Сырым Датұлының шешендік өнері

Ұлтымыздың тарихында асқан батырлық-ерлік істерімен, асқақ сипатты, тапқырлық даналық, шешендік сөздерімен, әділетті билік-кесімдерімен жарқын із қалдырған заңғар тұлғалардың бірі - Сырым Датұлы.
Сырым Датұлы 1712-1802 жылдары өмір сүрген қазақтың батыр әрі шешен биі. Шыққан тегі Кіші жүздің Байбақты руынан. Байбақты ішінен Әйтімбет, одан Шолан. Шоланнан Түкіш, Дат, Есенбай, Байторы, Даттан: Адамбай, Сырым, Амантай, Жомарт, Базарбай, Барлыбай, Жандыбай, Дүйімбай, Қорлыбай, Қалдыбай, Шыбынтай деген он бір ұл тарайды. Таған ауылы Сарыой. Орал облысы, Жымпиты ауданы. Дат момын орта шаруа, есті кісі екен. Ал, анасы адуынды, бір ауылды сөзімен де, ісімен де билеген ақылды бәйбіше болыпты. Сыры жеті-сегіз жасынан ақ естілігі, сөз тапқыштығымен ел аузына ілігеді. Өсе келе сол өңірдегі билер, шешендер, сұлтан, хандарды тани жүріп, олардан шешендік тапқырлықты, ел билеу ісін үйренеді. Сол билердің кейбіріне өзі іздеп барып, бата, жөнжорық алад.
Сырым шешеннің тұңғыш рет билік айтуы балайша екен. Мал өрістен қайтқан кезде, бірі атқа мінген, бірі жаяу кісіні көреді. Екеуара бір түлкі. Шекесі қызып таласқан. Содан Сырымға төрелік айтуды өтінеді.
Жаяу адам мән-жайды : «Жаздай осы түлкіні көз жазбай аңдып, алғашқы қансонарда қолға түсіремін деп»- жүр едім деп түсіндіреді. Ат үстіндегісі: «Бүгін тәңертең ерте ізіне түсіп соғып алып едім» - дейді.
Мұқият тыңдаған Сырым: «Бұл түлкі еркек болса, аттылы - сенікі, ұрғаша болса, жаяу - сенікі» - деп түйін жасайды. Сөйтсе түлкі еркек екен де аттылыға бұйырады.
Дүниетанымы терең, түйсігі ерен, білім-білігі кемел өндірдей жас Сырым: « Әйел адамның жүретін жері - ауыл арасы ғана болады. Ал еркек адам қайда болмайды, сірә сіздің көріп жүргеніңіз ұрғашы түлкі болар, әлі де болса
Пайдаланған әдебиеттер:


1. Г. Қосымова «Қазақ шешендік өнерінің негіздері» А,2003жыл
2. С.Негимов «Шешендік өнер» А, 1997 жыл
3. Б.Адамбаев «Шешендік сөздер» А, 1993 жыл
4. «Қазақтың би -шешендері» А, 1992 жыл
        
        Сырым Датұлының  шешендік өнері
Ұлтымыздың тарихында асқан батырлық-ерлік істерімен, асқақ
сипатты, тапқырлық ... ... ... ... билік-
кесімдерімен жарқын із қалдырған заңғар тұлғалардың бірі - ... ... ... ... ... өмір ... қазақтың батыр әрі
шешен биі. Шыққан тегі Кіші ... ... ... ... ішінен
Әйтімбет, одан Шолан. Шоланнан ... Дат, ... ... Даттан:
Адамбай, Сырым, Амантай, Жомарт, Базарбай, Барлыбай, Жандыбай, Дүйімбай,
Қорлыбай, Қалдыбай, Шыбынтай деген он бір ұл ... ... ... ... ... Жымпиты ауданы. Дат момын орта ... есті кісі ... ... ... бір ауылды сөзімен де, ісімен де билеген ақылды бәйбіше
болыпты. Сыры жеті-сегіз жасынан ақ ... сөз ... ел ... Өсе келе сол ... ... ... ... хандарды тани
жүріп, олардан шешендік тапқырлықты, ел билеу ісін үйренеді. Сол ... өзі ... ... ... жөнжорық алад.
Сырым шешеннің тұңғыш рет билік айтуы балайша екен. Мал өрістен
қайтқан ... бірі атқа ... бірі жаяу ... ... Екеуара бір
түлкі. Шекесі қызып таласқан. Содан Сырымға ... ... ... адам ... : «Жаздай осы түлкіні көз жазбай аңдып,
алғашқы ... ... ... ... жүр едім деп ... ... ... тәңертең ерте ізіне түсіп соғып алып едім» - дейді.
Мұқият тыңдаған Сырым: «Бұл түлкі еркек ... ... - ... болса, жаяу - сенікі» - деп түйін жасайды. ... ... ... ... ... ... терең, түйсігі ерен, білім-білігі кемел өндірдей жас
Сырым: « Әйел ... ... жері - ауыл ... ғана ... Ал ... адам
қайда болмайды, сірә сіздің көріп жүргеніңіз ұрғашы түлкі болар, әлі де
болса күтіңіз, ... ... » -деп ... да жаяу кісі ... өзі көріп бақылап жүтген ұрғашы түлкіні
қолына түсіреді.
Бұл Сырым шешннің туа біткен ... ... ме, әлде ... не ... ... ме?
Халық даналағына жүгінсек, «сымбатсыз сұңқар болмас, тұлғасыз тұлпар
болмас» ... ... ... дене бітімі, кескін-келбеті мінсіз, жан-
жақты жетілген, сом болаттан құйылғандай болу керек. Бұған Байбақты ... ... ... ерте ... ... ... ... көрмей-білмей қырық
жігіттің ішінен Сырымды жазбай танығанда, сол ауыл ақсақалы: «Сырымды сен
қалай таныдың?» -деп сұрайды.
Сол ... ... ... үш ... бар, ... - батырға
біткен тұлғасы, екіншісі- өжет мінезі, үшіншісі- асқан даналығы деп естуші
едім. Маған Сырым қыран топшылы, толықс ... кең ... ... ... ... басы да елден ерек, торсық шекелі болып көрінді» -дейді.
Демек, талант ... ... ... дамуы, орталық жүйке жүйесісің
мықтап шарықтауы, белгілібір қабілеттің биіктеп, кең өріске шығандап
шырқауы ғой. ... адам ... ... ... ... мидың
биохимиялық, физикалық қызметі, ақылой органдарының үзбей жаттығуы, ... ... ... ... еселей түседі»деп жазады П.Ф. Лесгарт.
Сайып келгенде,текті тұлға Сырымның болмысына ой ... ... пен ... ... пен жетелік тамырлас
құбылыстар, тұтасқан ғажайып қасиеттер ме деп өзгеше бір күйге берілесің.
Сырым ... ... ... ... шұрайлы, нулы, сулы жерінен,
құттыжайлы қоеыс мекенінен айрылып, зар жылаған шағы еді. Патша ... ... яғни ... орыстарды қазақ ауылдарына жұмсап,
құтберекесін ... ... ... ... ... сүйегі сарқырарлық сөз
сөйлеп, елі мен жерін қорғауға жұртын шақырды. Сырым ... ... ... көтерілістің ту ұстаушысы ... ... ... ... ғой. Қазақ ұлтының басына түскен зұлмат жылдарда, қанды
қырғындарда Сырым ... ... оның ... ... ... арам ... хан ... қарсы күреседі.
Шешеннің пайым-парасаты, зерде-зейіні, адамгершілік қасиеттері, жоғары
ойлау ... ... ... ... ... айтқанда, ойын ұрыс,
мінсіз жеткізу, ойлаған пікір-лебізінің дұрыстығына деген сенімі. Әсіресе,
Сырым шешен тұтқиылдан қойылған сауалдарға ... ... ... ... ... ... Сөз анасы неден?
Су анасы неден?
Дін анасы неден?
Жол анасы неден? -
деп тексереді.
Іле Сырым:
Сөз анасы - құлақтан,
Су анасы - ... ... - ... ... ...... да ... мұраты не?
Сауда мұраты не?
Жол мұраты не?
Қыз мұраты не?
Сол мезетте Сырым:
Дау мұраты - ... ... - ... ... - ... ... - кету - ... Сырым сөздері жоғары танымдық қабілеттен, этикалықтәжірибелік
даналықтан, көргендік интуациядан туған.
Заманында ... жер ... адам ... ... ... ... ... неке бұзу, куәлік, жесір дауы хақындағы алуан-алуан дауларға тура,
әділ билік айтып, елдің ... ... ... бітімшісі болған.
Өзі айтқандай, «таудан биік көңілмен, теңізден терең ғылыммен» шым-шытырық,
дау-шарды егжейлі-тегжейлі саралап, жіктеп ... ... бірі ... ... ... ... бата алмақшы болады. Көпті көрген көне
қарт батамды беремін, «көңілімде жүрген бір іс бар еді» ... - ... ... Әлім ... ... еді. ... жоқтаушысы жоқ. Ердің
құнын ... ... ... не ... ... ... деуші еді,
шырық! - деп күрсінеді.
Бала бүркіт парлап ұшады дегендей, Сырым да еліктей ұшып, ... ... сол ... ақыл аузы Ақсуат биге жетіп келеді.
«Уа, тоқтаңдар, шаңқай түсте шабатындай ауылымның үстін шаңдатып
келе жатқан бұл кім ... ... ... деп ... «Уа, би ел ... - ... жау ... - жаумыз, алты қырдың
астынан жаяулап келетін Байұлы Әлімнің ... ... ... ... - ... бір ... құлағына сыбырлап, «өздері он екі аттылы
екен», - ... ... он екі ата ... ... атқа ... ... үштөрттен үй-
үйге бөліп түсіңдер»,- дейді.
Сырым екі жолдасымен Ақсуаттың үйіне ... ... би ... ... «Би, ... ... ... - дейді.
Ақсуат: «Бала, менің аты-жөнімді сұрайсың,- дейді қисайып жатып, -
елімді сұрасаң - Әлім, жерімді сұрасаң- Бұйырғын, ... ... - ... елдің ортасындағы бір қазығымын, айналамнан ел кетпейді, алдымнан дау
кетпейді», - дейді.
Ілік ... ... ... іле ... «Би, сөз ... ... ... су жаманы саут басынан - соқпақ кетпейді, қазықпын деп
мақтанбаңыз, мүлік ... ... - ... ... ... ... деген
шөп болды, жеген мал тоқ болады, ... жоқ ... ... боқ ... Әлім
болсаң - әліңді біл, адамның құнын бер» , - ... ... ... ... ... ... балам, сырыңды енді
ұқтым. Байұлының бір адамы біздің елде жазым болуы рас еді, ... құны ... ... келе үй басына бір қой. Бір ... ... үйі ... ... ... жүр, ... болса табылмайтын жоқ
болмайды, жорта өлтірген емес,жортуылда болған жазым ғой, ... ... ... ... өзің айта ... дейді.
Сырым: «Мың тоқты бір қора қойдың жазғы төлі, сонымен мен де Байұлын
байытайын деп келгенім жоқ, ел ... ... ... деп ... билікті маған берсеңіз жортуылда болған жазым дедіңіз ғой, ұрының құны
жарты құн, елу қара ... , ... екі жақ та ... ... ... алып Байұлының жігіттері
жүргелі тұрғанда Ақсуат: «Сырым балам, ел арасына ... ... ... ... дедің ау. Баланың екі түрі болады: үй баласы, ел баласы. Ел
арасының бүтіндігін ойлап ел ... ... ... бала ... ... ... ... менің алдымда бірінші айтқан билігің екен, әділдігің
үшін жолыңа нар бастаған тоғыз байлатып ... ... ... ... жолың бас
тоғыз болсын»- деп Сырыммен қоштасыпты.
Сырым елу ... елге ... ... ... ... ... кілем жабылған қара нарды Малайсары ... ... ... ... ... ... ... батамды берейін, сен жас
болғанмен елге бас ... ... қара ... ... ... қара жердей ауыр болсын,
Өкпең жоқ бауыр болсын.
Үйіңнің сыртынан дүбір кетпесін.
Құлағың сыбыр кетпесін,-
деп батасын береді де, - мен не ... де ... де ... ... ... ... айырып бер»,- дейді.
Сырым: «Арқаң қара нардай жауыр » болсын ... ел ... жүгі ... ... батты деп ауырсынба дегеніңіз болар. Мінезің қара
жердей ауыр болсын дегеніңіз – ... ... бол, ... ойлама, әріден
ойла дегеніңіз болар, өкпең жоқ, бауыр бол дегеніңіз - өкпешіл ... кең бол, ат ... аз ғана ... ... деп ... ... дегеніңіз болар. Үйіңнің сыртынан дүбір кетпесін, құ
лағыңнан сыбыр ... ... ... ... ел ... жетім-
жесірге құлағың түрік, есігің ашық болсын дегеніңіз болар».
Даланың ауызша ... ... алты ... ... дауыл, арты
құйын» атанған Сырым би ... ... ... ... ... ақыл мен сұлулықтың тұтаса қауышқан күйнамасыдай жұмыр бітімді
нақыл ғибратқа бергісіз түйінді тұжырымға ие сөздер бар. ... биік тау ... ... ... жау ... ... ... жұққанға.
Ата тұрыпұл сөйлесе ер жеткені болар,
Ана тұрып қыз сөйлесе бой ... ... ... кесір болса кері кеткені болар.
Қазақ шешендері ойын өрнекті, кестклі, көркем ... ... ... ... толғап, тұспалдап, жұмбақтап, ишараттап сөйлейді.
Сырым би де халықтық даңғыл ... ... ... сөз ұстасы.
Тама еліне Сары би деген ақылгөй аөсақалы даттың үйінде түстеніп
отырғанда Сырым баланың әр ... риза ... оған ... ... ... Балам, бұл ... алты ұлы сөз бар, соны ... ... ... ... ... ... Егер ол сөзді ұмытсаң ... ... ... ... ... Сырым:
- Ол қандай сөз еді, ата айтыңызшы?
Сары би :
- Арлы ... ... Елге ... ... ұмытпа!
- Намысыңды жастан сақта!
- Халқыңды алалама!
- Жақыныңды жаралама!
- Қалысыңды қаралама!
Сары би айтқан осы алты ... ... ... ... ... ... бидің арық құнанына мініп Сырым бала келеді. Баланы көзге
ілмеген би ... ... ... әкел » ... ... ... ... тұсақтың үйелеп өліп қалғанына налыған
Мөңке:
- «Құтты қонақ қонса, қойы егіз табады, құтсыз ... ... ... ... ... ... ... иелеп, өліпті, бала құтсыз қонақ болдың.
Енді үйімнен кет! деп ызғар шашады . Сонда Сырым бала:
- Олай ... ... - ... - ... ... малы ... басы ... құтсыз қонақ қонса, өзі өліп малы иесіз қалады». Менің ... ... ... ... ... құтты қонақ шығармын. Мөңке би
баланың сөзіне аң-таң болыпты да:
- Рас ... ... сен ... ... қонақ екенсің, -деп, оған сый-
сияпат көрсетіпті.
Сырым үлгі алып, ұстаз тұтқан батырлар мен ... ... ... қана ... Срымның тапқырлық сөздерін, өжеттік, ерлік істерін
ұүптап, көтермелеп те отырған. Алдар би Сырымның алданан ... ... хан ... нар ... бар ... ... озды.
Көндей қамқа тозды
Атадан ұл озды,
Анадан қыз озды,
Деп тақпақтап қарсы алады. ... ... хан ... ... болар.
Айырдан нар болсам,
Атам жараған болар.
Көнеден дәурен озса,
Жасы жеткен болар,
Көндей қамқа тозса,
Дәурені ... ... ұл ... ... қыз ... ... ... жауап береді.
Әрине, Алдардың сөзі - мақтау, оны Сырым жақсы түсінеді. Бірақ
батыр масайрап бас ... ... ... ... ... өзіне
айтылған мақтауды ел жұрттың атына аударады.
Сырым Датұлының ... ... орыс ... ... ... ... ... атына байланысты шешендік сөздерді
жинастырып жариялады және кандидаттық ... ... көп ... ... ... шешен, билер ішінде сырым шешен мұрасын жинастыру,
зерттеу ісі біршама дұрыс жолға қойылған деп ... ... Осы ... ... ... ... сөздері негізінен Б.Адамбаевтың жинақтарынан
алынды.Олар мына төмендегілер:
Сырым жиырма алты жасынжа бір жолдасымен Нұралы ханның ... ... тана ... ... отыр ... ... аман ба? - ... де, елемей өздері сөйлесе беріпті. Сырым
жолдасына дауыстап:
- Жүр, кеттік, бұлар бізді адам деп те отырған жоқ қой! - ... Ата ... ұл ... без. Анан тұрып қыз сөйлегеннен без.
Сырнайдай сайраған мына бала кім еді? - ... Ата ... ұл ... ер жеткені болар. Ана тұрыпқыз ... ... - ... Сырым. - Сен толған екенсің, мен тозған екенмін,
деп Малайсары сонда Сырымды қасына шақырған екен.
*****
Сырым Нұралыға наразы ... ... : «Аз бен ... ақ ... ... мен ... ... алмадың, біреу-біреуді шауып жеп жатыр,
оны басқара алмадың »,- деп өкпелепті. Нұралыға бір кез ... ... жүре ... Сонда Нұралы:
- Батыр! Қайырып сәлем ... ... ... ... ... ... Хан тасып жүргенім жоқ, қазақ баласының басын қоса алмай ... - ... аулы ... ... аузында екен. Сырым
ауылына келгенде қарт азғантай қоының алдында жүр екен:
- Аға, кім болдыңыз? -деп ... ... кім ... осы ... аз үй ... ... ... Тананың қайсысыз? Жеті үй - Жиенбетпісің? Бес үй- Бессарымысың?
Тышқан құлақ- ... ... ... ... – дегенде, Малайсары:
- Бәлі, аға, сол бала ... ... ... ... ... Тананың алжыған шалы деп күлкі қылайын, сөзден ұтылсам, ат ... ... ... ... деп ... ем, ұтылдым, батаңызды беріңіз,
атыңыз - мына ... ... ... - ... -деп ... ... ... мемлекетінің тәуелсіздігі жолында жанқиярлықпен күрескен
нағыз қаһармен Сырым Датұлы шешендік өнер ... ... ... ... ... ... ... Г. Қосымова «Қазақ шешендік өнерінің негіздері» А,2003жыл
2. ... ... ... А, 1997 ... ... ... сөздер» А, 1993 жыл
4. «Қазақтың би -шешендері» А, 1992 жыл

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақтабан шұбырынды40 бет
Сырымда әлі сыр бар8 бет
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
Датұлы Сырым5 бет
Сырым Датұлы9 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Бастауыш сыныптарда шешендік өнерді оқыту маңызы15 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Битанудағы шешендік өнердің ролі56 бет
Кіші жүз қазақтарының Сырым Датов басшылыгымен жасаган көтерілісі (1783—1797 жж.)9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь