Қазақтың ұлттық аспаптары жайлы

Жоспары


1. Домбыра және домбыра туралы түсінік.
2. Адырна туралы түсінік.
3. Аса таяқ туралы түсінік.
4. Дауылпаз туралы түсінік.
5. Жетіген туралы түсінік.
6. Желбуаз туралы түсінік.
7. Қыл қобыз туралы түсінік.
8. Сақпан туралы түсінік.
9. Шаң қобыз туралы түсінік.
        
        Қазақстан Республикасы
Р Е Ф Е Р А Т
Қазақтың Ұлттық аспаптары
2012 жыл
Жоспары
1. Домбыра және домбыра туралы түсінік.
2. Адырна туралы ... Аса таяқ ... ... ... ... түсінік.
5. Жетіген туралы түсінік.
6. Желбуаз туралы түсінік.
7. Қыл қобыз туралы түсінік.
8. Сақпан туралы түсінік.
9. Шаң ... ... ...... халқының арасына өте ерте және кең тараған, ғасырлар сырын
сақтаған қос ... ... ... музыкалық аспаптың бірі. Өзіне ... бар, ... ... ... ... ... Домбыра әр түрлі
үлгіде тұтас ағаштан ойылып, немесе құрап жасалады. ... он ... екі ... ... ... ... Арнайы құлақ күйге
келтіріледі.Домбыраның екі ішектісінен басқада үш ішекті, қос ... ... қуыс ... ... деп аталатын түрлері бар. Даусы ... ... ... ... ... ... нағыз қазақ – домбыра» деп ақын ... ... бойы ... ... ... мен ... дәл
суреттеп жеткізе алатын қоңыр үнді домбыра екені даусыз. Ұлттық аспаптардың
ішін-де қазақтың жүрегіне, ... ... да ... Алайда, осынау
баға жетпес қасиетті де, киелі ... ... ... алып жүрміз бе?
Ықылым заманнан үзілмей жеткен атакәсіп ұсталық-тың бір тармағы ... ... ... қала ... ... ... ел ... дом-быраның сапасы жөнінде әртүрлі әңгіме айтылып жүр.
Ең ... ... ... адам ... ... оның ... да,
нашары да шебердің қолынан шығады. Мәселе, оның жасалу үр-дісінде. Көп
жағдайда елі-міздегі домбыра жасаушы ... ... ... ... өз ... жасап шығарады да, төмен бағамен базарға апарып
сатады. Қаншама барма-ғынан бал тамған шебер-лер күнкөрістің жетегіне ... ... ... ... ... ... ... адамның күтіп
ұстауына да байланысты. Кейбір үйлерге ... ішің ... ... ... ... болса солай сүйей салады, жерде жатады. Тіпті,
кейбіреулер баласын уату үшін ... ... ... ... ... ... ол
домбыра сынбай қайтеді. Домбыра – қазақтың қазақ екенін көрсететін ... емес пе? ... ... осыны сезінбей, құр әшейін мақтан үшін ... ... ... Одақ ... біздің республикамызда айына 7 ... ... ... шығып тұрған кездің өзінде әр қазақтың шаңырағында бірде-
бір домбыра болған жоқ. Жасыратыны жоқ, ол ... да ... ... Неге десеңіз, ол жерде цехтың бастығы, бөлім бастықтары тү-гел басқа
ұлттан ... Олар ... ... түсінбейтін. Оларға сан керек,
жоспарды орындаса болды.
Домбыраны жасамас бұрын алдымен оның ағашы дайын болу ... ... ... ... ... ... өспейді. Мәселен, бұйра үйеңкі, емендер
Кавказдан, Италия, Индия, Африка ел-дерінен әкелінеді. Осыған байланысты,
бағасы да ... ... ... ... ... ағаш ... аспаптың да
дыбысын жақ-сы шығарады. Мәселен, шанағы үйеңкі ағашынан, емен ... ... ... ... ... шанақ қатты, әрі кепкен ... ... үні де ... ... ... ... ... жеті
шанақ-тан жасалады. Ал, бет тақ-тайына шырша ағашы бап. ... ... ... соғұрлым дыбысты күштірек береді. Мойын ағашын ... ... ... ... ... екі бөлек ағаштан құ-растырып жасаймыз да,
майысып кетпес үшін, орта-сындағы діңін қатты ағаш-тан ... ... ... жап- ... да ... ағаш-тан жасалды. Әйтпесе адамның
қолы баса берген соң желініп, ойылып ... ... ... ... ... ... Бұрынғы кезде бабалары-мыз ... ... ... ... ... ... ... адам қазір жоқ. Қазір жаппай балық аулайтын
жилканы пайдаланып жүрміз. Моңғолия-да ... ... бар деп ... Нәжімеденов ағамыз осы мәселені зерттеп жүр. ... ... ... жұмысы бірдей деп айтуға болады. Тек, бет тақтайын
жабар кезде әр шебердің өзінің құпия тәсілі бар. ... ... ... – оның ... ... ... ... жан дүниесіне жақын. Екі қа-зақтың біреуі домбыра десе
елеңдеп тұрады. Домбыра ... ... ... болуы тиіс. Егер қатты
тартылса ... ... ... ... іліп қала ... де, бетін
қайтарады. Сондықтан енді қызығып келе ... бала ... ... ... сатып аламын деушілер болса, ең алдымен білетін ... ... ... ... – халқымыздың ұлттық аспаптарының ішін-дегі ең көне аспап.
Х-ХІ ғасырларда өмір сүр-ген ... ата ... бері ... ... ... – екі ... ... музыкалық аспап.
Жалпы, ұлттық аспаптар-дың ішінде қобыз үнге бай, ... ... ... ... ... ... ... қойнауы-нан жетсе де қобыздың
бұрынғы түрі мен қазіргі түріндегі үні бір ... оның ... ... ... бері ... қылынан тартылып келді
һәм ысқышы да қыл. Оның ... ... да ... ... ... де әр ... ... жердің ағашынан шауып отырған болуы
керек. Өйткені, бү-гінгі күні ... ... ... ... ... қарағайдан шабылған бай-қайсыз. Бір есептен ол ... бір ... ... ... ... ... үйеңкі секілді қатты
ағаштардан шабатын қа-зіргідей құрал-жабдық бол- ған жоқ. Оның ... ... ... аса ... ... ... терек, қайың секілді
жұмсақ ағаштар жарай береді. ... де, ... ... ... ... ... қобызды алдымен тұтас бір ағаштан ... ойып ... ... ... тері ... ... қобыздың бетіне біреулер ботаның
терісін, енді бі-реулер ешкінің болмаса, бұзаудың иленген терісін тартады.
Негізінен жас мал-дікі дұрыс. Неге ... ... ... ... ... келеді де, оны жұқарту да қиынға түседі. Алайда, ботаның терісін табу
қиын. Өйткені, елі-мізде «ойсыл қараның» тұқымы да азайып барады.
Сондай-ақ, ... ... ... ... ... өзі аз ... ... де анық. Сон-дықтан, қобыздың бетіне көбінесе ешкінің, бұзаудың
терісін илеп тартып жатамыз.
Қазіргі күні шабылып жатқан ... дені – ... ... ... ... түрі ... деп ... Содан кейін-гісі екі ішекті қылқобыз-
дың ішіндегі ең үлкен түрі – «нар ... ... ... ... ... Бұл ... ... ұқсас, оркестрде ой-нағанда даусы
күштірек шығады. Скрипка ұлттық аспаптарға ... ... соң ... берсін деген мақ-сатта шығарылған. Бірақ, таза ... ... ... үшін ... жартылай терімен, жартылай ағашпен жабады. ... ол ... ... ... Бүгінде «Примақобызды» қазақша қобыз деп
атап жүрміз. Себебі, оның беті жарты лай тері, жартылай ағаш-пен ... ... ... ... ағаштан, үйеңкі ағашынан шабы-лады. Мойнын да қатты
ағаштан бөлек отырғыза-ды. 1985 жылдардан бас- тап ... ... ... «скрипкалық қобыз» деген түрі шығарыла бас- тады. ... бұл ... үнін ... ... ... ... тізеге қойып ойнай-
ды. Шеберлер «скрипкалық қобыздың» ең алдымен екі ... ... ... ... ... ойып ... Сонымен қа- тар, қылқобызға бұрынғы- дай
жылқының қылын тар- тамыз да, ал «примақо-бызға» ... сым ... Оған ... сым ішектер Италия, Германия, Қытай, Корея секілді
шет мемлекеттерден әкелінеді. Әсілі, қобызға ұқсайтын тері тартылған ... мен ... да бар. ... олар ... ... ... ішектер салады.
Сондықтан, олар қазақ-тың қобызындай қоңыр үн ... ... ... ... ретінде қастерлейді. Қа-зақ қобыздың үні шық- қан
жерге жын-шайтан жо- ... деп ... ... ... ... іліп қойып, бақсыларға оқытатын бол-
ған. Ондай ырым қазір де ... ...... көне ... аспабы. Ағаштан, темірден
кейде күмістен жасалады. Ағаштан жасалған шаң-қобызға жіп ... ... ... ... арқылы ортасындағы тілше тербе-ліп, дыбыс шығарады. Ол
ашалы сым ... не ... ... ... бір ... әуен
шаңқобыз арасында бекітілген тілін саусақпен ... ... ар- ... ... ... ... тілдің мөл- шеріне байланысты. Дыбыс
көлемі бір ... ... ... тіл ... арқы- лы да түрлі дыбыстар шы-
ғарып отырады. Кейде орын- даушылар саусақтарына ... іліп алып ... 19 ... ... ... ... ... әйелдер пай- даланды.
Шаңқобызға ар-налған «Қыз зары», «Қыз ... ... ... ән- дері мен
«Шаңқауыздың толғауы» ... күй де бар. ... ... ... ... ... әрі жеке де ойналады. ... ... ... ... ... ... ... хақас, бурят,
моңғол, орыс, украин халықтары арасында да кең таралған. Сыбызғы – қазақтың
үр-мелі көне музыка аспабы. Қурайдан, ағаштан, ... ... де ... 600 – 650 мм ... 700 – 800 мм болады; 3 – 4 ... ... ... көлденең 2 1/2 октава. Сыбызғы ... ... ... күшті шығару арқылы түрлі дыбыс әуендері туады. Сыбыз-ғы негізінен
бақташылар ... кең ... Сы- ... ... ... бас-қа
халықтарда да (абхаз, адыгей, өзбек, тәжік, татар, башқұрт, т.б.) бар. Бұл
аспап алғаш 1934 ж. Қазіргі ... ... ... ... ... пайдаланылды. Қазір оның жетілдірілген түрі фольклорлық-этногра-
фиялық ансамбльдер мен ... ... ... ... сазы»,
т.б.) қолданылады. Шертер – музыка аспабы. Қазақтың көне ... ... ... ол ... ... ... байланысты шертер деп
аталған. Шертер екі немесе үш ішекті болып кледі. Ертедегі ... ... ... ... (терімен) қаптал-ған. Дыбыс күші ... ... ... ... ... Пернесі
болмайды, ішегіне ызған жыл-қы қылы тағылады. Жалпы тұрқы 650 – 700 мм.
Ойнау тәсілі ... ... ... ... ... ... көбі-рек ұқсайды. Бұл аспаптың өткен ғасырларда негізінен малшылар
арасында кең тарағандығы жайлы халық аңыздарында айтылады. Шертердің ... ... 1865 ж. ... ... басылып шыққан «Қырғыз (қазақ)
далала-рындағы тіршілік» атты альбомынан (бұл аспапты ол ... ... ... ... Музыка аспабын жасаушы шебер О.
Бейсембаев осы альбомдағы сурет ... ... ... ... ... ... Ә. Аухадиев оның жетілдірілген түрін (1972) әзірледі. ... ... ... этнографиялық мұражайында сақтаулы. ... күйі ... не ... ... ... Дыбыс көлемі екі жарым
октава. Шертерді оркестр мен ... ... жеке ... үшін ... ... ... шертердің жетілдірілген түрі «Айгүл», «Ғасырлар
пернесі», «Сазген», т.б. ансамбльдерде пайдаланылды. Жетіген – ... ... көп ... ... аспабы. Жалпы тұрқы ұзынша, жәшік тектес ... ... жұқа ... ... жабылып, үн беретін ойықтары
салынады. Жетіген – жасаулы да, ойналу ... де өте ... ... ел ... ... көне жетігеннің ішегі аттың қылынан тағы-
лып, тиектің орнына асық-тар ... ... ... ... күйі осы
асықтарды әрлі-берлі жылжыту арқылы келтірілген. Ішек сандары жетеу
болғандықтан, ... ... ... 18 ... ... ... аралаған
саяхатшы-этнографтар И.Лепехин, И.Георги, т.б. екі ішекті домбырадан басқа
көп ... ... да ... ... Ал саяхатшы А.С.Паллас 1786
жылғы қазақ даласын аралаған сапарында осы ... ... көне ... «Бұл ... шыршадан жасалған ша-ғын ғана жәшік, оның түбі
ғана бар. Оған ішектер ешбір ... ... Бұл ... ... ... үшін әрбір ішектің астына кішкене тиек – қойдың асықтары қойылады.
Музы-кант ... ұзын ... сол ... ... да, оң ... ... - деп жазған. Эт-нограф-саяхатшылардың осы секілді ... ... ... ... халқы арасында 19 ғасырдың ортасына дейін
сақталып, бертін келе жо-ғалып кеткен. Осы этнографтар сипаттамалар ... ... ... жетілдіріліп жасал-ған жетігеннің алғашқы үл-
гісі өмірге қайта келіп, өне-ріміз бен ... ... орын ... 1817 ... «Сибирский вестник» журналында жа-зылған ... ... ... ... ... 1966 жылы ... аспабының
алғашқы нұсқасын қалпына келтіріп жасап шықты. Бұл алғашқы ... ... бір ... ... ... 13 ішек ... ... Оның ұзындығы 1060
мм. Шанақ екі 250 мм ... ... ... ... ... ... жасалды.
Жетігеннің ноталық жүйе-сін анықтаған ғалым-зерт-теуші Б.Сарыбаев болды.
Жетіген аспабына байланысты оны ... жеті ... ... ... ... же- ті ... шығарыпты дейтін аңыз бар. Аспаптық-
фольклорлық музыкамызда ерекше орын алатын бұл ... 1970 ... ... Е.Құсайынов, С.Мере-кеев, т.б. музыкашылардың орындауында
жаңаша си-патқа ие болды. Жетіген ... ... ... ... ... ауқымы 2-2,5 октаваға дейін жеткізілді. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... бо- йынша
жасалған көне үлгісі мен жетілдірілген үлгілері сақталған. Оларды О.Бей-
сенбекұлы, Н.Әбдірахманов, ... ... ... ... ... шықты. Аспап «Сазген», «Мұрагер», «Адырна», «Отырар сазы», т.б.
белгілі өнер ... ... ... ... ... ... тілдес
халықтардың барлығында да бар және өз тілдік атауларымен аталады. Мы- ...... ...... ...... деп атап,
музыкалық аспаптары-мыздың да этнографтар шығу,
Адырна
Адырна — қазақ халқының өте ерте заманнан келе жатқан көп ... ... ... Ежелгі заманда бұл аспапты аңшылар ұстаған. Садақ ... ... аң- ... ... ... адырна садақ пішінді болды. Кейін
бұл аспапты бұғы, марал, арқар тұрпатты аңдардың ... ... ... ... ... ... ... жасалынып, шанақтың асты- үсті
терімен қапталады.Мүйізге жағалай құлақтар ... ... ... аспапты екі тізенің үстіне қойып, оң қол, сол қол саусақтарымен
іліп тартып ойнайды.
Аса таяқ
Аса таяқ — ... ... үн ... көне ... ... ... 110-
130 см. Тұтас ағаштан арнайы қалыпта жасалады. Басы күрек тектес. ... ... ... ... ... ... ... Аса таяқ өзіндік үнімен ерекшеленеді. Аспапты ырғап, шайқап
ойнайды. Аса таяқ аспабын ... ... ... ... ... ... ... қайта жасалынып, ұрмалы музыкалық аспаптар тобына қосылады.
Дауылпаз
Дауылпаз — ұрып ... ... көне ... бірі. Халық тұрмысында
кеңінен қолданылған. Әсіресе, бұрынғы кезде, ... ... ... беру үшін ... ... ... ... анағұрлым күрделі. Ол
тұтас ағаштан ойылып жасалады. Бет шанағы ... ... ... ... алу үшін ... ... ... бау бекітіледі. Дауылпаз ағаш
тоқпақпен ұру арқылы дыбысталады. Қазіргі ... ... ... ... ансамбльдерде кеңінен қолданылып жүр. Дауылпаз тектес аспаптар
әр түрлі атпен басқа халықтарда да ... ... ... ... ... ... « Доолбас» деп аталады.
Жетіген
Жетіген — қазақ халқының өте ерте заманнан келе ... жеті ... ... аспабы. Аспап ағаштан құрастырылып жасалады. Құрылысы өте ... ... ... жүздеген жылдар өтседе, баяғы қарапа йым күйінде.
Жетілдірілген түрінде он үш ішек ... ... ... қойылады.
Аспаптың үні өте нәзік, құлаққа жағымды. Ел арасында аспаптың шығуы жайында
көптеген аңыздар айтылады. Сол бір аңыздың ... : ... ... ... бір ... жеті ... ... қасіретті қайғысынан туындаған
әуен- деседі. Бізге «жетіген» деген атау осылай жеткен. ... ... ... ... ... ойналып, кеңінен насихатталып келеді.
Желбуаз
Желбуаз – үрлемелі аспаптар тобына жататын, ерте заманнан келе жатқан, ел
көзіне еленбеген көне ... ... ... Аспап иленген мал терісінен
жасалады. Сырт көрінісі меске ұқсас. Аузын ... ... ... ... екі сырнай түтікше бекітеді. Мойынға асып алып жүруге
ыңғайлап, қайыстан арнайы бау ... ... ... өте жеңіл. «Желбуаз»
аспабын белгілі компазитор Н. ... « ... ... ... ... ... — ерте заманнан келе жатқан қазақ халқының екі ішекті ысқышпен
ойналатын ... ... ... ... сыры мол, адамның еркіне көне
қоймайтын, күрделі аспап. ... ... ... ... Қобыз аспабының
екі ішектісімен бірге – үш, төрт ішектілер және «нар ... «жез ... ... ... де бар.Қобызды ағаштан шауып ... ... ... ... терімен қапталады. Ол дыбыстың жаңғырып шығуы үшін ... ... ... тек ...... ғана ұстаған. Халық аңызында
қобыздың пайда ... ... ата ... ... ... ... де
айтылады.
Сақпан
Сақпан — өзіндік үнімен ерекшеленетін ... ... ... ... ... ... ... үй тұрмысында, әсіресе мал
шаруашылығында ... ... ... ... төл ... ... ... қой қайырған. Шаруалар егістікке қонған құстарды үркіту
үшін де ... ... ... ... өзінің әуенін
сүйемелдеген.Сөйтіп, сақпан музыкалық аспап дәрежесіне көтерілді.
Шаң қобыз
Шаң қобыз — ... ... ... ... ... ... көне ... Үні құлаққа жағымды, адам даусына жақын. Аспапта ойнау ерін ... ... ... ... байланысты. Ойнау кезінде ... ... ... ұшын шалып отырып, шапшаңдата дыбыстайды. Дыбысы тілшені
қозғалысқа келтіргенде шығады.Аспапта жеке ән- күй ... қана ... да көне ... ... бірге халық әуендерін сүйемелдеуге
болады. Шаң қобыз аспабының құрылысы қарапайым, жұқа тақтайшадан жасалады.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың ұлттық аспаптары6 бет
Қазақтың ұлттық аспаптары туралы4 бет
Қазақтың ұлттық аспаптарын музыкалық-дидактикалық ойын барысында қолдану тәсілдері52 бет
Мектеп оқушыларына қазақ тілі сабағындағы ұлттық ойындарды тиімді қолданудың әдіс-тәсілдері33 бет
Қазақтың ұлттық ойындарының бес түрі14 бет
Ұлтаралық қарым-қатынас8 бет
Ұлттық валюта – теңге7 бет
Ұлттық киімдердің қоғамдағы маңызы7 бет
Ұлттық сана-сезім – шексіз дүние (Өзбекстандағы қазақтар жайында)4 бет
Бейіндік мектепте музыка пәнін қазақ ұлттық аспаптар арқылы үйрету3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь