Қазақтың дәстүрлі қару-жарақтарының этнографиясы

КІРІСПЕ

1 ҚАЗАҚСТАНДЫ МЕКЕНДЕГЕН БАЙЫРҒЫ ЖӘНЕ ОРТА ҒАСЫРЛЫҚ КӨШПЕЛІ ХАЛЫҚТАРДЫҢ ҚАРУ.ЖАРАҒЫ
1.1 Сақтардың қару.жарағы (б.з. дейінгі VIII.III ғғ.).
1.2 Ғұн.сарматтардың қару.жарағы (б.з. дейінгі ІІ . б.3. V rғ)
1.3 Түркілердің қару.жарағы (VI.VIII ғғ.)
1.4. Қимақ.қыпшақтардың қару.жарағы (IX.XIV ғғ.)

2 ҚАРУ.ЖАРАҚ АТАУЛАРЫ ЖҮЙЕСІ ЖӘНЕ ОНДАҒЫ ЕЖЕЛГІ ДҮНИЕТАНЫМ КӨРІНІСІ
2.1. Әскери құралдардың жалпы атауларының қолданысқа және этномәдени қызметіне байланысты жіктелуі
2.2. Қару.жарақ бөліктері атауларының мифологиялық мәні

3 ҚАЗАҚТЫҢ ДӘСТҮРЛІ ҚАРУ.ЖАРАҒЫ
3.1. Қазақтың жауынгерлік қару.жарақты жүйелеу дәстүрі
3.2. Ер қаруының түрлері мен типтері
3.3 Қорғаныс жарақтарының түрлері мен типтері
ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті
Қазақтың дәстүрлі қару-жарақтарының этнографиясы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
050208 – «Археология және этнология»
Қызылорда 2012
|Қазақстан Республикасының ... және ... ... |
| ... ата ... ... мемлекеттік университеті |
| |
| |
| ... ... ... ... ... ... Е.М. ... ... ... ж. |
| |
| |
| |
| |
| ... ... |
| ... дәстүрлі қару-жарақтарының этнографиясы» |
| ...... және ... |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... ... ... ЖҰМЫСҚА
ТАПСЫРМА
Студент
_______________________________________________________________________
(Студенттің аты жөні)
1.Дипломдық жұмыс тақырыбы_______________________________________________
____________________________________________________________________________
_
Университет бойынша №_____ «_____»_______________20___ж. ... ... ... тапсыру ... ... ... ... жұмыста қарастырылуы тиіс мәселелердің тізімі немесе жұмыстың
қысқаша ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың кеңесшілері
|Бөлім |Кеңесші ... ... |
| | | | |
| | | | |
| | | | ... ... ДАЙЫНДАУ
КЕСТЕСІ
|№ |Бөлімдердің атауы, жұмыста |Ғылыми жетекшіге |Ескерту ... тиіс ... ... мерзімі | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | ... беру ... ... ... ... ... ... жазылуы)
Жұмыстың жетекшісі________________ ________________________
(қолы)
(қолтаңбаның ашылып жазылуы)
Тапсырманы орындауға
қабылдаған ... ... ... ашылып жазылуы)
МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ |5 |
|1 ... ... ... ЖӘНЕ ОРТА ... ... | |
|ХАЛЫҚТАРДЫҢ ҚАРУ-ЖАРАҒЫ |9 ... ... ... (б.з. ... VIII-III ғғ.). | ... ... ... (б.з. ... ІІ - б.3. V rғ) |9 ... Түркілердің қару-жарағы (VI-VIII ғғ.) |15 ... ... ... (IX-XIV ғғ.) |20 |
| |23 |
|2 ... ... ... ЖӘНЕ ОНДАҒЫ ЕЖЕЛГІ ДҮНИЕТАНЫМ |30 ... | ... ... ... жалпы атауларының қолданысқа және |30 ... ... ... ... | ... ... ... атауларының мифологиялық мәні |32 |
|3 ... ... ... |41 ... ... ... қару-жарақты жүйелеу дәстүрі |41 ... Ер ... ... мен ... |45 ... ... ... түрлері мен типтері |57 ... |64 ... ... ... |65 ... жалпы сипаттамасы. Ғылыми жұмыста Қазақстанды мекендеген байырғы
және орта ғасырлық көшпелі халықтардың қару-жарақтары, қару-жарақ ... және ... ... ... ... ... ... қару-жарақты жүйелеу дәстүрі қарастырылады.
Тақырыптың өзектілігі. Тарих бетінен жоғалып кету ... бір ... ... ... ... күнделікті қарекеті
де, тұрмыс салты да Отанын, елін, жерін қорғауға ... ... ... ... тарихы алыс ғасырлар қойнауынан
басталатыны сөзсіз. Халқымыз жауынгерлік қаруларға, ... ... ... ... ... қару ... бес ... бойына асынған ерлердің
есімдерін ұранға айналдырып, олар ұстаған қару-жарақты ұрпағына мұраға
қалдырып отырған. «Ақ ... ... ақ ... ұшымен» деген мақалдар
жеңістің қалай келгенін түсіндіреді. Жігіттің қан майданда жеңіске жетуі,
көп ... екі ... ... ... мен ... сауыты, қару-
жарағына байланысты екені белгілі. Халқымыз бұл ойды «ер қанаты – ат», ...... деп ... ... ... ... ... тарихына, әскери өнерінің,
қару-жарағының тарихына деген қызығушылық арта түсуде. ... ... ... ... ... ... жазылған еңбектерде,
басылымдарда көптеген жаңсақтықтар мен ... қате ... ... ... Бұл - ... ... қару-жарағының осы уақытқа
дейін ғылыми тұрғыдан тиянақты зерттелмей келгенінің салдары.
Диплом жұмысында ... көне ... келе ... тек ... ... ату ... және ... жарақтары ғана қарастырылады. Ал от ... ... жаңа ... құрайтындықтан және өзіндік ерекшелігіне
байланысты әскери істе ... ... ... жаңа ... басқа зерттеудің тақырыбы ретінде бұл ғылыми жұмыста
қарастырылмаған.
Дәстүрлі қару-жарақ - ... ... ... феномені. Халықтың дәстүрлі
түсінігінде қару-жарақ тек соғыс құралы ғана ... ... ... ... өмірі динамикасының айырылмас элементі, олар өздерінің түрлі
тұрмыстық және әлеуметтік функциялары арқылы этностың өмір сүру ... ... ... ... қазақтың дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... генетикалық, семантикалық, құрылымдық және функционалдық
байланыстары мен қатынастардың түтастығында ... ғана ... ... бір ... ... ... шынайы мағынасын
аша алады
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ халқының қару-жарағына ... ... ... ... ... әр түрлі ... ... ... ... ... зерттеген орыс және еуропа
зерттеушілері Т.В.Аткинсонның, ... ... ... ... [2], ... В.В.Радловтың [3], А.И.Левшиннің [4],
С.Б.Броневскийдің [5] және т.б. еңбектерінде жинақталды, бірақ бұл авторлар
көбіне қазақтар ... ... ... ... ... ғана
шектелді.
Қазақ қаруын шын мәнісінде кешенді тұрғыдан алғашқы зерттеушілердің бірі
қазақтың тұңғыш ғалымы Ш. Уәлиханов болатын. Оның ... XVIII ... ... суық және от ... ... олардың типтері, жасалу
технологиясы, қазақ тіліндегі дәстүрлі кәсіби атаулары, олардың қолданылуы,
қазақ халқының қару-жарақпен ... ... ... ... ... сонымен бірге олардың бітімін, сыртқы ерекшелігін көрсететін,
сол кездегі қолданыста болған нұсқалардан тікелей ... ... ... Өкінішке орай бұл мәселелердің көпшілігінің зерттелуі ғылымда өз
жалғасын таппай, қазақ қару-жарағы тек бір аспектіде ғана, тек бір ... атап ... ... істің бір бөлігі ... ғана ... ... ... ... ... де қару-жарақ тек соғыс
құралы функциясы тұрғысынан ғана зерттелді.
Қазақстандық тарихнамада тікелей қазақтың XVII-XIX ғғ. ... ... ең ... рет 1969 жылы ... ... еңбегінде
қарастырылды, бірақ онда қазақ қару-жарағының жекелеген түрлері ғана
қысқаша сипатталды [6]. Бұл жылдары ... ... ... ... ... ... ... және этнография музейінің (МАЭ)
қорындағы қазақ қаруларының үлгілерін зерттеген ... ... ... [7]. Ол ... ... ... ... қару-жарағының
түрлеріне типологиялық талдау жасап, жасалу әдістерін зерттеп, найзаның,
жақтың, оқтың көшпелі халықтар мәдениетіндегі ғұрыптық және символдық ... да сөз ... ... ... ... ғалымдардың Қазақстан тарихы, қазақтың
әскери өнері тарихына қатысты еңбектерінде де қару ... ... ... Бұл ... ... ... ... кең көлемді
зерттеулердің ішінде ... Қ.Р. ... [8], ... [9], Т.К. ... [10], ... [11], ... [12] ... атауға болады. Бірақ бұл аталған ... ... ... ... ... ісі мәселелерінің шеңберінде ғана
қарастырылып, осыған орай ... ... ... қалыптасу тарихы,
қолданылу ерекшелігі ғана қамтылған.
Қазақ ... ... ... ... Ә.Х. ... [228],
Х.Арғынбаевтың [13], Т.К.Басеновтың [14], ... ... [16] ... қолөнер түрлерінін әдістерімен жасалған
заттар ретінде каэақтын қару-жарақтының да жекелеген ... ... ... ... ... ... қатысты халықтық атау-
терминдер айтылады.
ХХ ғасырдың 50-жылдарынан бастап Еуразиялық көшпелілердің ... ісі ... ... ... еңбектер көптеп жариялана бастады. Орыс
авторлары Е.В.Черненконың [17], А.И.Мелюкованың [18], К.Ф.Смирновтың [19],
А.М.Хазановтың [20] және т.б. ... ... ... ... ... ... ... біраз тереңделіп
зерттелсе, Сібірді мекен еткен түркі халықтарының орта ... ... ... мен ... ... ... Ю.С.Худяковтың [21],
А.И.Соловьевтың [22] және т.б ... ... ... ... халықтардың қару-жарағын соңғы уақыттағы зерттеушілердің ішінде
М.В.Горелик еңбектерін ерекше атап өту керек [23].
Қазақтың қару-жарағының қазақ ... діни ... ... ... ... ... жоқ. Бірақ көшпелі халықтарда қаруға табыну өте
ертеден келе жатқан діни жосын-жоралардың бірі ... ... ... және қару ... ... ... [25], А.К.Акишевтің [26] және т.б. еңбектерінде зерттелген.
Қазақтардың діни ғұрып-салттары, тыйымдары, ырым-жораларына арналған
Ә.Т.Төлеубаевтің [27], ... [28] ... ... ... ... да магиялық-ғұрыптық қолданысы айтылады.
Этностың тіршілікті қамтамасыз ету жүйесін зерттеуге арналған Н.Әлімбайдың
еңбегі этникалық ... бір ... ... ... қызметін парықтауға көмектеседі.
Қазақ батырларының қару-жарағын этнолингвистикалық тұрғыдан ... [29] ... ... ... ... ... ... семантикасы қарастырылған.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. ... ... ... ... ... ... қолдану аясы, дамуындағы
ерекшеліктерді айқындау болып табылады. Зерттеу жұмысында осы мақсаттан
туындайтын келесі ... алға ... ... ... ... және орта ғасырлық ... ... ... ... ... ... ... жалпы атауларының қолданысқа және этномәдени қызметін
анықтау;
– Қазақтың жауынгерлік қару-жарақты ... ... ... ... ... мен ... ... жұмысының негізгі нысаны. Ерте дәуірден бастап ХХ ... ... ... ... ... этнографиясы
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Диплом жұмысы әр ... ... ... қару-жарағын көп жылғы зерттеудің ... ... ... ... ... негізгі материалдар
Кеңінен қолданылған дереккөздері ретінде араб, парсы, ... ... ... ... - ... ... Рашид-ад-диннің, Жүсіп
Баласағұнның шығармаларын, Жошы ұлысы, Алтын орда, ... ... ... ... ... ... ... тарихи шығармаларының
аударылған жинақтарын, әсіресе қазақ хандығының құрылуы мен қалыптасуы
кезеңіне ... мол ... ... ... ... Дулатидің, Захир ад-
дин Бабырдың, Фазлаллах ибн Рузбиханның, Әбілғазының, Қадырғали Жалайридың,
Құрбанғали Халидұлының ... ... ... ... көп ... ... ... дереккөздерінің бір тобы
казақтын және басқа түркі халықғарының халық ауыз әдебиеті және фольклорлық
материалдары. ... ... ... мол ... беретін ауыз
әдебиетінің басты үлгісі – ... ... ... ... ... ... - ... тақырыбы - олардың жауынгерлік өмірі
мен ерліктері болғандықтан, ... ... ... ... ... ... батыр», «Қамбар батыр» эпостарында, Алтын Орда
дәуірі мен Ноғайлы заманында туған «Тоқтамыс», «Ер ... ... ... «Ер Тарғын» қиссаларында, қазақ-жоңғар соғысы кезін жырлайтын
«Абылай хан», «Қабанбай батыр», ... ... және т.б. ... мен
тарихи жырларда қару-жараққа қатысты деректердің мол кездесетіні заңдылық.
Қазақтың қару-жарағын зерттеуге дереккөзі болатын ауыз ... ... - ... ... ... өнері өздерін тудырған әлеуметтік жік
пен кәсіби әскерилер болған батырлар әлеуметтік жігімен тікелей ... ... ... ... ... ... негізгі көркемдік
құралы болғандықтан осы күні ұмыт болған қару-жараққа қатысты көптеген
атауларды, ... ... ... табамыз.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы мәселенің кешенді түрде зерттелуі. Диплом
жұмысында этникалық мәдениеттің компоненті ретінде қару жарақтың ... ... ... ... ... ... ... табуы, қару-жарақ жасау ісінің ғұрыптық аспектілері қарастырылады.
Қазақтардың қару-жарақ түрлерін жіктеудің қалыптасқан ... ... бұл ... ... ... ... қазақ қару-жарақтарының
негізгі типтері мен үлгілері айқындалды.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі тарихилық, жүйелік, салыстырмалық
және ... ... ... таным принциптеріне сүйеніп құрылған. Осы
әдістерге ... ... ... мен ... ... ... ... болуы басты назарда ұсталды.
Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдар.
Зерттеу нәтижесі бойынша ... ... ... ... – дара ... ... ... үшін ерекше қызмет
атқаратын детальдардың бірі;
- қару-жарақтар заман талабына сай ... ... ... ... ... наным-сенімдерінде ерекше рөлге ие болды;
- қазақтың қарулары мен жарақтары соғыс ... ... ... ... тұрған.
Зерттеу жұмысының құрылымы.
Ғылыми жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытынды бөлімнен, пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ЖӘНЕ ОРТАҒАСЫРЛЫҚ КӨШПЕЛІ ХАЛЫҚТАРДЫҢ ҚАРУ-
ЖАРАҒЫ
Сақтардың қару-жарағы (б.з. дейінгі VIII-III ғғ.).
Қазақ этносының ... ... бір ... ... ... ... даму ... бірнеше мың жылдықты қамтиды. Қазақ
қару-жарағының барлық ... ... ... конструктивтік
ерекшелігі, типтік құрамы осы дамудың нәтижесінде қалыптасты және ... ... ... әр ... ... ... көшпелі тайпалар
мен халықтардың барлығыиың қосқан өз ... ... ... ... мен оның ... ... өте ертеден
басталғанымен, Қазақстан территориясын ... ... ... тек ... ... тән сипат б.з. дейінгі І-мыңжылдықта
ғана қалыптаса ... ... б.з. ... І мыңжылдықтың басынан Еуразия
даласында мекен еткен байырғы ... ... ... ... ... мал ... көшуімен оларда мәдени-шаруашылық
типінің жаңа формасы пайда болды. Қазақстан территориясында және басқа
далалық ... ... ... жаңа түрі - ... және ... мал ... ... Көшпелі мал шаруашылығына ауысу дала мен
шөлейтті мекен еткен байырғы тайпалардың ... ірі ... ... ... ... ... ... өзіндік үлесін
қосқан көшпелілер өркениетінің негізі қалыптасты. Бұл ... ... ... де ... ... ... ... мәдени дамудың
жаңа сатысына көтерді [12, с.53 ]. Қазақ этносы көшпелі өмір салтын ... ... ... ... ... бірі болғандықтан қазақ қару-
жарағының эволюциясына тарихи шолуды біз осы межелі кезеңнен - б.з. дейінгі
І ... ... ... дейінгі бірінші мыңжылдықта Қазақстанның оңтүстігін,
оңтүстік батысын, Арал-Каспий даласын көне жазба деректерде ... ... ал ... ... «азиаттық скифтер» деп ортақ атпен ... ... ... ... тілі туыстас көптеген тайпалар
(массагеттер, исседондар, ... ... ... етті. Олардың
тіршілік кеңістігі қазақстанды ғана емес, Орта Азияны, Сібірді, Алтайды ... ... ... ... сақтардың әскери ісінің
деңгейі, жауынгерлік өнері биік дәрежеде ... ... ... ... ... ... алыс ... орта қашықтықта және
қолға ұстап қорғанатын корғаныс ... ... ... ... - жақ пен оқ, ... ... ... акинак, ұзын семсер, найза,
екі басты жауынгерлік балта, ал ... ... ... - ... ... ... бас ... қолды, аяқты қорғайтын жабдықтар
кірген. Сақтардың қару-жарақ жасаушы шеберлері осы ... ... ... қорғаныс құралдардың әскери қажеттілікке сай келетін бірнеше түрлері
мен үлгілерін жасаған.
Қазақстан территориясында табылған көне металлургия ... ... ... металдар кеніштері бұл кезеңде ... ... ... ... ... ... Маңғыстауда, Мұғаджар тауларында мыс
кенінің орындары кездессе, Орталық Қазақстанда мыс кеніштері Балқаш бойы,
Баянауыл, Қаркаралы, ... және ... ... ... Есіл ... Көкшетауда қалайы өндірілген, ал Степняк, Бестөбе, Жосалыдағы
кеніштерден алтын алынған [28, 19-б.]. Мыстың ... оған ... ... ... ... ... ... қоспаларын қосу арқылы 'Қола
мен жез алынды. ... ... ... ... ... қазбаларда табылған сақ-сармат тайпаларының
қарулары мен сауыттары мыс пен оның әр ... ... ... [28, 15-б.]. Сақ заманы қола индустриясының гүлденген ... ... ... ... ... сақтарда қоладан
көркемдеп құю өнерінің деңгейі өте биік болғанын куәлайды. ... ... ... және т.б. ... ... ... сонымен бірге
коррозияға ... өз ... ... ... ... материал
ретінде қару-жарақтың әшекей элементтерін жасауға қолданылды.
Дайындалу әдістері тұрғысынан сараласақ, қару жасаүшы шеберлер қаружарақты
дайындауда құю, ... ... ... сияқты негізгі техникалық
әдістерді қолданған. Сол ... ... ... заттар тас, металл немесе
балауыз формалардан қүйылып жасалды. Археологиялық материалдар сақтарда
алтын ... ... салу және ... ... ... көркемдеу де б.з.
дейінгі V ғасырда-ақ кең игерілгенін көрсетеді.
Көркемдік-стильдік тұрғыдан алғанда қару-жарақтар сақтар қол өнерінің ... ... ... ... ... ... Бұл стиль
б.з. дейінгі ҮІІІ-ҮІ ғасырларда қалыптасып Сібір, ... Орта Азия ... ... ... кең ... ... Бұл ... обьектісі - аңдар мен жануарлар, тотемдік бейнелер, мифологиялық
сюжеттер болды. Адамзат қоғамында ... ... ... магиямен тікелей
байланысты болғандықтан жалпы алғанда ... да ... бір ... ... салу - оны ... магиялық ғұрыптың бір элементі болатын.
Сондықтан сақтардың қаруында салынған хайуанаттар мен жануарлардың ... ... ең ... осы магиялық; функцияны атқарды. Хайуанат
бейнелерінен басқа қару-жарақтарға қорғау магиясына жататын әр ... ... мен ... ... де ... ... Бұл ... белгілер
қарудың күшін арттырып, жауға әсер етіп, ... ... деп ... ... Ерте ... еуразиялық көшпелі халықтар жауынгерлерінің
алыс қашықтықта айқаста қолданған басты қару түрі - жақ болды. Белгілі қару
зерттеуші ... ... ... ... 4 ... ... бір ғана ағаштан тұтастай жасалған қарапайым типі; 2) ... ... ... әр ... қосымша ағашпен, мүйізбен, сүйекпен, тарамыспен
немесе басқа материалдармен күшейтілген типі; 3) негізі тұтастай бірнеше
ағаштан және ... ... ... қосылып жасалған күрделі типі; 4)
жақтың адырнасы әр түрлі материалдан бірнеше бөліктен құралып ... ... ... бірге қару зерттеушілер жақтың керулі тұрғандағы
пішініне байланысты ... ... ... ... және «сигма бейнелі
(кері серпінді жасалған)» үлгілерін айырады. ... ... ... неолит дәуірінен қолданыла бастағанмен, жетілдірілген күрделі
садақ түрі жауынгерлік қару ... ... ... б.з. ... ... белгілі. Мал шаруашылығы беретін сүйек, мүйіз, тері, тарамыс
сияқты материалдар ... ... ... ... ... ... айналысқан халықтарда пайда 6олуы заңды еді.
Жазба және археологиялық деректерге сүйенсек сақтардың ... ... ең көне түрі – ... ... деп ... Скифтік садақ сол
кезде әлемде ең ... ... түрі ... ... ... ... 60-80
см, соған сәйкес оғының ұзындығы 60-70 см болды. Б.з. ... ... ... бастап, скифтік типтегі садақ еуразиялық даланы
мекен еткен көшпелі ... ... оның ... Қазақстан
территориясын мекен еткен халықтарда да кең ... ... ... тарихи аренаға шығуымен жақтың «скифтік типі» басқа халықтарға
да таралды.
Б.з. дейінгі І мыңжылдықтағы көшпелі ... ... ... ... ... ... ағаштан жасалды. Сақ дәуірінің алғашқы
кезеңінде оқтың жебелері арнайы қалыптарда ... ... ... құю ... б.з. дейінгі V ғасырда сақ-скиф өнерінде өте биік
деңгейге жеткен болатын. Қоладан ... ... екі ... ... немесе
үш қырлы жетелі болды. Кейін (б.з. дейінгі V-III ғғ.) ... ... ... ... ұшынан төмен немесе ұшының ішінде орналасқан) және үш
қырлы жетелі жебелер жасалына бастайды. Кейбір жебелерде ... ... кері ... ... жасайтын имек тікенегі болды. Мұндай жебелерді
скифтер бір немесе бірнеше ... ... ... тас ... мыс қалыптарда
кұйған. Сақ-скиф жебелерінің формаларының, жасалу тәсілінің ұқсастығы сақ
шеберлері де жебелерді құюға металл және тас ... ... ... ... ... ... ... осы материалдардан жасау барлық ... тән ... ... ұсталары да мыс және тас қалыптарда қорғасыннан
мылтық оқтарын құюды ХХ ғасырдың басына дейін қолданып келді.
Мыс және ... ... ... ... сақталып қалғанмен б.з.
дейінгі VII ғасырдан бастап, Қазақстанның, Орта ... және ... ... ... ... ... қолдана бастайды. Темір
металлургиясын игеру ... ... ... тайпаларды мәдени дамудың жаңа
сатысына көтерген болатын. Б.з. дейінгі ІІІ ... ... ... ... ... жасалды. Енді қару-жарақ дайындаудың басты әдісі соғу әдісі
болды да, темір жебелер үш қырлы және тек жетелі болып соғылды.
Сақ ... жебе ... ... ... ... де, ... ... Сүйектен, мүйізден жасалған жебелер негізінен төрт қырлы болып,
әр түрлі ұңғылы және жетелі жасалған. Сүйектен ... ... ... мен ... ... шикізат (қойдың, аттың маралдың, тау
ешкілерінің сүйектері) ... ... V-III ... оқтардың саптары ағаштан (қайыңнан),
қамыстан жасалған. ... ... ... ... ... қара ... ... салынған арнайы белгілер болды. Бұл белгілер қызметі әр
түрлі жебелі оқтарды айыру үшін қажет болатын. ... сақ ... ... V-III ... ... оқ саптарының түптерінде қара және
қызыл түспен, түрлі формалы сызықтармен, ... ... ... де ... ... дейінгі І мыңжылдықтың ортасынан б.з. V ... ... ... жақ пен жебені бірге салып алып жүретін садақкабы - 20рШn
теріден тігіліп, екі қалталы болып жасалып, үлкен ... жақ, ал ... ... ... ... ... бел ге тағатын қайысбау
байланатын жоғарғы жағы арнаулы бөкітпе ағаш ... ... ... ағаш ... ... ... тұрған бөлігінің беті түрлі түсті
бояумен боялып (көбіне қызыл түспен), оймалап ... ... не ... әсемделді.
Жақын дистанцияда және қоян-қолтық айқаста сақ-скиф-сармат ... ... ... суық қару түрі - ... деп ... 50-60 см ... ... қысқа семсер болды. Бұл қару түрі ... VII ... ... пайда болып, басқа халықтарға тарайды.
Бейнелік материалдар бұл ... ... ... жаяу ... көрсетеді. Сақтардың акинактары мен қанжарлары ... ... ... Сақ ... әр кезеңінде қолданылған акинактар мен
қанжарлардың ... ... ұшы, ... ... әр ... ... дәуірінің бас кезінде қанжар сабының ұшы дөңес немесе
таяқша түрінде, балдағы көбелек қанатына ... ... ... ... ... жасалды. Б.з. дейінгі VI ғ. аяғында саптардың ... ... ... ... түрінде жасалған ұштары пайда болды. Кейбір
акинактардың саптарының ұштары бір-біріне ... ... ... ... ... өзі ... ... бірнеше қырлы, кейде
ортасы тесік немесе ... ... ... [28, 27-б.]. ... ... бұл ... айырмашылықтары - осы қару түрінің соғыс қажеттілігіне
қарай өзгеруінің ғана куәсі емес, әр ... және әр ... ... ... ... мен көркемдік талаптарынан да туындаған
ерекшеліктер болатын. Б.з. ... V-III ... ... ... тек темірден соғу арқылы жасалынатын болды. Темірден соғылған
қанжарлардың сабының ұшы әдетте мүйізше ... ... ... бұл форма
соғу технологиясынан туындаған ... ... Бұл ... жүзі темірден
соғылған, сабы қоладан құйылған би металды қанжар, семсерлер де жасалды.
Б.з. дейінгі VI ғасырда Орталық ... ... ... ... ... екі жүзді, жүзінің ені 4-6 см, түзу, ұзын семсерлер қолданысқа енді.
Акинак пен семсерлердің ... ... ... ... болып жасалуы
семсердің осы қанжар түрінен дамып шыққанын дәлелдейді. Бұл қару түрінің
пайда болуы ат үстінде ... ... ... әскери тактикаға айналуымен
және ауыр металл сауытпен жарақталған атты ... ... ... еді. ... ... ... енді қарудың шабу, кесу,
түйреу ... арта ... ... семсерлердің қынаптары ағаштан жасалып, терімен қапталып, ... ... ... ... ... ... және ... жалпақ болып
жасалып, олардан өткізілген қайысбау арқылы белдікке ... ... ал ұзын ... ... ... ... жасалып, қынапқа
қайысбаумен буылып бекітілген ... ... ... тағылды. қару
жасаушы шеберлер салтанатты қындардың бұл ... ... ... ... ... ... ... көркемдеген. Салтанатты
қанжарлар мен семсерлердің ... мен ... де ... ... немесе жануарлар бейнесімен әшекейленді.
Жақын қашықтықта ұрыс жүргізуге ... ... ... ... ... ... ... Археологияғық материалдар, бейнелеу өнері деректері
көшпелілер балталарының негізгі түрлері б.з. дейінгі VII-III гг. қалыптаса
бастағанын дәлелдейді. ... ... және ... ... сақ жауынгерлері басы жарты ай формалы айбалта, екі
басты балта - сагарис және басы қайла түріндегі тескіш қару түрі - ... ... ... ... ... болу ... - б.з. ... аяғы. Сақтар шақанның шүйделерін кейде жануарлардың тотемдік
бейнелерімен ... ... І ... ... ... соғу қаруы ретінде ... ... ... қолданылды. Б.з. дейінгі VII ғасырға жататын,
сақтар қолданған осындай гүрзінің ... ... ... басы ... ... ... ... Еуразиялық көшпелі халықтарда қорғаныс жарағының негізгі
түрлерінің қалыптасуы да б.з. дейінгі І мыңжылдықтың ортасынан ... және ... ... ... сақ ... қарсыластың қаруынан қорғау үшін қолданған ... ... ... ірі метал пластиналарды тері, мата ... ... ... ... ... ... ... жасалған тақталы сауыт. Қару
зерттеуші ғалым М.В.Горелик бұл сауыт типін ... ... ... Арал бойының сақтарының Шірік-Раббаттағы қалашығын (б.а. дейінгі ... ... ... сауыттың бөліктері - биік темір жағасы, жеңінің,
кеудесінің металл тақталары табылды. ... ... 8,5х7,5 см, ... ... 10 см. ... реконструкциясы бойынша бұл
сауыттың ұзын жеңі, кеудесі, етегі темір пластиналарды кайыспен ... Орта Азия ... ... ... ... сауыттың
төртбұрышты қола тақтасы Тегерменсу І обасынан да табылды.
Осындай тақталы сауыттың әр түрлі үлгілерін киген сақ ... ... ... ... ... Петр ... «Сібір коллекциясы»
құрамындағы алтын әшекей де (б.з. дейінгі V-III ғ-ғ.) және Арал ... қыш ... ... (б.з. ... IV ғ.) ... ... ... қолданған сауыттың тағы бір түрі - ... ... ... ... ... ... Кө6е ... Бұл сауыт
та көшпелілерде б.з. дейінгі І-мыңжылдықтың ортасынан ... ... ... типі б.з. ... VI-III ... ... өте ... көбе сауыттың тұтастай сақталған нұсқалары немесе оның
қалдықтары мен көбелері скиф обаларынан ... ... . ... ... ... ... ... әзірше кездеспегенмен,
кейбір эертеушілер Есік қорғанынан табылған Алтын адамның ... ... ... ... ... деп ... [12, с.123]. Яғни сақ
жауынгерлері де, сирек болса да, осындай типті көбе ... ... ... деп ... жасауға болады.
Б.з. дейінгі І мыңжылдықтың ортасынан көшпелі сақ-скиф-сармат ... ... ... жасалған кыраса сауытты да кеңінен пайдаланды.
Б.з.дейінгі І мыңжылдықтың екінші ... ... ... ... арқа ... ... ... табылған. Талас өзені бойынан (IV-
III ғғ.) табылған сақ жауынгерінің қола ... ... ... ... ... де, белден төмен жағы дөңгеленте оралған жалпақ
таспа темірлерді бір-біріне қайыс6аумен байлап жасаған ... ... ... сияқты қысқа етекті сауыттармен бірге көшпелілер жауынгерлері
белге байланатын жауынгерлік темір белдемшелер киді. Скифтердің жауынгерлік
темір ... ... ... 6елдіктен және оған бекітілген, жалпақ ... ... ... ... тері ... немесе бір жағымсн
белдікке бекітілген екі қатар кайыс таспалардан құралды. Бұл қайыс таспалар
бет жағынан көбелеп терілген ... ... ... сақтарда дөңгеленте оралған жалпақ ... ... ... ... жасалған, жауынгерлік бслдемшенің жаяу әскерге арналған
түрі қолданылған. Талас ... және ... ... (IV-III ... сақ жауынгерлерінің қола мүсіншелерінде жауынгердің белінде осылай
жасалған белдемшелер киілген.
Көшпелілер ... ... ... бірі - ... байланып,
әртүрлі қарулар ілінетін жаиыні ерлік белдік, ... ... ... халықтарда корғаныс жарағы ретінде де қолданылды. Б. з. дейінгі
VІІІ ғасырларда скифтерде мұндай жауынгерлік белдіктер ... ... ... (темір немесе қола пласгиналарды) жалпақ қайысбауларға көбелеп
бекіту ... ... [12, с.74]. ... ... ... ... ... жауынгерлік 6елдіктері жалпақ қайыс
таспаға өткізіліп терілген металл құрсаулардан жасалған.
Археологиялық және ... ... ... ... ... ... ... б.з. дейінгі І мыңжылдықтың ортасынан қолданыла
бастағанын куәләйді. Сақтарда бұл ... ... ... ... ... және ... ... темір таспаларды көбелеп бекітіп жасалған
түрлері болған.
Жауынгерлік бас киімдер. Байырғы көшпелілер жауынгерлері басты қарсыластың
қаруынан қорғануға көп ... ... Б.з. ... VI-III ... жататын
археологияқ материалдарда сақ жауынгерлерінің ... ... ... екі түрі ... ... ... түрі - төбесі дөңгелек
келген, алдыңғы жиегі адамның қасының формасын кайталайтын, ... ... ... ... қыры бар ... ... мұндай сақ дулығасыньщ екі нұсқасы табылды. ... ... өнер ... де (І-Петрдің Сібірлік
коллекциясында сақтаулы алтын әшекей, Талас бойында табылған ... ... ... ... ... ... ... екінші түрі - төбесі шошақ болып жасалған дулыға. бұл ... ... ... ... ... ... [30, с.105].
Дулығаның бұл екі түрінің формасын жасауда ... ... ... екі ... түрінің формасын қайталағанын көреміз. ... ... түрі ... табылған сақтардың төбесі жайпақ киіз
бас киімін, екіншісі сақ-скифтерге ... ... ... бас киімді еске
түсіреді. М.В.Горелик сақтардың төбесі жайпақ бас киімі ... ... ... ... ... ... ... пікір айтады [31, с.169-
170]. Литвинский В.А. ... бас ... ... ... ... болды деп санайды. Біздіңше, дулығаның екі формасы да бұрын
пайда болған осы екі ... бас ... ... ... ... пішінін қайталаған болу керек. Дулығалардың бұл екі типі де қоладан
құйылып жасалған.
Қолға ұстап қолданылатын қорғаныс жарағы байырғы ... ... ... І-мыңжылдықта қолданыла бастаған. Жасалған материалына қарай сақ
қалқандарын негізгі екі топқа бөлуге болады: талдың шыбыктарынан және ... ... ... шыбықтарынан теріге өріліп жасалған қалқандардың тұтастай сақталған
үлгілері Пазырық, Берел, Туэкта, ... ... (б.з. ... VIIV ... ... ... өз аттарының кеудесін мыс (жез) ... деп ... ... қарағанда сақтардың жауынгерлері өздерінің
жауынгерлік аттарына да сауыттар кигізген болу керек.
1.2 Ғұн-сарматтардың қару-жарағы (б.з. дейінгі ІІ - б.3. V ... ... І ... ... ... ... ... еткен
көшпелі халықтардың мәдениетінің келбеті толығымен өзгерді. Бұл процестерде
жетекші рөл атқарған, тарихта ... екі ... аты ... ... деп ... жаңа кезең басталды. Б.з. дейінгі І-мыңжылдықтың
аяғында ... ... ... мен ... кангюйлердің алғашқы
мемлекеттік құрылымдары пайда ... ... ... ... ... тұрғыдан
біркелкілігі, этникалық жақындығы, саяси негіздегі факторлар Ортавық Азияда
ірі көне тайпалық ... ... алып ... ... уақыты
жағынан алғашкылары ғұн дар ... ... ... жаңа ... ... ... ... формаларын тудырып, Еуразияның басқа көшпелі
тайпалары мен халықтарына зор ықпал етті.
Біздің заманымыздың ІІІ ғ. ... ... ... ... басып алып,
Қытаймен тұрақты соғыстар жүргізіп, өз билігін батысқа қарай алыстатты. ... ... ... ... ... өз ... ... отырып, оларды үлкен қозғалысқа келтіріп, ғұндардың басым бөлігі ... ... ... ... бұл қозғалыс жалпы алғанда үш ғасырға
созылып, ғұндар бүкіл Оңтүстік Сібірді, Каспий бойының және қара ... ... ... ... ... ... IV ... рим
империясының шекарасына дейін жеткен еді.
Б.з. дейінгі ІІІ ғасырдан басталған ... ... ... ... нәтижесінде, әскери іс талаптарының өзгеруіне сәйкес,
көшпелілер қару жарағында да біршама өзгерістер ... ... ... ... мен ... ... енеді. Бірақ қару жарақ жасауда бұған ... ... мен ... ... сақталды.
Ғұндардың шаруашылығында да темірді, мысты және асыл металдарды өндіру,
балқыту және өңдеу ... орын ... бұл ... негізі мыс және темір
рудаларының кеніштері болды. Ғұндарда қолөнердің бір саласы болған қару-
жарақ жасау кәсібі де ... ... Көне ғұн ... мен обаларынан
табылған қару-жарақ заттары мыстан, қоладан құю, ... ... ... биік деңгейін куәлайды. Сонымен ... ... ... ... сүйекті өңдеу өнері де жетілген деңгейде болды.
Шабуыл құралдары. Ғұн жауынгерлерінің ... ... ... жақ пен ... ... және ... ... Көне қытай жазбаларында: «Олардың алыстан
пайдаланатын қаруы - ... ... та, ... ... ... - ... пен
найза» - деп жазылады [32, 25 б]. Қытай ... ... ... ... ... ... ... мініп, садақ атуға
жаттығып өсетіні айтылады.
Б.з. дейінгі ІІІ ғасырдан бастап ғұндар ... ... ... жаңа типі ... ... ату үшін ... конструкциясы одан әрі
жетілдіріліп, адырнаның иіндері ұзартылып, бастары мен белі атқан кезде
қозғалмас үшін 7 ... ... ... ... ... сүйектері
ұшында кірісті байлауға арналған кесігі бар, сәл имек формалы болып келеді,
белінің орғанғы сүйегі доға ... екі ... ... ... ... ... ... ағашпен бірге тарамыс, қайыңның тозы да
қолданылды. Б.з дейінгі ІІ - б.з. І ... ... ... ... ... ... да ... енді. Енді жалпақ козы жауырын
жебелер, үш-төрт қырланған ... ... ... ... сүйектен
жасалған ысқырығы бар ысқырғыш оқтар қолданыла бастады. Қытай ... ... ... ... ... атақты көсемі Мөде есімімен
байланыстырады. «Мау-дун жеке бөлініп ... соң, ... ... ... ат үстінен шауып келе жатып, садақ тартуға үйретті. МауДунның
бұйрығы бойынша, кім де кім оның өз ... ... ... ... ... ... басы ... болды» [32, 25 б.].
Ғұндардың оқтарының жебелері негізінен ... ... ... ... ғұн ... ... мүйізден жасалған, формалары әр түрлі: үшкір
жетелі ... ... екі ... үшбұрышты ұңғылы және доғал жебелі
оқтар да қолданылды. Оқтың ... ... ... ... ... тал және
қамыс пайдаланылды, оқтың ... ірі ... ... ... ... дейінгі ІІ - б.з. ІІ ғасырында жақтың узындығы узаруымен жақ пен ... ... ұзын ... ... ... Бұл ... де жақ керілген күйінде
салынды, ал оқтың қалтасы оған қатарласа тігілді. Ал V-VI ... ... ... ... ... салып жүретін гориттің үшінші
типі қолданысқа енді.
Ғұн-сармат заманындағы (б.з. д ... ғг.) ... түзу ... ... ... ... ... келеді немесе әр түрлі тастан жасалды. Ұсталар
семсерлердің жүздерін құрышты екі түрінен ... ... ... ... морт ... үшін және ... ... болу үшін жұмсақ құрыштан
соғып, жүздерін берік және өткір болу үшін асыл ... ... ... халықтардың қару жасаушы шеберлерінің бұл кезде қару ісіне енгізген
тағы бір жаңалығы ретінде ат ... ... ... түзу бір жүзді
палашты ойлап шығаруын ... ... ... бір жүзді палаш екі жүзді
семсермен ... ... ... кесу ... қынаптары ағаштан жасалып, терімен қапталып, қызыл
түске боялды. Ұзын семсерлердің қындары қайысбауға өткізілетін немесе ілгек
сияқты ... ... ... ... тастан (халцедон, нефрит) жасалған
арнаулы ілгіштер арқылы белбеуге тағылды. Ұзын ... ... ... сақ ... ... қолданыла бастағанын жоғарыда айткамыз. Тайпа
көсемдері мен әміршілер үстаған, ... биік ... ... ... ... сапы, қанжарлардың саптары мен қынаптарын ғұн ... ... ... ... ІІІ-ІІ ғасырларда аңдар стилі құлдырауға ұшырап, оның орнына
«полихромдық стиль» деп аталған, түсті тастардан көз орнату әдісімен, ... ... және ... тәсілдермен әшекейленген көркемдік ... еді. ... ... ... ... алынған алтын үгінділері
қызған көмірге салынып, еріген кезде суға ... ... ... ... ... балқыған бөліктері ұсақ шариктерге айналды. Сіркелердің
әдетте диаметрі 1 мм-ден аспады. Олар көлеміне ... ... ... ... ... ... сірке екі әдіспен: қалыпқа құю
әдісімен және әшекей заттың астыңғы бетінен түртпемен ... ... ... ... әсемдеу үшін қолданылған тастар - янтарь, ақық. Бұл тастар әдетте
алтын фонға, алтын ұяға ... ... ... ... Ол ... жіңішке жиектер жасалып, заттың бетіне дәнекерленді де, тас соның
ішіне орнатылды. Тастың жарқылын арттыру үшін ... ... ... ... ... ... деректерінде ғұн жауынгерлерінің соғу қаруы ретінде
таяққа ұқсас әскери қару - фут ... ... ... [33, ... ... ... жазба деректері ғұндардың тері және ... ... ауыр ... атты әскері болғанын куәлайды [32, 24
б]. Археологиялық куәліктерге ... ... ... ... ... ... ... өзара қайыспен байланылған «ламеллярпық»
көбе сауыттың ең көнесі ғұн заманына жатады. бұл сауыт түрі ... ... VIII-VII ... ... болып, көшпелі халықтарда ғұн-сармат
заманында кең ... ... ... ... ... (б.з.
дейінгі ІІ-І гг.) қалашығын қазу барысында төменгі жағы ... ... ... ... ... сауыттың жекелеген фрагменттері
табылды, олардың ұзындығы 3,5 см ені З см ... ... З ... бар, екі жұбы ... ... ... төменде орналасқан.
М.В.Гореликтің реконструкциясына сүйенсек, бұл сауыттың да ... ... тік ... ... жеңі ... ... ... қайыс баулармен байланып терілген.
Солтүстік Қытайда ғұн-сяньби обаларынан да ... ... ... көбе
сауыттар пен көбелі дулығалар пластиналары табылды. Сарматтардың шабуыл
құралдары. Б.з дейінгі ІІ ... ... ... және ... бөлігін савромат-сармат. тайпалары мекен етті. бұл атау белгілі бір
тайпаның атауы ретінде де, бірнеше ... ... ... ... ... де ... қолданыста жақтың екі түрі болды. Бірі - ... 60-80 ... жақ, ... ... 60 см, ... - ... ғы 120-160 см, жеті
сүйек бекітпесі бар ғұн садағы. Оқтын жебелері темірден соғылып, сүйектен,
муйізден ... ... ... ... археологиялық
материалдарда төрт қырлы, түрлі үңғылы және ... ... ... ... түрақты кездесіп отырады.
Жақын қашықтықта савромат, сармат жауынгерлері жалпақ жебелі найза, жіңішке
жебелі сүңгімен ... Қоян ... ... ... ... ... ... акинактардың дәстүрімен жасалған қысқа семсерлер пайдаланды.
Бұл семсердің ұзындығы 60-70 см, сабының ұшы сақина формалы, ... ... ... Бұл ... ... аяққа байлап алып жүрген. Кейін
сабы ұшсыз семсер қолданысқа енеді, ол да, ғұн семсеріндей, ... ... ... ... ... жасалған ілгекпен тағылды. Семсерлердің
сабы ... не ... ... ... ... ... ... тастан
жасалды. Қыны ағаштан жасалып, терімен капталып, аузы мен түбі ... ... ... ... ... бұл ... сүйектен, мүйізден де
жасағанын жазады. Аммиан Марцелин: « ... олардың ... мата ... ... ұқсатып тігілген, қырылған және ... ... ... - деп жазса, Павзаний: «Сауытты олар ... ... ... көп ... бар ... ... ... жинап,
оларды тазалайды да, жыланның ... ... ... бұл ... ... ... немесе өгіздің тарамысымен тігіп, әсемдігі жағынан
да, беріктігі жағынан да гректердікінен кем түспейтін ... ... ... ... да ... да ... жақсы шыдайды» - деп тиянақтап
сипаттайды.
Б.з. дейінгі ІІ ғасырда көшпелі ... ... ... рет ... ... ... тоқылған кіреуке сауыттар қолданыла бастады. Сол
заманға жататын ... ... ... шығыршықты өрімнің
қалдықтары кездеседі. Бұл кездегі шығырышықты сауыт түрінің алғашқы
нүсқаларында көбе ... да, ... да ... ... ... көбелі де кіреукелі терімнің комбинациясы болды. Кейбір ... ... ... ... ... ... те жасалды. Кіреуке
сауыттар қысқа жеңді, қысқа ... ұзын ... ... ... ... ... дулығасының жиегіндегі мойын жапқышы да жасалған.
Шығыршыкғы сауыттың үзіктері І мыңжылдықтың бірінші жартысында. Орта ... ... ... ... ... еткен жергілікті көшпелі
тұрғындардың катакомбалы мәдениетінің ... ... ... да ... ... сармат жауынгерлері металл тіліктерін тері астарға
бекітіп жасаған көбелі дулыға, бірнеше ... ... ... құрама дулыға, металдан құйылып немесе тұтастай соғылып жасалған
дулығалар қолданғанын көрсетеді. Дулығалардың төбесі ... ... ... ... желкелігі мен құлағы қозғалмалы болып, ... ... ... айыру белгісін тағағын шығыршық түрінде жасалды.
Сарматтардың қалқандары да сақ-скифтердікіндей талдан, ... ... ауыр ... ... ... да ... ... үшін
аттың денесіне ықшамдалып жасалған жылан көбе сауыттар кигізген. Аттары ... де ... ... ... ... жауынгерлері рим өнер ескерткіштерінде
бейнеленеді.
Кангюйлердің қару-жарағы. Б.з. дейінгі ІІ ғасырдың екінші жартысында - ... ... ... ... манызды рөл атқарған мемлекеттік
бірлестіктің бірі Канrюй мемлекеті болды. Кангюйліктердің тайпалық ... ... ... ... ортаңғы ағысының солтүстігіндегі
аймақты мекен етті [34, с.274]. Б.з І ғасырынан кангюй ... ... ... ... ... ... ... қалалары мен тұрақтарында жергілікті ... ... ... ... металлургиялық кәсіп дамып,
кен өндірілді. Археологиялық қазбалар кеніштер жанында руданы қорытатын
пештер ... ал бұл ... ... ... қалдықтары
металлургияның түрлі салалары - ұсталық, қоладан құю, зергерлік өнердің
дамығанын ... ... ... ... ... ... - көбе ... пластиналары, семсер, пышақ, қанжар,
жақтың бөліктері, жебелер кангюй шеберлерінің ... ... және ... ... ... Оларда сүйек пен мүйіз өңдеу кәсібі де
дамыған деңгейде болған.
Оңтүстік Қазақстандағы кангюй кезеңіне ... ... ... ... ... ... ... кангюй жауынгерлерінің жақтары да ғұн
садағы сияқты бірнеше ... ... ... ... ... түрі
болғанын куәлайды. Иконографиялық материалдарда жақ пен оқ үлкен екі-үш
қалталы горитке салынған.
Кангюй ... ... ... басы ... екі ... ... ұстап соғысуға арналып, ұзын сапты болып жасалған, сабының ұшы сәл
жалпайыңқы біткен, балдағы көбелек қанаты ... ұзын ... ... ... ... ... табылған ... ... ... ... ... Кангюй жауынгерлері де,
ғұн сарматтар сияқты, семсерді белдікке қынаптарындағы арнайы ілгекпен
ілген. Иконографиялық ... ... ... найзасының
саптары ұзын, жуандығы өн бойында біркелкі емес, ең жуан жері ... ... ... жағы ... жасалғанын көреміз. Бұл арқылы ... ... мен ... ... болу керек. Шабу қаруы
ретінде кангюй жауынгерлері екі басты шақан қолданды.
Қорған-тепеде ... ... ... ... ... ... (б.з
дейінгі І - б.з. І ғ.ғ.) қырналып салынған ... ... ... ... ... үстеріне металл тіліктерден теріліп жасалған кө6е
сауыттар киген. ... ... ... ... ... қүй ылып ... дулығалар бейнеленген. Кейбір дулығалар бірнеше
жіңішке металл тіліктерінен құралыn ... ... ... ... ... қорғалған.
1.3 Түркілердің қару-жарағы (VI-VIII ғғ.)
VI ғасырда Қазақстан территориясы көптеген түркі ... ... ... - Түркі қағанатының құрамына кірді. Жуань-жуаньдардың ... ... ... ... қаған бастаған армиясы VI ғасырдың басында
жуаньжуаньдарды ойсырата ... ... ... ... ... ... таққа отырған Истеми қаған батысқа жылжып, Батыс ... ... ... ... құрамына Орта Азия мен Оңтүстік
Қазақстан, Жетісу аймағы кіріп, Шу ... Суяб ... ... ... ... ... ... қол астында жүргенде көне
түркілердің темір өндірумен айналысқаны айтылады. Археологиялық зерттеулер
түркі заманындағы металлургия ... VI-IX ... ... ... ... ... өндірісіне негіз болды.
Ортағасырлық араб ... ... ... қару ... ... ... ... жасайды» деп жазады.
Шабуыл қарулары. Б.з. V-VI ғасырларында ғұн садағын әрі ... ... ... ... ... ... түрде «түркі caдағы» деп
аталған, көшпелілер садағынын жаңа нұсқасы пайда болды. ... ... ... ... ... VI-VIII ... Х ... дейін
қолданылған түркі садағының да адырнасында екі басының қос сүйегі, ... ... ... ... екі қыр және ... төрт бұрышты бір
ортаңғы сүйегі болды. Бірақ түркі ... ғұн ... ... - оның ... де ішкі ... ... ... сүйектің табиғи
серпінді күшінің қолданылуында.
Ю.С.Худяковтың типологиясы ... ... ... ... орналасуына сәйкес ерекшеленетін 7 типі бар [21, ... ... ... ... ... серпінін сақтау үшін адырна
бастарының сүйектері алынып тасталды. Зерттеушілер жақ сүйектерінің бұлайша
әр түрлі орналасуы түркі халықтарының әр ... ... ... ... ... ... 120-140 см болып ... ... та ... ... ... ... ... түркі халықтарының
(ұйғыр, қимақ, қыпшақ) жақтары осы түркі садағының ... ... ... ... ... ... түркі, қимақ,
қыпшақ жақтарының бекітпе сүйектерінің жасалу ... ... ... ... ... ... ғғ.) жақ пен оқтың қаптары мүлде жаңа форма
қабылдайды. Жақтың өзінің арнаулы қабы мен оқтың қабы жеке ... ... екі ... ... болды. Орта ғасырлық көшпелілердің қылшандарының
негізгі төрт түрі болған: І - аузы ... ұзын ... ... ... ... ғғ.); ІІ - аузы ашық ... футляр түріндегі қылшан; ІІІ аузы бір жағы
ашық жасалынған қалта түріндегі қылшан, бұл - ең көп ... түрі ... ІҮ - ... ... ... ... футляр түріндегі қылшан.
қылшандар көбіне цилиндр ... ... бір ... ... ... қайың
қабығынан - тоздан жасалды.
Түркілердің ҮІ-ҮІІ ғғ. қылшандарының аузы жіңішке, ашық болып келіп, ... ... ... ... ... ... үшін, қылшан
түбіне қарай кеңейтіліп жасалды. Қылшанның түбі дөңгелек ... ... ... ... ... түрінде ағаштан жасалып, берік болу үшін
қабырғасы үш ... (екі ... ... ... ағаш ... аузы да ... ... [30, с.151-152]. Белдікке ілу үшін
қылшанның ауыз тұсында ... ... ... жасалған ілгек орнатылды
да, оған металл құрсаулар мен темір доғабастары бар ... ... ... 60-72 см, ал ... ... 12-15 см ... ... тоз
қылшандар сыртынан терімен қапталып, қызыл немесе қара түске боялды. ҮІІІ-
ІХ ... ... ... ауыз жағы ... қалталы» болып жасалына
бастады [27, с.40]. Көшпелі обаларынан табылған археологиялық материалдар
қылшанның бұл ... мен ... ... орта ... ... түркі-
монгол халықтарының бәріне ортақ болғанын көрсетеді.
VІ-VПІ ғасырларда көшпелі халықтарда қолданыста болған кесу ... түрі - ... ... ... екі ... ... жасалды, қимасы ромб
немесе линза пішіндес болып келді. Түркілердің семсерлердің ... ... ... сәл ... орналастырылып жасалды. Саптары сүйектен,
ағаштан жасалып, жетесіне басы өрнекті шегемен ... [16, ... түзу ... болып, сәнді балдақтар түрлі өрнекпен, андар
бейнелерімен көркемделді.
... көне ... ... ... ат ... ... жүргізуғе
ыңғайланған, кесуді арттыру үшін сабы ... ... ... басы ... бір ... кесу ... - палаш қолданыла бастады. Кей
зерттеушілер семсерді ... ... ... ... бұл қару ... ... жеке ... жатқызады. Археологиялық деректер мен бейнелеу
өнерінің ... ... ... түркі халықтарында V-VІП
ғасырлардан ... XIV ... ... ... ... қарудың кесу күшін көбейту мақсатымен VП-VПІ ғасырларда бірте-бірте
палаштың басы ... сабы имек ... ... бастады. бұл палаштың кесу
қаруының келесі түрі - қылышқа айналуы еді. Сондықтан қару зерттеуші ғалым
М.В.Горелик палашты кесу ... жеке түрі ... ... ... ... ... Осы кезеңнен бастап қылыш көшпелі жауынгердің басты кесу
қаруына айналды.
Қолдану әдісі ... ... VI-X ... ... сапының,
қылыштың қынабы екі құрсауға бекітілген ілгектері арқылы белге сол жақтан
көлденең тағылатын болды. ... тән ... ... ілудің осы әдісі
аздап өзгерген түрде түркі халықтарында осы уақытқа ... ... ... қынаптың ауыз тұсында орналасып, қынаптын аузын бекітіп
ұстап тұратын мойнақтың да қызметін атқарды. Қынапғың түп ... ... ... ... ... ... мен ... кумістеліп, алтындалып,
қалыптау, баспалау әдістерімен өсімдік өрнекпен, жануарлар ... [20, ... ... Б.з ... ... көне ... қолданылған
қорғаныс жарағының басты түрі - көбе сауыт.
Сауыттың пластиналары ... ... ... ... бір жағы ... ал ... дөңгеленіп келген болып жасалып, оның екі ... ... ... ... бұл ... горизанталь бойынша
көбелеп байланыстырып ұзын таспа терілді, ... ... ... кейде
үстіңгі жағы да, жіңішке тері таспамен жиектелді. ... ... ... ... ... ... ... таспаларды
вертикаль бойынша өзара байланыстыру арқылы сауыттың бөліктері жасалды. бұл
кезеңнен бастап ұзынша көбе ... ... ... ... ... ... ... халықтардың шеберлері тұрақты колданып,
қорғаныс ... ... тән ... ... айналды.
Монғолдардың ұзын жіңішке пластиналардан көбе сауытты осылайша жасау әдісі
Плано Карпинидің еңбегінде тиянақты айтылады [28, с.44-45].
Біздің ... VI-VII ... ... ... ... кіреуке сауыт қорғаныс жарағының жеке түрі ретінде көшпелі ... ... ... бұл сауыт түрінің атауы барлық түркі халықтарына
ортақ, яғни бұл да ... ... ... ... ... бір
түрі ретінде түркі заманында қалыптасқанының тағы бір ... ... ... ... VI-VII ... Бірінші Түркі қағанаты
кезінде, оның құрамына осы қорғаныс жарағы өндірілетін Орта Азия ... ... ... деп ... Бұл ... Орта ... ... сауыт
жасайтын шеберханалар болған.
Орта ғасырда көшпелі халықтарда металлдан жасалған ... ... ... ... ... ... ... болу үшін тігісінін арасына
қыл, мақта, ... ... ... ... сауыт түрі де жасалды. Өнер
ескерткішінде бұл ... ... ... ... торлы сызығынан
айыруға болады. Матадан. жұмсақ киізден ... ... жүн мен ... сырт ... ... ... ретінде кию Шығыста өте ... [26, т.l, ... ... ... ... бұл ... ұзын ... биік жағалы шапан түрінде тігілген. ... ... ... ... ... ... сырмалы сауыт түрі V
ғасырдан қолданылған болу керек.
Иконографиялық материалдар ғұн заманының аяғы, ... ... бас ... ғг.) ... Азияда кираса типті сауыт та қолданыста болғанын
көрсетеді. Бұл сауыттарда сақ-юэчжи сауытына тән металмен ... ... да ... ... жауынгерлер қарудан қорғаныс ретінде киімнің, ... ... ... ... ... металл қалқаншалармен күшейткен.
Алғашқыда бұл болат, темір қалқаншалар сырт киімге, сауытқа ... ... ... бау не ... ... ... байланыстырып, денеге
бөлек киілетін қосымша қорғаныс жарақ түрі қалыптасты. бұл жарақ кеудені,
арқаны, иықтарды қорғайтын төрт ... ... ... ... ... ... байланысты «шарайна» деп аталады.
Бейнелік материалдар дөңгелек шарайна типі алғаш рет түркі ... ... ... Қимақ-қыпшақтардың қару-жарағы (IX-XIV ғғ.)
Батыс Түркі қағанатының ыдырауымен Қазақстанда түркі ... ... ... бірнеше жеке мемлекеттері пайда болады. ІХ-ХІ
ғасырда Сырдарияның ортаңғы және төменгі ... ... Арал ... ... ... ІХ ... аяғы - ХІ ... басында
Солтүстік, Шығыс және Орталық Қазақстанда Қимақ кағанаты ... ... ... ... ... ... қыпшақ тайпалары мекен еткен территорияларда
билік қыпшақтардың ... ... ... ірі саяси, әскери
әрекеттерінің нәтижесінде қазіргі ... ... көп ... ... Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстанның кейбір бөлігі),
оңтүстік орыс ... ... бойы ... ... билігі тарайды.
Қыпшақтар иелігіндегі бұл жерлер ортағасырлық жазба деректерде «Дешті-
қыпшақ» - ... ... деп ... ... табылған қару-жарақ заттары қимақ-қыпшақтарда қол
өнері ... ... оның ... қару-жарақ жасау ісі де биік деңгейде
болғанын ... Орта ... ... ... ... (жақ ... окчи (оқ ... суңу-чu (сүңгі жасаушы), йарықчи
(жарақ жасаушы), қылыш ұстасы, бычықчы (пышақ жасаушы) сөздері қыпшақтарда
кейбір ... ... ... ... қару-жарақ түрін жасауда
маманданғанын көрсетеді [35, ... ... ... ... ... ... садағының
негізінде дамыды. Жақтардың бекітпе сүйектерінің жасалу әдісінде түркілік
дәстүр сақталды, тек ... ... ... саны ... болып
келеді, бұл айырмашылықтар қимақ-қыпшақ одағының құрамындағы ... ... ... ... де, жақ ... ... ... әдіс-тәсілдерімен де байланысты болуы мумкін. ІХ-Х ғасырларда қимақ-
қыпшақтардың жақтарында белінің қырларындағы сүйектері ... ... ... ... төрт ... ... ... Солтүстік Қазақстанда
ҮІІІ-ІХ ғасырлардағы қимақ обаларынан табылған, бір күрделі жақтың екі
белдік ... ... 16,5 см, екі ... сүйектерінің ұзындығы 18
см болып келеді. Х-ХІ ғасырларда көшпелі халықтарда жалпақ ... ... ромб ... ... ... пішіндес жасалған қозыжауырын
жебелердің көптеген түрлері пайда ... ... ... жасауға қайың,
тал, терек шыбықтары пайдаланылды, сап қызыл түске боялып, түбіне ... ... ... оралып бекітілді. Қимақ, ... ... ... да ... ... болған түсті белгілерді
кездестіреміз. Оғыздың батырлық ... ... ... ... ... ... белгі салып, кейде өзінің таңбасын да салғаны
айтылады: «Садағымды жеті ұста ... еді, оның оғы ... ... ... ... еді. ... менің таңбалары», бар еді» [36, 87-
б]. Яғни оқ ... ... ... анықтайтын рәміздік зат ретінде де
қолданылды.
Ортағасырлық қылшандардың конструкциясы мен ... ... ғана ... ... де ... ... ортақтықты көруге болады.
Түркі, қимақ, қыпшақ, монгол тоз ... ... ... ... өрнектелген сүйек пластиналармен әшекейленді. қылшанның астынғы
және үстіңгі шеттері оймалы өрнекпен көркемделген ... және ұзын ... ... ... араларына тігінен ұзын сүйек пластиналар
бекітілді. бұл ... ... тік ... ... және ауыз түсында
орналасқан, қылшанды белге ілуге арналған сүйектен жасалған ... ... ... ... түрды. Сүйек пластиналар қыл шанның негіздігіне
жіңішке металл таспалармен, металл шегелермен немесе желіммен үстатылды.
Желімделетін ... арт ... ... жақсы ұстау үшін торлап
оймышталды. Кейбір ... ... ... ... де
көркемделді.
XIII-XIV ғасырларда қылшандардың сүйек әшекейлері өте күрделі ... ... ... ... әдетте түтас бір жиынтықты қурап, бұл
жиынтық формасы мен өлшемдері әртүрлі, ... ... ... оюларымен немесе орындалу техникасымен ерекшеленетін ... ... ... ... пластиналардың қалыңдығы әдетте 1-2
мм, ал ені 2-5,8 см ... ... ... көбі тек жоғарғы жағында
ғана сүйек пластиналармен жабылды, мысалы, Тасмоладан табылған тоз ... үш ... ... ... әшекейленген. Бүкіл беті
пластиналармен ... ... ... материалдарда аз кездеседі.
Вишневкада кездейсоқ табылған, қыпшақ кезеңіне жататын қылшанның осындай
әшекей ... ... ... өрнекпен және бұғылардың
бейнелерімен көркемделген. Пластинаның өрнектері мен ... ... және ... түсті пастамен боялған.
Сүйек пластиналарды көркемдеуде шеберлер негізгі көркемдеу әдістері ретінде
оймалау, қырнау және түсті пастамен инкрустациялау әдістерін қолданды, ... ... ... ... ромб ... ... тұрды. Қырнау
әдісімен әдетте өсімдік және спираль пішінді өрнектер, адам және жануарлар
бейнелері, ... ... ... жиектемелері орындалды. Сюжетті
суреттердін фондары кейде штриховкалармен толтырылды.
Х-ХІІ ғасырдан бастап көшпелі ... ... ... ... ... иілген
күйінде салып жүретін садаққап үлгісі пайда болды. бұл садақ типі көшпелі
түркі-монгол халықтарында ХІХ ғасырға ... ... оның ... ... ... ... ... формасын қайталайтын пішінде, екі
бүктелген жалпақ теріден тігілді, іші матамен ... беті ... ... ... ... ... ... қимақтарда екі жүзді семсер де, басы түзу палашта ... ... ... ... ... да, яғни кесу қаруының барлық түрі бірдей
қолданыста болды. ... ... ... ... ... ... ... басы төртбұрышты болып ... ... ... балдағы
сақталмаған, сабы ағаштан жасалып, жетесіне екі шегемен ... ... ... ... ... ... ... территорияларда табылған найзалар жеблері төрт қырлы,
екі ... ... ... ... ... ... ромб ... үшбұрыш
формалы болып жасалған. Қазақстандағы VIII-IX ғасырға жататын қимақ
жауынгерінін обасынан ... ... ... қимасы төрт қырлы, ұшы
жіңішке ромб пішінді.
Оғыз-қыпшақ жауынгерлерінің жақын қашықтықта ұрыс жүргізуге арналған соғу
қаруы ... ... ... ... басы ... ... ... - бұздығандар айтылады.
Иконографиялық және археолоғиялық материалдар көбе ... ... да ... ... «Көбе йарақ» қыпшақтардың қорғаныс
жарағы ретінде Махмұт Қашкари сөздігінде, орыс жылнамаларында айтылады.
Қимақ-қыпшақтарда кіреуке ... ... ... ... бірі ... өрім ... Солтүстік Қазақстандағы VII-VIII ғасырға ... ... ІІ, N.4 оба) ... ... ... табылса, осы
аймақтағы қимақ жауынгерінің тағы бір обасынан да (Трофимовка І) табылған
осындай екі ... ... ... ... ... жасалған. Қызыл
Еңбек ауылының маңындағы Х-ХІІ ғасырларға жататын қимақ ... ... ... ... ... ... ... кіреуке
өрімінің қалдығы сақталған [37, 23-24 б].
Тұтастай сақталған шығыршықты сауыттар мен олардың ... ... XII-XIV ... ... қыпшақ обаларынан да табылды.
Мысалы, 1891 жылы О.Н.Макаревич қазған ... ... ... ... ... заттармен бірге тұтас кіреуке жейде табылса,
Ковали селосының жанындағы обадан ғабыаған ... ... де ... ... ... ... пен гомағалы Аулыға шықты. қыпшақ дулығаларын
ын да жиектерінде ... ... ... өнер ... Орыс ... ... ... қорғаныс жарағы ретінде
шығыршықты кіреуке сауыттың берік түрі «бадана» сауыт та айтылады.
Бейнелік деректер кираса ... да ... кең ... ... ... ... ... және кеуделік екі бөліктен
тұрды, иықта, және екі ... тері ... ... ... кейбірі металдан соғылып, кейбірі қалың теріден сомдалып
жасалған болу керек. Теріден ... ... ... ... ... кеулесінің ортасы қосымша металл пластиналармен күшейтілді. Х-ХІІ
ғасырлардағы қыпшақтардың кейбір кираса сауытында сақ, түркі кезеңдеріндегі
көне кирасаларға тән ... ... тік жаға да ... ... ... ... күшейтілген жалпақ кайыс таспалардан қуралып
жасалды. Етегі белден сәл ғана түсіп түратындықтан, бұл ... ... ... ... ... ... ... белдемшенер киілғен. қыпшақ
батырларының бұл қорғаныс жарағы қазақтың қара ... ... ... ... да ... ғасырда мұндай темір белдемшелерді орыстар да қолданғандықтан, ... орыс ... бұл ... ... Оны ... ... болады.
Қыпшақтардың өз балбал тастарында жауынгерлердің кейбірінің кеудесінде
дөңгелек ... ... ... ... ... қорғаныс жарақ
түрі - шарайна жиі бейнеленеді. Шарайналардың екі ... ... ... ... екі иықтан және ... ... ... ... арқылы байланған. Айналардың кейбірінде ортасында күмбезі ... ... ... ... Ресей территориясындағы қыпшақ
обаларыиан табылған археологиялық материалдардың арасында ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілер оларды
тізені қорғауға арналған қосымша жарақ түрі - тізеліктер деп санайды. бұл
тізеліктер қайысбау ... ... ... немесе киімге бекітілді. Мүндай
тізеліктер ХІІІ-ХҮ ғасырларда көшпелі халықтарда көп қолданылған қосымша
жарақ түрі ... өнер ... ... ... белдемшелердің
астыңғы жағына тағылған осындай тізеліктерді жиі көруге ... ... ... жеңсемен қорғады. Өнер ескерткіштерінде
жіңішке пластиналарды астарға тігіп жасалған жеңселер бейнеленеді. ... ... ... - ... ... ... екі ... тақталы білектік жеңсенің бір үлгісі қыпшақ обаларынан ... ... ... әр ... ... ... формасы жағынан
әр түрлі типті болып келеді. Жасалу әдісі тұрғысынан ... ... ... ірі ... ... ... -Дулығалар болды.
Осындай әдіспен жасалған құрама дулыға қалдықтары Солтүстік ... ... ... ... обасынан табылған қару жарақ заттарының
ішінде кездеседі [38, 23-24-б]. Батыс Қазақстанда 1948 жылы ... ... ... ... ... екі үлкен дөңес пластииадан
құралып жасалған, төменгі жиегінде ... ... ... арналған
тесіктері бар.
Төбесі екі-төрт сайдан құралған дулығалар қыпшақтардың балбал тастарында да
бейнеленеді, ... ... ... ... ... да ... ... Қазакстандағы қыпшақ обасынан табылған
дулыға жалпақ темір пластиналардан құралып ... ... ... ... ... бар. Дулығаның төменгі жиегі мойынды қорғауға арналған
екі қатар пластиналар бекіткен темір құрсаумен ... ... ... бұл ... төбесі күмбез формалы, конус формалы,
сопақ пішінді типтерге жатқызуға болады.
Бұл ... ... ... ... ... тұтастай
соғылған дулығаларды да қолданды. ... ... ... ... түрі ... ... ... пішінді болып келеді. Дулығаның бұл типінің
«темір қалпақ», «алтын калпақ» атаулары ... ... ... ... ... ... тастарында да төбесінің формасы әр түрлі болып
келген, тұтастай соғылған дулығалардың бірнеше ... ... ... ... ... ... ... бар. ХІІ-ХІҮ ғасырлардағы
қыпшақтардың обаларынан табылған, темірден тұтастай соғылып жасалған кейбір
дулығалардың маңдайына ... ... ... бекітілген. Олардың бет
пішіні қыпшақтардың балбал тастардағы бет ... ... ... ... бұл үлгісі табылмағанымен, Батыс Қазақстанда
қимақ обасынан табылған күміс маска бұл дәстүрдің ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың басындағы моңғол шапқыншылығының ... ... ... ... ... ... Қазақстанның негізгі
бөлігі - Жетісудың солтүстігі, Орталық, Солтүстік және Батыс Қазақстан Жошы
ұлысына қарады. Бұл кезеңде Жошы ... ... Орда ... ... ... ... бұрынғы қару-жарақ түрлері сақталғанмен, моңғол
шапқыншылығы көшпелі түркі халықтарының ... ... ... ... ... ... ортаңғы бекітпе сүйектің ұштары ескектің
басына ұқсас пішінді болып жасалына бастайды да, кейін жақтың адырнасында
тек осы ... ... қана ... ... бұл ... таралу кезеңі моңғол
шапқыншылығы кезіне сәйкес келгендіктен, садақтың бұл түрін ... ... ... садағы» деп атайды. Орыстың қару зерттеуші ғалымы Ю.С.Худяков
«моңғол садағын» сүйек жапсырмаяарының орналасуына ... төрт ... ... ... 4-типінде адырнаның иінінде сүйек, кейін оның
орнына мүйіз қолданылып, жақтардың кейбірінде адырна басының ... ... ... ... орнатылды [21, с.102]. Бұл үлгідегі жақ кейін көшпелі
түркі-моңғол халықтарының ... ... бұл ... ... ... ... жақтарында ХІХ ғасырға дейін сақталды.
ХІІІ-ХІҮ ғасырларда ... ... ... ... ... қимасы ромб түрінде жасалған сауытбұзар оқтардың типтері ... ... ... мұндай оқтың көптеген жаңа формалары пайда
болады.
ХІІІ-ХҮ ғасырларда көшпелі түркі халықтарында болат тақталары астарына ... ... ... ... - ... ... ... енеді. Алтын
Орда заманына жататын осындай сауыттың бір үлгісі ... ... ... бар. ... ... ... үлгісі болғандықтан, ХҮ
ғасырдан бастап «берен сауыт» көшпелі ... ... ... ... - ... ... ... шығарды.
Алтын Орда мемлекетінде бұл кезеңде шығыршықтар арасына болат тақташалар
қосылып өрілген шығыршықты-пластиналы (тақталы) сауыттарды өндіру ... ... ХІҮ ... ... ... ... өңіріндегі Ново-Кумак моласының материалдарында табылған [23,
с.183]. Шығыршықтардың көбін ... ... ... ... ... ... ... де жеңілдетті.
Мақтамен тығыздалып салынып, сырылған жібек матамен тысталған». Бұл ... Орда ... ... ... ... Орда ... халқының
негізін қыпшақтар құрағандықтан, бұл дулыға ... ... ... болу керек. Қазір бұл қаттама дулыға көптеген ... ... ... ... жүр. XV ... бұл дулығаларда бетті
қорғайтын сөресі мен жебе ... ... ... ғасырларда талдың шыбықтарынан жасалған ... ... ... ... ... Тал қалқанның бұл типі дөңгелек, конус
формалы ... ... ... жіптермен оралып, әшекейленді. Өз
шаруашылығынан алынантын ... ... ... ... мундай
формалы қалқандар қалың теріден сомдалып та жасалды. XIV ғасырда ... ... ... ... мен үлгілері қалыптасып бітті де,
одан кейін онша өзгеріске ... ... ... ... және ... ... аймақтарды мекен еткен
байырғы және ортағасырлық ... ... ... тарихына арналған
жалпы шолуымызды қорытындылайтын болсақ, көшпелілерге тән ат ... ... ... ... ... халықтарында қару-жарақтың жеңіл де,
ықшам да, шұғыл ... ... ... түрлерін тудырғанын көреміз.
Археологиялық және иконографиялық дереккөздерінің мәліметтері бұл ... ... ... ... және ортағасырлық көшпелі халықтар
мекен еткен барлық территорияларда таралып, оны ... ... екі мың ... ... ... және жетілдіріліп отырғанын дәлелдейді.
Б.з. VI ғасырында Еуразия даласында көне ... ... ... ... ... жаңа ... мен ... қолданысқа еніп, Түркі
қағанаты құлағаннан кейін, оның орнында пайда болған ... ... ... ... ... ... ... дамуы жалғасын
табады. ХІІ-ХІІІ ғасырларда Еуразия далаларындағы көшпелі халықтарды ... ... ... да ... қару ... ... сай көп жаңа ... енгізді.
Ортақ мәдени-шаруашылық типінің негізінде қалыптасқан әскери іс және соғысу
жүргізу әдістерінің ұксастығы, көп ... бойы ірі ... ... ... өмір ... ... тығыз мәдени, әскери қатынастардың
нәтижесі орта ғасырдағы көшпелі түркі-моңғол халықтарында қолданған қару-
жарақтардың негізгі түрлерінің ... ... ... тайпалар
мен рулардың шеберлері қару-жарақ жасау саласында ғасырлар бойы жинақтаған
озық технологиялар мен техникалық әдістер басқаларға да ... ... ... ... ... ... ... АТАУЛАРЫ ЖҮЙЕСІ
2.1. Қару-жарақтардың қолданыс және этномәдени қызметіне байланысты
жіктелуі
Қазақ жауынгерлерінің ... ... ... - ... қару-жарағы.
Әскери құралдарды белгілейтін осы «қару-жарақ» қос сөзі ... ... ... оның ... ... ... түсінілмей, ғылыми
әдебиеттерде көбіне қару ... ғана ... жүр. Бұл қос ... ... сөзі ... іске ... ... қолға ұстап
қолданылатын шабуыл құралдарының жалпы атауы болады. ... ... ... ... ... ... ... сөзінен туындаған «қару» сөзі қолға
ұстайтын құрал деген мағынаны білдіреді.
Ал ... сөзі де осы күні қару ... ... ... ... мәнінде, оның мағынасы мүлде басқа. Махмұт Қашқари сөздігіне сүйенсек,
«йарық» ... сөзі - ... ... ... ... ... үшін
шайқасқа киіп шығатын темір сауыттардың, қалқандардың ортақ атауы. [39, ... Көне ... ... ... «йарағлығ ер» - жарақты ер,
денесіне қорғаныс сауыт киген ер ... ... ...
жарақтанды, сауыт киінді. Орта ғасырдағы қыпшақ тілінің сөздігі «Кодекс
куманикуста» да «йарық» сөзі ... ... ... ... Орыс
жылнамаларында да қыпшақтардың сауыт-дулығалары, яғни қорғаныс құралдары
«ярыки» деп ... ... ескі ... де ... түркі халықтарының
тілінен ауысқан осы түркі сөзі темір сауыт ... ... ... ... ... тіліндегі жазба тарихи әдебиеттерде де «йарақ, жарақ»
сөзі қорғаныс құралын мағыналайды. Қазақ ... ауыз ... ... да ... сөзі ... ... жалпы атауы ретінде қару
сөзінен бөлек қолданылады.
Сонымен жарақ сөзінің мағынасы былайша анықталады: «жарақ» - ... ... ... да ... ... ... ... жабдық ретінде
қарумен бірге пайдаланатын, жаудың қаруынан қорғану үшін денеге киілетін
қорғаныс құралдарының (сауыт, дулыға және т.б.) ... ... Яғни ... ... құралдары, негізгі атқаратын қызметіне қарай, ... ... ... - шабуыл құралдары, олардың қазақ тіліндегі
жалпы атауы - қару, екіншісі - ... ... ... ... ... бұл екі атау қосылып, «қару-жарақ» қос сөзі ... ... және ... асынатын соғыс құралдарының бүкіл кешенін ... ... атау ... үшін алғашқыда барлық қару шабуыл және ... ... ... ... ... адам қоғамында еңбек бөлісудің пайда болуымен бірге,
тек ... ... ... адамдардың шығуының нәтижесінде, ... ... ... ... ... ... ... қару және т.б.), аң аулауға арналған аңшылық қаруға және ... ... ... ... ... ... маңыздылығына
байланысты көшпелі халықтардың дәстүрлі мәдениетінде тек жауынгерлік қару
ерекше статусқа не болып, қоғамда көпфункционалды рөл атқарды. Сол ... ... ... ... ие болған әскери қару ... ... ... үшін қолданылатын, соғыс ісімен ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан
өзіндік төл атауы - «ер қаруы» ... сөз ... бар. Бұл атау ... ... ретінде, жай қару емес, соғыс қаруы, ... ... жеке ... (қылыш, айбалта, найза т.б.) деген ұғымды ... ... ... осы ... ... орыс тіліндегі «боевое
оружие» терминіне сәйкес келеді.
Бұрынғы кезде түркі тілінде «ер» сөзі ... ... ... ... деген
мағынаны білдіріп, атақты батыр адамдардың атына ер сөзі қосылып айтылатын,
мысалы, Ер Тарғын, Ер Көкше деген ... Ал бір ... ... ... ... оның тек соғысқа қолданылатынын және оның ... ... ... ... ... Батырларға арналған, соғыска
мінетін аттар арнайы қасиеттерді, ерекшеліктерді ... ... ... қаруды «ер қаруы» деп атаған сияқты, арнайы ... ... ... ... ... ... аттарды да қазақта
басқа аттардан бөлектеп «ер аты» деп атаған.
«Жауынгерлік қару» терминінің ... ... ... «ер ... ... ... тікелей соғысқа пайдаланатын қарумен бірге жауынгер ұстайтын
салтанатты қаруларды, түрлі әскери ғұрыптық қаруларды да ... ... ... ... ... бұл ... ер қаруы сияқты
жасалғанымен, белгілі бір әскери рәсімдерде, ырымдарда ғана ... ... ... да ... Ал ... ... терминінің көлемі
одан да үлкен (бұл сөздің мағынасы орыстың «военное оружие» сөзіне сәйкес
келеді), бұл ұғым ... ... ... жеке ... ғана ... ... ... барлық қаруларды қамтиды (қамал ... ... ... ... ... адамдардың қызметін қажет ететін ... т.б.). бұл ... ... ... ... ... ... ретінде
«әскери қару» тектік ұғым да, «жауынгер лік ... мен «ер ... ... ... ... ... өз кезегінде «ер қаlууы» тұрлік ұғым ына
қатысы тектік ұғым ... ... Ал ... жеке ... мысалы, кыныиска
өз кезегінде «ер қаруы» тектік ұғым болады, яғни бұлар бір-біріне ... ... ... ... «киім» сөздері жауынгерлік сауыттың денеге киілетінін
көрсету үшін, оның кейбір атауларының құрамында ... ... ... ... ... «киім» сөзінің көне атауы, бұл сөзден туындаған «тонанты»,
«тонымак» сөздері «кию» дегенді білдірген. ... ... ... ... ... ... ... сөзінің синонимі ретінде «темір
тон» атауы да кездеседі.
Сондықтан «тон» сөзі caуыттың жеке түрлерінің атауларында сауыт ... ... көбе ... - кө6е тон, кіреуке сауыт - кіреуке топ деп ... бұл - ... ... ... ... ерекшелік. Кейін «тон» сөзін
«киім» сөзі ауыстыруымен ... ... ... ... ... ... жарақтарының жалпы атауы ретінде қолданылатын «ер киімі» ... ... ... «Ер ... - ... ... ... киетін әскери
киімі, жауынгерлік киімі деген сөз.
«Ер киімі» атауы ғылыми термин ... орыс ... ... киілетін
қорғаныс жарағын мағыналайтын «боевая одежда» терминіне ... ... ... ... «жауынгерлік киім», «әскери киім» терминдері «ер киімі»
терминінен көлемі кең ұғымдар, ... ... орыс ... ... ... ... (жауынгерлердің басқа да киімдерін, әскери
униформаны т.б. ... ... ... ... Бұл ... ... бағынышты байланыста. Термин ретінде «әскери киім» жалпы тектік ұғым
болады да «жауынгерлік киім» оған ... ... ... ал «ер ... ... да, ... киім» өз кезегінде оған тектік ұғым болады, ал ... ... ... ... жеке жарақ түрлеріне - caуыт дулығаларға
тектік ұғым болады.
2.2. Қару-жарақ ... ... ... ... даму ... ... тілінде тек қару-жарақтың атауы ғана емес,
олардың түрлерінің, жеке ... ... де ... ... ... тұрақталып қалыптасты. Қазақ тілінде әр ... ... ... ... ... ... бөліктерінің
атаулары бірдей болып келеді, яғни барлық қазақ қаруларының ... ... ... ... ... ... қарудың, негізгі зақым салатын бөлігі ... деп ... ... ... ... семантикэлық қатарына «басты», «негізгі»,
«бастық», ... ... ... ... «бастапқы, бастаншы»
мағыналары кіреді. ... ... ... ... ... ... «жүзі»
деп атайды, ал қарсы (артқы) жағы «сырты» ... ... ... ... деп ... Оқтың, найзаның, сүңгінін жебесінің
семсердің бастарындағы жүзінің екі жағында ... ... ... ... ... түйрейтін қарулардың басының «ұшы» бар. Қарудың басы қолға
ұстауға арналған «сапқа» орнатылады да, қылыш, семсерлердің басының төменгі
жағы «алқымы», «мойны» деп ... ... ... басы мен ... тұсы ... деп ... қарудың орғанғы тұсы - ... ... ... ... ұстайтын тұсы болып келеді.
Егер де біз бұл ... ... ... ... ... бәрі ... дене ... атауы екенін көреміз. «Жүз» деп адамның алдыңғы
бетін айтады, мысалы, «жүзі жылы ... ... ... ... көрсету».
«Бет», «қыры» - адамның бір бүйірінен қарағандағы ж ағы, ... ... ... ... «қырынан келу» дегендей. «Желке», «шүйде»,
«сырты» деп адам басының ... ... ... Ал ... ... мен ... тұсы «caғағы», мойынның ... жағы ... ... ... орта ... ... да ... сөзі мен «орта» сөзі қосылып,
тілімізде «тура ... ... ... ... ... тудырған.
Жоғарыда айтылғандардың бәрі ... ... ... тіліне ортақ
құбылыс, бұл ... және оның ... ... ... тілінде өте
ертеде қалыптасқанын дәлелдейді.
«Жүз» сөзінің мағынасын жеке алып қарастырғанда ... ... ... мағынасы кейін пайда болған, қарудың кесетін бөлігінің атауы
ретінде ... соң, ... ... ... ... кейін
қалыптасқан. Бұл сөз қарудың кесетін элементінің атауы ретінде берілгенде,
көне заман адамы үшін қарудың осы бөлігінің кесетін ... ... ... ... жағы ... көрсету, алдыңғы жағы болғанда ең мәнді,
айырықша ... жағы ... ... ... ... Ол үшін мифологиядағы
ең әмбебап тәсіл - антропоморфтық ... ... ... Бұл ... ... тұсын ең мәнді элемент ретінде антропоморфтық ... ... ең ... ... - адам жүзі (адам басының алдыңғы
жағы) ұғымы арқылы мәндеу қару жүзінің түпкі семантикалық мәнін айғақтайды.
Бұл ... ... мәні ... алдыңғы жағын белгілеу екенін оның адам
басының артқы жағын ... ... ... ... ... оппозиция түрінде қатар қолданылуы да ... ... ... атауларының қолданылуына қатысты да осыны айтуға болады. Яғни бұл
қару бөліктерінің атауларында оларды заттың қай жағы ... ... ... ... ... ... ... алынған.
Ұлттық дүниелерді номинациялау процесінің негізінде халықтың дүниетанымы,
оның діни, идеологиялық тағы басқа да көзқарастары ... ... [29, ... Қару ... ... бұлай аталуының негізінде де түркі
халықтарының көне замандағы дүниетанымы жатыр. Бұл көне ... ... үш ... тік, төрт бөлікті көлденең құрылымдардан ... ... ... ... әлем үш ... ... (аспан, құдайлар
дүниесі), ортаңғы (жер беті, адамдар, жануарлар дүниесі) және ... ... ... ... ... ... құралады. Көлденең
бойынша (көлденең бағытта) әлем төрт ... ... төрт ... Бұл әлем ... тернарлық құрылымы көшпелі халықтарда өте
ерте ... ... ... үш ... космостық моделді скиф-сақтардың
мифологиясында кездестіреміз. Мифологиялық космостың кеңістіктікуақыттық
моделі оның белортасы ... үш ... ... ... ... ... арқылы бекітіледі. Көне мифтерде осы кіндік ... ... ... (символдар) қалыптасты. Ол символдардың негізгісі - барлық
халықтардың көне ... ... ... ... бейнесі. бұл ағаш әлемнің
үш дүниесін, төрт тарабын жалғастырып тұратын алып ағаш ретінде түсініледі.
Әлемдік ағаш ... ... ... ... да, үш дүниені
жалғастыра тік жоғары бағытталған. ... ... ... тік
багьггғалған заттардың бәрі сакральды болып, әлем ағашына изоморфты (ұқсас
бейне) болады да, тік ... ... бәрі ... ... ... ... бақан, адам денесі т.б) әлем ағашының алпоморфы (орнын баса
алатын рәміз) саналды. Ағаш ... ... тік ... қару ... мәдениетте әлемдік ағаштың символына айналып, ол да әлемдік ... ... ... ... ... ... ... (әсіресе айбалта, найза, ғұрзі сияқты ғұрыптық мәнде қолданылатын
қарулардың) басындағы өрнектер - «әлем ... өмір ... ... ... ... сабы да ... ... діңі ретінде (сап көбіне ағаштан
жасалатынын да ескеру керек) сол мәндес өрнекпен әшекейленген.
Түркі халықтарының дәстүрлі дүниетанымында материалдық ескерткіштердің ... осы бір ... әлем ... ... бұл тұрақты құрылымдық
конфигурацияның бейнелеудің әртүрлі әдістері, яғни ... ... ... ... ... конструкциялаудың жолы. Осы
тұрғыдан алғанда дәстүрлі мәдениетте барлық материалдық ... ... ... ... өзара байланыстылықта және өзара теңділікте болды. ... ... ... ... ... ... кодтық жүйелермен
беріле береді, сондықтан әлемнің бұл кеңістік-уақыттық моделінін, түркі
халықтарының дүниетанымында заттық та, ... та, ... ... бар. Адам орғанизмін әлем картинасын бейнелеуге модель ... кез ... ... ... ұқсату - антропоморфизацuялау
архаикалық мәдениеттің басты ерекшелігі. ... ... сана үшін ... ... ... жасаудың ең көрнекті моделі болатын. Түркілік
мифологиялық дәстүрде адам ... ... ... ... ... ... ... төмен деген ұғымдармен және дүниенің төрт
тарабымен сәйкестендіріледі. Үш бөлікті тік ... екі не төрт ... екі) ... горизонталь құрылымнан тұратын ... ... ... ... ... де тән. ... белгілерімен түркі халықтары қоршаған дүниедегі түрлі құбылыстарды,
әлеуметтік құрылымдарды, уақыттың, кеңістіктің, ... ... ағаш та, оның ... бола ... ... ... да, яғни
біз қарастырып отырған қару да дәстурлі ... ... ... ... кодтың белгілерімен сипатталды. ... ... ... ... ... ... атаулары адамның
дене бөліктерінің атауларымен аталып, ал қару бөліктеріиіи функционалдық
қызметі, мән-маңыздылығы ... осы дене ... мәні ... және ... ... ... басы ... негізгі
функциясын анықтайтын басты бөлігі екенін және оның ... ... ... ... ... ал белі ортанғы дүниемен (адамдар
дун иесімен) ... ... ... қару адам қолында ұсталып
тұратындықтан, оның төменгі дүниемен байланыстырылатын төменгі бөлігі жоқ,
яғни қарудың төменгі ... ... адам ... арқылы іске асады.
Сондықтан қаруды сабынан, белінен ұстап, адам жұмсағанмен, қару ... тек ... ғана ... ... ... ... ... рухтардың әрекетімен де байланысты деп түсінілді.
Анатомиялық код бойынша адам денесінің алды, арты, оң мен солы ... төрт ... ... Кеңістік параметрі тұрғысынан
келетін болсақ, «жүзі» атауы қарудың бұл ... алға ... ... ... ... ... қарудың бұл бөлігінің
артқа қарай бағытталғанын, «беті», «қыры» атаулары қару ... оң ... ... ... Түркі халықтарының мифтік дүниетанымында
алдыңғы жақ шығыс тарапымен, ... жақ ... ... оң жақ ... сол жақ солтүстік тараппен байланысты. Қару да «әлемдік ағаштың»
варианты ретінде әлемнің төрт тарапымен: шығыс, батыс, оңтүстік, ... ... ... ... ... және ... қаруды соғыста ғана емес, тұрмыста
да, діни ырымдарда, ... ... ... ... өте ... ... ... бұл түсініктер көшпелі халықтарда өте ерте ... ... ... ... ... ... ... моделімен
сәйкестігін Геродот сипаттаған скифтердің семсер түрінде түсінілген соғыс
құдайы ... ... ... ... ... ... ... алтарь дүниенің кеңістік-уақыттық параметрін, төрт ... және төбе ... ... ... ... ... түсінілсе, оның
ортасында вертикаль орнатылған семсер - әлемнің кіндігінің символы ретінде
әлемнің үш зонасын, үш дүниесін жалғастырып ... әлем ... ... жаппай антропоморфизмнің нәтижесінде адамды қоршаған ... ... жаны бар ... ... ... - анимизм пайда болды. Сондықтан
қарудың да жаны бар ... ... онда ... жаны орналасады деп
түсініліп, қару жанды зат ретінде өзі де әрекет жасауға қабілетті саналды.
Мифологиялық ... ... ... онда адам мен табиғаттың, өлі ... ... пен ... ... пен ... ... пен ... пен атаудың айқын айырылмауында. Осы тұрғыдан алғанда қарудың
конструктивтік ... ... ... ... ... атауларының
түпкі мағынасы бұл бөліктердің негізгі мәнін анықтайды.
Қазақ ауыз әдебиетінде ... ... ... ... ... ... ... атауларынан басқа «киғыр» , «қырқар», ... , «сақ ... ... ... ... де ... дәстүрлі мәдениетінде түрлі объектілерді киелеудің, қадірлеудің
бір белгісі - ... ... ... өз атын атамай, оның ерекше
сипатын білдіретін жанама, жасырын атты ... ... ... ... ... ... ... жағдайын белгілейтін әмбебап әдіс.
Бұл лингвистикалық табу ескі діни наным түрі - сөз магиясына, сөз сиқырына,
зат пен ... ... ... ... ... ... ... тыйым салынған заттың, құбылыстың, іс-әрекеттің тура
атауын. адамның есімін эвфемистік ... ... ... [40, .24 ... ... аң ... ... де ауланатын аңды, ... ... ... ... атау ... ... аң ... біткенше олардың
үйреншікті аттары ұмытылып, жанама аттар пайдаланылды. Сонымен ... ... ... жүрген кезде кәсіби саймандардың, құралдардың,
қарулардың атын атауға да тыйым салынып, оларға да ... ... ... ... ... ... ... садақты - «хардазас» (отын),
«оджозыс» (қабырға), ... ... ... ... ... - «кііріл»
(тоқылдақ) деп атаса, алтайлықтар да мылтықты «қуыс ... ... ... «кестік» деп атаған. Архаикалық дәстүрде сөз белгілі бір
әрекетті тудырады деп ... сол ... ... тіл арқылы адам нақты
оқиғаның ағымына ықпал етуге тырысқан. Затты жаңаша атпен атау ... ... ... ... оның ... қасиетін жойып, адамға бағындырудың
бір әдісі болды. Осы аңшылық кәсіпке байланысты тыйымдар ... ... ... ... ... ... кәсіби шартты лексиканың
қалыптасуына ... ... бұл ... «харыстыр тіл», алтайлықтар
«пайлаған сөз» деп атады.
Сөз сиқырына сену қазақтарға да тән. Бұрынғы ... ... да ... және ... ... ... ырым ... Ш.Ш.Уәлиханов
қазақтардың жорықта жол болып, іс оң болу үшін әр ... атын ... атау ... ... «түс» дегенді «қон», «байла» дегенді
«бекіт» деп, «бие» дегенді «айғыр» ... ... деп ... [41, с. 484]. ... пен ... ... ... генетикалық
байланысты ескерсек, бұл ырымның қолданылуы түркі халықтарында жауынгерлік
жорықтың да, ... ... ... ... ... әрекет ретінде
түсінілгенін растайды. Фольклорлық ... ... ... ... ... ... өз атын атауға тыйым салынып, олардың магиялық
жанама аттары қолданылғанын көрсетеді. Әскери ... ... ... ... ... ... салу - «табу» жасау, оған жасырын, магиялық жанама ат қою
магиялық ... ... ... тағы бір ... істе ... өз атауын эвфемистік жанама атаумен ауыстырудың бірнеше
әдістері болды. Бірінші әдісі - жоғарыда ... ... өз ... ... ... ... сөзбен ауыстыру. Мысалы, кесу, қию
арқылы әрекет ететін қылышты ... ... деп ... Алтайлықтар
балғаны жанама атымен «кезинер» (кескір ... сөз), ... ... деген мағынада) деп атаса, қазақтар да аңшылық пышақты кездік деп
атайды. Келіннің пышакты жаныма, ... ... ... батырлардың
кылышты кескір, оқты сақ етер деп ... ... ... ... ... ... ... жағынан да, қолданылу қызметі жағынан да ... ... ... көзіміз жетеді.
Заттың магиялық жанама атауларын жасаудың екінші жолы - қарудың өз атауын
оның жасалған материалының атауымен ауыстыру. ... ... ... ... ... қылыш, мылтықты «берен» қорғаныс жарақтарын «шарболат»,
«берен» деп те атау.
Қазақ тілінде ... өз ... ... магиялық, құпия атауды қолданудың
үшінші жолы - қарудың өзіндік нақтылы ... оның ... ... ... ... оның ... ... ауыстырып атаудың мысалы
ретінде қылыш, семсерлердің «балдақ» (қолды тірейтін тірегінің атауы) деп,
оқтың - «жебе» (оқтың басының ... деп ... ... ... ... ... бірі - ... магияда ғүрып кезінде тұтас
заттың орнына оның ... ... Бұл ... принцип - «бөлік
тұтасты ауыстырады» принципі ... ... ... ... ... халықтардың көне молаларында жерлеу ырымында
колданылатын ғүрыптық зат - жауынгерлік ... ... ... ... ... жебелерінің, жақтың бөліктерінің) жерленуі
осы көне дәстүрмен байланысты құбылыс. ... киіз үйді ... ... ... ... деп ... ... қорғаушы магиялық зат
ретінде құстың қанатын, аңның тырнағын, тісін киімге, затқа тағу, қазақтың
дәстүрлі ... бұл ... ... аясы ... кең екенін
көрсетеді. Тұтас қарудың атауын оның ... ... ... ... ... ауыстырады» принципінің тілде, қару-жарақ атауларының
қолданылуындағы көрінісі. Бұл ... та - ... ... ... ғұрыптаудың бір белгісі.
Тілімізде бір қарудың бірнеше жанама атаумен аталуы ғана ... бір ... ... қарулардың аталу құбылысы да кездеседі. Мысалы, ... ... ... ... ... ... қолданылуын алайық. бұл сөз
қазақ тілінде кейде ... ... ... ... ретінде де қолданылады.
Түркі халықтарының тілінде бұл сөз - оқтың темір басының ... ... ... ... - ... ... ... қазақ тілінде де жебе - сүйір
ұшы. жебелік - үшкірлік. қазақтың ... ... бұл сөз ... ... ... ... ... қатысты қолданылады.
Этимолгиялық түрғыдан алғанда «жебе» атауы алғашқыда темірден жасалған ... ... ... ... ... ... ... принципі бойынша
қару-жарақтың кейбір түрлерінін, өз атауына айналып, ... ... ... ... ... қолданатын адамдардың атауын жасауға негіз
болған. ... ... ... ... қазақ тілінде «берен» сөзінің
қолданылуынан да ... ... ... асыл ... ... ... ... сондықтан бұл сөз осы материалдан жасалған қару-жарақтардың атауына
«береи қылыш», «берен ... ... ... ... ... ... ... өз атауының орнын ауыстырды және қазақ ауыз әдебиетінде осы
қаруларды ұстаушы, батыр адамның да ... ... ... ... 3 б].
Түркі тілдерінде «садақ» сөзі де бірнеше ... ... ... ... ... атауы тек жақтың атауы ретінде түсініледі, ал түпкі
мағынасында «садақ» сөзі жақтың қабының аты. Жақ ... орыс ... ... ... бұрынғы атауы да «сайдақ» қаруды салатын қабы ретінде
«садақ» сөзі ескі шағатай тілінде ... ... ... сөз ... қабы ... мағынада кездеседі. Жақ пен оқтар салынып, садақбауға
тағылған садақ пен қорамсақ жиынтығының жалпы атауы да ... ... ... ... ... ... ілді», «садақ байланды» деген сөз
тіркестері осыны мағыналайды. Кейін садақ атауы ... ... ... ... өз атауының орнына эвфемистік жанама атау ретінде ... ... ... ... сөзі ... жақтың қабы мағынасында
қолданылса, кейін от қаруы пайда болған кезде, түркі тілді ... ... кісе ... тағылған оқтың қабы – оқшантайлар да садақ деп
аталды. ... ... ... ... алтай тілінде садақ сөзімен
түбірлес саадат, саада сөздері «ұстау», «тоқтату» дегенді білдірген, яғни
садақ сөзі қаруды ... ... ... ... болу керек.
Сонымен, қазақ тіліндегі қару-жарақтың эвфемистік ... ... ... ... ... ... (атаудың материалдан
затқа, іс-әрекеттен құралға, ... ... ... ... көшуі
көрініс тапқан. Ал олардың ішкі мән-мағынасы қазақ этносының дәстүрлі
дүниетанымы, наным-сенімдері болады. ... өз ... ... ... ... ... қолданылуы магиялық сенімнен туындап, дәстүрлі
мәдениетте қару-жараққа магиялық көзқарастың қалыптасқанын дәлелдейді.
Ауыз әдебиетінде кейде қару-жарақ атауымен ... түс ... да ... ... ... ... «сары садақ», «ақ сауыт» деген сөздердегі
сияқты. Түстік сипат түркілердің көне дәстүрінде үлкен ... ... ... ... ... түс атауларының бірнеше мағыналары: тура,
ауыспалы және қосымша, қосалқы мағыналары бар. ... ... да ... ... ... ... ... әр түрлі
мағынада қолданылды.
Ақ түс. Біріншіден, түсті білдіретін «ақ» сөзі, қару-жарақтың атауында
қолданылғанда, көп ... ... оның ... ... «Ақ ... «ақ ... деп металдан соғылған жауынгерлік қару-
жарақ түрлерін айтқан. қазақ ауыз әдебиетінде де қаруға ... ... ... ... осы мағынада қолданылады. «Ақ ... - ... ... ... сауытқа қатысты айтылатын сөз. Жұмсақ материалдан
(теріден, матадан) жасалған сауыттарға бұл сөз ... Ал ... деп ... ... суық ... ... ... мақсатта
тұтастай басқа материалдан (ағаштан, сүйектен) жасалған қаруға да бұл сөз
қолданылмаған. ... өте ... ... ... ... ... қару-жарақтың атауында «ақ» сөзі оны ... ... ... ... оның сапасын көрсетеді. Жоғары сортты
болаттан - «ақ ... ... ... ... ... ақ ... нақты осы металл түрінен жасалынған сауыт пен қару (ақ сауыт», «ақ
алмас» аталды.
Үшіншіден, «ақ» ... ... ... да бар: ақ - ... ақ - асылдық, асылтектілік. Асыл болаттың түсі ақ болғандықтан,
оның үстіне ... ... ... (жалтырату, тегістеу т.б.) ... қару мен ... да ... түсі ақ болу ... ... ... түс ретінде ақ ... ... ... ... ... түс. ... көне заманнан барлық халықтарда қызыл түс қанның
түсі ретінде дәстүрлі ... ... ... ... түсі ... ... ... бұрынғы заманда қызыл (қырмызы) түс
патшалық түс саналды, себебі қызыл түс солярлық культпен байланысты түс,
биіктікті, ұлылықты, ... ... Сол ... ... нышан
ретінде батырлар, хандар ... ... ... ... ... ... ... боялатын. қару иесінің әлеуметтік түсін
белгілейтін сөз ретінде жауынгерлік ... ... ... ... ... түс ... халқының дәстүрлі мәдениетінде, әскерилермен,
жауынгерлермен байланысты ... ... ... ... ... бұл ... адамның есімінде, жеке қасиетінің сипатында, киімінде.
қару ... ... ... оның осы ... де ... Болаттын ең жоғарғы сортының түсі қызыл түс болғандықтан. Қызыл
алмас» атауында қызыл сөзі заттық түс ретінде ... ... ... ... ... ... қызыл сөзі қазақ тілінде ауыспалы
мағынада әдемі сұлу, шебер, көркем ... ... ... ... ... тіл» сөз ... мен ... көзі қызылда», деген мақалдағыдай.
Көк түс. Көк түс қару атауында оның темірден, ... ... ... «көк темір» сөз тіркесінде. Көне қыпшақтар қылыш арқылы
серттескенде, «көк ... ... ... деп ант ... көк сөзі ... ... мағынада - қаҺарлы, қайсар дегенді де білдірді.
Қара түс. ... ... түс ... қара - ... ... ... де, қарудың жай темірден жасалғанын көрсетеді. Екіншіден, қосалқы
мағынада қара сөзі ... ... ... яғни ... ... сөз. ... ... халық» - қарапайым халық. Үшіншіден, ауыспалы
мағынада «қара» сөзі ... ... ... ... ... «қара дауыл» сөз
тіркестеріндегідей.
Ала. Ала сөзі ала сапыран, ала топан, аламан, алай ... ... ... ... ... ... қару ... ала сөзі
соғыс қаруы дегенді мағыналауы мүмкін. Қазақ ... ... ... ... - бөлектеу, бірдей көрмеу дегенді білдіреді. Ауыспалы
мағынада «ала» сөзі - ... ... ... ерекше деген түсінікті де
береді. Мысалы, «мінген аты ала еді, қылшық жүнді қара еді» деп ... ... түс. ... кайыңның кабығымен капталған қарудың, қару кабының
атауында ... ... ... көрсететін заттық түс ретінде қолданылады.
Екіншіден, қазақ тілінде ауыспалы мағынада сары - көп ... ... ... ... ... «сары сүйек болған» деген сияқты. ... ... бұл түс ... осы ... да ... ... ... атауында түстерді көрсететін сөздер мынадай
бірнеше мәнде қолданылатынын көреміз:
Қару-жарақтын өзіндік заттық түсінің атауы.
қару-жарақтың ... ... ... ... ... ... ... анықтайтын атау.
Қару-жарақтың әлеуметтік белгісі ретіндегі атауы.
Түрлі қосалқы мағынадағы атау ретінде, ... ... ... ... символдық мағынасы. Бұл ауыспалы ... ... ... ... ... ... үш мәні ... сипатымен, соңғы екі мәні
ғұрыптық ... ... ... дәстүрлі мәдениеттегі түстердің
символикасы мен жүйеленуі оның ... ... ... ... ... ҚАЗАҚТЫҢ ДӘСТҮРЛІ ҚАРУ-ЖАРАҒЫ
3.1. Қазақтың жауынгерлік қару-жарақтарын классификациялау жүйесі
Қазақ тілінде адамға қатысты қолданылатын «ер» сөзінің екі ... ... 1) ... еркек жынысты адам; 2) батыр, қаҺарман, ер жүрек, жауынгер
кісі. Көне түркі ... ... ... ... де, XIV ... ... де «ер, ... сөзі батыр, жауынгер деген мағынаны білдірді
[28, 44-б.]. ... ... ... Ер ... Ер ... ... сөзі, Қобыланды батыр, Алпамыс батыр есімдеріндегі сияқты, «батыр»
сөзінің ... ... ... ... ... ... сөзі қолданысқа кейін ... ... ... ... ... сөздерін ауыстырды. Ал «қару» - соғыста қолданылатын
жауынгерлердің шабуыл құралының атауы. Соғысқа, әскери іске ... осы ... ... «ер ... ... сөз ... ... әскери термин ретінде,
жай қару емес, ... ... ... ... ... жеке ... айбалта, найза т.б.) деген үғымды білдіреді. бұл сөз тіркесінде ... ... екі ... ... ... Бірінші - жалпы еркек адам
емес, тек жауынгер, әскери адам ғана ... ... ... ... -
күнделікті тұрмыста емес, тек соғыстқа ... ... ... ... ... баспасөз беттерінде әр түрлі авторлар «бес кару» бірнеше
құралдарды, садақ, ... ... ... ... ... ... ... жатқызып жүр.
Қамшыны батырлар ғана емес, атқа мінген әр адам (әйел, ... жас, ... мал ... бәрі ... ... ... ... және мал санатында
есептелген құлдарды ұру үшін ... ... да, ... ... ... ... ... қамшымен дүре соғылатын. Сондықтан көшпелі халықтарда,
оның ... ... да ... ... ... оны малға, құлға немесе
қылмыскерге теңеумен бірдей болды. Қамшыны құлға, қылмыскерлерге ... ... ... ... ... ... де ... Шайқы Шақиқ
Балхи өзінен ақыл-кеңес сұраған халиф Харун ар-Рашидқа былай дейді: "О,
мұсылмандардың әміршісі! Ол ... ... ... ... әділдікте ұстап
отыру үшін үш зат ... ... ... және қамшы. Байлықпен ... ... ... ... ... сен ... езушілерді құртуға
міндеттісің, ал күнахарларды камшымен жазалауың тиіс ... » [43, с.399].
Көне грек ... ... ... ... ... ... бір аңызында
да осы түралы айтылады. Елу жыл бойы жорықта жүрген скиф жауынгерлері еліне
қайтып келе жатады. Ұзақ ... бойы ... ... ... әйелдері
өздерінің соқыр құлдарымен тұрып, олардан бала туады. Скиф жауынгерлері
елдің шетіне жеткенде құлдан туған, ... ... ... елге ... ... Ұзақ ... скифтер оларды жеңе алмайтын болған соң,
айқасты тоқтатып, өзара кеңес ... ... бір ... қарт жауынгер
мынадай кеңес берген екен: «Ей, скиф жауынгерлері, осы біз не істеп ... өз ... ... ... ... ... соғысқан соң, олар
өздерін бізге тең санап, азат адам санап жүр, сондықтан жеңіліс бермейді.
Біз найза, ... ... ... қамшы алып шығайық, егер біздің
қару орнына қамшы алып ... ... олар ... құл ... ... оны мойындап, қарсыласуға шамасы жетпейді». Скифтер бұл
кеңесті мақұл көріп, құлдарға қамшы алып ... ... ... құлдар
сескеніп, айқас түралы ұмытып, қаша жөнелген екен. Міне, бұл аңызда ... ... қару ... ... ... құрал ретінде қолданғаны
анық айтылған, оның осы мәні ... ... ... өздерінің құл екенін
есіне ... ... ... ... ... дурыс
түсінбегендіктен, Ресей ғалымы А.П.Бородовский бұл аңызға сүйеніп, скифтер
қамшыны соғыс қаруы ретінде қолданған деп ... ... ... Бірақ өзі
аналог ретінде Ертедегі Спартада да құлдар көтерілісін ... ... ... ... басқанын, яғни құлдарға қару емес қамшы
қолданғанын мысал қылып келтіреді. Дәстүрлі қоғамда затты ... ... мәні ... ... ... ... мен ... үшін
құлдарды өздеріне теңеп, олармен қару алып соғысу қаншалықты мүмкін ... ... тең, ... ... ... ... жұмсау соншалықты мүмкін
емес. Қазақтарда да қамшы әскери қаруға жатпайтының ХІХ ғасырда Ш.Уәлиханов
та жазып кеткен. Шығыс бейнелеу ... де ... ... ... ... ... кездеспейді. Әрине, адам өзін-өзі қорғауда немесе кісі
өлтіруге тұрмыстық затты да, егіншінің, ... ... да, ... ... да пайдалана беруі мүмкін, бірақ та әр ... істі ... ... тек кәсіби құрал ғана сипагтайтынын ескерсек, малшы құралы - қамшыны
ер қаруына жатқызу қателік.
Барлық ... ... ... ... ... кезінде батырлардың
жекпе-жек айкастары 5 қару түрімен ... - ... ату, ... ... мен шоқпарласу түрінде өткен. Ертедегі ұлы жиын-
тойларда да осы қару ... ... ... ... Қару ... жекпе-жек сайысын өткізу мүмкіншілігі - ер ... ... ... ... уақытқа дейін ... ... ... ұйымының құрылымын
сипаттағанда, негізінен әскердің ондық жүйемен бөлінуі ғана айтылды. бұл _
әскери ... ... ... ... ягни ... ... ... замандағыдай, бұрын ғы кездерде де көшпелі халықтардың әскерінің
құрамы қару түрлеріне қарай ... Әр ... жете ... ... ... найэашынар, кынышкерлер, айбалташылар,
шоқпаршылардан тұратын әскери бөліктер, қосындар құрылған. Мысалы, «Манас»
жырында қырғыз, қазақ және ... ... ... ... мың ... 20 мың ... ... 30 мың мылтықшылар қосыны, 5 мың
гурзішілер қосыны, 15 мың найзагерлер қосыны және 15 мың ... ... ... [44, ... ... ... батырлардың жекпе-жегі ғана ... ... ашық ... ... оның ... осы ... ... қолдануға құрылды. Ұрыс алыс қашықтықтан ... ... ... аттары шығынға ұшыраған жау әскерімен жақын қашықтықта
бетпе-бет айқаста найзаласумен жалғасты, одан әрі ... қоян ... ... ... ... ... ... секілді тәсілдерге
көшетін. Күштің ... ... ... қаша ұрыс ... ... келе ... ... қарай садақ атуға көшіп, ... ... ... Бұл ... тактика барлық түркі-моңғол халыкғарына ... ... ... ... ... ... бес қару түрін айқаста
қолдану мүмкіншілігін ескеріп, соған ... ... ... аманаты» атты
ортағасырлық жазба ... ... ... ... ... жау
әскербасыларының санын біліп, оған өзінікін ... қоюы ... ол қай ... ... олар садақкерлер, найзагерлер немесе семсермен
қаруланғандар бола ма, ... ... ... ... ... ... [44, с. 152-153]. Әскери тактикаса негіз болу - ер қаруының ... ... ... ... ... бөлікгер құратын, әскери
тактиканы анықтайтын қарулардың ішінде де қанжар мен қамшы жоқ.
Соғыс қаруының тағы бір ... бұл - ... ... ер қаруы
ретінде олармен жоғары дәрежелі ... ... ... әр ... мағынада қолдану. Әдеби ескерткіштерге және алуан өнер
жәдігерлеріне сүйенсек бұл ... ... ... ... ... ... ... таққа отырғанда, қазақ хандарын ақ киізге
көтергенде ... ... не ... ... ... ... дәрежесін
алғандарға корольге семсер таққан, Шыңғысханның кешіктендері (жеке ұланы)
«қылшан ұстаушылар» деп аталған, оғыздарда жақ ... ... ... ... жеке ... ... бөлігі белгі ретінде жақ ... ... ... ... ... ... «үзеңгішілерінің», орыс
патшаларының жеке күзетшілері лауазым белгісі -айбалта. Шоқпар-қазақ
атамандарының, ... ... ... ... ... ... қолбасылары
да, дәреже белгісі ретінде, шоқпар ұстайтын. Байрақ, шашақ тағылған найза -
көп халықтарда әскербасылық белгі. Мұнда да әскери ... ... ... ... бесеу екенін көреміз: семсер (қылыш), найза, айбалта,
шоқпар және садақ. Әскери дәрежені бейнелейтін қарулардың ішінде де ... ... ... әр ... ... ... ... формасын тура қайталайды, яғни сол ... ... ... ... үлгісі. Қанжарды күнделікті тұрмыста хан
да, қара да, батыр да, малшы да, ер де, әйел де, бала да ... ... ... ... ... үйде т.б. ... ... «ер қаруы - бес қару» сөздерінің астарында көшпелі халықтарда ертеден
қалыптасқан, көшпелілердің жауынгерлік ... ... ... жатқанын көруге болады. Тілдік ... ауыз ... ... қазақтардың (жалпы көшпелі түркі халықтарының деуге
болады) ... ... бұл ... ... ... ... береді.
Қорғаныс жарағының жүйеленуі. Жауынгерлердің әскери құралының ... ... ... - жарақтар. бұл кагегорияға адамның денесін қарудан
сақтайтын бірнеше заттар тобы ... ... - ... ... ... ... ... олардың қазақ тіліндегі дәстүрлі атауы - «ер киімі».
Ер киіміне ... 1) ... ... кеудені қорғайтын жарақ түрі -
сауыт, ... ... ... 2) ... ... ... жарағы -
жауынгерлік бас киімдер: дулығалар, темір қалпақтар, жауынгерлік ... ... ... ... ... - жеңсе, белдемше, тізелік, балтырлық.
Арнаулы қорғаныс жарағы ретінде олар киімді әр ... ... ... әдісі
арқылы дамып, пайда болған, сондықтан бұл жарақ түрлерінін конструктивтік
элементтері киім бөліктерінің формаларын қайталайды, ... ... ... жарағының екінші түрі қолға ұстап қолданылатын жарақ -
қалқан.
Қазақтың дәстүрлі жүйесінде ... ... ... оның ... ... тәсіліне байланысты, ал қорғаныс жарақтары
атауларының барлық түркі халықтарында бірдей ... бұл жүйе ... ... ... Ер ... ... сауыттардың қорғаныс қасиетін
қалыптастыру әдісіне қарай бес түрі бар. Олар - «көбеілі сауыт» ... ... ... немесе «кіреуке», «берен(гілі) сауыт» немесе
«берен», «қаттама сауыт» немесе «қаттау», ... ... ... Басқа сауыт үлгілері - осы бес негізгі түрінің түрленуі ... әр ... ... ... ... үлгілері. Бұл атаулар
сауыттардың қаттап, кіреукелеп, көбелеп т.б. ... ... ... ... ... ... әр ... жолымен күшейту
әдісі арқылы пайда болғандықтан қазақ ауыз әдебиетінде «тон» сөзі сауыттың
синонимі ретінде ... ... ... ... ... ... ... тон» деп атала береді. Бұл ерекшелікке байланысты түркі тілінде киім
атауы тек сауытқа ғана емес, жауынгерлік бас киімге де ... ... ... атаулары оның формасы киім формасын қайталайтынын
меңзейді, ... ... ... үлгілері сырт киімдердің әр түрінің
конструкциясын қайталауына қарай сауыттарды ... ... ... ... ... «қамзол пішіндес», «күртеше пішіндес» және
«кеудеше пішіндес» деп, бес түрге бөлуге болады. Шапан пішінді ... ... ... ... да, ... ұзын не ... болып келеді.
Бешпент пішіндес сауыттардың жеңі шынтаққа дейін ғана ... ... ... ұзын ... ... ... жағалы болып келеді. Сырт пішіні қамзолға
ұқсас сауыттар жеңсіз, ... ... да, ... ұзын ... ... ұзын жеңді, бірақ етегі қысқа болады. Кеудеше пішінді сауыттар
жеңсіз, белге дейін ғана ... ... ... де, ... не жағасыз болады.
Әр сауыт түрінің жасалуына, қолданған материалына қарай сыртқы пішінің ... ... ... ... үлгісі, немесе жеке үлгілері ғана қолданылуы
мүмкін.
Сауыттарды «тон» деп атағаны сияқты, түркі халықтарының тілінде ... ... де ... ... «темір қалпақ», «жез телпек» деп аталуы
олардың да бас ... ... ... және т.б. ... ... болғанын растайды. Бұл генетикалық ерекшелік олардың ... ... олар ... ... ... бас ... атауын ғана
емес, формасын да ... оның ... ... ... ... ... өзгеріп отырды. Жауынгерлік бас киімдердің
конструктивті элементтері де бас киімнің бөліктерінің ... ... бұл ... жарақтары тұтастай металдан жасала басғағанымен, сыртқы
формалары конструкциялық тұрғыдан ... ... бас ... ... сәйкес келетіндіктен, бұл сәйкестік олардың атауларында
көрініс тапқанын ескеріп, формасына байланысты ... бас ... ... «бөрік пішіндес», «күләпара пішіндес» және «телпек
пішіндес» деп негізгі төрт түрге бөлуге болады.
Жауынгерлік бас ... ... ... осы төрт ... ... ... бар: ... пішіндес дулығалардың төбесі биік, үшкір
немесе сопақ болады, кейде қалпақтікіндей ... ... ... ... ... төбесе дөңгелене келген, онша биік болмайды, кейде бірнеше
бөліктерден құралады немесе тұтастай соғылады. ... жеке ... ... ... ... ... ... тұрады. Күләпара пішіндес
дулығалардың төбесе онша биік емес, оның ... ... ... ... пішінді жауынгерлік бас киімнің төбесі аласа, бастың үстіңгі
жағын ғана жауып түрады.
Қорытындылайтын болсақ, қазақтардың жауынгерлік қару-жарақ ... ... ... ... ... Бұл жүйе ... әр ... өз орны, қызметі, ерекшелігі, қолдану жолы ... Көне ... ... ... ... ... ... халықтарына ортақ бұл
жүйе XVII-XIX ... ... ... ... өмірінде көп өзгермей
қолданылып келді.
3.2. Ер ... ... мен ... ... ... ... ... садағының даму барысында қалыптасқан
соңғы ... - ... ... бір ... Жақ ... ... бөліктен тұрады: серпінді етіп ағаштан, сүйектен ... ату ... ... бөлігі - «адырна», оған керілген, оқты тіреп
қоятын жібі - «кіріс».
Фольклорлық деректерде кездесетін «қайың садақ», ... ... ... ... ... жақ ... қолданылған ағаш түрлерін көрсетеді.
Ал қайыңның қабығымен қапталған, сарғайған түсіне ... ... ... садақ» атаулары бар. Кейбір адырна ... ... ойық ... ұшы ... болу ... әдетте мүйізден бөлек жасалып
орнатылған. Кіріс ... ... үшін ... иіні мен ... ... сүйектен істелген қорғағыш элемент болады, ол «тобыршак» ... ... осы ... ... аталуы, мал аяғының буынындағы
тобықтың орналасуына ұқсасты ғынан болса керек. «Тобықтың» кішірейтіліп
«тобыршақ» ... ... - ... ... ... ... болады. Жақтың бұл элементін көбіне малдың сүйегінен (мүмкін
тобықтан да болар) жасаған. Адырнаны ... ... ... бұрында
барлық түркі-монғол халықтарына ортақ болды.
Жақтың кірісі жібек жіптен, малдың шегінен немесе ... ... ... ибн ... «қазақтар кірісті қойдың шегінен
жасайды», - деп жазады [28, 103-б.]. ... ... бір ... мықтап
бекітіліп, екінші басына жақты кейде босатып қоюға оңай болу үшін ұшы ... ... ... ... оқтың табаны тіреліп қойылатын түсі жібек
жіппен оралған.
Қазақтар жақты өздері де жасаған, басқа халықтардан да сатып алып ... ... ... ... жақтар бүкіл Шығыста өте ... ... бұл ... ... «бұқаржай. деп атады. Жақсы
жақтың құны бұрынғы кездерде қаншалықты қымбат тұрғанын батырлар жырларында
кездесетін «адырнасын атқа алған», ... атқа ... ... «он атқа ... сөз ... байқауға болады.
Қазақ жақтары профиліне байланысты екі топқа бөлінеді. ... ... ... ... ... пішінді жақтар, олардың иіндері бірден белінен бастап
дөңгелене иілді. Бұл жақтардың иіндері керілмей, бос тұрған кезінде ... ... ... жатады. Жақтың екінші тобы – сигма пішінді жақтар,
оның иіндері керулі түрғанда белінен алға шығып ... ... бұл ... бос ... кері ... ... ... ягни кері серпінді жақ.
Адырнаның иілу түріне сәйкес қазақ жақтарының екі түрі кездеседі. ... аз ... ... ал ... ... ... ... келеді. Бұл
жақтың адырнасының ату күшіне, серпініне байланысты болды. Қатты ... ... ... ... болды, оның пішіні скифтік садаққа ұқсайды,
ал аз иілген садақтың ұзындығы көп ... оның ... ... ... ... болады.
Бастарының пішініне сәйкес қазақ жақтарының екі типі бар. ... ... бас түзу ... ... де, ... ... басы дөнңгеленген пішінді
болды. Садақ бастарының бұл екі типі сигма пішінде жақтарда да, ... ... да ... ... береді. Әр түрлі жақтарда адырна
бастарының ұзындықтары да әр ... ... ... ... ... ... ... да, асимметриялы да үлгілері
бар, бірақ ең көп қолданылғаны ассиметриялы жақ ... ... ... ... ... басының формасы, оның ұзындығы, иіні әр ... ... ... ... ... ... типтік үлгілері мен
нұсқалары болды. қазақ жақтарының барлық типтік үлгілері мен нұсқаларының
бейнелері ... өнер ... ... болады.
Жақтың жеке жасалып, атылу арқылы жарақат салатын элементі - «оқ».
Оқтың түрлі материалдан жасалып, ... ... ... ... ... жебе бекітілетін бөлігі - «сабы», оның ортасы «белі», саптың жебе
бекітілетін жағы ... деп ... ... ... ... ... сапқа
орнатылатын «ұңғысыl» не «жетесі» болады. «Адырна» атауы сияқты оқтың ... ... ... - ... сөзі де ... ... оқтың өз
атауының орнына қолданыла береді. Оқтың сабын ағаштан (қайыннан, ... ... ... ... ... ... жеңілдігі беріктігі
маңызды болғандықтан, оны жауынгерлер өздері жасаған, қазақтың «ата көрген
оқ жанар» деген мәтелі ... ... ... ... әдетте ашық жерде, күннің
астында өскен ағаш пайдаланылды. Жонылған оқтың ... ... ... су
өтпес үшін майға бөктіріп, қайыңның тозымен орады. Кейде оқ жеңіл болу үшін
оқтың сабына қамыс та ... ... ең ... тобы - металл жебелі оқтар. Металл жебелердің
бірнеше типтері бар. Бұл ... ... типі - ... ... екі қырлы
жебе, қозының жауырынына ұқсас формасына байланысты қазақтар жебенің бұл
типін «қозы. жауырын» деп ... ... ... типі - ... ... ... үшкір жебе.
Қолданылуына байланысты оны қазақтар «сауыт бұзар» немесе «көбе бұзар» деп
атаған. Бұл жебе типінің төрт ... және үш ... ... ... ... оқты қазақ батырлары көбіне жекпе-жек атыста қолданған.
XVIII-XIX ғасырларда қазақтарда темір жебелердің үш бұрышты жалпақ ... ... ... ... ... үш ... ... екі қыры ойыс болып
жасалған, сондықтан атылғанда қатты айналып ұшатын жебе сияқты бірнеше жаңа
типтері қолданылды.
Қазақтар металл ... ... ... ... ... ... де қолданды. Басы жұмыр болып, ағаштан, мүйізден және сүйектен
жасалған жебелі оқтарды қазақтар «доғал оқ» деп атаған, оны ... ... ... ... ... құлату үшін қолданған. Мысалы, «Ер Тарғын»
жырында қарт қожақ батыр жекпе-жекте жас батыр Тарғынды ... ... оның ... ... осындай доғал оқпен атып, күлпарша қылып
уатып тастайтыны айтылады [45, т.1, 278 б.]. ... ... ... ... ... ... беру үшін ... «ысқырғыш» жебе. Жебенің бұл ... ... іші қуыс ... ... ... ... ... оқ
ұшқанда дыбыс шығаратын тесіктері болды.
Оқ жақсы ұшу үшін оның сабының төменгі жағына ... ... ... «қанаты» деп атайды. Қазақ оқтары екі, үш, төрт қанатты болып келеді.
Оқ ... ... ... күшігеннің қанат қауырсынын қолданған [41,
с.465]. Осы ... ... ... ... ... ... ... жүнді оқ», «сары жүнді оқ» деген атаулары кездеседі. Кейбір
жазба деректерде аққудың қанатын да қолданғаны ... ... ... ... ... ... болу үшін ... ойық жасалды, оның
іші әдетте қызыл түске боялып қойылды. Оқтың ... ... ... ... ... орнатылған. Оқтың сабының түбі жарылмас үшін тарамыс жіппен
буылып, жыланның ... ... ... әр ... типтері аузының, түбінің формасымен. жалпы
пішінімен айырықшаланады. Қорамсақтын әр ... ... ... ... бедерлеу әдісімен әшекейленген және шеттері күміс қақталған металл
жапсырмалармен әшекейленген ... ... ... ... ... 56-62 см. ... болып келеді. Бірақ пішіні
төргбұрыштылау қысқа ... түбі ... ... ... та
кездеседі. Мұндай типтегі қысқа корамсақ түркі-монгол халықтарына ортақ
форма болды.
Қызметі әр ... ... ... ... салу үшін ... ... екі ... жасалды. Ол үшін негізгі қабының сыртына ... ... ... ... орта ... қиық жасалып, кейбір жебелер сол
жерден сыртынан салынған.
Батыс Қазақстандағы құлпытастың бірінде ... ... бір ... Оның ұзын ... үшбұрыш формалы, жартылай ашық жасалған ұзын
ауызы бар және оқтар оған жебелері ... ... ... ... ... ... әдісі, оқтың салыну тәсілі орта ғасырларда түркі-
моңғол көшпелілері қолданған, қайың қабығы - ... ... ... ... Бұл ... түрі ... тоз қылшандардан кейінгі
тері корамсақка ауыспалы көне форма болу керек.
Иконографиялық мәліметтер ... ... ... жақ пен ... ... да болғанын растайды. Тек қызметімен ғана емес, өзінің формасымен де
бұл жабдық байырғы көшпелілер - сақ, ... жақ пен оқты ... ... ... оның ауыз тұсы иілген жақ сиып тұру үшін кеңейтіліп
жасалды, кейбіреуінің ... ... ... ... матадан қабы болған.
Оларға оқтар жебесі төмен немесе жоғары каратыла салынған.
Қазақ эпостарында ... ... ... жиі ... Орта ғасырларда
көне Бұлғар ... ... ... тері өндірісі жақсы дамығандықтан,
өңделген тері және ... ... ... ... ... ... ... қарай бұл жұмсақ өңделғен терілер басқа халықтардың ... ... ... Бұл сөз ... ... сөзі - былғарыдан
жасалған жақтың қабының ... ... ... үшін қорамсақ пен садақ арнаулы
қайыс бауға тағылды да, ол «садақбау» деп ... ... ... ... ... кесу қаруы басының ұзындығына,
соған байланысты қолданылуына сәйкес екі бөлімге бөлінеді. Бірінші бөлімге
басы ұзын жауынгерлік кесу ... ... ... ... қару ... басы қысқа кесу қаруы кіреді.
Басы ұзын кесу қаруының негізгі үш түрі бар. Басы екі ... түзу ... кесу ... ... түрі ... деп аталады. «Семсер» арабтың
«шамшир» сөзінің өзгерген ... бұл атау ... ... тіліне ислам
дінімен бірге кірген. Шығыста ... ... ... - ... ... атауы ретінде қолданылады. Кейде қылышты
«семсер» деп атау қазақ ауыз ... де ... ... ... ерекше қызметі бар негізгі үш конструктивтік бөліктен
тұрады. қарудың кесу-шабу-түйреу арқылы жарақат ... ... ... ... - «басы», ал қаруды қолға ұстауға арналған ... деп ... ... басы мен ... ... ... орналасқан,
қылыштасқанда қарсыластың қаруын ... және ... ... тіреу
болуға арналған элементі - «балдағы». Қылыш басының негізгі ... ... ... ... түзу жері «алқымы», кесетін жағы -
«жүзі», қарсы жағы - «сырты», қылыш басының түйреуге арналған жері - ... ... ... - ... деп ... бірінші типінде басының бойымен түзу орналасқан семсер сабының
көне ... ... ... ... ... сабы жүзіне қарай сәл
қисая ... Бұл орта ... ... ... ... кесу
мүмкіншілігінің арта түскенін ... бұл ... ... ... әр ... ... Ортағасырлық
семсерлердің саптарының, балдақтарының бұл формаларында көне түркілер
семсерлерінің сабы мен ... ... ... ... болады,
бұл олардың арасындағы тарихи-генетикалық байланыстың куәсі. Екі типті сап
формасы мен әр түрлі ... ... ... XV-XVII ғғ.
семсерлердің форма ... ... ... ... ... ... ... дейін көшпелі халықтарда семсер қылышпен бірдей қолданыста
болған, кей жағдайларда ... ... (хан, ... ... қылышты да, семсерді де бірдей асынып, ұрыс кезінде оларды қатар
пайдаланған.
Кесу қаруының екінші түрі - басы бір ... ... ... ... қарай
қайқы болып келген қылыш. Қазақ қылыштары басының кайқылығыиа, ... ... ... және балдағының формасына ... ... ... негізгі ерекшелігі басының қайқылығы болғандықтан, қазақ
қылыштарын бастарының ... ... үш ... ... ... ... ... жататын қылышта басының қай қылығы аз, түзулеу
болады да, қайқылануы өне ... ... ... ... ... екінші
тобы - басының қайқылығы орташа қылыштар. Бұл қылыш басының алқымы түзу
болады да, ... орта ... ... ... ... ... өте қайқы қылыштар кіреді. Қазақтар мұндай қылыштарды ... ... [41, с.464]. ... ... ... алқымынан басталады,
сондықтан кесу күші жоғары болды. Мұндай кескір қылыштарды ... ... ... басқа елдерден, басқа халықтардан да сатып алып ... өте ... ... ... ... иран ... тән болды,
сондықтан қазақ жауынгерлері кескір ... ... ... да ... ... ... осындай аспахан (исфахан) қылыштар айтылады.
Асыл қылыштардың ерекше түрін шығыс халықтары, ... ... ... ... деп атайды. Зұлпықар (арабша Зу-ә фикар - «жасын» деген сөз) -
Әзірет ... ... ... ... ... әрі ... баласы,
төртінші халиф Әлі ибн Әбу Тәлібтің) аты аңызға айналған қасиетті екі басты
қылышыньің есімі. Шығыс бейнелеу өнерінде Әзірет Әлі ... осы екі ...... ... Бұл аңызға айналған қылышты қасиеттеу,
оған еліктеу барысында мұсылман Шығысында ұшы екіге айырылатын қылыш ... ... да, оны ... деп ... ... зұлпықар қылыштың екі типі
болды: бірінші типінде ... басы ... ... ... екінші
типінде қылыштың ұшы көлденеңінен екіге бөлінеді. Сондықтан Шығыс ... ... ... ... зұлпықардың осы екі типі ... ... ... қылыштар Шығыста өте жоғары бағаланған. Зұлпықар
қылыштарды қазақ жауынгерлері де қолданды. Сонымен ... ... ... ... ... ... қазақ ауыз әдебиетінде асыл қылыштың
эпитеті, теңеуі ретінде де қолданылады.
Кейбір ... ... ауыр болу үшін басы ... ... ... ... ... шығыңқы тұрған жотасы болған, оны «жалманы» деп
атаған. Жыраулар шығармаларында ... ауыр ... ... ... ... батырлары бұл қылыш түрін өте ... ... ... ... ... ондай үлкен, ауыр қылыштарды жауынгерлер
қынсыз, жалаң ұстаған. ... тек ... ... ғана ... ауыр
болғандыктан оны иыққа қойып алып жүрген. Аадаспандар - ... ... ... бұл қылыштардың сақталған үлгісі жоқ, оның ... ... тек ... ... ғана ... болады.
Қазақ ауыз әдебиетінде қаруды кейде жасалған материалын сәйкес «ақ берен»
(көк берен), «ақ ... не ... ... деп, немесе әшекейленген балдағына
қарай «алтын балдақ», «ақ балдақ» (көк ... деп атай ... ... ... зерттеушілер жазып жүргендей қылыш типінің атауларына жатпайды, бұл
қаруды киелеуден туындаған қылыштың эвфемистік жанама атаулары.
XVIII-XIX ... ... ... ... ... деп ... ... келген, балдақсыз кесу қаруын қолдана бастады. Қазақ сапысы ғылыми
әдебиетте «Орта Азиялық шашка» немесе «қоқан шашкасы» деп ... ... ... От ... ... болуымен кесу қаруын қолдануда ұрыста қағысу
тәсілі қажетсіз ... тек ... ... ғана ... ... жаңа түрін туғызды. Орта Азиялық шашка - сапы да, Кавказ шашкасы
сияқты, жаяу әскер қолданған үлкен ... ... ... ... болу керек.
Орта Азия, Иран бейнелеу өнері ескерткіштерінде белінде осындай ... ... ... ... ... ... ... кездестіруге болады.
Қазақтарда сабының, жүзінің формасы ... ... ... деп аталатын
үлкен пышақ түрінің болғанын Ш.Уәлиханов жазып, суретін берген болатын [41,
с.464].
Қазақ сапылары ... ... ... екі ... ... ... жататын сапылардың басы түзулеу болып ... ал ... ... басы ... түзу ... бас жағы қайқылау болады. Сапылардың
сабының формасы ... ... ... ... ... ... Бірақ
бекітілу тәсіліне қарай саптың екі нұсқасын айыруға болады. Сапы ... ... ... ... түзу ... ... ал ... екінші
нұсқасы жүзіне қарай сәл қисайтылған. Қазақ сапыларының ... ... ... сап ... ал екінші топтағы сапыларда саптың екі нұсқасы да
кездеседі. Қазақ сапылардың ұзындықтары әдетте 87-97 см. ... ... ... семсерді «кынап» деп аталатын арнаулы қабына салып белге
тағып алып жүреді. ... ... ... ... ... не ... бауы - ... деп аталды. қылыш, семсер, сапылардың қынабы
ағаштан жасалып, сыртынан түрлі материалмен қапталды.
Қынаптың аузында ... ... ... ... тұратын мойнағы, қылышбауды
тағуға арналған ... бар ... ... ... ... ... сияқты қосымша конструктивтік элементтері болады. ... бұл ... ... ... әшекейленіп көркемделді. Қылыш
қынаптары қапталған материалына ... ... ... және ... үш ... ... жүзді кесу қарулары. Бастары қысқа кесу қарулары - қанжар мен пышақ
көмекші ... ... ... - басы ... екі ... бір ... ... арқылы жарақат салатын суық қару. Қазақтарда осындай қанжарларға ұқсас
кесу ... бір ... ... ... ... деп аталған
[41, с. 464]. Ш.Уәлиханов бұл қаруды «жартылай ... ... ... ... ... араб ... ... сөз екенін, ал көшпелі түркі
халықтарында әр ... ... ... қару ... ... кішірейтілген түрі бслғанын ескерсек, қысқа жүзді кесу қаруының
бұрынғы түркі тіліндегі атауы селебе болуы ... деп ... ... ... ... сәйкес топқа, сабының формасына сәйкес
типке бөлінеді. Қазақ қанжарының ... ... басы бір ... ... ... ... қан ... ойықтары бар, ұшы сыртына қарай дөңгелене
үшкірленген қанжарлар жатады. Қанжардың екінші тобына басы екі ... ... ... ... ... ... жатады. Қазақ қанжарларының
үшінші тобы - басы екі жүзді, үшбұрышты, үшкір ... ... ... ... бұл ... бірнеше типтерге бөлінеді. Қанжарлар сабының
түбі үш басты гүл формалы, ... ... ... ... біткен,
дөңгелек формалы болып, сақина формалы, күрделі формалы болып жасалған,
сабының түбі жүзіне қарай кайырылған , түбі ... ... тік ... ... ... типтері бар. Саптың бұл әр ... ... ... да ... пішінделді.
Ал қазақ қанжарының кейбір типтерінде сабының, жүзінің ... ... ... да көруге болады.
Қанжарды арнаулы қынына салып, белгіліп жүреді. Қанжар қындары ағаштан
жасалып, терімен ... ... ... екі ... сәйкес қанжарды
белге ілудің де екі түрлі әдісі болды. Бірінші әдіс бойынша қанжар белдікке
қындағы екі құрсаудың ... ... ... ... ... ілінді. Қанжарды бұлай ілу ... ... ... ... ... ... болған (түркілік әдіс). Екінші әдіс бойынша қанжар
қынынын ауыз тұсына тағылған бір жалпақ қайысбаумен ... ... ... ... ілу ... көне заманда скифтерде, сарматтарда қолданылған.
Өткен ғасырларда қазақтар кісе белдікке міндетті түрде пышақ іліп жүретін,
Сондықтан ... ... ... ... ... ... киімінің бір тұрақты
элементіне айналды. Қазақтың ұлттық пышағынын, оның қынының туыстас ... мен ... ... өзгешелеу, тек өзіне тән ерекше ... ... ... басы ... ... екі ... ... бірінші тобының басы түзу, бір жүзді, ұшы сыртына ... ... ... ... ... пышақтардың басы сәл қайқылау
болып келеді.
Аңшылықта ... ... ... түрі ... деп аталды. Бұл сөз аңшылар
тілінде магиялық түсініктерге байланысты аңшы ... ... ... қолданылып, кейін осы пышақ типінің өз атауы болып кеткен. ... де ... асыл ... ... ... ... жақсы өткірленген
пышақтардың болатын тексеру үшін өзен ... тік ... ... ... өзен ... ... киіз өз ... кесіліп өтетін
болған.
Пышақ қындары теріден екі бүктеліп тігіліп жасалды. қазақ пышақтарының
қындары пішінінің, әшекейленуінің көп ... ... ... ... ... - атты ... ... қаруларының бірі.
қазақтар қолданған түйреу қаруының ... үш түрі ... ... ... - ... қашықтықта, бетпе-бет айқаста сауытсыз қарсыласқа қолданылатын
«найза». Түйреу қаруының екінші түрі - ... ... ... ... ... ... ... қаруының үшінші түрі - ... ... ... ... қысқа сапты «жыда»,
Қазақтың халықтық дәстүрлі қару терминологиясында найза мен сүңгінің туйреу
арқылы жарақат салатын, металдан соғылатын ... ... ... ... ... ... ... «ұшы», «жүзі», «қыры» және
«ұңғысы» деп аталатын элементтерін айырады. ... ... мен ... ұшы мен ұңғысының арасында домалақ келген бір не екі «күмбезі»
болды. Жебенің бұл элементі ... ... ... оны ... ... ... болу ... жебенің адам денесіне сұrұлуын белгілі бір ... ... Жебе ... диаметрі жебе ұшының енінен үлкен немесе
кіші болып жасалуы мүмкін.
Түйреу қаруының ағаштан жасалатын, қолға ... ... ... ... негізгі бөлігі - «сап». Саптың бөліктеріне келетін болсақ, жоғарғы
бөлігі - «басы», оның ортасы - ... ... жағы - ... Жебе
ұнғысының найза сабымен түйіскен жері «сағағы» деп аталды. Конструктивтік
маңыздылығына байланысты ... ... қару ... ... ... осы ... арнаулы атау берілген. қару жұмсағанда түсетін
күштен түйреу қаруының осы тұсы көбіне сынатындықтан оны ... ... ... ... болған.
Қазақтың найза жебелері формасы мен қимасына сәйкес типке, ұңғысының
формасына ... ... ... ... ... ... үшбұрыш
формалы, қырсыз, жалпақ болып жасалған, жіңішке ұзынша жапырақ түрінде, ұшы
дөңгелене жіңішкерген, ұшының түп жағы ... ... ... ... ... ... ... жасалған, ұшы ұзынша асимметриялы ромб түрінде, үш
қырлы ... ... ұшы ... ... пішінді жасалған, сопақ
алтыбұрыш формалы жасалған типтері бар. Майыспайтын ... болу ... ... ... ... екі ... ... қыр жасалды. Әр типтің ұңғысы
күмбезсіз, ұңғысы бір күмбезді немесе ұңғысы қос ... ... ... ... жебесінің барлық типтерінде ұшының және ұңғысының ұзындықтары әр
түрлі болып келеді, соған байланысты әр ... және ... ... ... ... ... ... ұзындықтары 27-57,5 см
аралығында болып ... ... ... ... түрі - ... жебелері ұшының формасы мен
қимасына сәйкес типке, ұңғысының формасына қарай үлгіге бөлінеді. Сүңгі
жебелерінің ұшы ұзын және ... ... үш ... төрт ... болып
жасалған, конус формалы, төрт қырлы, бірақ қырлары ішіне қарай ойыс
жасалған ... ... Әр ... ... ... ұңғысы бір
күмбезді, ұңғысы екі
Өткен ғасырларда қазақтарда, сирек болса да, түйреу қаруының үшінші түрі ... ... ... ... ... қысқа сапты жыда да
қолданылды. Батыс Қааақстандағы сағана ... ... ... қаруының
осы түрінің бір суреті салынған. Бұл суретте осы қару түрінің ... ... - ... ... сабының төменгі жағындағы қолға
ұстайтын ... ... ... арналған шығыршығы нақтылы бейнеленген.
Лақтыруға арналған бұндай қару түрі өткен ғасырларда түріктерде, орыстарда
да қолданылды. «Джерид» деп ... бұл ... ... ... ... ... арнаулы қынапқа салып, белге таққан. Орыс тілінде
де бұл қару түрі де түрікше атауымен «джерид», ал ... ... ... деп ... ... бұл қару түрінің орыс тілінде «сулица» деп те
атайды.
Джеридті ... ... ... ... бейнелейтін ескі
гравюраларынан көруге болады. Бұл қаруды лақтыру әдісі кейбір ... ... ... ... ... сабындағы бүлдіргісі, гарпундағы
бүлдіргі сияқты, қаруды лақтыру кезінде ату ... ... ... ... ... шабу ... негізгі екі функционалдық бөліктен
тұрады: қарудың металдан жасалып, жарақат ... ... ... ... ... ұстайтын бөлігі - «сабы», балта басының жалпақ ... ... жағы ... ... жері - ... ... ... жағы
«шүйдесі», сапқа кигізілетін тесігі - ... ... ... ... жері ... деп ... шабу қаруы басының өзіндік сыртқы формасымен ерекшеленетін ... ... Шабу ... ... түрі - ... ... ... сына
тәрізді жасалған, жүзі жіңішке келген шақан [4, с.12]. Шақан атауы «шағу»,
«шақу» (жару) сөзінен шыққан. Қару ... ... ... жару ... салу ... ... тапты. Пішіні сына тәріздес болғандықтан және
соққы күші ... ғана ... ... түсетіндіктен, бұл қарудың соғу
күші қатты болды. Бұл қару түрімен ұру ... ... күші ... ... тік және екі қырынан сыртқа қарама қарсы бағытталады. Жауынгерлер
бұл қаруды ... ... ... ... ... ... ... қарсы қолданған.
Темірді де, сүйекті де сынадай ... ... бұл қару ... адамның
аман қалуы, шынында, екіталай болған.
Шүйдесінің пішініне сәйкес шақанның екі ... ... ... ... ... типінің шүйдесі жатық болады, ал шақанның екінші типінің
шүйдесі сәл шығыңқы болып орнатылған балға түрінде ... ... ... ... түріндегі шүйдесін соғу арқылы зақым салуға қолданған. Бұл
екі типтің де жүзі түзу немесе сәл дөңгеленіп келген ... ... ... ... түрі - басының жалманы трапеция тәріздес келген,
жүзінің жалпақтығы орташа жаиынгерлік ... Бұл ... мен ... шабу
арқылы зақым салынды. Оның формасы мен әрекет әдісі тұрмыста ... ... ... ... ұқсас. Бұл балтаны жұмсау кезінде соққы ... екі ... доға ... ... ... балтаның да шүйдесі
жатық және шүйдесі төртбұрышты балға ... ... ... ... ... жүзі тік ... сәл дөңгелене соғылған варианттары
болады.
Шабу қаруының үшінші түрі - жүзі жалпақ, жалманы ... ай ... ... ай ... ... Басының формалық ерекшелігіне сәйкес бұл ... ... «ай» сөзі ... ... ай ... атауы, қазіргі кезде
қолданылып жүргендей, жауынгерлік балталардың бәріне қатысты ... ... оның тек осы жеке ... ғана ... екенін баса айту қажет. Бұл
балта басының ... ... кесу ... да ... салу ... ... ... байланысты бұл қаруды қазақтар жиі қолданып, ауызша,
жазбаша деректерде шабу қаруларының ... бұл түрі жиі ... ... жүзі кесу ... ... ... ... қылыштың дөңгеленген
жүзіне үқсас. Отырықшы халықтарда бұл балта түрінің жалманы ... ... ... үлкен болған. Бұл балта түрін ... ... ... векторы тік алға және доға бойынша кейін қарай өтеді. Тік
ұрғанда шабу ... ... ... ... ... төмен дөңгелене жылжуы
арқылы кесу жасалды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тегіс, шүйдесі төргбұрышты балға формалы жасалған
немесе домалақ басты балға түріндегі ... ... ... ... ... 15-20 см дейін жетеді.
Жауынгерлік балта басының төртінші түрі - жүзінің жалпақтығы ... ... жағы ... ... ұшы ... ... ... ұшы сияқты
дөңгелене келген көпфункционалды жартылай айбалта, Бұл ... ... ... жару ... ... ... және оның біршама кесу мүмкіншілігі де
бар. Яғни бұл жағдайда ... ұру ... ... ... ... ... ... бағыттала береді. Жауынгерлік балтаның бұл түрінде шабу
қаруының басқа түрлерінің қасиеттері біріктірілген, ... ... ... балта типі жиі қолданылды. Бұл балтаның да ... ... ... ... ... ... типтері болады.
Жауынгерлік балтаның барлық түрінің де басының көркемделуіне ... және ... не ... ... ... қырнау әдісімен өрнектеліп
әшекейленген үлгілері болады. Көркемдеудің бір ... ... ... жазу ... балта бастарын атауға болады. ... ... қара ... ал қара ... ақ ... ... әшекейлі түрі - ала
балта деп аталған. Халық ауыз әдебиетінде бұдан басқа айбалтаның жасалған
материалын ... Бұл ... ... ... ... ... ... жеке түрінің немесе типінің атауы емес, көне магиялық
түсініктерге сәйкес ертеде әскери ... ... өз ... ... ... ... ... Айбалта басын ою-өрнекпен әшекейлеу
көнеден келе жатқан ... бұл ... ... ... ... ... ... қолданылатын өрнектің негізгі түрі көне ... ... ... ... ... ... ... болды.
Жауынгерлік балталардың саптары қатты ағаштан жасалды, басы шығып ... ... ... екі ... ... ... ұстатылды. Шүйде жағындағы
темір бекітпеге күміспен қақталып, ою ... ал ... ... ... ... ... арналған, қылыш сияқты өткір жүз
жасалынды, кейде бұл жүзі ... жүзі ... ұсақ ... ... Жауынгерлік
6алтаның ең сынатын осал жері, соққы кезінде көп күш түсетін жері - сағағы
болғандықтан бұл ... ... ... ... ... да ... сабын сынудан, жарылудан сақтау үшін оны метал мен не терімен
қаптау сияқты ... ... де ... ... саптары баспалау
әдісімен өрнектелген металл қаңылтырмен, кейбірі ... ... ... ... ... ... балталарының басын, функционалдық түрғыдан
алғанда, жару (шағу), шабу, ... соғу ... ... ... төрт ... ... Осы мақсаттарға сәйкес қимасының формасы да төрт түрлі болып
жасалды. Әр нақтылы балта ... ... ... осы ... ... ... оның зақым салу мүмкіншілігін анықтауға болады.
Қысқа сапты кішкентай жауынгерлік балта «балташық» деп аталды. ... ені 7-8,5 см, ... ... 38-43 см. болып келеді.
Балтаның саптары берік болу үшін металмен капталып, ... ... ... ... бөлектеніп, кейбірінің осы қырлары бирюза таспен
әшекейленді. Бұл ... ... ... әдісінде түркімен, өзбек
халықтарының осындай айбалталарымен ұқсастығын көруге болады.
Ат үстінде айқасуға ыңғайсыз болғандықтан өте аз қолданылса да ... ... да ... ... ... шабу ... бұл көп түрлі
формалары кездейсоқ ... ... ... қарудың әскери тәжірибеде
қолдануында жауынгерлік мақсаттардың әр түрлі қажеттігінен туындаған, шабу
қаруының жауынгерлік қару ретіндегі ... ... оның ... ... ... ... алатын орнын сипаттайтын көрсеткіш. Бұл
қару түрінің ... ... осы көп ... қазақтарда оның
жауынгерлік қару ретінде ХХ ... ... ... ... ... де ... себебі болды.
Соғу қаруы. Ер қаруы - бес қаруға кіретін жауынгерлік қарудың соңғысы
-соғу, ұру ... ... ... қару ... Соғу ... негізгі екі
конструктивтік бөліктен тұрады. Қарудың соғуға, ұруға арналған бөлігі -
«басы», қолға ... ... - ... қару ... ... ... - ... ал басының сабымен түйіскен жері - «саьаьы» деп аталавы.
Сабының төменгі жагына, қаруды ай қас ... ... ... ... ... іліп ... арналған, қайыс бау тағылды.
Қазақтың соғу қаруы қызметіне сәйкес ... ... ... ... ... ... қарай үлгіге бөлінеді. Оның алғашқы пайда болған
бірінші түрі - ... ... деп ... басы мен сабын біртұтас
қылып, ... ... ... соғу ... ... Жасалуы оңай
болғандықтан ағаш шоқпарларды қазақтар жауынгерлік қару ретінде соғыста да,
малшы ... ... ... баққанда да, барымтада да жиі қолданды.
Бастары металдан бөлек жасалып, сапқа орнатылатын соғу ... ... ... деп ... ... халықтарда гүрзінің бастары ... ... ... болат темірмен қапталған. Ауыр болғандықтан
мүндай гүрзінің сабы металдан немесе ағаштан жасалып, сынбас үшін ... ... осал ... ... сақиналармен буылған. «Шоқпар
ұстаған жерінен сынбайды» деген қазақ ... ... ... үшінші түрі - түркі тілінде «бұздыған» деп аталатын, басы
бірнеше тілімді, қырлы ... ... ... ... ... Бұл ... ... «бұзу», «бұздыру» сөзінен шыққан. Бұздыған ... алты ... да көп ... ... ... Басы ... жеңіл болғанмен, тілімді,
қырлы болғандықтан бұл қарудың соққысы өте қатты болды. Өзі ... ... ауыр бұл қару ... ... ... ұстағандықтан, бұздыған
шығыста әскербасылық ... ... ... ... әскери лауазым
беретінде ту, байрақтармен бірге ... ... ... ... ... асыл ... ... алтындалып, саптары
металмен қапталып сәнді қылып жасалатын.
Соғу қаруының төртінші түрі - «бос ... ... ... «босмойын». Бұл
атауда осы қаруды соғу қаруының басқа түрлерінен айырықшалайтын ... - ... ... ... ... бекітілуі көрініс тапқан.
Босмойынның басына қайыс немесе темір шынжырдан мойындық жалғанып, ... ... ... ... ... ұңғы ... сол ... сапқа
орнатылған. Өткен ғасырларда соғу қаруының бұл түрін қазақ ... ... ... қолданғаны жазба деректерде айтылса [46,
с.142], босмойын шоқпармен ... ... ... түркі жауынгерлерініи
бейнелерін XV-XVII гг. шығыс өнері ескерткіштерінен де көруге болады.
Соңғы ... ... ... босмойын шоқпарлар басының жасалу
материалына ... ... ... ... ... және үлгіге бөлінеді. Қазақ
босмойындарының бірінші тобының басы ағаштан жасалған, ал екінші топқа басы
металдан ... ... ... жатады. Археологиялық материалдар
орта ғасырларда көшпелі түркі халықтары ... ... ... да ... ... Музей қорларында басы ағаштан
жасалған топқа ... ... екі типі бар. ... ... басы
призма формалы қылып, қырланып жасалған, екінші типінің басы домалақ ... ... ... ... ... бастарының кейде терімен
қапталып, сабына қайысбаумен бекітілген үлгісі де ... ... ... ... ... домалақ шар түрінде, бірақ
айналдыра ұзын бүртікті болып жасалып, сапқа темір шынжырмен бекітілді. ... ... ... 4,8-5 см ... ... ... көшпелі халықтарда босмойын бастары сапқа біреуден ... ... де ... ... ... ... бекітілетін босмойын
бастары әдеттегіден кішілеу, пішіні әлмүртқа ұқсас болып металдан құйылып
жасалған. XVIII ... Иран ... ... ... үш ... ... ... қазақы киіз қалпақ киген көшпелі түркі
жауынгерлерінің бейнесін ... ... ... соғу ... ... формалары - көшпелі халықтарда өте
ерте заманнан тұрақты қолданыста болған дәстүрлі формалар. Әскери өнердің
және қару ... ... ... ... ... ХІХ ... соғу ... жасаудың деңгейі төмендегенімен қазақтар бұл қару
үлгілерін ХІХ ғасырдың аягы - ХХ ғасырдың ... ... ... және ... ... ... түрлері мен типтері
Көбе сауыт. Қазақтың батырлық жырларында ең көп айтылатын сауыт түрі ... ... ... Бұл ... ... ... ... үшін оның
атауының магынасын этимологиясына аздап тоқталу ... ... сөзі ... ... ... бірін-бірі баса орналасқан қауырсындарға және
адамның тырнағына, қатпарлана ... ... ... да ... [47, 80-8З б]. ... бірін-бірі баса орналасуды «көбелену»
дейді. Табиғатта ... ... ... ... ... баса орналасуы қорғаныс қасиетін ... ... ... ... ... ... сырт ... тері, сүйек,
кейін металл тіліктерін бір-бірін ... ... ... ... күшін арттырып, сауыт жасап, осындай әдіспен жасалған сауыт түрі
«көбелі сауыт» деп аталды, яғни көбелендіріп ... ... ... ... ... ... қазақтарда қорғаныс жарағының бұл түріне әр түрлі
материалдан ... ... ... және вертикаль бойынша
көбелене (яғни бір-бірін бастыра) ... ... ... ... ... мен теру әдісі қандай болмасын) жатқызады.
Қауырсынның, тырнақтың ... ... ... сияқты, бұл сауыттың
бірін-бірі баса орналасқан қорғағыш элементтері - сүйек, металл тіліктері
де «көбе» деп аталды. ... осы ... ... ... сауытты
«көбелі сауыт «көбе сауыт» немесе «көбе» деп атайды.
Бұрынғы уақытта қазақтарда денеге киілетін ... киім - ... ... ... тон сөзі де ... ескі ... ... атауы)
қолданылғандықтан, темір сауытты қазақтар темір тон, ал көбе сауытты кө6е
топ деп те ... ... ... ... ... екі ... бөлінеді. Бірінші
топқа жыланның, балықтың қабыршықтарындай кішкене қабыршық ... ... ... ... жыланның кабығына ұқсатып жасалған көбе
сауыттың түркі тіліндегі «жыланкөбе» атауы бүгінде ... ... ... ... ... ... ұсақ болып келеді.
Көбе сауыттың екінші тобына кө6елері құстың қауырсынына ... ... ... ... жатады. Құс көбе ... ... ... қанат
қауырсындарына ұқсас ұзын, үлкен ... ... ... ... ... ... ... ұқсас қысқа, кішкене көбелер сауыттың кеуделік
бөлігіне қолданылған.
Өте ерте заманнан ... ... ... ... мен ... қабығы,
«жыланбастар» адамды, затты түрлі ... көз ... ... ... және ... ... ... Сондықтан құстың қауырсынына,
жыланның қабығына ұқсатып ... ... ... оның ... ... қана ... ... бірге ерте заманда магиялық, ырымдық рөл де
атқарған.
Көбе сауыттың көбелерінің формасы ғана ... ... мен ... формасын қайталап қойған жоқ, сауыттың ... ... ... балықтың, айдаhардың және құстың ... ... ... елікгейтін сауыттың өне бойы ... ... мен ... ұсақ ... ... ... формасына еліктейтін
сауыттың структурасында жең ... ... ... ал ... ... ... бейнесіне еліктейтін сауытта кеуде бөлігі құстың ... ... ұсақ ... ... ал жеңі ... ... ... көбелерден, ал етегі құйрық қауырсынына сәйкес ұшына ... ... ... ... екі ... ... ... Құстың қауырсынына ұқсас
ұзын көбе темірден жасалған сауыт етектерін, жауынгерлік белдемшелерді
гректер, римдіктер құс сауыт деп ... ... ... жауынғерлік сауыттың дөңгелек металл
шығыршықтардан өрілетін тобы шығыршықты сауыт деп аталды. Бұл ... ... ... қасиетін қалыптастыруда металл шығыршықтарды өру
әдісі қолданылатын сауыт түрлерінің ... ... ... ... ... батырлық жырларда жиі айтылатын шығыршықты сауыттың негізгі түрі
- «кіреуке сауыт», немесе «кіреуке», қазақ тілінде ... сөзі ... ... ... ... ... ... және қорғаныс қасиетіне
байланысты кіреуке шығыс жауынгерлерінің ең көп қолданған сауыт түрі ... ... ... ... ... тобы – ... ... Бұндай сауыт тобын қазақтар зере сауыт деп атаған. Бұл
атау ... ... ... ... ... білдіретін атауынан шыққан.
ортағасырлық миниатюраларда осындай сауыт киген көшпелі түркі ... ... ... Шығыршықты-пластиналы сауыттың екі түрі болды. Бұл
сауыттың бірінші түрі жиектері шығыршықтармен ... ... ... теріліп жасалды. Бұл сауыт түрі ауыз ... бек ... ... ... дереккөздерінде бұл сауыттың түркі тіліндегі басқа атауы
- бектер атауын кеэдестіреміэ. Бұл сауыт атауының түбірін ... ... ... ... білдіретін бек сөзі құрайды. Бұл түбір ... ... осы ... ... ... ... бекіту сөздерінен көруге
болады.
Бектер жеңі, жағасы жоқ, бір жақ бүйірінде және ... ... ... ... ... Бұл сауыттың ерекшелігі бір-бірін бастыра терілген
жіңішке, ұсақ пластиналардың қолданылуында. Бірақ қазақтарда бұрын ... ... ... типі де ... ... ... бір үлгісі ортасы қырлармен күшейтілген квадратты пластиналарды
шығыршықтармен жалғау арқылы жасалынған. Көп ... ... ... ... ... жағынан жеңіл болды және аз
уақытты қажет етті. Сонымен бірге бір-бірін баса ... ... ... ... ... оның осы ... сауыт атауында
көрініс тапты.
Шығыршықты-пластиналы сауыттың ... түрі - ... ... ... ... қорғайтын үлкен төртбұрышты металл тақталарды қосып өру
әдісімен жасалды.
Тақталы сауыт. Сауыттың келесі класы - ... ... яғни ... ... ... ... ... тігілген үлкен болат тақталармен
күшейтілген сауыт. Бұл сауыт түрінің болат тақталары сауыттың астарына іш
жағынан ... ... ... қайырма шегелердің бастары сауыт
тысының сыртында белгілі бір өрнек құрап түрды. ... болу үшін ... ... ... ... Еуропада мүндай сауыт түрін «бригандина»
деп атайды. Суреттерде мұндай сауыттарды тысының сыртына ... ... ... ... ... болады.
Қазақтар бұл сауыт түрін «береңгілі» (беренді) сауыт» деп ... ... ... бар ... ... ... сауыт» деген сөз, бұл сауыт
түрінің атауында да ... ... ... ... және қорғаныс
қасиетін қалыптастырушы элементінің ... ... тұр, яғни ... ... ... да ... тысына қымбат, әдемі маталар қолданып жасалатындықтан, бұл сауыт
сәнді болды да, оны көбіне ... ... ... ... ... ... жасағандықтан, бұл сауыт өте берік болған. қазақ ауыз
әдебиетінде де берен сауыттың беріктігі баса ... ... мен ... ауыз ... ... ... берен
сауытты осы беріктігі үшін әлсіздеу келген ... ... ... ... көрсетеді.
Отты қару пайда болып, ауыр жарақтанған әскердің ... ... ... та XVIII-XIX ғасырларда қолданыстан мүлде шығып кеткен. Сондықтан
ауыз ... жиі ... мен ... ... ... ... бізге жеткен, сақталған үлгісі жоқ. Бірақ осы сауытпен жарақтанған
қазақ хандығы кезеңіндегі қазақ жауынгерін шығыс ... ... ... ... ... қолданған тагы бір сауыт түрі «жалаңқат».
Қазақ ауыз әдебиетінде айтылатын бұл ... ... ... ... ... ... біз тек өнер ескерткіштері мен қазақтың ... ... ... ... және ... халықтардағы аналогтарымен қарастыра
зерттей отырып қана қалпына келтіре аламыз. Бұл сауыт ... ... ... (қабат) сөздерінің қолданылуына қарағанда, бұл сауыт жалғыз
қабаттан ... Ауыз ... оның ... ... жекелеген
элементтерден құрастырып жасалмай, металдан ... ... ... бір қабат қалың металдан тұтас қылып соғылатын сауыт түрі «кираса»
деп аталады. Бұл сауыт түрі ХІХ ғасырға дейін қолданылып ... ... ... ... ... ... болу керек.
Бұл сауыт түрі металдан тұтастай соғылып жасалған екі бөлікген, кеуделік
және арқалық бөліктен тұрады. Бұл екі ... ... бір ... топсалар
арқылы, бір жағынан және екі иық ... бау, ... ... ... формасы жағынан жеңсіз кеудеше пішіндес жасалып, белден сәл ... ... ... ... ... кейде қалың теріден де ... Өнер ... ... ... ... сомдалып
жасалған жалаңқаттар қосымша болат ... ... ... Еуропада кирасалар от қаруы қолданылған XVII-XIX ғасырларға
дейін жетсе, қазақтарда ... ... ... ... ... кеткен сияқты.
Қаттама сауыт (қаттау). Қазақтар бірнеше қабат жібектен, не басқа матадан
қатталып тігіліп, жүн, ... қыл ... ... ... ... ... немесе «қаттау» деп атаған. Бұл сауыттың да ... ... ... ... ... ... ... Бұл жарақ жауынгерлер үшін
әрі жылы киім, әрі қарудан қорғайтын сауыт болды, ... осы ... ... ауыз әдебиетінде де айтылады [48, 74 б]. ... ... ... ... еңбегінде мынадай дерек келтіреді: «Бұхар әмірі
достық белгісі ретінде Кенесарыға күміс сауыт пен алтын ... ... ... ... оның өтініші бойынша, кафтан тіккізу үшін екі орам ... Одан оқ ... ... ... ... кірмейтін киім тіктіруге
болады екен. Ол киімді қазақтар «каттау» дейді» [49, 38 б]. ... ... ... ... ... ... сауыттың астарының ішіне қыл, жүн,
кейде кіреукелердің үзіктері салынып, қозғалмас үшін ... ... ... суық ... қорғау үшін сауытпен қатар қолданылатын қосымша жарақ
түрі «шарайна». Қазақ батырларының, хандарының қорғаныс ... ... ... ... да, ... жырларда да айтылады.
«Шарайна» бірнеше үлкен металл тақталардан ... ... ... атауының
құрамындагы «шар" (чар) сөзі парсыша «төрт» деген сөз, ... ... ... ... сөздеріндегідей, қазақ тіліне парсы тілінен
ауысқан. Жарақ тақталарының беттері айнадай жалтыратылып ... ... деп ... Яғни «шарайна» - «төрт айна» деген сөз.
Шарайна тақталары болат темірден жасалғандықтан шарайнаны кейде ... те ... яғни ... ... ... деген сөз, ауыз ... ... ... ... ... ... сөз ... осындай мағына береді.
Тақталардың іш жағы матамен астарланып, шеттері шашақпен әшекейленді.
Шарайнаның екінші түрі төртбұрышты ... ... ... ... ... жауынгердің арқасы мен кеудесін, екеуі екі бүйірін ... ... ... ... ... байланды. Бұл шарайна түрінің де
тақталарының формасы, көлемі, ... ... ... ... ... болды.
Қолға ұстап қолданылатын қорғаныс жарағы - қалқан. қазақжауынгерлерінің
қалқаны - жалпы көшпелілерге тән шағын да ... ... түрі ... ... ... ... сомдалып және болат темірден соғылып жасалған
екі топқа жатады. Тері қалқандар бірнеше ... ... ... ... ... да, ... ... күмбезшелермен күшейтіледі.
Болат қалқандардың да формасы дөңгелек, дөңес болды. Бұл қалқан түрінің де
қайыс бау ... ... ... ... ... ... ... беттері оюланып, алтындалып әшекейленіп, құраннан аяттар
жазылды.
Көшпелі халықтарда жауынгерлер қалқанды ... ... екі ... ... ... орналастыра, жұдырықта ұстаған. Бұлай ұстау әдісі ... мен ... ... ... ... ... берді және оның қорғаныс
өрісі өте үлкен болды да, жоғарыдан, төменнен, алдан, ... ... ... тиетін соққылардың бәрінен бірдей жеңіл қорғануға болатын.
Жауынгерлік бас ... ... ... бұл ... ... байланысты екі түрге бөлінеді. Жауынгерлік бас киімнің ең кең
тараған бірінші түрінің ... - ... ... ... жасалу әдісіне
қарай бөлімге және топқа, сыртқы формасына байланысты типке, әшекейлену
әдісіне байланысты үлгіге, ... ... ... бірінші бөлімін
металдың бір кесігінен тұтастай соғылып жасалған дулығалар құрайды. Оның
төбесі мен төбелдірігі біртұтас ... ... ... ... ... тік ... формалы, ал төбесі ... ... ... ... соғылған да. Жиегі бөлек жасалып бекітіліп, жиегінің төбесімен
түйіскен жері дөңес ... ... ... ... ... болады.
ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы қыпшақ тайпаларының обаларынан табылған кейбір темір
калпақ дуылғалардың төбесі тұтастай алтындалған мыс ... ... 25-б.]. Яғни қара ... ... ... батыр туралы эпоста
«алтын қалпақ» дулығаның ... ... ... екі ... ... жасалған дулығалар - құрама дулығаның ... ... ... ... ... ... тұстары дөңестелген
жіңішке таспа пластинамен жабылып, қайырма шегелермен ... ... ... ... ... әр ... үлгілері бар.
Құрама дулығаның кейбір үлгілерінің алдыңғы жағында кішкене «қарукағары»
мен қасты жауып ... ... - ... болды. Бұл қосымша қорғаныс
элементтерінің пайда болуы - манчжур-монғол дулығаларының ... ... ... ... ... типтерінің варианттары ретінде төменгі жиегі
бөлек жасалып, төбесіне ... ... ... ... ... ... түйісетін шеттері де дөңестелген жіңішке таспа
пластиналармен жабылған.
Құрама ... ... тобы - ... жоғарыдағы айтылған әдіспен, бірақ
төрт сайдан құралып жасалатын дулығалар. Бұл дулығалардың төбесі ... ... ... төбелдірігі әр түрлі ... ... ... қорғайтын қаруқағар темірі бар, төменгі жиегі жіңішке құрсаумен
тартылған типтері болды. Төбесі төрт ... ... ... да ... ... ... ... жасалып қосылған. Кейде бұл жиектері де
бірнеше бөліктерден құралып бекітілген, бөліктердің ... ... ... ... ... ... үшінші тобын төбесі алты не
сегіз сайдан жасалған дулығалар құрайды. Бұл дулығаның да кейбір типтерінің
жиектері бөлек жасалып ... ... бар. ... ... төртінші
тобын төбесі сегіз жалпақ пластиналарды бірін-бірі бастыра ... ... ... мен төбелдірігінің шеті құрсаумен ұстатылған
дулығалар құрайды.
Құрама дулығаның ең көне типі - көп ... ... ... ... ... ... жасалған көбелі дулыға. Оның арт жағында мойынды
қарудан қорғайтын, көбелене бекітілген төртбұрышты пластиналардан ... ... ... желкелігі болады. Мұндай көне дулығалардың
пластиналары бір-біріне қайыс не жібек баулармен тігілді. ... ... ... атауы құмық тілінде жауынгерлік бас киімнің «көбе бөрік»
атауында сақталған. Дулығаны жіңішке пластиналардан ... теру ... ... дәстүрі Орталық Азия көшпелілерінде, қиыр Шығыс ... ... ... ... бас ... екінші түрі - темір шығыршықтардан тоқылған
жеңіл бас ... ... бас ... ... типі - тұтастай кішкене
шығыршықтан тоқылған ... ... Бұл ... ... бас ... ... астынан киілген. Кіреукелі бас киімнің екінші типі
шығыршықты-пластиналы жауынгерлік бас ... Бұл бас киім ... ... ... ... ... темір телпек немесе жез телпек деп
атаған. Шағатай тіліндегі жазба дереккөздерінде ... ... ... атауы
кездеседі. Бұл жауынгерлік бас киімнің атауы төбелдірігінің тақияға,
телпекке ұқсаған формасынан ... ... ... ... ... жауынгерлік бас киімге түрлі
әлеуметтік, таптық, рулық т.6. жоғарғы ... ... ... ... жауынгерлік бас киімдер қорғаныс функциясымен қоса адамның әлеуметтік
статусын, дәрежесін белгілеу функциясын да ... ... ... ... хан, патша, қолбасшылардың дәреже белгісін «жыға»
деп атады. Қазақ батырларының, ... ... жыға ... ... орыс ... ... айтылады [50, с. 236]. Салтанатты
жығалар алтынмен, асыл ... ... ... ... ... хандар, әскербасылар дәреже белгісі ретінде таққан [51, 173 б]. Орта
ғасырда айқаста әскер бөліктерін бір-бірінен ... үшін ... ... бірге, жауынгерлер дулығаға да түсті матадан жасалған үшбұрышты
жалаушалар тақты.
Сөзімізді түйіндесек, қазақтардың қару-жарағы, оның ... ... ... тән ... ... қалғанын көреміз. қазақтарда көшпелі
халықтарға тән ... ... мен ... ... ... дейін, жекелеген үлгілері ХХ ғасырдың басында да ... ... ... ... этникалық сипатпен бірге, көрші
халықтардың соғыс құралдарының ықпалы да ... ... ... қазақ
жауынгерлері басқа халықтардың қару-жарақтарының ... ... ... ... жауынгерлік қару-жарағы қазақ халқын құраған
рутайпалардың әрқайсысына тән ... ... ... ... ... өзі ... саяси, әскери қатынастарда болған халықтардың әскери
өнерінің ... да ... ... ... құрылуымен төлтума бітімге
ие болды. Көшпелі халықтарға тән жауынгерлік ... мен ... ... ... ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырларға дейін, ал жекелеген
түрлері ХІХ ғасырларға дейін қолданылып келді.
Этникалық мәдениеттің ... бір ... ... бір ... ретінде
қару-жарақ дәстүрлі қоғамда соғыс құралы ... ... да ... ... ... ... ... мифологиялық дүние
танымы, діни сенімдері көрініс ... ... ... ... ... ... сияқты көне діни ... одан ... ... ... ... көңіл бөлінетін.
Бұл наным-сенімдердің қалдықтары қазақ ... осы ... ... ... ... ... ... қару-
жарақпен байланысты тек, әскери ғана емес, көшпелі қоғам өмірінің ... ... ... ... ырымдарды тудырды.
Қару-жарақтың әр түрлі әлеуметтік қатынастарды белгілеуі, түрлі әлеуметтік
топтардың, жеке ... ... ... ... ... ... - яғни оның ... функциясы да этностың қоғамдық өмірінің
бар саласын қамтыды. Осы тұрғыдан алғанда дәстүрлі мәдениетте қару-жарақтың
символдық тілі болды деп ... ... Сол тіл ... таралатын, алғашқыда
кәсіби әскери ортада қалыптасып, ... ... ... ... қару
идеологиясы да болды.
Қару-жаракта қазақ этносының ... ... және ... ... даму ... ... ... тапқан. Қазақ қару-
жарағының кейбір формаларының қалыптасуында, кейбір үлгілерінің, ... ... ... ... ... осы ... ... нәтижесінде иран, моңғол, түрік, ... ... ... ... ... ... жасау өнерінің әсерін көрсек, бұл
халықтардың әскери ісіне өз ... ... ... ... ... өнерінің, қару жарақ ісінің де ықпалы болды.
Осы этникалық ... ... ... белгілерін, ... ... ... арқылы қазақ қару-жарағының әлемдік
әскери өнерінің тарихында алар өз орны, оған қосқан өз ... бар ... ... Болашақта тиянақты да кешенді зерттеулер қазақтың дәстүрлі
жауынгерлік ... ... ... ... алар ... ... әрі ... түсері сөзсіз
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Фальк И. Описание всех национальностей России. –Алматы: «Ғылым», 1999.-
134
2. Джон Кэстль. Дневник путешествия в году 1736-м из ... ... хану ... ... с немецкого. Алматы,
1998. – 152 с.
3. Рычков Н.П. Дневные записки путешествия капитана ... ... ... ... в 1771 г. СПб., 1772.
4. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд ... – СПб., 1832. – Ч.2. – 304 ... ... Записки о киргиз-кайсаках Средней орды// Отечественные
записки. Ч. 43. СПб., 1830.
6. Семенюк Г. И. Оружие, военная ... и ... ... ... ... вв. // Вопросы военной истории России XVIII и пер. пол.
XIX века. М., ... ... В.П. ... ... // ... музея антропологии и
этнографии. – Л., 1978. – С. 4-22.
8. ... К., ... А. ... әскери тарихы. – ... 1999. – 320 ... ... ... символ духа предков.-А., 2001 – 232 с.
10. Алланиязов Т. К. Военное дело кочевников ... Изд. ... ... ... 1998.- 140 с.
11. Картаева Ш. Қазақ халқының әскери өнері және жауынгерлік дәстүрі (ХV-
ХVІ)Алматы. – 1999. – 174 с.
12. ... ... дело ... в ... веках
Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — 172 с.
13. Х.Арғынбаев .«Қазақ халқының ... ... 1987 жыл, ... ... Т.К. ... ... в архитектуре. – Алма-Ата, 1957. –
96 с.
15. Қасиманов С. Қазақ ... ... ... 1969. ... ... Р. Н. Қазақ зергерлік өнерінің лексикасы. – Алматы, 1993.
17. Черненко Е. В. ... ... ... 1968 – 211 ... Мелюкова Л. И. Вооружение скифов. М., 1964 – 324 ... ... К. Ф. ... савроматов. М., 1961 – 235 с.
20. Хазанов А. М. Очерки ... дела ... М., 1971 – 351 ... ... Ю. С. ... енисейских кыргызов VI—XII вв. Новосибирск,
1980 – 261 ... ... А.И. ... и ... ... вооружение: от каменного
века до средневековья. Новосибирск: ИНФОЛИО-пресс, 2003. – 224 с.
23. Горелик М.В. Оружие ... ... (IV ... до н.э. — IV ... н.э.). М.: ... 1993. – 349 с.
24. Бессонова С.С. Религиозные представления ... // ... 1983.- ... ... Д.С. Очерки идеологии скифо-сакских ... ... ... ... М., ... 1977 – 251 ... А.К. Акишев. Искусство и мифология саков. // Алма-Ата: 1984.- 176 с
27. ... ... ... ... в ... ... ... в. - Алма-Ата : Гылым, 1991 – 211 с.
28. Ахметжан Қ.С. Қазақтың ... ... ... ... ... – 216 б.
29. Кайдаров А. Т. ... и ... ... в казахском
героическом эпосе и их этнолингвистическое объяснение // Изв. ... Сер. ... 1973. № ... ... Ю.С., ... К.Шү Солтобаев О.А. Шлемы, ... ... ... ... ... и антропология
Евразия. 2001. №1 (5) С.10-106
31. Горелик М.В. Оружие древнего Востока. – М.: ... – 526 ... ... «Хан ... / ... ...... Санат, 1998.
– 288 б.
33. Прошлое Казахстана в писменных источниках Ү в. до н.э. – ХҮ в. н.э./
Сост. Б:Б. ...... ... 1997 – 370 с.
34. История Казахстана (с др.времен до наших дней) В ... ... Т.1. ... ... 1996. – 544 ... ... Ғ., ... Э., Томанов М. Көне ... ... ... – Алматы: Мектеп, 1971. – 272 б.
36. Қорқыт ата кітабы. Оғыздың батырлық жырлары: ... ... Ә. ... М. ...... – 1986. – 128 б.
37. Абылай хан: тарихи ... / ... С. ...... 1993. – 416
б.
38. Артықбаев Ж.О., Ерманов А.Т., Жәнесов Ә.Т. Орта ... ... ...... 2004. – 48 б.
39. Қашқари М. Түбі бір түркі тілі («Диуани лұғат ит-түрк»). – ... ... 1993. – 192 ... ... Ә.К. ... ... табу мен ... Филол.ғыл.док.
автореф. дисс. – Алматы. 1998. – 62 б.
41. Валиханов Ч.Ч. ... ... у ... // ... в 5-ти ... ... 1985. – Т. 4. – С. 54.
42. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы.1993. – 304 ... ... М.Х. ... ... ... 1999. – 656 ... Әмір Темір аманаты. – Алматы: Жазушы, 1991. – 96 б.
45. Ақсауыт. 2 томдық. - ... ... 1977. – Т.1: ... ...... ... по истории казахских ханств ХҮ-ХҮІІІ в./Сост. С.К.Ибрагимов
и др. – Алма-Ата: Наука КазССР, 1969. – 671 с.
47. Бабалықов Ж., ... А. ...... Қайнар, 1983. – 176 б.
48. Бес ғасыр жырлайды: Үш ... / ... ...... ... – 256 ... ... Е.Б. Восстание хана Кенесары (1837-1847 гг.) – ... 1992 - 254 ... ... ... в ... и ... / Под ред. ... – 2-е издание. –Алматы. – 1997. – 383 с.
51. Қазақ халық әдебиеті: Көп ... . – ... ... 1986. – Т.5. –
1989. – 384 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Молда мұса шығармаларының тілі55 бет
Қазақ жауынгерлік қару-жарақ жүйелеу дәстүрі.57 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
Азаматтық қорғаныс және жануарлардың жаппай қарулық зақымданудан қорғау60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь