Философия мен мәдениет

Мазмұны

Кіріспе

Негізгі бөлім:
2.1 Философия мен мәдениет
2.2 Қазақ философиясын зерттеудің әдістемелік мәселелері
2.3 Мәдени кеңістіктің мифологиялық уақыты

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Ежелгі заманнан өмір сүріп келе жатқан түркі тайпалары негізінде қалыптасқан іргелі халықтардың бірі қазақтар ғасырлар бойында жазба мәдениеті болмаса да, ауызша әдіспен өзіне тән бай рухани мұра жасай білді. Ал жазба әдебиет пайда болғаннан кейін бұл мұра өте үлкен қарқынмен дами отырып, әр қилы ерекшеліктерге толы күрделі тарихи жолдардан өтті. Осы рухани мүра жүйесінде қазақтың ертедегі философиялық ойлау элементтерінен бастап, қазіргі замандағы толысқан философиялық теориясын түгелдей қамтитын ұзақ та жемісті философия тарихы мол орын алады. Оның негізгі бағыттары ретінде тұрпайы-диалектикалық ойларды, дүниеге шынайы түрдегі көзқарасты, дінді тану және басқа да еркін ойлау процестерін, моральдық мәселелер мен адам туралы ілімдерді, күш көрсетпеу идеясы және оның күш көрсету саясатына қарсы бағыттарды насихаттауы, т.б. мәселелері болды.
Ақындар мен жыраулар, саясаткерлер мен батырлар, хандар мен қолбасшылар, айтыскерлер мен ертекшілер, билер мен серілер — бәрі де өздері өмір сүрген заманның объективті құбылыстарын тілге тиек, ойға өрнек етіп, әр түрлі деңгейде, бірақ жалпы алғанда жартылай даму тенденциясы шеңберінде қазақ халқының қоғамдық саяси, мәдени, сайып келгенде, философиялық ойлау жүйесінің құрылымын жасады. Олар — шынайы реализм, білімнің негізгі жақтары еркін ойлау, деистік және пантеистік көзқарастар, адамгершілік, ізгілік, имандылық, зорлық-зомбылыққа қарсы күресу, құқықтың саяси және философиялық жақтары, мемлекет, қоғам, жеке адам мәні, тағы басқалар еді.
Осы аталған көзқарастар сыңаржаққа, консерватизмге, тоқыраушылыққа, қазақ халқының прогрессивті дамуына кедергі болатын басқа да кемістіктерге қарсы бағытталады. Бұл да қазақ философиясының қалыптасуы мен дамуының өзіндік ерекшелігі. Қазақ философиялық ойының тағы да бір ерекшелігі деп оның шынайы патриотизмін, халқына сүйіспеншілігін, оның бақыты, мүддесі және болашағы үшін күресуге дайын және оған жету жолдарын өз қадірінше анық жан-жақты көрсете білуі дер едік.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. «Философия және мәдениеттану» Оқу құралы. /Құраст.: Ж.Алтаев, Т.Ғабитов, А.Қасабеков және т.б. А., 1998
2. Т.Ғабитов, Ж.Мүтәліпов, А.Құлсариева «Мәдениеттану А., 2005
3. Ө.С.Төкенов «Мәдениеттану негіздері» А., 2000
4. Х.Ғабитов, Ш.Өмірбеков «Мәдениеттану негіздері» А., 2000
5. С.Е.Нұрмұратов «Рухани құндылықтар әлемі» А., 2000
6. Т.Х.Ғабитов «Қазақ мәдениетінің типологиясы» А., 1998
7. А.Т.құлсариева Мәдениеттану сөздігі А., 2001
8. А.С.Богомолов, Т.И.Ойзерман «Тарихи-философиялық процесс теориясының негіздері» М., 1983
9. А.Қасымжанов «Рухани тамырлар» А., 1990
10. Ә.Хасенов «Қазақ мәдениеті мен өнерінің тарихы» А., 1988
        
        Философия мен мәдениет
Мазмұны
Кіріспе
Негізгі бөлім:
2.1 Философия мен мәдениет
2.2 Қазақ философиясын зерттеудің әдістемелік мәселелері
2.3 Мәдени ... ... ... ... ... өмір сүріп келе жатқан түркі тайпалары негізінде
қалыптасқан іргелі халықтардың бірі ... ... ... ... ... да, ... ... өзіне тән бай рухани мұра жасай білді.
Ал жазба әдебиет пайда болғаннан кейін бұл мұра өте үлкен ... ... әр қилы ... толы күрделі тарихи жолдардан ... ... мүра ... ... ... философиялық ойлау элементтерінен
бастап, қазіргі замандағы толысқан философиялық ... ... ... та ... ... ... мол орын алады. Оның негізгі ... ... ... ... шынайы түрдегі көзқарасты,
дінді тану және басқа да еркін ойлау процестерін, моральдық ... ... ... ... күш ... ... және оның күш ... саясатына
қарсы бағыттарды насихаттауы, т.б. мәселелері болды.
Ақындар мен жыраулар, саясаткерлер мен батырлар, ... мен ... мен ... ... мен ... — бәрі де ... өмір сүрген
заманның объективті құбылыстарын тілге тиек, ойға өрнек етіп, әр ... ... ... ... ... даму ... ... қазақ
халқының қоғамдық саяси, мәдени, ... ... ... ... ... ... Олар — ... реализм, білімнің негізгі жақтары
еркін ойлау, деистік және пантеистік көзқарастар, адамгершілік, ... ... ... ... құқықтың саяси және философиялық
жақтары, мемлекет, қоғам, жеке адам мәні, тағы басқалар еді.
Осы аталған көзқарастар сыңаржаққа, консерватизмге, ... ... ... ... кедергі болатын басқа да кемістіктерге қарсы
бағытталады. Бұл да ... ... ... мен ... өзіндік
ерекшелігі. Қазақ философиялық ойының тағы да бір ерекшелігі деп ... ... ... ... оның ... ... ... үшін күресуге дайын және оған жету жолдарын өз қадірінше анық жан-
жақты көрсете ... дер ... ... Философия мен мәдениет
Қазақ философиясы басынан-ақ аяғынан тік тұрған, бірден қалыптасып кеткен
жүйе деген пікір тумаса керек. Біртұтас көзкарас, дүниені ... ... оның ... ... процесін, әлеуметтік мәселелерді дұрыс
түсіну, ойлау ... ... ... — ол ... ... ... Дегенмен, халықтың жыраулық, ақындық шығармашылығында қоршап тұрған
табиғат пен әлеуметтік орта туралы ... ... ... ... кездейсоқтық, жүйесіздік сипатына қарамастан онда адамдардың бай
практикалық өмірін, халық даналығын көрсететін философиялық мән бар ... ... ... ... жолы мен ... сақталуы ауыз
мәдениетіне сай, тез жаттап алу, оны ... ... және ... ... "ұрламай" жеткізу — бұл философия тарихындағы ғажап
құбылыс.
Халқымыздың өмірін бейнелеген, ... ... ... ... көрсете білген фольклорда объективті шындықтың ... ... ... ... ... ... поэмалар, мақалдар
мен мәтелдер — адамдарды табиғи және әлеуметтік құбылыстарды, саяси-
экономикалық жағдайларды, ... ... өз ... ... ... куәгерлері. Ауызша халық мәдени ... ... ... ... адамгершілік-тәрбие және дүниеге
көзқарас ерекшеліктерін ... ... және ... өмірді тікелей бейнелеу, дүниенің құрылымы, оның
жасырын ... ... ... ... — бұл ... философиясының бастапқы
кездегі деңгейі еді. Ол кезде жүйелі және ... ... ... ... да ... ... бағыттары да айқындалмаған еді.
Қазіргі кезде тарихи-философиялық ... ... ... мұраларын зерттеген тәжірибесі ұлттық философиясының
қалыптасуы, ... және ... ... туралы, оларды зерттеудің
теориялық және әдістемелік мәселелері жөнінде жиынтықталған, ... ... кең ... ... ... тарихы — халық ... ең ... ... ... Онда ... ... ... мен халықтың идеялық
ізденістері, бай ... мен ... ... ... ... тапқан. Қазақ
философиясы — халқымыздың тарихын жан-жақты түсіну үшін ... ... ... ... Ол ... ... ... да түрлерімен тығыз
байланыста. Сондықтан оны зерттеп, үйренбейінше ... ... ... ... ... әдебиетін, адамгершілік қағидаларын,
діндарлығын және т.б. ... ... ... ... ... ... ... қазақ философиясы ғылыми құндылығымен
қатар, жоғары азаматтық қасиетімен, әлеуметтік әділеттілікке жету ... ... ... ... жемісті жетістіктерімен
ерекшеленеді.
Соңғы кезге дейін қоғамтану ғылымдарында ... ... ... ... ... ... яғни ... қоғамдық рухани, мәдени,
саяси, т.б. құбылыстарды таза таптық айшықтарға әкеліп тіреу ... ... ... өзі ... ... ... ... өмірдің объективті
логикасын жалмап, жұтаңдатып көрсетуге әкеліп соқты. Қазіргі кезде жалпы
адамзаттық айшықтар, идеялар ең ... ... ... танылғаннан
кейін, философия тарихын зерттеудің ... да ... ... да
нақтылана түсті. Соның бір мысалы ретінде негізінде "таптық күрестің"
құрбандары болып кете барған қазақ ... ... ... — әдебиетші,
философ, ақын, саясаткерлердің өз ортамызды қайта ... ... жаңа ... ... және олардың қазақ философиясы тарихының
жаңа беттерін ашуға тигізген жан-жақты әсерін атап айтуға болады.
Халықтың сана-сезімінің ... ... ... күйреуі, жас
тәуелсіз мемлекеттердің құрылуы, философиялық ойлаудың жаңа түрлері
адамзаттың ... мен ... ... пен ала ... халықтар тағдырларының ажырамас бағыттарының ... ... де ... ашып ... көп ... тигізуде. Осы
тұрғыдан алғанда дүниежүзілік қоғамдастыққа қазақ халқының терең де ... ... оның ... ... және өзіне тән мәдениетін
көрсете білудің маңызы айрықша. Бұл ... іске ... ... бұрыннан
қалыптасқан, сіресіп калған көптеген ұғымдар мен қағидаларға сын көзбен
қарап, ... ... ... ... абзал.
Қазақ философиясьшың көкейтесті мәселелерінің бірі — ... ... ... ... ... ... ... философияның тарихында осы
мәселе талай пікір-талас туғызып жүр. Біріншіден, ... дәл ... ... өте ... ... ... деген ұғымның өзіне осы
кезге дейін дәл де ... ... ... жоқ. Үшіншіден, қазақ
философиясы мәселелерінің ... ... ... ... ... ... қасы.
Әлемдік философияда үш ошақтың (Қытай, Үнді, Греция) шамалас бір ... ... ... Ол орталықтар философияның әлеуметтік
кеңістігіндегі жоғары деңгей еді және ... ... ... ... және ... ... алғашкы жүйелер болды. Философиялық ойдың тууына
белгілі бір алғы-шарттар қажет. Олар — ... ... ... Тарихи практика көрсетіп отырғандай, философиялық өркениет
— ұзақ дамудың жемісі.
Жалпы қалыптасқан көзқарас бойынша, философия экономикалық саяси ... ... ... ... ... құл ... қоғамнан, сол
қоғамның жоғарғы сатысына өту кезеңінде пайда болды деп айтылады. Дегенмен,
әлеуметтік алғы-шарттар философияның пайда болуының тек ... ... келе ... ... ... ... ... заңдастыру
философияның алдындағы негізгі міндеттерінің бірі еді. ... мен ... ... осы ... ... ... өзінің аталған міндетін орындауға күш салады.
VI ғасырдан бастап Қазақстанның қазіргі аумағында алғашқы ... ... оның ... ... әлеуметтік-экономикалық формация
орныға бастады. Осы уақыттан бері барлық әлеуметтік өзгерістер, ... сана ... ... ... ішкі ... ғасырлардағы Қазақстан жерінде орналасқан тайпалар, олардың
көсемдері өз биліктерін, ... ... ... өзі ... ... ... Оның ... көрінісі — қазақ философиясының ақсүйек
әулеттер "генеалогиясы".
Философияның пайда болуынын, ... ... — миф. ... ... эпос ... өзгерген және жүйелеген кезінде ғана пайдаланды.
Әрбір заманға байланысты эпос мифтің ... ... ... және ... өнер мен ... ... элементтерінің әсерімен философияның шығу
процесін, оның қоғамдық сананың шығу және жаңа бір түрі ретінде ... ... пен ... және ... туралы жаңа дамып келе
жатқан ғылым элементтерінің ... ... шешу ... ... жолы деген де қалыптасқан тұжырымдар бар. Философия мифке
тән, дүниеге тұтас ... ... ... тырысады. Соның негізінде
не мифологиялық не аллегориялық-көркем, не ... не ... ... ... ... ... қабылданған түрлеріне сыймайтын,
жана түсініктегі ойлау нысандарын құрайды.
Белгісіз дүниені түсіндіруге тырысудан одан да белгісіздігі мол ... ... ... егер де ол ... ... танып білуге мүмкіндік
бермесе, тәңірге немесе құпия күшке сілтеме жасау — мифтің ... ... ... ... ... ... ... оны түсініксіздеу
әлдебір күштің әсерімен ... ... мен ... барысында оған
сенбеушілік пайда болған жағдайда жеке адамға өзінің ... ... ... ... — бұл миф пен ... ара салмағын
ажыратудың бір жолы. Ақылмен ой ... ... ... бет ... ... ... ... пайда болуындағы диалектикалық синтез,
бастапқы қайшылықтардың шешілу процесі.
2.2 Қазақ ... ... ... ... ... ... болуы туралы тек ойшылдардың дүниеге
көзкарасы жалпылықты, көзқарастың әмбебап принциптерін немесе ... ... ... ... ... ғана ... ... Діни-
мифологиялық тұжырымдар әдет-ғұрып пен беделге бой ұрса, философия заттар
мен ... ... ... ... ... ретінде
қолданылатын рационалды ойлауға, дүниені танып ... ... мен ... ... Бұл әрекет адамның жан-жақты ойлауы және оның
интелектуалды интуициясымен бірегей ... ... ... ... көп ... ... ... осы қоғамның
әлеуметтік, таптық бөлінуі және "ақсүйекті" ... ... болу ... ... ... ... ... олардың төркіні құдайдан
немесе батыр бабаларынан басталады деп ... ... ... дүниенің қажетті және заңндастырылган бөлшегі ретінде қоғамдағы
белсенді рөлі ... Осы ... ... ... ... қоғамның даму үрдісін біршама дұрыс ... ... ... ... ... ... дамуының мүддесіне сай келгендіктен,
қоғамдық пікір ... ... Теле би, ... би, ... би және т.б. ой ... ... айтқан тұжырымдары осыған дәлел.
Жалпы дүниежүзілік тарихтан белгілі болғандай, қоғам ... ... ... ... мен ... ... қарағанда
философиялық, этикалық, діни және т.б ... ... ... шығады.
Олар — азаттық және адам еркіндігі, діни сенім және ақыл-ой, өмір сүру және
адамгершілік қасиеті, ... ... ... ... "қой ... ... "алтын ғасыр" және "ақыр заман" туралы және басқа
мәселелер.
Қоғамдық ойдың көптеген мәселелері өзінің ... ... ... ... жатады. Мәселен, ағартушылық бағыты таза ұлттық қасиетке ғана ие емес.
Сондай-ақ оның түрлі ұлттық ерекшеліктері әлемдік ... ... ... ... ... ... бір ... оның ерекшеліктері
— ұлттық мәселені басты проблема етіп ... ... ... ... ... ... антиклерикальдық бағыты.
Соңғысы жалпы ағартушылықтың әлеуметтік ... сай. ... келе ... ... ... ... көрсете отырып, бұл
ағартушылык халықтың ұлттық сана-сезімін ... оның ... ... ... ... Оның ... ... дамуына негіз
болған демократиялық элементтері, халықтың ауыз ... мен ... ... өту ... ... ... ... тән
ағартушылыққа келетін болсақ, ол алдымен кейбір ... ... ... сұранысына сәйкес белгілі бір аймақта пайда болып, басқа
аймақтарға тарай береді.
Қоғамдық ойдың ұлттық және әлемдік ... ... ... қақтығыстар мен мемлекетаралық қайшылықтар бүкіл адамзатты
қамтып отырған кезде ең ... ... ие ... ... Оның ... ... ... ретінде қоғамдастықтың қалыптасуын
атауға болады. Қоғамдастық — бұл өзінше бір тарихи ... оның ... ... ... өз мәніне ие болуының қабілсті деп қарау керек. Осы ұғым
қоғамды ... ... ... ... ... ... білудің
бейнелері.
Біздің ойымызша, қазақ философиясында қоғамдық ой үш кезеңнен етті. Олар
— қоғам, қоғамдастық және қоғамдық пікір. Осы ... жеке бір ... ой ... ... және ... ... қамтиды. Сана мен өзіндік
сана білімге үзеңгілес, сонымен бірге оның түрлері болып та келеді. Білім ... өмір сүру ... ал ... сананың қасиетті кезеңі және оның даму
барысынын әр кезеңіндегі ең ... ... ... ... белгілі бір
кезеңінде осы аталған үшеуінің бірі алға шығып, жетекші роль ... ... бір ... ... ... ... және ... көзқарастарды айту керек. Алдыңғы қатардағы ... ... ... ... ... де ... ой ... құрайды.
Нәтижесінде жоғары деңгейдегі ойлау шенберіне көтеріледі, ... ... ... және ... ... ... ... және қоғамдық ойды бөліп қарамау белең алып кетті.
Әсіресе, қазақ философиясы тарихына арналған 50—80 ... ... ... орын ... Философия тарихы өзінің сапалық өзгешелігінен
айырылып, саяси идеялар тарихы және сол сияқтылар төңірегінде қалып ... ... тағы да ... оның ... дұрыс түсінбеуде дер едік.
Қазақ тарихының белгілі бір ... ... ... үш ... ... үш-кезеңге беліп қарауға болар еді.
Біріншісі — алғы философия (предфилософия). Оған тән нәрсе — ... ... өте ... ... ... Оның ... ойлану іштей
қайшылығы кем, қажетті дәлелденген теория құра алмайды. Ол ... ... ... ... үздік-үздік ойлар ретінде қалып қояды.
Аталған элементтерді мифтік-көркемдік ... ... ... дәл сол
кезеңге сәйкес өзіндік семантикалық тұтастықпен семантикалық бірлік жасауға
мүмкіндік туады. Осы ... ... ... ... ... ... ... дейінгі кезеңдеріне тән болуы керек. Екіншісі — философиялық кезең.
Оған тән қасиет — объективтілік пен ... ... ... сана. Оның негізінде санаттар мен түсініктерді формальды-
логикалық операиияларды қолдану арқылы ... мец ... ... ... ойлау дәрежесінің шеңбері ұлғайып, ... ... ... ... және ... өзін ... бейнелеу белесіне жету. Осы
құбылыс казақ философиясы тарихының XIV ғасырдан XX ғасырдың басына дейінгі
кезенді ... ... ... ... ... ... жүйеге ие болған және әлемдік рухани байлықпен ұштастырылған.
Қазіргі замаіщағы қазақ ... Оның ... ... ... мета тарихы деп атаса да болар еді. Бұның бір ерекшелігі —
зерттейтін объектісі осы ... ... ... келешекті, қазіргіні,
өткенді жүйелі түрдеі рационалды ойлау процесінен "өткізіп, ... өз ... жаңа ... ... ... ... таразылау, сақтау
және жаңартуы.
Жоғарыда айтқан идеяларға сүйене отырып, қазақ ... ... ... ... және мәндік жағынан үш кезеңнен тұрады
дер едік. Бірінші кезең ру құрылысы үстем ... ... ... және ... келетін алғы философиялық (философияға ... ... ... кезең — XX ғасырдың басына дейінгі ойшылдардың, философтардың ілімі,
мұрасы мен еңбектері. Мұнда ғылымға дейінгі саналы түрде айтылған, ... ... ... әр ... ... ... Бұларды, қалыптасқан пікірлерді ескере ... ... ... деп ... ... ... ойшылдардың дүниеге
көзқарастары олардың өздерінің ерекшеліктері арқылы әр қилы ... ... ... ... жатыр. Негізгі көксеген максаттары — әр
қилы әлеуметтік топтардың мүдделерін жоқтау, жақтау, көздеу немесе ... ... — XX ... басынан қазіргі уақытқа дейінгі ... ... ... даму ... ... биігі мен алынбай
қалған шындары, жіберілген әдістемелік, ... және ... ... ... ... ... ... — қазақ
қоғамының экономикалық, саяси және рухани өміріндегі негізгі философиялық
мәселелер. Сонымен бірге ... ... келе ... ...... ... қай тұрғыдан, қай теориялық деңгейден ... ... ... ... ... өте ... орын алып отыр.
Философия тарихы әдістемесінің негізгі бір мәселесі — жалпылық пен
даралық қатынасы, ерекшеліктің ... табу және сол ... ... ... ... Былайынша айтқанда, жалпылық, ерекшелік, даралық
диалектикасын қлттық философия тарихы шеңберінде таразылау.
Қазақ ... даму ... ... ... ... ... ішінде енеге тұтатындарынан өзгеше ерекшеліктері
бар. Ол, негізінен, қазак халқыныңн әлеуметтік тарихының, оның ... ... ... ... ... ... тарихы қоғамдық дамудың
классикалық түріне жатпайды. Себебі ол алғашқы қауымдық ... ... одан ... ... ... ... ... дамыды.
Соңғысы, казір белгілі болғандай, ... ... еді. ... даму
процесіндегі даңғыл жолдан таиган тоталитарлық жүйе, философиялық ойда ... ... Ал ... ... ... аумағында көптеген
ғасырлар үстемдік етті. Капитализмнің дамуы XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік ерекшеліктері
барлық қоғамдық саналардың оның ... ... ... ... ... қоймады.
Қазақ философиясы - қазақк халқының мәдени жетістіктерінің негізгі бөлігі
және заңды жалғасы. Қазақ мәдениеті тарихтың әр қилы ... ... ... ... ... ... ... тікелей немесе
жанамалай қуат алып отырды. Сыртқы әсерлер, негізінен, қазақ ... ... оның ... ... ... ... ... байланысты игі ықпал етті, философиялық ойлау ... ... ... ... ... ... философиясы әлемдік философияның бір бөлігі ... ... ... ... ... қазіргі кезде оның құрамында әлеуметтік
кеңістік жағдайын ескерсек, үш ... ... бар ... ...... философия, аймақтық (регионалдық) философия және әлемді
философия (аймақтық философияның ... түрі ... ал ... философия әлі қалыптаса қойған жоқ.)
Қазақ философиясында осы аталған үш философияның әсері әр ... ... XIX ... екінші жартысында және XX ғасырда орыс философиясы,
маркстік ... және ... ... ... философия тікелей әсер етті.
Бір жағынан қазақ философиясының да оларға ықпалы болды деп айта ... бұл өзі — жеке ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған, философия тарихы дамуындағы жалпылық
ерекшелік және ... ... ... ... ... ... ... таса етпеу — ғылыми методологияның бірде-бір сұранысы
деп айтуға болады.
Халықтың қоғамдық санасының даму ... ... ... ... түседі. Қазақтың әлеуметтік дамуының ... ... ... казақ философиясы тарихында оның әр
кезеңдегі сатысында өзінше ... ... ... ішкі ... олар ... ... ... алмастырып отырды. Ұлы Абай айтқандай,
"Адам бол!" ... ... ... ... осы заманғы қазақ
философиясына тән ортақ жән ұдайы дамып келе ... ... ... анық ... ... философиясы әрқашан
"нақты адам қоғамына", бақытқа теңдікке жету жолдарын қарастыруға бет
бұрған.
Осындай жалпы қазақ ... тән ... ... ... ... ішкі бағыттары орын тепті. 1960 жылдардағы қазақ ... ... ... ... ұлттық тарихымызды, мәдениетімізді
жан-жақты және терең түсінуімізге ... ... ... ... ... философиясы тарихында жиі кездесетін әлеуметтік утопизм
туралы да айтпасқа болмайды. Жалпы, әлеуметтік утопизм дегеніміз бұл жеке
және қоғамдық сана ... ... ... ... ... арқылы жаңа түрдегі әлеуметтік ілім жасауға ұмтылу.
Ақын-жырау, билер мен ... ... мен ... тән бұл ... ... ... айшығы — саналылық
пен санасыздық, эмоция мен таза ойлау, ... ... ... ... ... дәрежесінің шекараларын ажырата білмеу, оларды ... деп ... Оған қоса ... тән тағы бір ...... ... ... ғана ажыратылуы (дифференциялануы). Осыдан барып
әрбір жеке ... тән ... идея туса ... ... ... ... өз ... жасалған сыртқы дүниенің бейнесі.
Әрбір ойшылдың әлеуметтік шындыққа дұрыс немесе бұрыс қатынасы оның ... ... ... ... ... ... ... философия тарихында да кездеседі. Мәселен,
Гегельдің "Шындықпен ... ... ... ... ... ... ... "майевкасы" бұрыс қатынасты белгілейді.
Мәселен, XX ғасырдың басындағы қазақ ұлт-азаттық козғалысының көрнекті
қайраткерлері А. Байтұрсынов, Ә. ... М. ... М. ... ... және басқалары өмірдің объективті жағдайларын өзгертуде күшпен емес,
ұлттық сананы сол процеске енгізу арқылы өзгерту ... деп ... ... ... ... ... ұлттық философиямыздың негізгі өзегі де күш
көрсетпеу идеясы болып табылады. Бұл құбылыс төл ... ... ... орнын ерекше алып келді. Бұл жерде ... бар ... ... ... ... ... де, құндылығы да
осында болса керек.
Рухани мәдениетте реалды уақыт ... ... ішкі ... ... және ... ... оның
психологиялық және әдептілік түсініктерімен ... ... ... ... ... оның ... ... тұлғаны нақтылы
қарастыру арқылы ғана түсінуге болады.
Мұны назарға салып отырғанымыз - соңғы кезде "модаға" ... ... ... ... процестен тыс қарастыратын басылымдардың
көбеюі. Түзу сызықтық емес, циклдік (мүшелдік) уақыт ... көне ... ... дейін сол күйінде өзгерссіз келген жоқ. Этномәдени уақыттың
өзгеруі міндетті түрде оның халық ... ... де ... ... ... ... ... тарихи-мәдени эволюиияны
бастан кешірген. Ал жыл қайыру, мүшел, маусым, күнтізбе, ай, жыл ... ... ... ... — осы ... тек қана ... нысанға
айналған көрінісі. Олар ұлттық мәдениеттің даму сатыларымен, дүниетанымдық
типтерімен, ... ... ... туралы әр түрлі ілімдер немесе
көркем бейнелер, таңбалардың әсерлерімен қалыптасады. Мәдени сұхбаттасудан
оқшау ... ... ... ... бір ... ... өрісінде
таза мүшелдік есептеу жүйесі болмаған. Мұны ... ... ... ... ... ... бекерге шығару.
Философиялық зерттеулер уақыт туралы ұғымдар мен бейнелерді тарихи
жіктеуге мүмкіндік береді. Белгілі ... ... ... ... ... ... кейбір уақыттық кезеңдерінің сипаттамасын әмбебап
тәртіпті үлгілерімен салыстыра отырып, төмендегідей ... ... Бұл — ... ... өткен адамзат сана сезімінің ... ... ... ... бұл ... туу, ... келтіру, мәдениеттің
қкайсыбір классикалық жағдайына қайта оралуы ... ...... ... XIX ... ... мәдениетінің маңызды
бөлігі болып табылады.
Қазақ мәдениетіне қатысты басқа басылымдарды көпшілігінде хронотоптық
типология не ... ... ... ... ... ... формациялық сатылар тұрғысынан берілген. Қ.Бейсенов "Қазақ
топырағында қалыптаскан ... ой кешу ... атті ... ... ... және ... пеі ақын-жыраулық бөліктерді
атап өтеді.
Мәдени эмпирикалық деректер мен ... ... ... келе және ... ... ... этномәден уақыттың рухани дүниетанымдағы
(негізінен қазақ халқының мынадай типтерін атап өтуге болады:
Мифологиялык уақыт.
2. ... ... ... ... ... ... ... уақыт.
2.3 Мәдени кеңістіктің мифологиялық уақыты
Мәдениет тарихы — философиялық ілімдер философияның бір бөлігіне, дәлірек
айтқанда, тарих философиясына жатады. ... ... ... ... ... ... ... туралы ілім) құрамында қалыптасқан.
Мәдениет — (ашық жүйе, оның негізгі мақсаты — өзін ... ... ... гөрі ...... жақын. Сондықтан мәдениет
философиясында өзін-өзі тарату (трансляция) мақсаты алдыңғы қатарға шығады
және бұл ... осы ... ... ... ... ... ... және т.б.) мен оның ішкі ... ... ... ... және т.б.) бірдей қызмет атқарады. ... ... ... ... болады: мәдениет философиясы
мәдениетті нақтылы ... ... ... ... ... ... ... мен мәдениет тарихы арасында белгілі ... ... ... ... ... тарихы мен мәдениет
философиясы мүлдем тұтасып кетпеген. ... ... ... бар: ... ... өз мұратында объективтілікке, жалпыламалыққа, әмбебаптылыққа
ұмтылса, мәдениет ... ... ... ... ә) тарихилық және логикалық ғылыми тәсілдерінің ара-
қатынасын мәдениет философиясы мен ... ... ... ... ... ... жүгінетінін; ал мәдениеттануда тарихи
әдістін басым болатындығын ... ... ... ... бірі — ... кезеңдер мен өркениет түрлеріне көркем бейне
беру); осы сипатта ... ... ... ... Кант ... тарих
философиясьша жақын; б) мәдениет философиясымен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... (түсіндірмелік) сарындар басым.
Мәдениет пен өркениеттің нақтылы түрлеріне ... ... ... ... ... ... ... қарастырып өтейік. Бір
мәдениеттің ұғымдық мағынасын анықтау басқа ... ... ... Біз талдап отырған мәселедегі негізгі ұғым ... ... ... ... оған 400-ден астам анықтама берілген. Біздің
мақсатымыз 401 не 402-анықтама беру ... оның ... ... ... ... пен ... ... болады. Біз мәдениеттің негізгі
мәндік белгілеріне тоқталудан бұрын, оның ... ... әр ... ... ... топтастырып өтпекпіз.
Мәдениет — халықтың мыңдаған жылдар бойындағы ... ... мен жеке ... ... ізденісі халықтың даналығы мен адамгершілік
нышандары жинақталады. Адамзаттың рухы мен ... оның ... ... ... ... ... мен ... өсиеттері,
орны толмайтын шығындары мен өмірлік сабақтары, діні мен ... ділі ...... бәрі ... біте қайнасқан.
Мәдениетке берілген көптеген ... ... ... деп ... ... Бұл ... ... көзге түсетіні, мәдениет пен
табиғатты, культура мен натураны ... ... ... ұғымына берілген
анықтамалардың келесі тобын қарым-қатынастық бағыт деп атайық. Адамдық
арақатынастың бәрі белгілі бір ... ... ... ал осы ... ... бағытталған мақсатқа сәйкес ... ... ... ... күштердің заттандырылған көріністері болып
табылатын мәдениет туындыларында ... ... ... ... асады,
баскаша сөзбен айтқанда, мәдениет дегеніміз адамның ... ... ... ... ... В.М. Межуев, Л.Н. Коган, Н.С.Злобин
және т.б.).
Мәдениетке ... ... ... ... ... ... дүниесімен байланыстырылады. Мысалы, Қазақстан Республикасының
мәдени-әлеуметтік даму бағдарламасында мәдениет арқылы адам құндылықтарды
айырып, олардың ... ... ... деп атап ... ... адам ... ... мен қоршаған ортаның (макрокосм) байланысын
білдіреді. Адамдық әрекет шеңберінен қамтылған бейтарап заттар белгілі бір
қоғамдық функцияларға: ... ... ... ... ... ... ... тіректері болады.
Біз — дүниені жай ғана пайымдаушы жан ... оны өз ... ... тұлғамыз. Құндылықтарды зерттейтін ілімді аксиология
деп атайды, бұл тараптан мәдениеттануды аксиологиялық пән деп бағалаймыз.
Мәдениет кұндылыктарының ... ... ... — кез ... ғылым үшін жауапты міндет. Мысалы, гуманизмді бастапқы принцип
ретінде алған ілімдер үшін әлемдегі негізгі ... те, ... ... қоғам да емес, нақты адамның өзі. Өмірді ең ... ... ... ... этикасы — міне, бұлар қазір қалыптаса бастаған болашак,
мәдениеттің негізгі белгілері.
Қазіргі ... ... ... ілімнің бірі — мәдениеттің
рәміздік (символдық) теориясы белгілі философ Эрнст Кассирердің ... ... ... жан (Homo sapiens) деп ... ... өзіндік мүмкіндіктері таусылғандықтан, ол рәміздік жан тәрізді
ұғынуға ... Адам тек өзін ... ... ... ... бірге таңбалар әлемінде өмір сүреді. Тіл, сана, миф, ... дін ... ... шартты түрде біздің шындықпен ... ... деп ... ... Адам ... ... ... түрін ашты. Оның сезім мүшелері мен ақыл-парасатының арасында үшінші
буын — рәміздер мен таңбалар тұр. Мысалы, қазақ мәдениетінің ... ... ... ... жолы ... ... мен ... меңгеру.
XX ғасырда мәдениеттануда тағы бір бағыт - структурализм қалыптасты. Оның
негізін салушылар В.Я.Пропп және ... ... мен ... ... ... нақтылы тарихи-мәдени жүйелерге қатысты талай
терең пікір айтқан. Бұл жерде әлеуметтік қатынастар негізінен адамдық ... ... ... ... ... ... ... басты
назар аударылды. Автор мен текст арасындағы ... ... ... ... өзі мәдениеттің белсенді субъектісіне айналады. Бұл ... ... ... код ... ... ... ... бағыттағы мәдениеттің айқын белгісі деп тіл мен ... ... ... ... ... ... кодты алуға болады. Бұл
тексті идеалды үлгі ретінде түсінуге және ... ... ... ... ... түріндегі текст мәдениет тексі болып шығады.
Структуралық мәдениеттануда көптеген жетістіктермен қоса ... ... бар. Ол ... ... ... қарым-қатынас
процесін қатынастың тілдік жасанды формулаларымен шектейді.
Мәдениет ұғымын ... ... тағы бір ... ... әдебиет
зерттеуші және эстетик М.М.Бахтиннің есімімен байланысады ... ... ... текст аумағында шектелмей, негізінен диалог
түрінде болады. Бұл жерде әңгіме өзіңнен басқаны, ал ... ... ... туралы. Мәдениет ілімі таза объектілік сипаттамадан арылып, субъектіні
өзіне қосып алады, яғни мэдениеттер ... ... ... ... Мәдениет өзі туралы жарияланған жағдайда баска мәдениеттермен қоян-
қолтық араласып кетеді, мәдениеттер сұхбаттасуы жүріп жатады.
Сұхбаттасу (диалог) осында әр ... ... ... ... ... ... ... Жалпы адамдық мәдениеттің түбінде
мағыналық қайшылықтардың ... ... ... осы ... ... ... ... шындығының кейіпкер шындығымен
сәйкес келмейтіндігі арқылы суреттеп береді.
Сонымен, біз ... ... ... ... ... ... ... бұл жерде міне, мына анықтама ұғымды ... ... ... ойдан аулақпыз. Көп мағыналылық ұғым
бейнелейтін феноменнің жан-жақтылығын, ... және ... ... ... түсіну үшін, оған мағыналық ... ... ... ... арақатынасын қарастырып өтейік. Осы сипатта біздің
зердемізге бірінші түсетін ұғым — ... ... ... ... алғанда латын тілінің "civilis" сөзі азаматтық дегенді
білдіреді. ... бұл ... ... деп ... ... баска
халықтар мен мемлекеттерден айырмашылықтарын көрсету мақсатында қолданған.
Яғни, "өркениет" ... ... ... ... ... ... ... негізделген басқару тәртібі бар Рим империясының ... ... бойы ... осы екі ... ... төмендегідей
топтастыруға болады:
1.Мәдениет пен өркениет бір, олар синонимдер (И.Гердер, Э.Тайлор).
2.Өркениет — мәдениеттің ақыры, оның ... ... ... ... ... ... Өркениет — мәдениеттің прогресі, ... бой ... ... деңгейі (Ф.Вольтер, Д.Белл).
4. Өркениет — тағылық пен ... ... ... саты
(Л.Морган).
5. Өркениет — ... мен ... тән ... ... ... ... және т.б.).
6. Өркениет — мәдениеттің техникалық даму деңгейі, оның материалдық жағы.
Бұдан көретініміз, мәдениет пен өркениет ... ... ... ... ... қоғамдық жолмен бөлінуі, қалалардың пайда болуы,
жазбаша мәдениеттің дамуы, колөнер мен сауданың өркендеуі, ... ... ... ... ... Мәдениетті тұлғалық сипатта қарастырғанда
бірнеше маңызды ұғымға ... кету ... ... ішіндегі бірден көзге
түсетіндері: мәдени әрекет, мәдени орта, мәдени игіліктер мен ... ... ... ... ... ... ең маңыздысы — мәдени
әрекет. Әрекеттену — жалпы адам мен қоғамның өмір сүру тәсілі, ... ... ... деп, ... ... ... өндіруге, таратуға,
тұтынуға бағытталған мақсатқа сәйкес әлеуметтік ... ... ... ... ... нәтижесінде адам өзінік де ... ... ... ... түпкі қозғаушы күші ретінде философия ... ... ... ... ... Осылардың
қатарына біз мынадай адамдық қажеттіктерді жатқызамыз: өмірдің мәні мен
мағынасын іздеу, өмірден өз ... ... ... ... ... ... және тағы ... орта ұғымы мәдениеттің коммуникациялық (қатынастық) табиғатымен
тығыз байланысты. Мәдени орта заттық-материалдық, әлеуметтік ... ... ... ... ... тұрады. Оларға техника мен құрал-
жабдықтардың даму деңгейі, тұрмыстық ... ... ... кәсіптік шеберлігі, рухани мәдениетті сақтау және насихаттау
ұйымдары (мұрағаттар, мұүражайлар, кітапханалар, ... және ... ... Қайсыбір ұлттық мәдениетті алсақ та, ондағы салт-
дәстүрлер ... ... ... ... Салт-дәстүр,—дейді белгілі
философ И.Гердер, — «тіл мен мәдениет бастауларының ... ... ... мағынасында бір ұрпақтың келесі ұрпаққа жолдаған өмір сүру ... осы ... ... жүзеге асыратын салт-дәстүрлер
жүйесі мәдениет өзегін құрастырады. ... ... ... ерте
заманда мәдениет ырымдар мен сәуегейлікке, ... ... иек ... бойы ... ... ... ... жазу-сызу мен
азаматтық қоғам әлі жок кезде қалыптасқан салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар
мәдени мирасқорлықтың жалғыз мүмкіншілігі болды. Ескі ырымдар мен ... ... пен ... ... ... ... мәдениеттердің
архетипін аңғарған жөн.
Кез келген ұлттық мәдениеттің рухани негізі мен ... ... ... мен ... ... үшін ... тағы бір түп-
тамыры дінге жүгіну қажет. Тоталитарлық жүйе ұлттық мәдениеттерді құрту
мақсатында дінді апиын деген марксизм ... ... ... ешқандай
қасиетті тірліктері жоқ, шолақ белсенді мәңгүрттерді тәрбиелеуге тырысты.
Ал, шындығында, дін мәдени дамуда орасан зор рөл атқарды. Дінге ... ... ... ... ... ... ... ұлттық немесе
дүниежүзілік діндерде адаммен ... ... ... назар
аударылады. Осының нәтижесінде өркениет қалыптасады. ... ... ... ... өзекті бөлігі — өнерде таңбалы тастағы кескіндер мен тағы
адамдардың ырым-билерінен бастап, Рафаэль мен ... ... ... ... ... ... ... талай сұлу
дүниелерсіз, өнер ... ... ... болсын рухын сезіне
алмаймыз. Шынында да, өнер ... ... ... ... ... ... ... бірі — оның әсемдікке, сұлулыққа ұмтылуы.
Осыған дейін қарастырылған анықтамалардан бір ... ой ... ... — адам әлемі. Мәдениет көріністерінде адамдық парасат, ақыл-ой,
ізгілік пен әдемілік заттандырылып, ... ... ... ... — адамды тұлға деңгейіне көтеретін негізгі құрал. Әл-Фараби
айқандай, адам — "хайуани ... яғни ... жан. ... және ол үшін табиғи орта ... ... ... қалады.
Мәдениет адамнан табиғатты бөліп алады деген пікір ... рет ... ... ... шығармашылықтың ең жоғары үлгісі екендігінде күмән жоқ.
И.Гердердің. тілімен айтқанда, адам — табиғаттың ... ... ...... ... ... куәсі. Бірақ осы алға қарай жылжу Жер-
анаға әр ... ... бола ... Адам ... ... ... ыңғайлы
тұрақка айналдыруға тырысты, алайда, осы белсенділік көп жағдайда табиғатты
күйзелтіп, құлдыратып жіберді.
Мәдениет пен ... ... ... бір түрі ... ... ... ... еді (киниктер, Ф.Ницше). Контрмәдениет
атты XX ғасыр туындысы бұқаралық мәдениетгегі руханилықтың затқа, тауарға
айналуына қарсы қозғалыс ... ... ... пен ... ... ілім — мәдени антропология.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. «Философия және мәдениеттану» Оқу құралы. /Құраст.: Ж.Алтаев, Т.Ғабитов,
А.Қасабеков және т.б. А., 1998
2. ... ... ... ... А., ... ... «Мәдениеттану негіздері» А., 2000
4. Х.Ғабитов, Ш.Өмірбеков «Мәдениеттану негіздері» А., 2000
5. С.Е.Нұрмұратов «Рухани құндылықтар әлемі» А., 2000
6. Т.Х.Ғабитов ... ... ... А., ... А.Т.құлсариева Мәдениеттану сөздігі А., 2001
8. А.С.Богомолов, Т.И.Ойзерман «Тарихи-философиялық процесс ... М., ... ... «Рухани тамырлар» А., 1990
10. Ә.Хасенов «Қазақ мәдениеті мен өнерінің тарихы» А., 1988

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Мәдениет» ұғымының тарихи қалыптасуы және философиялық мағынысы22 бет
Алаш философиясы әлем қазақтары мәдениеті контексінде4 бет
Антикалық мәдениеттегі философия7 бет
Мәдениет аясындағы философия және оның адам мен қоғам өміріндегі алатын орны14 бет
Мәдениет аясындағы философияның тарихи типтері45 бет
Мәдениет философиясы12 бет
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет
ХІХ ғ.-ХХ ғ. басындағы ресейлік мәдениет контекстіндегі орыс философиясы8 бет
ХІХ-ХХ ғғ. Ресей мәдениеті аясындағы философия16 бет
ХХ ғ.-ХХІ ғ. қарсаңы мәдениеті контекстіндегі батыстық философия9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь