Қазақ тіліндегі мезгіл пысықтауыштар

Қазақ тіліндегі сөйлемнің тұрлаусыз мүшелерінің бірі – пысықтауыштар өз ішінен мағынасына қарай бірнеше топтарға бөлінеді.
1. Мекен пысықтауыш (қайда, қайдан, қалай қарай)
2. Мезгіл пысықтауыш (қашан ,қашаннан, қашанға дейін)
3. Себеп пысықтауыш (неліктен, не себепті)
4. Амал (сын-қимыл) пысықтауыш (қалай, қайтіп)
5. Мақсат пысықтауыш (не үшін, қандай мақстапен)
6. Сан-мөлшер пысықтауыш (қанша рет, неше рет, нешінші рет, қаншама, қаншалық)

Соның ішінде мезгіл пысықтауышқа берілетін анықтама әр оқулықта әр түрлі. Көбіне бұл анықтамаларды жинақтап берсек, оның негізгі мазмұны мынаған саяды. «Мезгіл пысықтауыш қашан? қашаннан бері? қай кезде? қашанға шейін? т.б. сұрауларға жауап беріп, мезгіл үстеулерінен, мезгіл мәнді сөздерден және тіркестерден негізгі сөз бен кейін, соң, бұрын, шейін, таман, бойы, былай, сайын, әрі, бері, қарай сияқты септеулік шылаулардың тіркесінен болған пысықтауыштың бір түрін мезгіл пысықтауыш деп атаймыз», - дейді С. Исаев.
Сондықтан біз осы күнге дейін қалыптасып, әбден тұжырымдалған қағидалардан басқа грамматикалық заңдылықтар болмайтындай ыңғайда түсінер болсақ, онда тілдің тарихи-диалектикалық дамуын жасанды түрде мойындамаған болар едік. Жоғарыда тұжырымдалған ереже негізінен мезгіл пысықтауыштың мәні, атқаратын қызметі жан-жақты ашуға талпынған.
Мезгіл пысықтауыш қимылдың, яғни белгінің мезгілін білдіреді. Бұл мезгіл қимыл болатын (ертең), болып жатқан (бүгін), болып кеткен (кеше) уақыттарға байланысты болады және қимылдың басталғанын білдіретін (қашаннан бері), созылатын уақыты түрінде (қашанға дейін) көрсетіледі дәл немесе болжалды (ертеңдері, 30-жылдары), қатысты, белгісіз (бір күндері), болымсыз түрінде көрсетіледі. Бұл мағыналық топтарына жеке-
        
        Қазақ тіліндегі мезгіл пысықтауыштар
1. Мезгіл пысықтауыштың анықтамасы мен ерекшелігі
2. Мезгіл пысықтауыштың ... ... мен ... ... пысықтауыштың мағыналық құрылымы мен қолданысы
1. Мезгіл пысықтауыштың анықтамасы мен ... ... ... ... ... бірі – пысықтауыштар ... ... ... ... ... бөлінеді.
1. Мекен пысықтауыш (қайда, қайдан, қалай қарай)
2. Мезгіл пысықтауыш (қашан ,қашаннан, қашанға дейін)
3. Себеп пысықтауыш (неліктен, не ... Амал ... ... (қалай, қайтіп)
5. Мақсат пысықтауыш (не үшін, қандай ... ... ... ... рет, неше рет, ... рет, ... ... мезгіл пысықтауышқа берілетін анықтама әр оқулықта әр
түрлі. Көбіне бұл ... ... ... оның ... мазмұны
мынаған саяды. «Мезгіл пысықтауыш қашан? қашаннан бері? қай кезде? қашанға
шейін? т.б. ... ... ... ... ... ... ... және тіркестерден негізгі сөз бен кейін, соң, бұрын, шейін,
таман, бойы, былай, ... әрі, ... ... ... септеулік шылаулардың
тіркесінен болған пысықтауыштың бір түрін ... ... деп ... -
дейді С. Исаев.
Сондықтан біз осы күнге дейін қалыптасып, әбден тұжырымдалған
қағидалардан ... ... ... ... ... ... онда тілдің тарихи-диалектикалық дамуын жасанды түрде мойындамаған
болар едік. Жоғарыда тұжырымдалған ереже негізінен ... ... ... ... жан-жақты ашуға талпынған.
Мезгіл пысықтауыш қимылдың, яғни белгінің мезгілін ... ... ... ... (ертең), болып жатқан (бүгін), болып ... ... ... ... және қимылдың басталғанын білдіретін (қашаннан
бері), созылатын уақыты түрінде (қашанға ... ... дәл ... (ертеңдері, 30-жылдары), қатысты, белгісіз (бір күндері), болымсыз
түрінде көрсетіледі. Бұл мағыналық топтарына жеке-жеке тоқталамыз.
2. ... ... ... ... мен ... пысықтауыштардың жасалу жолдары мыналар:
1. Мезгіл үстеулерден жасалады. Мысалы: Бай Жиреншенің бұрын ... бір ... ... ... жүр екен. (Ш.С.) Мал жазғытұры бір жұма,
күзге қарай бір жұма ... ... (Ш.С.) ... ол ... ... үш түйе ... (Ш.С.)
2. Барыс және шығыс, жатыс септіктеріндегі зат есім мен ... сөз ... ... ... жасалады. Олар қашан? қашанға дейін?
қашанға шейін? ... ... ... ... Мысалы: Биылғы жарыста бұл
команда ... ... ... ... ... ол ... мінез-құлқымен
сезіктендірді. Кеңшілікте еркін отырып сөйлесерміз. Ол кеткеннен оралған
жоқ. Кешеден үйде жоқ. ... ... әрең ... ... ... келді.
3. Есімшелер жатыс септікте келіп мезгіл пысықтауыш болады. ... ... ... тап ... сөнбейтін шам алып қайтуға серт ... ... айна ... кете алмай тұрғанда ту сыртымнан бақташының
бишігі сарт ете ... ... ... ... ерте кел. Кетерде сен
маған ескерт.
4. Бірқатар мезгілдік ұғымды білдіретін зат ... (кез, ... шақ, күн т. б.) атау ... ... ... ... ... әрі
алдына анықтауыш салып мезгіл пысықтауыш болады. Мысалы: Сол кезде тұра
келіп, біраз жер ... ... Бір ... екі ... ... көтеріп
алып, Семен қарғып сыртқа шықты. Мұндай уақыттарда кім өжет қимылдаса сол
күшті.
5. Атау, ... ... ... зат ... ... кейін, соң,
дейін, бойы, бері, сайын деген көмекші сөздермен бірігіп мезгіл ... ... Күн бойы жол ... ... ... ... ұйқыдан қатып
қалыппын. Менің олақтығымнан үш күннен кейін қолға түсіп қалдық. Осы ... ... ... ... бала бола ... Ол сен ... соң кетті.
6. Зат есім мен –а, -е, -й ... ... ... қатынаста келіп, ... ... ... ... ел ... отыра қалаға кірді. Әрі артынан айқай, әрі ... ат ... ... ... бойы оның ... қақпанына тұмсығы
тірелгенше шапты.
7. –ғалы, -гелі формалы көсемшелер мезгіл пысықтауыш жасайды. Мысалы:
Мында келгелі тек қана осы ... ... ... ... ... ... ... бойы созылған соғыс бейнеті ұмытылып, бүгін майданға
жаңа кіргелі жатқандаймыз.
Бұлар мезгіл пысықтауыштың жасалу жолдары.
3. Мезгіл ... ... ... мен қолданысы
Мезгіл пысықтауыштардың енді контекс ыңғайына қарай ... ... бар. Олар ... ... ... ... өту мезгілінің сан мөлшерін нақты, дәл
көрсетеді. Мысалы: Екі сағат уақыт берілсе, он ... ... ... ... ... ... Үш айда бір ... тоғыз-ақ жауынгер қалдық.
2. Белгілі бір заттың, құбылыстың сан-мөлшерін дәл атамай, тұспалдап
қана шамамен айтады. Олар –дай, -дей, көптік ... -ер ... ... ... ... ... болжалдық мән үстейді. Мысалы: Біз екі араға жеті
сағаттай жүріппіз. Бұрын екі-үш күнде жүріп өте ... бір ... ... ... өте ... фашист қолбасшылары қатты күйінішті. Біз
кешкі бестерде кездесуіміз керек. Вася ... ... ... ... сегіздерде келдік. Сендер межелеген жерге бірер ... ... Жай ... ... ... ... мезгілі
баяндауышқа тікелей қатысты. Баяндауыштан мезгіл пысықтауышқа қашан? деген
сұрау қойылады. Ал ... ... тек қана ... ... ғана ... өту ... мезгілін білдіреді. Сондықтан да баяндауыш сөйлеп
тұрған мезгілге тікелей қатысты қаралады. Оған ... ... ... ... ... ... мен мұны ... рет көріп тұрмын.
Бұл сөйлемде мезгіл пысықтауыш көсемшенің –гелі өткен шақ ... ... ... тікелей қатысты. Бұндағы мезгіл іс-әрекеттен
келіп тұр, яғни, келгеннен кейін көру. ... Мен бұл ... ... ... де ... іс-әрекеттен кейін келіп тұр. Сондай-ақ мына
мысалда: Мен бұл жаңалықты бара ... ... ... ... –ар жұрнағы арқылы осы шақта келіп, ... ... ... Бұл ... ... ... ... қатарлас, паралельді келіп
тұр, яғни, мезгіл іс-әрекетпен тең дәрежедегі мағынада.
Ал, Мен бұл ... ... ... ... ... ... –ер жұрнағы арқылы келер шақта келіп, ... ... ... тұр, ... ... ... есту деген мағынада қимылдан бұрын
мезгіл процесі жүріп өткенін білеміз.
Бұл аталған процестерді дәл, айқын түсіну үшін ... ... ... түсірейік. Шартты түрде процесте ... ... ... ... – Қ деп ... ... М деп ... мысал бойынша модель-схема. Өткен шақ түріне мысал:
Мен бұл хабарды келгенде естідім. М – Қ ( ... ... ... ... ... бойынша осы шақ түріне модель-схема:
Мен бұл хабарды келе ... М = D ( келе ... келе ... ... ... бойынша келер шақ түріне модель-схема:
Мен бұл хабарды келерде естідім. Қ – М (келместен бұрын есту)
1. есту
2. келерде
4. ... ... ... ... ... ... ... белгісіз мәнде іске ... ... ... ... ... мағынадағы түрлері деп атайды. Олар ... ... ... ... шақ ... ... тіркесіп белгісіз
мәнді тудырады. Мысалы: Бір кезде бөрі ... ... ... ... күтпеген жерден қатал сөздер айтылып тасталды. Бір шақтарда адам
балалықты аңсайды екен-ау. Бір сәтте ол аяқ астынан ... ... ... ... пысықтауыштар сөйлем құрамында келіп, болымсыздық мағына
тудырады. Еш ... ... ... ... ... сұрау есімдігімен
тіркесіп, сөйлемде мезгіл пысықтауыштың ... ... ... ... Мылтық оқтағанда оның аузын ешқашан кісіге қаратпа,
кісіге қарап ... ... ... ... ... сөзде болымсыздық мән
үстейді. Мысалы: Кейде киініп, таранып, ... ... ... ... не ... ... салады. Мен анамның айтқан ақылын ... ... ... ... ... және жасалу тәсілдері мен
тұлғалары, сонымен бірге ... ... ... ... келе, бұл
грамматикалық-семантикалық категорияның тілімізде әбден ... бар ... ... ... ... орны бар ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұрақты тіркесті мезгіл пысықтауыш25 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Үстеу13 бет
Баскетбол - спорттің бір түрі3 бет
Бейіндік мектепте музыка пәнін қазақ ұлттық аспаптар арқылы үйрету3 бет
Есімшелердің құрмалас сөйлем жасаудағы қызметі61 бет
Еңбекақы түрлері9 бет
Жалпы экологияның қысқаша тарихы23 бет
Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмаластың қолданыстағы көріністері мен жасалу жолдары51 бет
Мектеп жасына дейінгі балаға(кыс,көктем) жыл мезгілдерімен таныстыру26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь