Ұлттық есеп жүесi – макроэкономикалық статистиканың негiзi

Ұлттық есеп жүйесi – елдегi экономикалық процестердiң нәтижесiн, экономиканың құрылымын, ұлттық шаруашылықтағы өзара байланысты макродеңгейде көрсететiн нарықтық экономиканың статискалық үлгiсi. Бұл үлгiде қолданылатын көрсеткiштер белгiлi бiр шоттар мен баланстық кестелер түрiнде берiледi. Ұлттық есеп жүйесi халықаралық анықтамаларға, конвенцияларға (халықаралық шарт), топтастыруларға, тұжырымдарға және есепке алу ережелерiне негiзделген.
Ұлттық есеп жүйесiнiң негiзгi мақсаты – экономиканың және оның секторларының дамуын талдау, экономиаклық саясатты жете зерттеп, белгiленген бағдарлама бойынша шешiм қабылдау үшiн әлеуметтiк – экономикалық статистиканың әр түрлi көрсеткiштерiн үйлесiмдi түрде қолдану.
Ұлттық есеп жүйесi – жан жақты жүей, оны әр түрлi салалардың мiндеттерiн шешу үшiн қолдануға болады. Ол елдiң макроэкономикалық көрсеткiштерiн басқа елдердiң осындай көрсеткiштерiмен салыстыруға мүмкiндiк бередi. Соынмен қатар, әр елдiң ерекшелiгiн ескере отырып, бұл жүейнiң шоттарын, экономика секторларын көрсеткiштерiн нақтылауға, өзгертуге болады.
Ұлттық есеп жүйесiн экономиканың әр түрлi саласында қолану арқылы мына мiндеттердi шешуге болады:
- мемлекеттiк реттеу шараларын жете зерттеу. Ұлттық есеп жүйесiнде экономиканың салалары, секторлары, әр түрлi экономикалық қатынастар туралы ақпараттардың болуы жоғарыда аталған мiндеттi шешуге көмектеседi. ҰЕЖ – нiң ақпараттарын пайдалана отырып, мемлекеттiң, шаруашылық субъектiлерiнiң тұтыну шығындарын тексеруге, қажеттi деп саналатын салық және бюджет саясатын жүргiзуге, сыртқы сауда мен сыртқы экономикалық байланыстарды жақсатруға жағдай жасауға, айналымдағы ақша массасын реттеуге, инфляцияға қарсы күрес шараларын жүргiзуге, т.б. макроэкономикалық саясаттарды реттеуге болады;
- макрокөрсеткiштердi пайдалана отырып, талдау жасау, экономикалық айнымалы көрсеткiштер арасындағы функционалыд байланыс параметрлерiн бағалау негiзiнде және уақыт қатарларын қолданып, экономиканың дамуының үлгiсiн құру;
- экономикалық даму стратегиясын жетiлдiру және оны iске асыратын шешiмдердi қабылдау;
ұлттық есеп жүйесiнiң негiзгi көрсеткiштерi – жалпы iшкi өнiм мен қолда бар жалпы ұлттық табыс арқылы халықаралық салыстыру жүргiзу. Бұл жерде барлық және жан басына шаққандағы жалпы iшкi өнiм, қолда бар жалпы ұлттық табыс, инвестицияның, мемлекет
        
        Ұлттық есеп жүесi – макроэкономикалық статистиканың негiзi
1. Ұлттық есеп жүйесiнiң құрылу және даму тарихы
2. ХШБ мен ... ... ... ... ... ... есеп ... туралы түсiнiк, оның мақсаты мен мiндеттерi. Ұлттық
есеп жүйесiне көшу ... есеп ...... ... ... нәтижесiн,
экономиканың құрылымын, ұлттық шаруашылықтағы өзара байланысты
макродеңгейде көрсететiн нарықтық экономиканың статискалық үлгiсi. Бұл
үлгiде қолданылатын ... ... бiр ... мен баланстық кестелер
түрiнде берiледi. Ұлттық есеп жүйесi халықаралық анықтамаларға,
конвенцияларға (халықаралық шарт), топтастыруларға, тұжырымдарға және
есепке алу ережелерiне негiзделген.
Ұлттық есеп жүйесiнiң ... ...... және ... ... талдау, экономиаклық саясатты жете зерттеп,
белгiленген бағдарлама бойынша шешiм қабылдау үшiн әлеуметтiк –
экономикалық статистиканың әр түрлi көрсеткiштерiн үйлесiмдi түрде қолдану.
Ұлттық есеп ... – жан ... ... оны әр ... ... шешу үшiн ... болады. Ол елдiң макроэкономикалық
көрсеткiштерiн басқа елдердiң осындай көрсеткiштерiмен салыстыруға
мүмкiндiк бередi. Соынмен қатар, әр елдiң ерекшелiгiн ескере отырып, бұл
жүейнiң ... ... ... көрсеткiштерiн нақтылауға,
өзгертуге болады.
Ұлттық есеп жүйесiн экономиканың әр түрлi саласында қолану арқылы
мына мiндеттердi шешуге болады:
- мемлекеттiк реттеу шараларын жете зерттеу. Ұлттық есеп ... ... ... әр ... ... қатынастар
туралы ақпараттардың болуы жоғарыда аталған мiндеттi шешуге
көмектеседi. ҰЕЖ – нiң ... ... ... ... ... ... ... тексеруге, қажеттi деп
саналатын салық және бюджет саясатын жүргiзуге, сыртқы сауда ... ... ... ... жағдай жасауға,
айналымдағы ақша массасын реттеуге, инфляцияға қарсы күрес шараларын
жүргiзуге, т.б. макроэкономикалық саясаттарды реттеуге болады;
- макрокөрсеткiштердi пайдалана отырып, талдау жасау, ... ... ... ... ... ... ... және уақыт қатарларын қолданып, экономиканың
дамуының үлгiсiн құру;
- экономикалық даму ... ... және оны iске ... ... ұлттық есеп жүйесiнiң негiзгi көрсеткiштерi – жалпы iшкi өнiм мен
қолда бар ... ... ... ... халықаралық салыстыру жүргiзу. Бұл
жерде барлық және жан басына шаққандағы жалпы iшкi өнiм, қолда бар
жалпы ұлттық табыс, инвестицияның, ... ... ... ... ... ... статистиканың өзара байланысты салаларында қолданылатын ұғымдарды,
көрсеткiштердi, анықтамаларды, топтастыруларды жете зерттеу үшiн ... ... ... яғни ... есеп ... ... ... қолдану.
Ұлттық есеп жүйесiнiң тұжырымдамаларына сәйкес көрсеткiштердiң жаңа
жүйесiне өту қажеттiгi мынадай жағдайларға негiзделген:
Экономиканың макростатистикалық үлгiсi ретiнде ... ... ... ... өндiрiс пен материалдық емес қызметтер өрiсi тең
құқылы және дербес шаруашылық субъектiлерi тiкелей ... да ... ... ... ... ... идеологияға
сүйенедi. Мемлекет басқаруынсыз экономикалық байланыстар жасалғанда, өзiн-
өзi реттеу механизмi болып сұраныс пен ұсыныс, бәсеке, ... ... ... салаға ауысуы есептелiнедi.
Статистиканы өзгертуде макроэкономикалық көрсеткiштердiң атқаратын
ролi зор. Халық шаруашылығы балансының ... ... ... басымдылығы туралы тұжырымдаманың,
әлеуметтiк-экономикалық даму, сыртқы экономикалық байланыстар
көрсеткiштерiнiң, төлем балансының, мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... ... әдiстермен
басқаруға мүмкiндiк бермедi.
Экономиканың дамуына байланысты қызметтер ролiнiң артуы экономиканың
негiзгi даму заңдылықтарының бiрi болып саналады. Экономика дамыған сайын
шаруашылық ... ... ... жалпы iшкi өнiмнiң құрамында
көрсетiлетiн қызметтердiң үлесi арта түседi. Бұл заңдылық бiздiң
Республикаға да тән, сондықтан қызметтердi жаңа жүйеде халық шаруашылығы
балансындағыдан кең ... ... ... ... ... ... ... өндiрiс өрiснiң тауарлары мен материалдық қызметтерiн ғана
есептемей, сонымен қатар, материалдық емес қызметтердi де қарастыру
қажет. ... ... ... бұл ... ... ... ... макроэкономиканы терең және жан-жақты талдау қажеттiлiг
айқын сезiле бастады. Осы кезде мемлекеттiк статистикалық ұйымдар бұрын
халық шаруашылығы балансында қамтылмаған кейбiр ...... ... ... ... зерттеп, кестелер дайындады. Мысалы,
осы жылдары материалдық емес қызметтер балансын құру, тұтынушылардың әр
түрлi топтарына көрсетiлген материалдық емес қызметтер, ... ... ... ... ... оларды жете зерттеу сияқты жұмыстар
қолға алынды. Сонымен қатар ... ... мен ... ... ... тұтынылатын тауармен, материалдық қызметтер
құнымен қоса, материалдық емес ... құны да ... ... iшкi өнiм ... (1988) статистикалық практикада қолдану
макроэкономикалық статистиканың одан әрi дамуындағы негiзгi қадам болып
саналады. Жалпы iшкi өнiмдi есептеу әдiстемесi ұлттық есеп жүйесiнiң
принциптерiнде негiзделген. ... iшкi ... ... ... өнiмдi
есептеу экономиканың даму деңгейi мен қарқынын айқындайды, халықаралық
салыстыруларды жеңiлдетедi, сонымен қатар экономикалық-статистикалық
талдауды тереңдетедi.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... және ... ... мен байлығын есептеу туралы ой ертеден пайда болды,
бiрақ алғашында экономикалық талдау жаса ... ... ... ... ... ... және ... табысты зерттеуге әрекет
жасалды, бiрақ бұл зерттеулерде халық шаруашылығының негiзгi
көрсеткiштерiнiң ... ... ... ... ... алынбады.
Ұлттық есеп жүргiзу туралы ойды ең алғаш рет алғышын зерттеушiсi
Грегори Кинг айтты. Ол ... ... ... ... ... ... екенi және материалдық игiлiктердi бөлудiң ерекшелiктерiн
қарастырды.
Француз экономисi Француа Кенэ алғашқы рет өз зерттеулерiнде өнiм
қозғалысы мен табыс қозғалысының ... ... ... Ол ... табыс қозғалысын бiр-бiрiнен бөлiп қарастыруға болмайды, олар
қоғамның экономикалық өмiрiнiң айналымын ... ... ойды ... 1758 жылы ... ... ... ... жұмысындағы ой-
пiкiрлерi кейiнiрек ұлттық есеп жүргiзудiң негiзгi ... ... ... ... ... ... бөлiктерiнiң арасында дәлме-дәл сандық байланыс бар
бiртұтас жүйе деп қарастыру;
- осы ... ... ... белгiлi топтарын (экономикалық агенттердi)
және оларды байланыстыратын экономикалық ағымдарды бөлу;
- өнiм мен ... ... ... ... ... ... пен таза өнiмнiң және қоғамдағы әр класс үшiн
ағымдардың тепе-тең ... ... ... ... бөлу ... ... яғни экономикалық агенттердiң бiр ы
ұлттық байлықтың экономикалық ... ... және ... ... ... қалай өзгертетiн, осы ұдайы өндiрiлетiн құндылықтан
экономикалық агенттердiң барлық топтарына табыстың қалай ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығының
арақатынасын сақтау.
Ұлттық есеп жүйесiнiң дамуына өз үлесiн ... ... бiрi ... ... ... Лавуазье. А. Лавуазье 1771 жылы Францияның
ұлттық ассаблеясында “Франция корольдiгiнiң аймақтық байлығы туралы
саяси арифметикалық очерк” атты баяндамасын ... ... ... ... процестерiн сипаттайтын және ұлттық өнiмнiң, ұлттық
табыстың, таза табыстың мөлшерiн көрсететiн кесте келтiрiлдi. Бұл
кестелердi тарихтағы ең алғашқы ... ... ... ... ... өнiм, ... ... салық, салық салынатын таза
табыс көрсеткiштерiнiң айырмашылығын көрсеттi, сонымен қатар, халықтың
кiрiсi мен шығысы бойынша өндiрiс және өнiмдi бөлу процестерiне ... Осы ... ... ... қаржы балансын құру туралы
пiкiр айтты.
Бiрақ Кенэ мен Лавуазьенiң айтқан ой-пiкiрлерi ұзақ уақыт ... Оған сол ... ... теорияның эволюциясы және
экономика дағдылы түрде дамиды деген ... ... ... қатар, ол кезде экономика стихиялы түрде дамиды, оны
мемлекеттарапынан реттеу қажет емес ... ... ... мұндай жағдайда халық шаруашылығындағы байланыстарды сан
жағынан талдаудың қажетi болмады. Соған қарамастан халық
шаруашылығының синтетикалық ... ... ... ... ... ғасырдың 30-жылдарында түбегейлi өзгерiстер болды, соған
байланысты, ұлттық есеп жүргiзудiң жаңа кезеңi ... ... ... ... Ұлы ... ... (тоқырау) себеп болды. Осы
жылдары жинақ пен инвестиция арасындағы байланыс, ... өсуi ... ... экспорттың немесе импорттың өзгеруi, кәсiпкердiң
табысы сияқты келелi мәселелердi шешу қажеттiлiгi артты. Ал бұл
мәселелердi бiртұтас экономикаға талдау ... ... ... ... ... тоқыраудан кейiн нарықтық экономиканы қалпына
келтiру үшiн мемлекеттiк реттеу ... ... ... келдi. Осындай
пiкiрдi айтқан және дәлелдегендердiң бiрi – ағылшын экономисi
Дж.Кейнс. Нарықтық экономиканы реттеу мәселелерi туралы өз ойларын Дж.
Кейнс ... ... және ... ... ... ... атты
жұмысында (1936ж.) жариялады және болашақ ұлттық есеп жұйесiнiң
негiзгi принциптерiн келтiрдi. Ол ҰЕЖ-нi жалпы ... ... ... ... ... ... ... көрсеткiштердiң жүйесi
деп көрсеттi, осы көрсеткiштердiң кейбiреулерiн өзгенру арқылы
мемлекет экономиканы реттей алады дедi.
Кейнстiң, Ван Клифордiң және басқа да ғалымдардың жұмыстарын
негiзге ала ... жеке ... ... ... құра ... 1936 ... ... Людвиг Грюнбаум Палестина үшiн ең алғашқы ұлттық
шоттар жүйесiн құрды.
1941 жылы Голланд статистигi Ван Клифор ... ... ... (1938 жылы мәлiметтер бойынша). Ван Клифордың құрған
шоттары сауда, өндiрiс, тұтыну, әкiмшiлiк ... ... ... Францияда, Англияда ұлттық шоттарды құру жұмыстары басталды. 1952
жылдан бастап Англияның ұлттық шоттары Көгiлдiр кiтап (Blue book)
түрiнде жарияланады. ... ... ... ... кезең ұлттық
есеп жүргiзудiң кеңiнен тараған кезеңi болып саналады. Осы кездегi
шоттардың жаппай тарағанын төменгi кестеден көруге болады.
1-кесте
Капиталситiк ... ... ... аты |Құрылған жылы |Ескерту |
|1 |2 |3 ... |1951 ... ... кезi. 1963 жылы |
| | ... ... ... ... |1941 |БҰҰ ... ... |
| | ... ... ... ... |1954 ... ... ... |
| | ... ... зерттеулер |
| | ... Бұл ... БҰҰ ... | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... сәйкес келедi. |
|Дания |1948 ... төрт ... ... ... |1951 ... үш ... ... ... |1955 |Екi ... төрт ... шот |
| | ... ... |1959 ... БҰҰ ... сай құрылды. |
|Нидерланды |1948 ... ... 1938, 1946, 1947 |
| | ... ... ... |
| | ... ... |1946 ... ... жүйе. ... |1950 ... БҰҰ ... ... алты |
| | ... құралды. ... |1950 ... ... кезi. Қарапайым,|
| | ... үлгi. ... |1958 ... ... жарияланды. |
| | ... ... ... |1946 ... жүйе. ... |1949 ... үш ... жетi ... |
| | ... ... ... |1963 ... ... ... сай |
| | ... ... |1954 ... ... ... |1951 ... ... ... |1953 ... ... ... оның ... |
| | ... ... ... |
|Аргентина |1955 |1946 жылы ... iшкi ... |
| | ... ... жасалды. ... |1951 |1947 жылы ... ... |
| | ... ... ... |
|Гондраус |1952 ... ... сай |
| | ... жүйе ... ... |1948 ... ... ... шоттар |
| | ... ... |1949 ... ... кезi. Жүйе |
| | ... ... сай ... |
|Мексика |1953 ... БҰҰ ... ... |
| | ... ... |1959 ... БҰҰ ... сай құрылды. |
|Перу |1946 ... ... кезi. Жүйе |
| | ... ... сай құрылды. |
|АҚШ |1947 |Бес шот, ... жет ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |1949 |БҰҰ ... сәйкес құрылды. |
|Эквадор |1954 ... ... ... |
| | ... ... ... |1948 ... төрт шоттан тұрады. ... |1952 |БҰҰ ... ... |
| | ... бес шот ... ... жылы Еуропалық экономикалық ынтымақтастық ұйымының
жеңiлдетiлген стандартты ұлттық есеп жүйесi жарияланған соң, ұлттық
табыс ... ... ... ... ... ... ... жылы Нидерландияда алғаш рет ҰЕЖ-ге салааралық баланс
енгiзiлдi. Бұл ... ... ... 26 саласы бойынша құрфлдф
және 1938, 1964-1951 жж. қамтыды. Мұнан былай салааралық балансыты
құрған елдердiң барлығы оны ... есеп ... ... ... ... ... есеп ... қаржы операцияларының
кестесiн қосу керектiгi сөз болды. Экономикалық зерттеулерде бұл
операцияларды ... және ... ... ... ... экономикалық
экономикалық зерттеулерде дербес бағыт ретiнде көрсетiлдi. 1952 жылы
жарияланған Моррис Коплендтiң “Құрама штаттардағы ақша ағымын зерттеу”
атты жұмысы осы ... ... ... ... ... ... ... үшiн 1947 жылы Нидерландыда, 1949 жылы
Финляндияда қаржы шотын құруға әрекет жасалды.
Қазiргi кезде көптеген елдердiң ұлттық есеп жүйесiнiң құрамында
қаржы ... ... бар ... ... ... Швеция, Германия, Жапония). Ұлттық баланстықкестелер
(national balance-sheet) түрiндегi мүлiк баланстарын құру және олардың
интеграциясы – ұлттық есеп жүргiзудегi тағы да бiр ... ... ... ... активтерi мен пассивтерiнiң өзгерiсi
қаржы операцияларының нәтижесiн, ал қоғамдағы материалдық игiлiктердiң
өзгерiсi экономикалық әрекеттiң нәтижесiн көрсететiндiктен ҰЕЖ – де
баланстық ... құру ... ... ... ... ... ... ал баланстық кестелер
ұлттық байлық статистикасынан бөлiнiп шықты. Ең алғаш ұлттық
баланстар, яғни ... ... ... Нидерландыда 1947 жылы
(Рикен Ван Олст) және 1948 жылы (В. Корн, С. Смейс) құрылды. Содан
берi бұл кестелер осы елде жүйелi түрде ... ... Ал ... ... ... ... ... бастады.
Шоттардың құрылымын және онда қолданылатын категорияларды
халықаралық стандартқа сәйкестендiру ҰЕЖ-нiң дамуы мен өрiстенуiне зор
ықпал еттi.
1945 ... ... ... ... статистика жөнiндегi
сарапшылар комитетi ұлттық табысты есептеу және ұлттық шоттарды
құрудың сипаттамасын дайындайды.
1947 жылы ... ... пен ... ... ... ... 1948 жылы БҰҰ-ның статистикалық бюросы ұлттық
табыс статистикасы бойынша алғашқы жинақты жариялады. Жинақта 39 елдiң
мәлiметтерi ... 1958 ... ... 140 елдiң ұлттық шоттарын қамтып
жинақ жыл сайын баспадан шығады.
1953 жылы БҰҰ-ның коммисиясының ұйғарымы бойынша стандартты
ұлттық есеп жүйесiн сипаттайтын ... ... ... ... ... ... болуына байланысты 1964
жылы стандартты ұлттық шоттардың мазмұны жарияланды. 1968 жылы ... ... ... ... ... ... жылы Еуропалық бiрлестiк БҰҰ-ның ұлттық есеп жүйесiнiң
негiзiнде ҰЕЖ-нiң Еуропалық нұсқасын ұсынды.
1993 жылы БҰҰ-ның статистикалық комиссиясы жаңа ... ... ... Жаңа ... ...... ... балансы және мемлекеттiк қаржы сияқты бөлiмдерiнiң (тауарларның)
үндестiгiн арттыру. Бұл үндестiк ұлттық есеп ... ... ... ... жоғарыда аталған бөлiмдерiнде
қолданылатын анықтамалар мен жiктеулердiң тығыз байланысын көрсетедi.
Мысалы, “қалған әлем” шоттарында қолданылатын анықтамалар төлем
балансындағы анықтамалар мен үйлесмiмдi болса, төлем ... жолы ... ... ... ... жолымен бiрдей болады.
Ұлттық есеп жүйесiнiң тағы бiр мақсаты – ұлттық шоттардың
құрылымын айқын, жүйелi түрге келтiру, ... кiрiс және ... ... ... ... ... 1993 жылы ҰЕЖ-
де жалпы iшкi өнiмдi анықтауда өзгерiстер енгiзiлгенiн ескерткен жөн.
Мысалы, геологиялық барлау ... ... ... әдеби-көркем шығармалардың түпнұсқасын сатып алу
негiзгi капиталдың жалпы қорлануы болып саналады. Бұдан басқа жалпы
қорлану ... ... ... ... таза сатып алу” деп
аталатын жаңа статья енгiзiлген.
Қазақстан Республикасының және ТМД ... ... ... ... ... стандарттарына негiзделген және әр елдiң ұлттық
жағдайына бейiмделiп құрылған.
Халық шаруашылығы ... ... есеп ... ... ( ... әдiстемелiк мәселелердi қарастыруды және
оларды шешудi талап етедi. Бұл мәселелердi шешуде халықаралық сипаттаманы
(рекомендация) ... ала ... ... әрекеттi ұйымдастырудағы
елдiң ерекшелiгiн ескерген жөн. Мысалы, өтпелi дәуiрдiң алғашқы кезенiнде
мемлекеттiк бюджеттен субсидия бөлiнетiн экономикалық әрекеттер (ауыл
шаруашылығы, орман, су ... ... ... ... үй ... шаруашылық), кәсiпорындардың өз жұмысшыларына, олардың
отбасыларына көрсететiн әлеуметтiк- мәдени қызметтер көлемi анағұрлым көп
болады. Бұл ... ... ... ... ... ... үйде қалады.
Үй шаруашылығының өндiрiстiк әрекетiн анықтау –ҰЕЖ-дегi негiзгi
мәселе. БҰҰ ҰЕЖ-нiң кепiлдемесi бойынша үй шаруашылығы үшiн өндiрiс шоты
құрылуы қажет. Бұл шотта үй ... ... ... ... ... ... ... тұтыну немесе сату
үшiн өндiрген өнiм, нарықтық қызметтер ... өз ... тұру құны ... қызметшiсiнiң қызмет ақысы жатады. Мәлiметтердiң жеткiлiксiздiгiнен
халықтың ресми түрде тiркелмеген ... ... iшкi ... ... ... ... және сенiмдi мәлiметтердi жинау арқылы бұл
мәселенi шешуге болады. Шоттарда ... ... ... ... адамдарды киiм-кешекпен жабдықтандыру, әр түрлi
салықтар, субсидиялар сияқты ... ... ... ... қиындықтар болды. Халық шаруашылығы балансы ақпарат негiзi деп
санау және шоттардың тек тұтас экономика үшiн құрылуы осы кезеңдегi
ұлттық есеп жүйесiн статистикалық ... ... тағы ... ... ... ... стандарттарды салалық топтастырудың
орнына халықшаруашылығының жалпы одақтық топтастырыуын пайдалану, алғашқы
ақпараттық құжаттар базасының (бухгалтерлiк есеп, ... және ... ... ... ... ... шаруашылық
бiрлiктерiнiң толық статистикалық бақылауға алынбауы салдарынан
эксперименттiк есептеулерде кемшiлiктер болды. ТМД елдерiн ... ... ... ... ... ету ... iшкi өнiм, ұлттық табыс, т.б. көрсеткiштердi есептеудiң, өндiрiс,
табыстың пайда болу, табысты бөлу және ... ... ... ... ... ... ... принциптерi айқындалды.
Сол сияқты ҰЕЖ көрсеткiштерiн тұрақты бағамен бағалау принциптерiн
анықтау, қаржы шотын, баланстық кестелердi, активтер мен пасивтердiң
өзгерiсiнiң шотын құру ... ... iске ... ... ... негiзгi макрокөрсеткiштердiң динамикасын, құрамын зертеп,
мөлшерi туралы мәлiметтредi салыстыру үшiн, ТМД елдерiнiң нарықтық
экономикалық өту кезеңдерiн талдау үшiн, осы елдердiң ... ... ... ... ... ... үшiн ... шаруашылық операцияларын есептеу, өтпелi кезеңдегi
құрылымдық ерекшелiктердi анықтау ... ... ... ... ... ... қажеттi мәлiметтердi жинауға зор
көңiл бөлiнуi керек. Ол үшiн шаруашылық бiрлiктерiнiң бухгалтерлiк
есебiн, бастапқы статистикалық есеп берудi, статистикалық бақылауды
өзгерте отырып халық ... ... ... ... ... мәлiметтер базасына көшу қажет.
1994 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк статистикалық
комитетi (Ұлттық статистикалық агенттiгi) 1992 жылғы ... ... ... ... ... ... шоттарды құрды.
ХШБ мен ҰЕЖ –нiң теориялық және әдiстемелiк принциптерi
Халық шаруашылығы балансы (ХШБ) деп ... ... ... ... дамуын сипаттау, талдау үшiн
қолданылған макроэкономикалық көрсеткiштер жүйесiн атайды. ХШБ кеңестер
одағында алғаш рет ... ... Оның ... өзi ... ... сай ... Материалдық ресурстарды бiр
орталықтан бөлу принциптерiне негiзделген бұл экономикалық үлгiде
табыстарды бөлу, қаржы инструменттерiне байланысты операциялар сияқты
процестердiң маңызы төмендетiлдi. Халық шаруашылығы ... ... ... баланс (қоғамдық өнiмдi өндiру, тұтыну қор жинау
балансы) саналады. ... ... ... ... игiлiктерр
ресурстарын және оларды пайдалануды сипаттайды.
Екiншi дүние жүзiлiк соғыстан кейiн халық шаруашылығы балансын басқа
да социалистiк елдер (Қытай, Вьетнам т.б.) қолдана ... ... ... ... құру ... ... ... басқару ұйымдары табыс және қаржы активтерiнiң қозғаласын
талдауды қажет деп санамағандықтан практика жүзiнде бұл ... ... ... ... сай экономикалық өндiрiс сферасы тек
материалдық өнiдiрiс салалармен ғана шектелдi, ал өндiрiстiк емес
сферадағы, яғни, материалдық емес қызметтер сферасындағы әрекеттердiң
нәтижелерi ... ... ... бiлiм ... денсаулық сақтау,
мәдениет, өнер, қорғаныс, коммуналды шаруашылық т.б.) ұлттық табысты
бағалауда ескерiлмедi, бұл қызметтердi ұлттық табысты қайта бөлудiң
нәтижесi деп қарастырды. Сондықтан, халық ... ... ... есеп ... көрсеткiштермен тiкелей
салыстыруға болмайды.
Халық шаруашылығы балансының ұлттық есеп жүйесiнен елеулi
өзгешелiктер бола тұра ҰЕЖ-нiң ... өз ... ... ... ... ... ұйымдары алғашқы халық шаруашылығы
балансын 1925-1926-жылдары құрды, яғни ХШБ ҰЕЖ-нiң алғашқы зерттеулерiнен
бұрын пайда болды. ХШБ-ның алғашқы ... ... ... ... ... ... Бұл ... салааралық
баланстың болашақтағы үлгiсi едi. Халық шаруашылығы балансының негiзгi
ережесi – материалдық өндiрiс сферасымен өндiрiстiк емес ... ... өзiн ... ... ... және тұтыну заттарының өндiрiсi (II бөлiгi) деп ... ... ... ... ... ... өнiм екi формада ұдайы өндiрiледi: а)
натуралдық – затты және б) құнды. Натуралдық заттық формасы ... ... ... ... ... ... ... (өндiрiстiк емес тұтыну)
және қорлану қорына бөлiнедi. Ал құнды формасы бойынша қоғамдық жиынтық
өнiм екi бөлiктен ... Ол – ... ... құн (С) және жаңа ... ... жиынтық өнiмнiң материалдық-заттық құрылымы қоғамдық
қажеттiлiктердiң құрылымына сәйкес анықталады. ХШБ-ның теориячсы бойынша
жасалған макроэкономикалық процестердiң үлгiсi ұдайы өндiрiстiң негiзгi
аспектiлерiн толық көрсеткенмен, ... емес ... ... ... ... ... ... формаларының әсерiн
ескермейдi, осындай себептерге байланысты ХШБ әкiмшiлiк басқару жүйесiнде
белсендi роль атқара ... ... жаңа есеп ... көшу ... Бұл жаңа ... яғни ... есеп жүйесiнiң негiзi –
шаруашылық айналымы тұжырымдамасы болып есептелiнедi. Ұлттық шаруашылықты
әр түрлi экономикалық құбылыстарды қамтып көрсететiн көп өлшемдi жүйе ... ... Бұл ... негiзi – экономикалық айналым
экономикалық айналым өндiру, тұтыну, қор жинау, қайта бөлу сияқты
экономикалық процестерден тұрады.Оның үш элементi бар: ... ... ... ... ... ... құралдары экономикалық айналымның объектiсi, ауыл шаруашылық
бiрлiктерi оның субъектiсi болады. Экономикалық айналым ... ... ... бiр субъектiгi ауысуы экономикалық операциялар арқылы
жүзеге асырылады. Макроэкономикалық құрылым түрлерiнiң классификациясы
(жiктелуi) – материалдық игiлiктер мен ... ... ... ... деп ... ... Ұдайы өндiрiстiң әр сатысында
ресурстар әр түрлi экономикалық ... ... ... ең ... ... ... содан кейiн ұдайы өндiрiсiтiң ресурстары,
ең соңында қаржы ресурстары (субъектiлердiң ақша құралдары) ... ... ... ... ... өнңiру мен
қызмет көрсетудiң арасына шек қойылмайды, экономиканың тұтастығы
сақталады. Мұның өзi шаруашылық субъектiлерiнiң өндiрiстiк әрекеттерiнiң
нәтижесiн, кiрiсi мен шығысын бағалауға мүмкiндiк бередi.
ХШБ мен ... ... ... ХШБ ... ... бiр ... жоспарлаудың талаптарын
қанағаттандырды, оның негiзгi мiндетi - өндiрiс процесiн және материалыдқ
ресурстардың қозғалысын қадағалау;
- ҰЕЖ нарықтық экономиканың талаптарын қанағаттандырады, ол қаржы-ақша
қатынастарын бiрiншi ... ... ... ... ... ... өндiрiстiк әрекет деп материалдық өндiрiс сферасындағы әрекеттi
айтады, ол ҰЕЖ-де табыс әкелетiн кез келген әрекет өндiрiстiк әрекет деп
саналады;
- ... өнiм құны ... ... ... заттарынның шығыны және негiзгi
капиталдың тозуы) және жаңадан жасалған құннан (өндiрушiлердiң алғашқы
табысы, яғни материалдық өндiрiс сферасындағы еңбекшiлердiң,
кәсiпорындардың алғашқы табысы) ... ал ... өнiм құны ... шығынынан және өндiрiс факторларының ақысынан құралады. ҰЕЖ-
дегi еңбек заттарының шығыны материалдық ресурстар, қызметтер және
материалдық емес ... ... ... түрiнде берiледi, яғни ХШБ-дегi
еңбек шығындарымен бiрдей емес. Ал еңбек факторларының ақысы болып
еңбекақы, пайда, рента, процент, дивидент есептелiнедi.
ҰЕЖ мен ХШБ-нiң ... ... ... ... ... ... мазмұныныдағы өзгешелiктер. Бұл өзгешелiктер
ұлттық табысты (өнiмдi) анықтауда екi жүйеде әр түрлi тәсiлдiң қолдануына
байланысты болады;
- ... ... ... ... ... ... ... бөлу процестерiнiң
көрсеткiштерiнiң мазмұнындағы өзгешелiктер;
- қаржы ағымдарын (несие, заем) түсiндiрудегi өзгешелiктер. ХШБ-де бұл
ағымдар ... ... ... қайта бөлу, ал ҰЕЖ-де экономика
секторларына бөлiнген инвестиция ... ... ... ... ... ... ... өзгешелiктер.
ҰЕЖ-де ағымдағы табыстар мен шығыстардың айырмасы “жинақ” көрсеткiшi
арқылы анықталады және бұл ... ... ... көзi ... саналады. ХШБ-де табыс пен шығысты ағымдағы
және бiр жолғы деп ... ... ... ... ... де
жоқ, ал қолма-қол ақшаның, банктегi салымдардың өсiмi сияқты жинақ
түрлерi ұлттық табыстың қайта ... түрi деп ... ... ... ... ... “Т” әрiпi тәрiздi шоттар және кестелер түрiнде
берiледi. Ұлттық шоттарды бухгалтерлiк есептегi екi ... жазу ... яғни әр ... ... ... ... екi ... (бiр шоттың кiрiс бөлiгiнде, еiкншi шоттың шығыс бөлiгiнде). ХШБ-
де мәлiметтер кестелер түрiнде берiледi. Бұл кестелерде матеиалдық
игiлiктердiң ресурстары және ... ... ... ... ... ... игiлiктердiң ғана қозғалысын көрсетедi,
ал ҰЕЖ тауар өндiру, қызмет көрсету, табыстың пайда ... оны ... ... ... ... және қаржы активтерi мен пассивтерiнiң
өзгерiстерiн зерттейдi. Сондықтан ҰЕЖ экономикалық айналымды жан-жақты
толық көрсетедi.
ХШБ мен ҰЕЖ-нiң мiндеттерiндегi ұқсастықтар:
- экономиканың ... ... ... ... ... ... көрсеткiштер бойынша талдау жасау;
- макроэкономикалық статистиканың көрсеткiштерi мен стаистиканың ... ... ... ... ... сыртқы экономикалық)
көрсеткiштерiн үйлестiру, байланыстыру.
Екi жүйенiң әдiстемелiк принциптерiндегi ұқсастықтар:
- ұлттық шаруашылықты өндiрiс процесi ... ... ... деп ... ... құны ... ... ағымдарынан шектеу;
- тұтыну құнының, табыстың ағымдарын, ресурстар ... ... ... ... ... айта бөлу ... табыстарынан айыра бiлу;
- өнiмдi аралық және ақырғы өнiм деп топтастыру, тұтынуды аралық және
ақырғы тұтынуға топтастыру;
- ұдайы өндiрiслетiн және ұдайы ... ... ... ... ... капитал мен материалдық айналым қорын бөлiп көрсету;
- қор ... ... және таза ... есептеу (жалпы қор жинаудан
амортизацияны шегергенде таза қор жинау анықталады).
ХШБ мен ҰЕЖ-де көрсеткiштердi бағалауда (ағымдағы, тұрақты баға бойынша)
да ... бар. ... ... ... ... “ауыспалы кiлт”
әдiсiнiң көмегiмен екi жүйе арасындағы өзара байланысты көрсетуге болады.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Метрологияның теориялық негізі.31 бет
Жезқазған кен орнын ашу, қазып алу және жерасты жұмыстарымен қамтамасыз етудің жобасы100 бет
«Құқықтық статистика»11 бет
Статистика туралы жалпы түсінік және оның даму процестері14 бет
Қазақстан статистикасының қалыптасуы мен дамуы тарихынан11 бет
Қазақстандағы статистика ғылымы35 бет
Әлеуметтік – экономикалық статистиканың мазмұны мен мақсаты11 бет
"Макроэкономикалық көрсеткіштер"4 бет
2013-2014-2015 жылдардағы Қазақстан Республикасының негізгі макроэкономикалық көрсеткішінің сипаттамасы17 бет
2013-2015 жылдардағы ҚР-ның макроэкономикалық көрсеткішіне сипаттама14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь