Қожа Ахмет Яссауидің өмірі

Жоспар

1. Қожа Ахмет Яссауидің өмірі.
2. Қожа Ахмет Яссауидің шығармалары.
3. "Диуани Хикмет" еңбегі.
4. "Диуани Хикметтің" теһеранда шыққан аудармалары.
5. Қожа Ахмет Яссауи жэне "Диуани Хикметте" қолданылған діни сопылық идеялардың зерттелуі.
6. "Диуани хикметтегі" сопылық сарын

Пайдаланылған әдебиеттер
Қожа Ахмет Яссауидің өмірі
Қ.А.Яссауидің өміріне байланысты көптеген аңыздар бар. Өйткені халық жақсы көрген адамдары туралы кей нәрселерді тым асырып айтады. Бүл барлық қоғамда кездесетін жағдай. Біз тарихи жағдайларға сүйене отырып, Әзіреттің өмірін қысқаша баяндаймыз.
Қ.А.Яссауи Сайрамда дүниеге келді. Туылған жылы нақты белгілі емес. Бірақ көптеген тарихшылар 1093 жылы деп белгілейді. Әкесі Ибраһим ата ғалым, анасы Қарашаш деп аталып кеткен. Айша-Бибі:
Айша-үлгілі отбасының қызы болған. Екеуінің мазары Сайрамда. Сайрамның ескі аты -Испиджап болған.
Қ.А.Яссауи кішкене жасынан әкесінен ілім ала бастаған. әкесі қайтыс болған соң әпкесі-Гауһар шахназбен Яссыға кетеді. Яссы-Түркістанның ескі аты. Яссыда Арыстанмен кездесіп біршама уақыт соның тәрбиесінде болған.
Арыстанбап оның екінші әкесіндей болған кісі. Арыстанбаптың мазары Отырар ауданының орталығы Шәуілдірде орналасқан.
Қ.А.Яссауидің өмірінің көбісі Яссыда өткені үшін Яссылық мағынасын беретін Яссауи деп аталып кеткен. Яссауи сол дәуірдің ілімі мен рухани орталығы болған Бұхарға барады. Ол кезде жасы 20-ның үстінде болған. Бұхар медреселерінде заманның ең мәшһүр ғалымдарынан ілім алады. Араб, парсы тілдерімен қатар діни ілімдерді де жоғары дәрежеде оқып үйренеді. Бұхарада оның негізгі ұстазы Юсуф Хамадани. Бұл ұстазы заманының ең мәшһүр, ғалымы және әулиесі еді. Юсуф сонымен бірге пір болған. Яғни сопылық ілімін жақсы білген сол жолмен тәрбиелеген адам болған.
Қ.А.Яссауи одан әрі шариғат ілімдерін үйреніп, әрі рухани тәрбие алып пір дәрежесіне жетеді. Оның ең таңдаулы үш шәкіртінің бірі болды. Біраз уақыт Бұхарада шаихтық жасап, кейін Яссыға қайтады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Г.Спандиярова «Диуани Хикметтегі сопылық сарын (Қожа Ахмет Иассауи еңбегі туралы Ұлағат-2003 ж. 1-10-14 беттер.
2.А.Исин «Диуанихикметтің Теһеранда шыққан аудармалары» Абай-2001ж. 3-14 беттер
3. Қ.Қаратышқанова «Қожа Ахмет Ясауи және Диуани хикметте» қолданылған діни сопылық идеялардың зерттелуі. Ақиқат-2001 6-93 беттер
        
        Жоспар
1. Қожа Ахмет Яссауидің өмірі.
2. Қожа Ахмет Яссауидің шығармалары.
3. ... ... ... ... ... ... шыққан аудармалары.
5. Қожа Ахмет Яссауи жэне "Диуани ... ... діни ... ... ... ... ... сарын
Пайдаланылған әдебиеттер
Қожа Ахмет Яссауидің өмірі
Қ.А.Яссауидің өміріне байланысты көптеген аңыздар бар. Өйткені халық
жақсы көрген ... ... кей ... тым ... айтады. Бүл барлық
қоғамда кездесетін жағдай. Біз тарихи жағдайларға сүйене ... ... ... ... Сайрамда дүниеге келді. Туылған жылы нақты белгілі емес.
Бірақ көптеген тарихшылар 1093 жылы деп ... ... ... ата
ғалым, анасы Қарашаш деп аталып кеткен. Айша-Бибі:
Айша-үлгілі отбасының қызы ... ... ... ... ... ... -Испиджап болған.
Қ.А.Яссауи кішкене жасынан әкесінен ілім ала бастаған. ... ... соң ... ... ... кетеді. Яссы-Түркістанның ескі
аты. Яссыда Арыстанмен кездесіп ... ... ... тәрбиесінде болған.
Арыстанбап оның екінші әкесіндей болған кісі. ... ... ... ... ... орналасқан.
Қ.А.Яссауидің өмірінің көбісі Яссыда өткені үшін Яссылық мағынасын
беретін Яссауи деп аталып кеткен. Яссауи сол ... ... мен ... ... ... барады. Ол кезде жасы 20-ның үстінде болған. Бұхар
медреселерінде заманның ең мәшһүр ... ілім ... ... ... ... діни ілімдерді де жоғары дәрежеде оқып үйренеді. Бұхарада
оның негізгі ұстазы Юсуф Хамадани. Бұл ... ... ең ... ... ... еді. Юсуф ... бірге пір болған. Яғни сопылық ілімін жақсы
білген сол ... ... адам ... одан әрі ... ... ... әрі ... тәрбие алып
пір дәрежесіне жетеді. Оның ең таңдаулы үш ... бірі ... ... ... ... ... ... Яссыға қайтады.
Қ.А.Яссауи күнделікті қажетін өз еңбегімен тапқан. Ол ағаштан түрлі
ыдыстар жасаған. Үстаздығы үшін халықтан ештеңе ... Ол өзін ... ... халықпен бірдей қарапайым өмір кешкен. Әр ісінде
Мұхаммед пайғамбарды үлгі түтқан. Әр уақыт ... ... ... ... ... түсінікті тілмен сөйлеген. Заманының ғалымдары парсыша
немесе арабша қалағанда, ол түрік ... ... ... ... аз ... ... болып, үйі жан-жақтан келген кісілермен
үнемі толып отырған. Орта Азияда исламды қабылдаған түрік ... ... ... үйренген. Қ.А.Яссауидің насихаты халыққа түсінікті өлең
түрінде болған. Оның бұл ... ... ... ... ... ... тарап көпшілігі жатқа білетін болған. Қ.А.Яссауи 63 жасында
«мен пайғамбар ... ұзап ... ... ... ұяламын деп, жер
астындағы кішкене бөлмеде өмірінің соңына дейін жасаған. ... ... да ... ... ... ... 1166 жылы делінеді. Бірақ Әзіреттің
Хикметі бойынша жер ... ... тағы да 63 жас өмір ... болса, 126 жасында қайтыс болған. Мазары-Түркістан ... ... ... ... ең ... зиярат орындарының бірі болып табылады.
Қ.А.Яссауидің шығармалары
Қ.А.Яссауидің шығармаларының қазірден түп нұсқасы жоқ. Қолда ... ... XVII ... кейінгі кезеңдерге тиісті екендігі
нақтыланған.Тек стилді формасы мен ... ... ... ... ... ... Қ.А.Яссауидің «Диуани Хикмет», «Фақырнама» (Пақырнама),
Миратул ... атты ... ... ... ... діни ... және ... ойларын қамтитын шығарма аты
болып табылады. Әдебиетте ақынның таңдамалы жинағы беріледі. ... ... ... ... өзгеше Яссауидің шығармасына «Диуани Хикмет»
делінуі назар аударарлық жайт. Хикмет сөзі ... ... ... ... уағыздарымен қатар, кітап, ... ... ... ... ... ... білдіреді:
«Тәңірлік ақиқаттарды» кұранның мағынасын терең түсіну ... ... ... сай ... ету ... философиясында болмыстың негіздің қүран
өкімдеріне сай білу, әлемге байланысты шындықты, адам мен әлем ... ... ... ... ... ... жолы болып табылады.
Діни сопылық термин ретінде алынған білім негізінде қолынан ... ... ... кемелденуі барлық нәрсенің ақиқат жөнін білу, әлемнің
сырлары сияқты ойлануды ... ... ... шығармасы «алғашқы мүтамалыфтар» кітабында X ғ.
бері мүндай діни сопылық мәндегі шумақтарға Хикмет ... ... ... ... нұсқалардың тілдік айырмашылығы да ... ... ... ... ... ... және ... уақытқа
тілге тиек етілгендігін айтады. «Диуани хикмет» нүсқалардың шумақтардың
тілі ... туып ... және ... ... ... географиялық мөдени
шарттарымен өлкенің ... ... ... ... ... тілінің ең жоғары түрі ... ... ... яғни ... ... иесі болу керек. Бірақ қолымыздағы нүсқалар
кейінгі уақытта көбейтілгені үшін ... тіл ... ... ... ... жинағында орын алған хикметтің сандары да өзгеше.
Бір ... ... 4400 ... ... ... де оның ... ... емес. Түрлі және ... ... ... ... ... хикметтер санының 250-ден асатындығы көрінуде.
Диуани Хикмет кейінгі жолдарға ... ... ... жолдары арқылы
көбейтілген. Хикметтің әлем кітапханаларында және жеке адамдардың ... ... және ... ... XVI- XVII ғ. ... ... ... ... Хикмет» 17 рет Ташкентте, 9 рет Стамбулда, 5 рет Қазанда, ... ... мен ... ... ... Флат ... ... мағыналық жағын діни сопылық элементтер ал,
формасының халықтық ... ... ... ... ... ... ... принциптерін, шариғат үкімдерін сопылық негіздерін үйретуді
мақсат етеді. Хикметтердің мағынасы формасы мен сөз ... ... ... жеке ... ... үндеп отырған ортасы мен мәдени
және әлеуметтік жағдайымен тығыз ... ... ... ... ... болуы түрік халқы әдебиеті мен түрік мәдениеті үшін ... зор ... ... ... ... ... пен ... негіздер құрайды. ... ... ... ... аллаһтың бірлігі абсолюттік еркі мен қүдіреті, пайғамбарға
деген сүйіспеншілік 4 үлкен Халифаға арналған мадақтар, ... ... ... ... ... ... ... сопылар туралы хиссалар
және зікір сияқты Яссауиге тәне әдептер мен принциптер қүралады.
«Диуани Хикметтің» Теһеранда шыққан аудармалары
Әлемдік тұлға, ғұлама ... ... ... түркі халықтарының ортақ
қазына байлығына айналған Қожа Ахмет Яссауидің соңғы он жыл ... ... ... ... да танылып, жариялануы ұлт мәдениетіміздің
асылмен әрленіп, қуаттанар қайнармен сусындана алған ... ... ... ... сөз басылымнан бастайық. 1993 жылы ... ... ... рет ... кітап ретінде көп тарылыммен жарық көргені бар.
М.Жармүхамедүлы, С.Дәуітұлы, М.Шафиғи өздері қолданған нүсқаның 69 хикметін
(аударылмаған 25 және 26 ... ... және ... ... қазіргі қазақ тіліне аударып, ... ... ескі ... де қоса жариялаған. Сол арқылы ... ескі ... ... да аудару ерекшеліктерін де
жақсы тануға болады.
Әрине алғашқы ірі талпыныс ретінде мүнда белгілі бір ... жету ... де, ... ... ... ... бір ... үстану арқылы
жүзеге асты деп айту қиын. Шығарма өз топырағымызда Түркістанның Арқамен
жалғасып ... ... ... оны ... ... қазақ тіліне жақын дүниесі деп түсіну ... ... ... ... қазіргі қазақ тіліне ... дәл, ... ... ... ... еді.
Төгілмелі әдемі келетін, зерттеушілер шартты түрде «шағатай тілі» деп
атаған шығарманың бірқатар түсы табиғи дұрыс ... ... ... ... ... әр ... фонетикалық жолмен алынған және
түпнұсқа лекциясының бөтен сөздермен қүрамаланып, өңінен айрылып қалғаны ... ... болу үшін ... ... мына бір ... ... 4-хикметтегі сөздер түпнұсқада:
Мен иігіріма алты иаша сауда қылдым,
Мансур сифат ... учун ... ... ... дерт уа ... ... ... себебин хаққа сиғынып келдим мна.
Иасауидің дені ... ... ... ... ... кетпесе керек еді. Бірақ оның екі жолын аудармашылар:
Мансүр сипат үшін талас қылдым.
Пірсіз жүріп дерт пен ... ... ... (1993 ... ... 26-
бет)
Қазақшалағанда «ғауға» сөзін (арабша «шу, айғай, дау» ... ... ... ... бар ... нұсқасында сақтаса
ұтымдыболар еді. «Соғыс» деген ... ... сөзі ... ... кең ... Қазіргі қазаққа да бөтен емес деген сөз. Ал ... ... ... ... бір ... ... «көңіл-
күй». Өзімізге түсінікті түпнүсқадағы қазақшалағанда «халді» деген сөзді
мағынасын өзгерте ... деп алу ... ... ... айқын.
35-хикметтегі (1863 жылғы Қазан нүсқасындағы 40-шы) мына жолдарды алайық
(олардың өзін ... ... ... тарнскрипциялады деп айту қиын):
Махаббатны жөмин ічіб ракс илеген,
Диуаналығ ... ... ... уа ... сауд уа зиян һеч билмеген,
Сармаст болуб, рақс самағ урду, достлар. ... ... 1993 ... ... аударылған (72-6);
Махаббаттың шарабын ішіп рахатқа батқан, Диуананың ... ... ... пен ... ... еш ... (Сауық-сайран, қызықпен жүрді,
достар.
Арабша «рақс» («ра, қаф, сад әріптері) сөзінің мағынасы-би, ал «самағ»
сөзі (дүрысырағы «исмағ», «син» «мим», ... ... ... парсы сөзі
«сармаст» мағынасы- «мас». Сонда дәл аударманың қазіргі тілде икемделген
түрі былайша болуға тиіс еді:
Махаббатың ... ішіп би ... ... ... ... пен тоқтық пайда мен зиян еш білмеген
Мас болып , би мен ән үрды, ... ... ... ... аса ... ... қою-ғұлама
ойшылдың сол арқылы сан құбылған айтпақ ойлары, уағызы ... өз ... ... ... ... ... ... түсінік.
«М.Жармұхамедұлы тобыны» жіберген ағаттықтарын жалғастыра беруге де болар
еді. ... ... ... ... көбі ... арналған басылымда
қай лексикалық қолданысты таңдаймыз сол сұраққа ... ... ... ... қолданыстарды, сөздердің төте мағынасын өлең жолдарына
тықпалай бермей, көмескіленген лексика мен ... ... ... мөлшермен алып, түсініктемелер арқылы қазіргі оқырманның таным
өрісін биікте белгілеп отырса ... ... еді. ... талпыныста бұл жоқ
емес деп тағы айта алмаймыз.
Бізде белгілі бір ... басы ... ... ... ... ... әдет ... сәтін беріп «ДИУАНИ ХИКМЕТТІҢ» ... жас ... Қари мен ... ... ... ... ... Яссауи кітабының
толықтырылған аудармаларын Иран ислам Республикасының астана қаласы
теһеранда ... ... ... және ... ... ... үлес.
Қуанышбек Қари мен Ғалия Қамбарбекова иасауитанушылар толық жинақ
ретінде қабылдаған ... ... ... ... 1893-94 жылы
шыққан нұсқаны және «батын», ... ... ... ... ... ... ... түпнұсқадан алшақтап кетеді.
Арабтың «мүдәм» сөзінің мағынасы, біздіңтүсінуімізде ... осы ... ... ... өзі ... ... сияқты.
«Тәліпті» «талапкер» дей берудің де жансақтығы бар: ... ... сөз ... ... сөздерін мол қолданған, аударуға расында да
қиындау ... ... ... бір сөз қолданыс ерекшеліктерін сақтай
отырып берсе игі деп ойлаймыз.
Сонымен, біз орта ғасырлардың ... ... ... ... ... ... ... жолын» қалаймыз. Яғни, ... ... ... байлап тастамай, не толық жаңаланған лексиканы
қуаламай, «алтын өлшемді» таңдаған жөн. ... ... ... ... тіліне қолдану үлгіліреі бар ғой. Демек, олар мүлде үмыт
болып кеткен жоқ. ... бір ... беру ... ... шығарма
реңі сақталады, қазақшаланған нүсқа араб-парсы сөздері алып тасталған ... ... ... ... Ал, ... филологиялық аударма жасасақ-Яссауи сөз
қоры толық сақталу керек.
Қуанышбек Қари мен ... ... ... ... ... ... ондағы кейбір үлгілірде қазіргіге, «жалаңға» ауытқуды байқау да
қиын емес.
Асылы, біздің ... ... ... ... өз ойымызша
кемшілік деп есептеген түстарын тізе беру немесе түгел ... ... ескі ... ... ... беру, ескі түркі-шағатай
тілдеріндегі мәтіндерді мейлінше дөл жеткізу ... ... ... мен ... ... аудару.
Яссауидің жазғанын неғүрлым түпнүсқаға жақын қазақшалап ... асыл ойы да, әсем ... де ... ... түсер еді. Ұлы бабаның
халқымыздың тірлік-мүратын көздеген ... ... ... талпыныстарына
ұласып жатыр. Яссауи бабамыздың тіл өсиеті-132 (131) хикмет - қандай ғажап
шығарма! Оны өз мәнерінде (тіл сол ... ғой) ... ... ... ... ... бөліне алар еді:
Қостамайды ғалымдар сөзді айтқан түркіні,
Ғаріптерден естісең ашар көңіл ... ... ... ... ... ... ... қояр бөркіні
Қожамын деп лепірме, үшбу дүние бипайан,
Білемін деп айтпа сен көңілдегі шіркіні.
Раһнума-дүр Қожа Ахмет гүлстани мағрифат,
Сөйлер сөзі ... ашар ... ... ... Қожа ... жеті атаңа рахмет,
Парсы тілін білгенмен қүп еттің де түркіні!
Түпнұсқадағы арабтың «муафық» сөзін өз мағынасында «жарамды» (келісті,
үйлесімді) деп ... ... ... сөзінің мағынасы-«шексіз». «Шіркі»-
«кір» (Қуанышбек Қари мен Ғалия Қамбарбекова «кірбің» деп жақсы жеткізген).
«Раһнума» («раһнима», «раһбар»)-«жол серік», «жол ... (бүл ... Қари мен ... ... дәл ... ... ... сөзінің
мағынасы-«қорғаушы, қамқаоршы» Қуанышбек Қари мен Ғалия Қамбарбекованың
«ата» деп беруін сақтауға болады.
Сөз соңында ... ... Қари мен ... ... мәнді, Яссауи бабамыздың хикметтерін жақсы ұға және аудара
алған, ... зәру осы ... аса ... дүние. Және жас зерттеушілер
еңбектерін жалғастыра береді деген үлкен сенімдеміз.
ҚОЖА ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ЗЕРТТЕЛУІ
Орта ғасырларда үлкен бір өркеняттың қалыптасуына негіз болған ... ... ... рухани өмірінде осы күнге дейін маңызды
орынға ие болып отыр.
Ислам діні түркілер арасына ... сіңе ... ... ... ... бағыттап, діни ағартуды қолға алған, кейін өз атымен ... ... ... ... ... Қ.А.Ясауи, десек артық болмас еді?
Қ.А.Ясауиге дейін түркілер арасында осы істі бастағандар болса да, олардың
ықпалы ... ... ... ... ... және ... ... болғанымен де түркілердің
рухани өміріне ғасырлар бойы әсер еткен. Түркілер ... ... ... ... ... ... болған Хазини «Жауахир ... ... ... ... кітабында былай жырға қосқан:
«Кутб-ы Арабпир-ы Ажам шайх-ы Түрк
Мүршид-и афак-у азиз-и бузург».
Хащинидің бұл шығармасы тұңғыш рет 1919 жылы Фуат ... ... ... ... ... ... ... Бүл
шығарманың қазір де маңыздылығын ... ... ... ... ... да негізгі қайнар көз болуы.
Яссыда өмір сүрген жылдары Қ.А.Ясауи төңірегіне ... ... да, ... ... ат ... Негізінен ол кездегі жағдай
дін мен сопылықты насихаттауда өте қолайлы болатын. Бүл ... ... Бұл ... ... ... Ташкент пен оның
өңірінде, ... ... ие ... ... ... самарканд немесе
Хорасан қалаларында болғандай иран тілі мен өдебиетін, сол ... ... ... ... дініне жаңадан кіріп, тағдырын
сопылықпен байлаған, қарапайым түркілер жиналады. Сондықтан араб тілі ... ... ... жетік білгенімен, шәкіртттеріне олар түсінетін
тілде үн қату қажеттілігін сезінеді. Иран ... ... ... ... ... ... жазбай, түрікше жазды жөне тариқатқа кіру әдебін
арабша, парсыша білмеген түркі ... ... ... ... ... қарапайым өлеңдік пішінмен парасаттылық, адамгершілік
пен сопылық жайында өлеңдер жазды» деп ... ... ... ... ... ... алды.
Ясауи хикметтерін жинақтаған түрік әдебиеттанушысы Н.Пеколжай мөліметі
бойынша А.Чсауидің кесенесінде 1929 жылы ... ... ... ... бір ... ... болғанын, артынан бүл нүсқаның жоғалғанын
хабарлаған. Фаз аллах «михман наме-и Бұхара» деген ... ... ... кітабын оқығанын, мүның сопылық бір шығарма екенін, сулук
/кемелдену жолы/ мөртебелері мен ... бұл ... ... ... ... бір ... ... білдіртеді.
Сопылық ілімін басты тақырыбы- бұл ... ... тән ... мен ... кемелдену жолындағы халдер. ... ... ... жолында эзотемиялық мағынада болуы себепті, оларды түсінікті тілмен
беру қажеттілігі туындайтыны мәлім. Себебі, сопылық ... ... ... ... нақ осы терминологиядан туындайды. Бүдан шығатын қорытынды
сопылық- бұл тек ... ғана ... ... ... ... эзотериялық
жағына бойлау арқылы жинақталатын практикалық білім қоры да.
Қ.А.Ясауи хикметтерінде бүл ілім ... ... ... кемелдену
жолының мәртебелері менхал-мақамдары ... ... ... ... ... ... ... мақамдары қарастырып, хикметтердегі ... мен ... ... беріп көрейік. Сопылықта кемелдену
жолының алғашқы ... ... ... ... ... өр іс қылдым, қате қылдым.
Ия илаһим, рахметіңді үлық білдім...
Тәубеге келу - бүлкүнәдан арылуға ... ... ... ... не күнө жасағанжағдайда тәубеетеді. «Әй, өздеріне зиян қылған
қүлындарым! Алланың рахметінен күдер үзбеңдер. Алла бір ... ... ол тым ... ... ... ... 53-аят/ деп құранда
айтылғандай адам ... ... ... да, ... рахымынан үмітсіз
болмауды, тәубеден бас тартпауды түсіндіреді. Сопылықта нәпсі тілектерімен
күрес түрлі құмарлықтан бас тарту тәубеге ... ... ... келу-
жүректің Алладан басқа барлық нәрседен тіпті өз болмысынан бас ... ... үлы сопы ... ... былай деген: «Халықтың мәртебесі-
күнәдан, әулиелердің ... ... ... ... ... ... әлсіздіктерін көруден болады».
Яғни, сопылардың тәубеге келуі күнә жасауынан ... алға ... ... жете ... ... ... ... көрініп түр. Бұл
жағдайда «Хикметтерден» көрінетіні-олардың халыққа да, сопыларға да бірдей
бағытталуы «Хикметтердегі» тәуба тақырыбындағы ... ... ... ... ... келісімен, нәпсіге шек қойып, дүние қызығынан бас тарту
мағынасына келер сопылықмақам-бұл ... ... ... ... ... ... ... сопылықтағы мағынасы нәпсі әмірлерін
орындамау, адамның ... ... ... ... ... ... қатиғ тартыб қонлар ютиб,
Мен «Дафтар сани» сөзин очтим мана...
Сопылардың бұл мақамдағы басты қадамы-аз тамақтану, аз ұйықтау, жалғыз
болу, зікір салу және ой ... болу ... ... ... нөпсісін тазартқан адам қүтылды да» /Шамс ... ... ... аяты да ... меңзейді.
.. Халиқымнан хабар иетті, шакир болдым,
Харким сөкти, балки ... ... ... - ... пәни дүние қиындықтарына төтеп беруі, қарсы түруы
Мүса пайғамбар еліне: «Алладан жөрдем тілеңдер, әрі ... ... ... ... Ол ... ... мұра ... Соңғы табыс
тақуалардікі» деді / ... ... ... деп ... аятында айтылғандай,
сабырлық-тақуаның бұл дүниедегі үлесі, сондай-ақ кемелдену жолының негізі,
қайнар ... ... ... көңіл көтеруге қарсылық әрекет атауы
және сопының кемелдену ... ... ... ... ... Бүл
түрғыда сопы Сахл Тустери былай деген: «Сабырлық-бұл тазалағыш, нәрсе сол
арқылы тазаланады» яғни пәлекет сөгіс, қиындықтарға сабыр ... адам ... ... ең көп жырлаған басты тақырыпиарының бірі-ғашықтық. Ғашықтық
турасында жырлаған хикмет жолдары-сопылардың ғасырлар бойы бүл ... ... ... ... ... алла ... ... ғашықтықты ғашық болмағанға түсіндіру мүмкін емес.
Ғашық болсаң ... ... фана ... ... ... ... ... рөміздік және теңеулік формасындағы терминдерді, яғни сопылық
ілімін беру үшін қолданылатын ... ... ... Ясауидің образды ойлау әлеміне апаратын жол
болуы мүмкін.
... Ол ... ... ... шараб ичар,
Ханманин барбад уруб жандин кечар...
«Хикметтерде» жиілеп ... ... деп ... « ... айырылудан» қуануды айтады. Сопылық ... пен ... деп, ... тану ... ... ... фана /сіңу,
жоғалу/ халінің қажетті жағдайы саналады. Шарап, шарапты «ішуші» /сопы/ ... ... ... ... талап етеді. Шарап-бұл нағыз ғашыққа
құйылған құдай нұры. Сондықтан оны-махаббат оты және ең ... ... ... Бүл ғашықтықтың сопыны нүрландыратыны соншалық сопы дүниені
үмытып, ... ... ... ... сөзінің мағынасы, негіз, алмас, асыл тас түсініктерін береді.
Сопылық терминдер ... ... ... ... білім қоры және
оның сөздерінің шынайы мағынасы /Е.Бертельс, «Суфизм и ... М.1965 ... 169/ ... ... ... тілек-
талабретінде де айтады. Гауһар сөздерімен «сүйіктісіне» зар айтып, қабысып-
табысып жатады.
...Гауһар алып ... ... ... жасы жер ... ... ... ... сопылық терминдер әсіресе, сопылық
сананы суреттейтін үғымдарды зерттеу мен тану-күрделі сопылық ілімін тануда
дамытушылық мәнге ие. Бұл арқылы ... ... ... ... қазір де
өзмәнін жоя қоймайды. Мұнымен бірге сопылық терминдердің ... ... ... ... ... орта ... ... ойшылдарының сопылықты басқа
ілімдерден ... ... оны ішкі ... ... ... адам үшін ... ... жағының жабық қалатынының
табиғилығынан туындаса керек. Бұл ... ... ... көздерді
негізге алып, сопылық терминдерді зерттеу қажеттілігі туындайды.
«ДИУАНИ ХИКМЕТТЕГІ» ... ... ... ... ширегі, XII ғасырдың бірінші жартысында
өмір сүрген атақты, сопы, ... ... ... Ол ... ... ... маңындағы Испиджап, қазіргі Сайрам қаласында ... ... ... қызы ... ... шейх Ибрагим имам еді.
(Әзірет Әлі ұрпағы болатын) Имам дүниеден өткенде Гауһар атты қызы ... ұлы ... ... 7 ... ... ... оған: Нағыз өлім жоқ, тек
мына өмірден ана өмірге, ана ... мына ... өту ғана бар ... әкесін жерлеп, басына кесене тұрғызды. Ол Ақтүрбет ... ... ... Ахметке: «Сен қалған сәулесің, ... ... ... табамыз»,-деді. Селман Фарис Арыстан бабақа Мұхаммед пайғамбардың
аманаты-қасиетті аса бешпентін табыс етеді. «мен, ... ... ... ... ... әкелдім. Асам мен бешпентіме ие ... ... ... қоса ... ... сәлемін әкелдім. Жолда керуеннен
(сайрамдық) жасөспірімді көрдім. Аты-ахмет, Иранның келбеті мен болсам,
Тұранның ... ... сол бала ... ... ... ... ... де қоштасты (Ислам Жеменей) Тағы да бір аңызда:
«Жебірейіл періште ... ... ... қүрма өкеле жатқанда
жерге бір құрма ... ... Сол ... ... ... ... болып өмірге келетін Ахметтің несібесі»,-дейді. Пайғамбар елді
жиып: ... ... атты ... кім ... ете ... Арыстын бап:
«мен аманатты орындар едім, әттең қартайдым»,- дейді. Пайғамбар: « ... ... өмір ... ... бап құрманы ұртына сақтап,
Түркістанда медреседе оқып жүрген Ахметке табыс етеді.
Х.Сүйіншалиев «Диуани ... ... өліп ... ... басымды сыйпап назар қылды. Бір мүрсатта ақбы ... ... ... деп бү ... ... ... Мектеп барып, қайнап-толып
тасыдым, міне».
«Диуани хикметті» зерттеуші ғалым Наджип Э.Н. ... по ... ... ... ... М. 1989 ж) ... «Хикмет XII ғасырда
оғыз-қыпшақ тілінде жазылған» деген анықтама берді.
Шығармада араб ... ... ... жиі ... ... парсы, түркі тілдерін жетік білгендігі туындының
құныдылығын арттыра түскен. ... жоқ, бү ... ... ... Ақбы (араб сөзі)-соңғы рухани әлемге қатысыт таным ... ... ... деп баян еттім хикмет айтып, Тәліптерге, дүрр уа
гауһар шашатым, міне». Риязатты қатты тартып, ... ... Мен ... ... ... міне». Қожа Ахмет хикметтерін рахымды да мейірімді Алла
атымен ... ... ... ... ... шашты. Риязат ( тәнді
азаптайтын қиындық деген ... ... ... ... Сырдың сыры «Лә дуна» ілімін біліп
сөйлер. ... ... ... ... ... ... бағып
сөйлер. «Лаух-ул Махоруз» -адам тағдыры жазылған тақта.
Бүл ... ... төрт ... бар,
Кім қаралса, болғай өзі қор.
Әр һәм дөптерім жүз мың хикмет,
Оқыған пенделер көргей шаттықЕң үлығы-раһ шариғат және екіншісі-раһ тариқат
Егер үшіншісін ... раһ ... ... ... шариғат, тариқат, мағрифат, хақиқат жолдарына бөлек-бөлек
арнайы дәптер арнағанын шаттана жырлайды. ... ... ... ... бірі ... ... 1896 ... «Диуани хикметінде» Төрт мың төрт жүз айттым
хақтан пірман» деп төрт мың жүз хикмет айтқанын баян ... Ал, 1901 ... ... ... ... нүсқасында «400 хикметі» иассауидің аян
қылғаны баяндалады. «Диуани хикметте» тариқат мақамы (раб ... ... жер, ... ... ғашықтық тариқат мақамына орын алады.
«Диуани хикметтің» түпнұсқасы жоғалған, ... XVI- ... ... ... ... ... Иассауи жайлы
«бес жасымдабілім бағалап, қызмет ... ... ... ... ... ... қүштар болғанын аңғаруға болады.
Атақты шайх, білімді ғалым, діндер Арыстан баптың ... тегі ... ... ... ... баба ... Арабтардың ұлысы,
пәкиза дүр затыңыз. Сегізімізде сегіз жаннан жол ашылды, «Хикмет айт»,-деп
бү басыма нүр шашылды».
Мына аңызда ... баб: 400 жыл ... ... ... мүны ... 114
хикметіндегі сөздер айқындайды. Арыстан баба құрманы ахметке ... ... ... баба ... ... ұшып келіп кірді. Сол кезде
екеуі көпір үстінде ... ... ... көпірік көбік суға ақты. Су көпіріп, Ахмет ... ... бір ... ... ... Ибраһим Ахметтің әкесінің моласы)
жанында өкесінің ... ... ... ... ... ... алып,
Ахметке береді. Ахмет тасбихты алып тұрып:
Не келсе де көну қүдайдан,
Жүсіпті айырды ... ... ... ат ... ... тұрмын, мінекей-деп әндетеді. Ахметтің
әкесі имам Ибраһим шайх өлең ... ... ... ... сол ... ... ... жаста Арыстан бабам Түркістанға келділер,
Басым қойып жыладым, халім біліп күлділер,
Мың бір зікірді үйреткен, мейірбандық қылдылар,
Арыстан бабам сөзін естіңіз-тәбәрік ... ... есте ... еске ... Алла ... ескеалып, мадақтағанда Алланың бір ... ... ... ... бүрынғы шамандықтың зікірінен ... 33 ... ... ... ғалым еді, Ахметке зікір, ғылым
үйретіп, ... өз ... ... кет»- деді Жылап айттым: «Ай ... ... ... ... ... ... ... салармын. Хақ расул
сүннетін нешік оны білермін (114 х. Әбиболла Мүхамеджанов (тәржімесі) ... 2000 ж) ... ... алды ажал ... Хор ... ақ ... ... Жетпіс мыңдайперіште кеп зар жаласты. Аллатағала өзі ... ... ... баптың үлық әулиелік дәрежесінің биіктігінен періштелер
жаназасын оқып, рухын жәннатқа алып ... «Кім ... деп ... жетті. Арыстан бабам «Ислами» деп
баян етті.
О дүниедегі ... ... бү ... ... ... сұрақ
қояды. Арыстан бабаны сүрасаңыз Мүхаммед пайғамбарға иғтибар,
Сахабалар үлысы хас пенде ... ... ... бір ... хауар зар, Арыстан бабам сөзін естіңіз-
тәбәрік.
Бұл жерде Арыстан баба Мұхаммед ... ... ... ... ... ... ... ұлығы, біліктісі. Ондайрухани
жетілген жан үшін Алла Тағаладан екі ... ... бар. ... ... жолын жалғастырушы ретінде Қожа ... ... ... үшін бата ... ... тура жолға,
«Тәбәрік» деп алып жүрді қолдан-қолға.
Қуанбадым бүлсөзге, қаштым ... ... ... үште ... ... ... алған кісі мағынада. Арыстан бабадан бата ... ... Қожа ... бұл марапаттауға әсте қуанбаған, өзімен-өзі Аллаға
зікір еткен.
Он жасында үлан ... Құл Қожа ... ... ... қыл тағат.
Қожамын деп жолда қалсаң, дада қасірет.
Солсебептен алпыс үште кірдім ... ... ... ... ... жігіт болдың, құдіретті қожамыз, иеміз Алла
Тағаланың құлы екеніңді біл де, зікір ет! Ием бар деп ... ... ... ... ... ғибататыңды ұмытсаң, соны өкінішке соқтырар дейді.
Он бірімде ... дари ... ... он ... ... көрдім, міне.
Мұндағы «сыр» сөзі-суфизм ұғымдарының бірі. Ол туралы суфизмді зерттеуші
ғалым Е.Э.Бертельс ... о ... из ... ... ... ... и ... ему определения обыкновенно ... ... ... ... сирр ... в буквальном смысле, как тайна,
который суфии хранит на ... т.е. ... ... познаний. В дальнейшем
сирр начинает приобретать терминологические значение и ... ... ... часть сердца (калб) которая является как бы тайником его и
глубины ... даже сам ... не ... ... (Суфизм и суф.
Литературы М. 1965 260-261 стр)
Иассауи «Бұлсырды көрдім, міне»,-дегені Алла тағаланың рахмат дария
нұрына ... ... ... ... мүрат етіп, хақпен (жан
дүниесімен) сырласуы.
Он ... ... ... ... ... төртімде топырақ іспеттес болдым міне.
Иассауи рухани жетілуді мақсат етіп,
Нәпсіні тияды, пектенеді, қара жердей
Төзімдіболып, жігерін жаниды.
Он бесімде хор, ғилман қарсы келді,
Он ... ... ... үлыс ... ... ... ізгілігімен, киелі істерімен,
біліктігімен аты шығады. Орта ғасырлық Қазақстанда ... рөлі ... ... ... ... ... ... сипат алды деген желеумен сопылар
қудаланған. Ол туралы белгілі ғалым В.В.Бартольд өз шығармасында: ... сол ... ... ... көшкен Мауреннаһрда сопылардың қуғынға
ұшырағаны жазылған. Әбу Сайд Шейх өмір сүрген ... ... ... ... ... құрған уақытта Мауереннаһр сопыларының көзін
жойғысы келеді., «бұл ... ... щейх ... ... Мервке қашып
барды»,-деген.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Г.Спандиярова «Диуани Хикметтегі сопылық сарын (Қожа ... ... ... ... ж. 1-10-14 беттер.
2.А.Исин «Диуанихикметтің Теһеранда шыққан аудармалары» Абай-2001ж. 3-14
беттер
3. Қ.Қаратышқанова ... ... ... және ... хикметте» қолданылған діни
сопылық идеялардың зерттелуі. Ақиқат-2001 6-93 беттер

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кожа Ахмет Яссауи9 бет
Қожа Ахмет Яссауи туындыларының әдеби-көркемдік қуаты туралы ғылыми-теориялық пікірлер73 бет
Қожа Ахмет Яссауи өмірі мен шығармашылығы19 бет
Қожа Ахмет Яссауидің қызметі14 бет
Қожа Ахмет Яссауидің өмірбаяны12 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті55 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының көрікті жерлері87 бет
Түркілердің төл мекені – Түркістан!5 бет
Қожа Ахмет Яссауидің кесенесі20 бет
"Ұлан" шаруа қожалығы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь