытуѓа ќол жеткізу м%.мкін емес.
Єлеуметтік-психологиялыќ аспектіде uндірістік +-жымныњ рuлі. ¤ндіріс +-жымы - б+-л ќоѓамныњ пайдасы %.шін бірігіп ќызмет ететін, ортаќ маќсат, ортаќ м%.дде бастарын біріктірген, бєрі біреу %.шін, біреу бєрі %.шін жауап беретін, бір +-йымѓа ж+-мыс істейтін адамдардыњ жиынтыѓы[22].
¤ндіріс +-жымы - б+-л бірігіп ењбек ететін адамдардыњ тек жай ѓана бас ќосуын білдірмейді. Ол жекелеген ж+-мыскерлер мен олардыњ топтары арасындаѓы т+-раќты єрекет ететін экономикалыќ, uндірістік-техникалыќ, uнегелік, мєдени, т+-рмыстыќ uзара ќарым-ќатынастарыныњ к%.рделі ж%.йесіне негізделген бірлестікті білдіреді. Б+-л uзара ќарым-ќатынас +-жымныњ формальды жєне бейформальды ќ+-рылымдарында кuрініс табады.
Формальдыќ ќ+-рылым +-жымда формальды т%.рде аныќталып, зањмен, міндеттемелермен, uкілеттіліктермен жєне жауапкершілікпен бекітілген адамдардыњ байланыстары мен ќатынастарын бейнелейді.
Бейформальды ќ+-рылым жаќсы кuру, жек кuру, мінез +-ќсастыѓы, ортаќ м%.дде, uзара т%.сіністік негізінде ќалыптасатын байланыстар мен ќатынастарды бейнелейді. Бейформальды ќатынастыњ негізінде +-жымды шаѓын топ (10 адамѓа дейін) пайда болады. Шаѓын топ аз уаќытќа немесе +-заќ уаќытќа созылуы м%.мкін, б+-л шаѓын топ +-жымныњ басќа да м%.шелеріне жайдары ќабаќ танытуы ыќтимал немесе uздерімен uздері ќалуы да м%.мкін.
Басќарудыњ єлеуметтік єдістері. Єлеуметтік єдістер єр ќилы єдістердіњ кењ спектірін ќамти алады:
- єлеуметтік нормалау;
- єлеуметтік-саяси;
- єлеуметтік реттеу;
- єлеуметтік бастама;
- моральдыќ ынталандыру.
Єлеуметтік нормалау єдістері єр т%.рлі єлеуметтік нормаларды енгізу жолымен +-жым жєне жекелеген ж+-мыскерлер арасындаѓы єлеуметтік ќатынасты оњтайландыруѓа м%.мкіндік тудырады. Б+-л нормаѓа ішкі тєртіп ережесі, +-йым жарѓысы, єр т%.рлі; кодекстер, uндірістік єдеп ережелері, тєртіпке шаќыру формалары жатады.
Єлеуметтік-саяси єдіс - б+-ѓан ќоѓамдыќ +-йымдардыњ ыќпал ету єдістері кіреді (%.гіт-насихат, сендіру, басќару ісіне ќатыстыру жєне т.б.).
Єлеуметтік реттеудіњ єдістері єр т%.рлі +-жымдардыњ, топтардыњ, т%.лѓалардыњ м%.дделері мен маќсаттарын аныќтау жєне реттеу жолымен єлеуметтік ќатынастарды ретке келтіріп, %.йлестіруде пайдаланылады[23].
Моральдык ынталандыру єдістерін uз ќызметтерінде жоѓары нєтижелерге ќол жеткізген жеке ж+-мыскерлерді, +-жымдарды кuтермелеу %.шін ќолданады.
Басќарудыњ психологиялыќ тєсілдері. Басќарудыњ психологиялыќ тєсілдері адамдар арасындаѓы ќарым-ќатынастарды +-жымда %.йлесімді ахуал жасау арќылы реттеуге баѓытталѓан.
Адам ењбегі єрќашан адам психикасыныњ ж+-мыс істеуі, ягни д%.ние таным, ќиял, ыќылас-ілтипат жєне басќа элементтер негізінде ж%.зеге асады. Сондыќтан, адамныњ уаќыт сєтіндегі психикалыќ ахуалы оныњ жеке іс-ќызмет нєтижелеріне тікелей жєне тура єсер етіп ќана ќоймайды, барлыќ +-жымныњ іс-ќызмет ќорытындыларына да єсер етеді.
Басќаруды ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Менеджмент мектебі
Жапондық менеджмент мектебі және оның ерекшеліктері
Психодиагностиканыњ ѓылыми-теориялыќ негізі
Менеджмент, менеджмент проблемалары
Менеджмент
Милет мектебі
Конфуций мектебі
Менеджмент, менеджмент түрлері
Ғылыми менеджмент
Менеджменттің қазіргі мектебі
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь