Іаржылыє жоспарлауды маєсаттары мыналар



Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1500 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Кiрiспе

Іазiргi жа№дайда кёсiпкер наєты нётиже єалыптастыруды ёр тѕрлi ёдiстерiн
бiлiп, кёсiпорында єабылда№ан єаржылыє стратегияны iс жѕзiнде асыруды
єамтамасыз саясатты тадап алып, соны басшылыєєы алу керек, я№ни оны
єызметiнi аясы жай есепшiлiктен єаржы жа№дайын жоспарлау iсiне јтiп єаржы
менеджментiне дейiн јсiп, айтарлыєтай кееюi єажет.
Іо№амда єаржылыє жоспарлау бiреудi орынсыз тiлегiнен емес, јмiрлiк
аса єажеттiлiктi салдарынан туындайды: салмає, Ѕзындыє јлшемiн жёне
есептеу жѕргiзбей, кёсiпорынны єаржы нары№ында№ы стратегиясы аныєталмай ,
шаруашылыє субъектiнi мѕлiктiк жа№дайы мен о№ан ёсер ететiн себептердi
бiлмей, табыс пен шы№ынды јзара салыстырмай, бiрiншiсiнi екiншiсiнен артыє
болуына єол жеткiзбей шаруашылыєты ойда№ыдай жѕргiзу мѕмкiн емес.
Іай уаєытта да болмасын бЅл јте маызды. Іазiргi єо№амны ёкiмшiлiк-
ёмiршiлiк жѕйеден шы№ып, нарыєтыє єатынасєа ену кезеiнде оны мёндiлiгi
одан ёрi арта тѕседi. Басєаша айтєанда жалпы мемлекеттiк (“иесiз”) меншiк
жа№дайында кеiнен орын ал№ан Ѕєыпсыздыє пен жауапсыздыєты iскерлiк,
басєарушылыє, єата орындаушылыє тёртiп, Ѕєыптылыє жёне ѕнемдiлiкпен
алмастыру – нарыєтыє экономиканы јзiне тён ерекшелiктерi.
Нарыєтыє экономика о№ан єатысушыларды барлы№ынан ой жѕйесi мен јзгеше iс-
ёрекеттi талап етедi. Ол зауыт єоймалары мен ашыє аладарда материалдар мен
шикiзатты єисапсыз єорларыны кјгерiп, тот басып жатуына, я№ни
миллионда№ан тегенi до№арылып, бекерге ысырап болуына жол бере алмайды.
Кёсiпорын мѕлкiне салын№ан ёрбiр теге жаа табыс ёкелу ѕшiн осы єорларды
єоз№алысєа келтiредi.
Жасанды кјрсеткiш пен жоспар ѕшiн жЅмыс iстеу келмеске кетедi. Іазiргi
уаєытта болып жатєан нарыєтыє єатынастар кёсiпорындарды шаруашылыєты
жѕргiзушi субъектi ретiнде єЅєыє жа№дайларын едёуiр ны№айтып, оларды
кјптеген јндiрiстiк жёне єаржылыє мёселелердi јз бетiнше шешуге мол
мѕмкiндiк ашты. Атап айтєанда, iшкi жёне сыртєы рынокта бiлiктi ёрiптестi
тадау№а єол жеттi, јйткенi болашаєта№ы бiрлескен iс ёрекеттi тиiмдiлiгiн
кјбiнесе осы№ан байланысты болады. Оларды јздерiне iскер серiктердi
єаншалыєты дёл жёне єатесiз тадаумен нарыєтыє єатынастар негiзiнде
мѕмкiндiгiнше тез жёне дЅрыс ба№дар тауып, оны Ѕстануына єарай
жЅмыстарыны тиiмдiлiгi ёр тѕрлi болады. Басєаша сјзбен айтєанда,
шаруашылыєты жѕргiзушi субъектiлердi єызметiнi жетiстiктерi басєару
дегейiне єабылданатын шешiмдердi стратегиялыє ба№ыттарына, наєтылы№ына,
шЅ№ылды№ы мен №ылыми негiзделуiне тiкелей тёуелдi. йлесiмдi шешiмдердi
єабылдануы, материалдыє, ебек жёне єаржы ресурстарын тиiмдi пайдаланып,
елiмiздi экономикалыє јсуiне ба№ытталатыны белгiлi.
Нарыє жа№дайында кёсiпорындарды јмiршендiгiнi кепiлi мен жай-жа№дайыны
орныєтылы№ыны негiзi оны єаржы тЅраєтылы№ы болып табылады. Ол аєша
єаражатын еркiн жай№астыра отырып, тиiмдi пайдалану жолымен јнiмдi јндiру
мен сатуды ѕздiксiз процесiн єамтамысыз ете алатын јзiнi єаржы ресурстары
жа№дайын аныєтайды.
Кёсiпорынны єаржы тЅраєтылы№ын ба№алау, объективтi, №ылыми негiзделген
жёне ѕйлесiмдi басєару, јндiрiстiк ёсiресе єаржылыє шешiмдер єабылдау ѕшiн
оны єаржылыє жа№дайын жоспарлау єажет. Соны iшiнде єаржы нары№ында№ы оны
стратегиясы кёсiпорынны єаржылыє тЅраєтылы№ына јз шарапатын тигiзбей
єоймайды. Тек тере жёне Ѕєыпты жоспарлау негiзiнде №ана оны єызметiн
объективтi ба№алап, кёсiпорынны єаржылыє тЅраєтылы№ын ны№айту немесе
жаєсарту жёне оны iскерлiк белсендiлiгiн арттыру№а ба№ыттал№ан басєару
шешiмдерiн єабылдау ѕшiн, басшылыєєа наєты Ѕсынстар беруге болады.
Отандыє кёсiпорындарды (соны iшiнде серiктестiк нысанында єЅрыл№ан
кёсiпорынны) жЅмысын жоспарлау мёселесi єазiргi кезде аз зерттелiнген,
сондыєтан оны прогрессивтi ёдiстерi ёзiрше бiзде ойда№ыдай єоз№алыс таба
алмай отыр. Ал бЅл кёсiпорын єызметiнi єаржылыє нётижесi мен экономикалыє
дамуына, жалпы елiмiздi экономикалыє јсуiне керi ёсерiн тигiзедi.
Сондыєтан менi диплом жЅмысын жазуымны маєсаты –кёсiпорынны
(серiктестiктi) єызметiн жоспарлауды тереiрек зерттеп теориялыє жёне
ёдiстемелiк негiздерi туралы ма№лЅмат алып, оны зерделеп, олар№а жоспарлау
жѕргiзудегi да№дыларды єалыптастыру болып табылады. Кёсiпорынны
(серiктестiктi) єаржы–шаруашылыє єызметiнi нётижелерi мен єаржыны
жоспарлауда№ы стратегиясы туралы дЅрыс, №ылыми негiзделген ба№а мен
єорытынды беруге, јндiрiстi јсуi мен оны тиiмдiлiгiн арттыруды єамтамасыз
етуге елiмiздi Ѕзає мерзiмдi бiрiншi кезектегi маєсатына ойда№ыдай жету
ѕшiн ѕйлесiмдi басєару шешiмдерiн дайындау№а ат салысуды єажет етедi.
Іойыл№ан маєсат жЅмысты келесi мiндеттерiн аныєтайды:
✓ Серiктестiк нысанында єЅрыл№ан кёсiпорын єызметiнi теориялыє
сЅраєтарын оєып бiлу, оларды єЅрылымын аныєтау,
“кёсiпорын”,“кёсiпкерлiк”, “жоспарлау” тѕсiнiктерiнi мазмЅнын
наєтылау жёне аныєтама беру;
✓ Ел экономикасында№ы кёсiпорын єызметiн жоспарлау барысына
талдау жасап , оны себептерi мен салдарын аныєтау;
✓ Талдау нётижелерi бойынша єорытындыларды єалыптастыру жёне
отандыє кёсiпорындар ѕшiн єаржылыє жоспарлау жѕргiзудегi
практикалыє Ѕсыныстарды јдеп шы№ару.
ЖЅмысты пёнi жёне объектiсi. ЖЅмысты пёнi ретiнде кёсiпорынны єаржысын
жоспарлауды єЅралдары жёне ёдiстерi мен байланысты теориялыє жёне
практикалыє сЅраєтар саналады. ЖЅмысты объектiсi Іазаєстан Республикасыны
кёсiпорындарыны єызметi болып табылады.
ЖЅмысты єЅрылымы. ЖЅмыс кiрiспеден, негiзгi ѕш бјлiмнен жёне єорытындыдан
тЅрады. Соында єолданыл№ан ёдебиеттер тiзiмi мен єосымшалар келтiрiлген.

1 Нарыєтыє экономика жа№дайында кёсiпорынны жЅмысын жоспарлауды
єажеттiлiгi мен Ѕйымдастырушылыє ёдiстемелiк негiздерi

1.1 Кёсiпорынны жЅмысын жоспарлауды мёнi, ёдiстемелiк негiздерi жёне
єаржы кјрсеткiштерi.

Іазаєстан Республикасыны нарыєєа кјшуiнi басталуы кёсiпкерлiктi ша№ын
нысандарыны јндiрiстiк техникалыє єана емес, сондай-ає ёлеуметтiк-
экономикалыє єызметтерiн аныєтау єажеттiгiн ту№ызды. Бiрєатар елдердi
тёжiрибиесi экономикалыє реформаларды жѕзеге асыруда кёсiпкерлiк єызметтi
ѕлкен роль атєаратынын кјрсеттi.
“Кёсiпкерлiк” терминi жёне кёсiпкерлiктi јзi бiзде єо№амдыє јмiрге тек 80-
шы жылдарды екiншi жартысында №ана ендi.
Кёсiпкерлiк Ѕ№ымы е алдымен меншiкке деген кјзєарасты јзгеруiмен
байланыстырылады. Кёсiпкерлiк єызметте басты назар пайда алу жа№ына єарай
ойыса бастайды.
Сонымен кёсiпкерлiк єызметтi меншiк иесiнi (толыє немесе iшiнара )
тёуекел ете жёне мѕлiктiк жауапкершiлiкте бола отырып пайда алуына
ба№ыттал№ан дербес єызметi деп тѕсiнуге болады.
Нарыєтыє экономика жа№дайында кёсiпкер тауар јндiру мен єызмет кјрсету
єоз№алысына болжам жасап алдын ала ба№алау ѕшiн наєты iс- ёрекет жоспарын
(бизнес-жоспар) жасайды.
Іаржылыє жоспарлау мен болжау – бЅл єаржы механизмiнi єосалєы жѕйесi,
саналы басєаруды аса маызды элементтерiнi бiрi жёне ёлеуметтiк-
экономикалыє жоспарлауды єЅрамды бјлiгi. Олар экономиканы ѕйлесiмдi жёне
тепе-тедiк дамуына жетуге, бiртЅтас Ѕлттыє шаруашылыє кешенiнi барлыє
буындарыны єызметiн ѕйлестiруге, єо№амдыє јндiрiс јсуiнi жо№ар№ы єарєынын
єамтамасыз етуге, халыєты ёлеуметтiк єор№ау№а ба№ыттал№ан. Іаржылыє
жоспарлауды јзiндiк ерекшелiгi сол, бЅл жоспарлау јндiрiстi материалдыє-
заттыє элементтерi турасында, аєшамен єо№амдыє Ѕдайы јндiрiске белсендi
жасау турасында, аєша єаз№алысыны салыстырмалы дербестiгiмен шарттасыл№ан
аєша нысанында жѕзеге асырылады.
Іаржыны табысты iс- ёрекет етуi жёне єо№амдыє процестерге белсендi ыєпал
етуi кјбiнесе єаржы ресурстарыны єоз№аласын, шаруашылыє жѕргiзудi барлыє
дегейлерiнде аєша єорларын єалыптыстырып, бјлiнудi алдын-ала ѕлгiлеуге
байланысты болады.
МЅндай процесс тёртiптi (реттiлiктi) аныєтайтын јзара ѕйлесiлген
тапсырмаларды, кјрсеткiштердi кешендi жѕйесiн жасауды, аєша тѕсiмдерiн
жЅмылдыруды прогрессивтi нысандарын єолдануды єажет етедi.
Іаржы кјрсеткiштерiн, белгiленетiн єаржы операцияларын негiздеп
дёлелдеуге, кјптеген шаруашылыє шешiмдердi єажеттiлiгi сияєты, єаржылыє
жоспарлау мен болжау процесiнде єол жетедi. БЅл јте Ѕєсас Ѕ№ымдар
экономикалыє ёдебиет пен практикада жиi тедестiрiледi. Iс жѕзiнде єаржылыє
болжау жоспарлауды алдында болуы жёне кјптеген нЅсєаларды ба№алауды жѕзеге
асыруы тиiс (тиiсiнше макро жёне микродегейлерде єаржы ресурстарыны
єоз№алысын басєаруды мѕмкiндiктерi болжамданады, наєтыланады, наєтылы
жолдар, кјрсеткiштер, јзара ѕйлесiлген мiндеттер, оларды iске асыруды
дёйектiлiгi, сондай-ає тадалын№ан маєсатєа жетуге кјмектесетiн ёдiстер
аныєталады).
Іаржылыє жоспарлау – бЅл белгiлi бiр кезеге арнал№ан єаржы ресурстарыны
жёне тиiстi єаржы єатынастарыны єоз№алысын негiздеудi №ылыми процесi.
Адамдарды субъективтi єызметi ретiндегi єаржылыє жоспарлау тек єо№ам
дамуыны объективтi задылыєтарын танып бiлуге, єаржы ресурстары
єоз№алысыны тенденияларына басты негiзделген, бЅрын жѕргiзiлген шаралар
мен єаржы операцияларыны нётижелiгiн зерделеуге негiзделген жа№дайда №ана
о тётижелер бередi. БЅл процесте жоспарлауды шешiмдерiн ба№алауды
прогрессивтi ёдiстерiн пайдалануды №ылымны, техниканы дамуымен, тиiстi
аєпаратты жо№ары бiлiктiгiмен єамтамасыз етiлетiн јте жаа техниканы
негiзiнде жасалынатын есеп-єисаптарды кјп нЅсєалы№ыны ѕлкен маызы бар.
Іаржылыє жоспарлауды тiкелей объектiсi – табыстар мен єорланымдарды жасау
жёне бјлу, орталыєтандырыл№ан жёне орталыєтандарылма№ан аєша єорларын
єалыптастыру жёне пайдалану.
Іаржылыє жоспарлауды мазмЅны аєшалай табыстар мен єорланымдарды жасау,
бјлудi экономикалыє процестермен отайландыруды кѕнi бЅрын аныєтал№ан
мѕмкiндiк ретiнде кјрiнедi жёне осыны негiзiнде орталыєтандырыл№ан жёне
орталыєтандарылма№ан аєша єорларын єалыптастыру жёне пайдалану.
Іаржыны жоспарлауды мiндетi жЅмылдырылатын жёне пайдаланылатын єаржы
ресурстарын Ѕдайы јндiрiстi материалдыє заттыє элементтерiне отайлы
сёйкестiгi негiзiнде шаруашылыє жѕргiзушi субъектiлердi, жѕйелердi
дамуыны ѕйлесiмдiгi мен тегерiлiмдiгiне жету.
Іаржылыє жоспарлауды маєсаттары мыналар:
✓ єаржы ресурстарын єалыптастыруды кјздерiн жёне оларды жалпы
мјлшерiн аныєтау;
✓ орталыєтандырыл№ан жёне орталыєтандарылма№ан єорлар арасында ,
Ѕлттыє шаруашылыє салалары мен ёкiмшiлiк-аймаєтыє бјлiмшелер
арасында єаражаттарды бјлудi отайлы ѕлестерiн (пропорцияларын)
белгiлеу;
✓ єаржы ресурстарын пайдалануды наєтылы ба№ыттарын аныєтау жёне
резервтердi жасау.
Экономикалыє-ёлеуметтiк жоспарлау жѕйесiнде жоспарлау белсендi роль
атєарады, јйткенi ол бiр жа№ынан –єаржы ресурстарын басєаруды єЅралы,
басєа жа№ынан – єо№амдыє јндiрiс процесiне ыєпал етудi маызды тЅтєасы.
Іаржылыє жоспарлау экономиканы жёне оны буындарын басєаруды аса маызды
функциясы болып табылады. Оны мемлекеттiк билiк пен басєару органдары,
мекемелерi жёне оларды жо№ары єЅрылымдары жѕзеге асырады.
Нарыєтыє жа№дайында єаржылыє жоспарлау шаруашылыє жѕргiзудi белгiленетiн
тѕпкiлiктi нётижелерiне ыєпал етушi кјптеген факторларды екi Ѕштылы№ына
байланысты кјбiнесе болжау ретiнде жѕргiзiледi.
Болжам – арнайы №ылыми зерттеудi негiзiнде болашаєта№ы єандай болса да
бiр єЅбылысты жай-кѕйiн ыєтималды пайымдау. Болжау – єандай болса да бiр
єЅбылысты, объектiнi, процестi дамуыны наєтылы келешектерi туралы
болжамдарын ёзiрлеу. Іаржылар№а сёйкес болжауда№ы єЅбылысты дамуы–бЅл
єаржы єатынастарыны мѕмкiндiгiнше жетiлдiру, объектiсi – єаржы ресурстары,
процесi – аєша єорларыны єоз№алысы.
Іаржылыє болжау – мемлекеттi мѕмкiн болатын єаржы жа№дайын алдан ала кјре
бiлу, єаржы жоспарларыны кјрсеткiштерiн негiздеу (дёлелдеу). Болжамдар
орташа мезгiлдi (5-10 жыл) жёне Ѕзає мерзiмдi (10жылдан астам) болуы
мѕмкiн. Іаржылыє болжау єаржы жоспарларын жасау стадияларынан бЅрын болады,
єо№ам дамуыны белгiлi бiр кезеiне арнал№ан єаржы саясатыны тЅжырымын
жасайды . Іаржылыє болжауды маєсаты болжан№ан кезедегi єаржы
ресурстарыны шынайы мѕмкiн болатын ауєымын, оларды єалыптастыруды
кјздерiн жёне пайдалануын аныєтау болып табылады. Болжамдар єаржы жѕйесiнi
органдарына єаржы жѕйесiн (єЅрамын) дамыту мен жетiлдiрудi тѕрлi
нЅсєаларын, єаржы саясатын iске асыруды нысандары мен ёдiстерiн белгiлеуге
мѕмкiндiк бередi.
Іаржылыє болжау ёр тѕрлi ёдiстердi єолдануды єажет етедi:
Экономикалыє процестердi аныєтайтын факторлар№а єарай єаржы жоспарлары
кјрсеткiштерiнi динамикасын бейнелеп кјрсететiн экономикалыє ѕлгiлердi
жасау;
коррекциялыє –регрессиялыє талдау;
тiкелей сараптамалыє ба№алау ёдiсi.
Жоспар – iс-єимылдарды немесе шараларды жѕзеге асыруды тёртiбiн,
мерзiмiн, дёйектiлiгiн аныєтайтын тапсырмаларды бiртЅтас маєсатына жетуге
ба№ыттал№ан јзара байланысты жѕйе.
Жоспарлау – жоспарды јзiн ёзiрлеудi, оны орындалуын Ѕйымдастыруды жёне
атєарылуын баєылауды єамтитын процесс.
Шаруашылыє жѕргiзудi нарыєтыє жѕйесiнде сонымен бiрге индикативтiк, я№ни
Ѕсынбалы (нЅсєамалыє) жоспарлау пайдаланылады; ол аєпараттыє – ѕйлестiрушi
рольдi орындайды жёне єаржы єызметiнi субъектiлерiне экономикалыє
зерттеушiлер арєылы жанама тѕрде ыєпал етедi. Индикативтiк жоспарлау
нарыєтыє экономиканы мемлекеттiк реттеуде жёне экономиканы стратегиялыє
Ѕзає мерзiмдi ба№ыттарын аныєтауда маызды орын алады, мЅны процесiнде
экономиканы ойда№ыдай дамытуды бѕкiл шегi аныєталады.
Іазаєстанда индикативтiк жоспарлау 1993 жылдан берi енгiзiледi. Оны жасау
барысында Батыс Еуропа жёне Шы№ыс Азия елдерiнi тёжiрибиелерi негiзiнде
алынып келедi. 1996 жылдан берi а№ымда№ы индикативтiк (жылдыє) жоспарлау
негiзiнде мемлекеттiк бюджеттi єЅру жЅмыстары єалыптасты.
Индикативтi жоспарды ажыра№ысыз бјлiгi индикативтiк єаржылыє жоспарлау
болып табылады, бЅл жоспарлауды басты маєсаты – болжан№ан дамуды
єамтамасыз ету ѕшiн єаржы ресурстарыны шамалан№ан ауыєымын жёне оларды
ба№ытын атєару.
Индикативтiк єаржы жоспарларыны мемлекеттiк секторлары ѕшiн кепiлдемелiк
сипаты болады. Со№ы№а экономикалыє тетiктердi-реттелетiн ба№аны,
субсидияларды, кредиттердi, салыє мјлшермелерi мен жеiлдiктерiн,
жеделдетiлген амортизацияны жёне басєаларды пайдалану арєылы жетедi. Аса
маызды индикаторлар№а мыналар жатады: валюта ба№амы, инфляцияны болжан№ан
дегейi, µлттыє Банктi єайта єаржыландыру мјлшерлемелерi, амортизациялыє
аударымдарды нормалары.
°леуметтiк-экономикалыє болжау жѕйесiнде єаржылыє жоспарлау белсендi роль
атєарады. Іаржы жоспарларын ёзiрлеу кезiнде јндiрiстiк тапсырмаларды
єауырты№ыны дёрежесi тексерiледi, јнiм јндiру мен оны сапасын жаєсарту
бойынша јндiрiстiк єуаттарды не№Ѕрлым толыє пайдалану есебiнен, шы№ындарды
тјмендету жёне јнiмсiз шы№ыстарды єысєарту резерветрi есебiнен єаржы
ресурстарын кјбейтудi мѕмкiндiктерi аныєталады. ґндiрiске єолда бар
материалдыє ресурстарды тартуды, айналым єаражаттырыны айналымды№ын
тездетудi, єЅрылысты сметалыє єЅнын тјмендету, басєару аппаратын Ѕстау
шы№ындарын єысєартуды жёне т.т. ескере отырып, сондай-ає аєша№а деген
єажеттiлiктi азайтуды жолдары єарастырылады. Сјйтiп, єаржылыє жоспарлау,
бiр жа№ынан – єаржыны басєаруды єЅралы, басєа жа№ынан – єо№амдыє
јндiрiстi процесiне ыєпал жасауды белсендi єЅралы болып табылады.
Іаржылыє жоспарлауды ёдiстемелiгi аса маызды мына єа№идаттар№а
негiзделедi: орталыєтандырыл№ан кјзєарастарды ѕйлесуi. БЅл єаржы
жоспарларын жаса№анда екi негiздi (бастауды) – орталыєтандырыл№ан
єаржылыє жоспарлауды жергiлiктi (тјменгi) бастаманы барынша дамытумен
етене Ѕштасуын бiлдiредi. Орталыєтандырыл№ан єаржылыє жоспарлау мемлекетке
бiрi№ай єаржы саясатын жѕргiзуге мемлекет ауєымында єаржы ресурстарын
бјлудi жёне єайта бјлудi нысаналы басєару№а мѕкiндiк бередi. Іаржылыє
жоспарлауда№ы децентрализм јндiрiстiк бiрлiктер мен билiктi жергiлiктi
органдарыны наєытылы жоспарлар жасап, оларды орындауда№ы, јндiрiстi
јркендеудi жёне оны нётижелiгiн арттыруды резервтерiн iздестiрудегi
шы№армашылыє белсендiлiгiн дамыту№а жёрдемдеседi.
Билiктi жергiлiктi органдары бюджеттерiнi оларды аума№ында
орналасєан шаруашылыє жѕргiзушi субъектiлер єызметiнi нётижесiне
тёуелдiлiгiн белгiлейтiн Ѕзає мерзiмдi нормативтердi негiзiнде аймаєтарды
єаржыларын басєаруды экономикалыє ёдiстерiне кјшу ѕлкен маыз№а ие болып
келедi. Сонымен бiр мезгiлде жалпы мемлекеттiк єаржыларды жѕйелi тѕрде
ны№айту, мемлекеттiк бюджеттi кiрiс бјлiгiн тЅраєтылы№ын, єо№амдыє јндiрiс
дамуыны ёлеуметтiк ба№дарлануын кѕшейтудегi, тиiмдiлiктi жо№арылатуда№ы
оны ролiн арттыру єажет;
Бiрлiк єа№идаты єаржылыє жоспарлауды экономикалыє жёне ёлеуметтiк
жоспарлаумен ты№ыз јзара байланысты. Іаржы жоспарларыны негiзiнде
экономикалыє жёне ёлеуметтiк даму жоспарлары мен болжамдарыны
кјрсеткiштерi жатыр. Сонымен бiрге єаржылыє жоспарлауды барысында
объектiнi дамуыны белгiленген параметрлерi дёлелденiп, аныєталады.
Экономикалыє жёне ёлеуметтiк жоспарды жеке элементтерi мен бјлiмдерiнi
баланстыє байланыстары тексерiледi. Іаржылыє жоспарлауды бiрлiгi сонымен
бiрге єаржы жоспарларыны барлыє тѕрлерiмен ты№ыз јзара байланысын
бiлдiредi. Жо№ар№ы Ѕйымдарды єаржы жоспарларыны кјрсеткiштерi о№ан
єарасты субъектiлердi жоспарлы жобаларын єамтиды. Мемлекеттiк дегейде
жасалынатын єаржы жоспарлары (мемлекеттiк бюджет) басєаруды жергiлiктi
органдарыны кёсiпорындары мен Ѕйымдарыны єаржылыє жоспарларыны
кјрсеткiштерiн тiрек етедi;
Жоспарлауды ѕздiксiз єа№идаты перспектикалыє жёне жылдыє (а№ымда№ы)
єаржы жоспарларыны ты№ыз ѕйлесуiн єажет етедi, бЅ№ан перспективалыє
жоспарлауды iс-єимылыны мезгiлiн Ѕзартумен жёне жылдыє доспарлауда
оларды мiндеттерiн наєтылаумен єолжетедi. Іаржыны жоспарлауды бЅл
єа№идаты а№ымда жѕргiзiледi. МЅны јзi єаражаттарды толыє тиiмдi дёрежесiн
аныєтау№а, iшкi шаруашылыє резервтердi табу№а мѕмкiндiк бередi.
Екiншi кезеде ёлеуметтiк жёне экономикалыє даму жоспарлары мен
ба№дарламаларыны кјрсеткiштерi негiзiнде кiрiстер мен шы№ыстарды негiзгi
топтары бойынша жоспарланатын жыл№а арнал№ан кiрiстер мен шы№ыстарды наєты
тѕрлерiнi есеп-єисаптар жасалады.
шiнше кезеде сметада№ы тапсырмалар жёне кiрiстердi баптары
ѕйлестiрiлiп, теестiрiледi. Егер єарастырыл№ан шаралар мен жоспарлы
тапсырмалар аєша ресурстарымен сёйкес келмеген жа№дайда табыстар мен
єорланымдарды кјбейтудi кјздерi iздестiрiледi, оларды аса тиiмдi
пайдалануды жолдары аныєталады, ал кейбiр жа№дайда шы№ындарды жеке
тѕрлерiн тiкелей єысєарту єарастырылады.
Іаржылыє жоспарлауды негiзгi єЅжаты болып келетiн єаржы жоспары
шаруашылыє жѕргiзушi субъектiлердi, салаларды, аймаєтарды жёне жалпы
мемлекеттi аєшалай табыстары (кiрiстерi) мен єорланымдарын єЅруды жёне
пайдалануды жоспары болып табылады. Іаржы жоспары Ѕлттыє шаруашылыєты
ресурстарымен єамтамасыз етiлуiн кјрсетедi.
Басєаруды барлыє дегейлерiнде жасалынатын саны кјп єаржы жоспарларын бiр
жѕйеге келтiру ѕшiн оларды кјптеген белгiлер бойынша сыныпта№ан орынды.
Экономикалыє ёдебиеттерде олар негiзгi екi топєа бјлiнедi:
орталыєтандырыл№ан (жалпы мемлекеттiк) жёне орталыєтандырылма№ан.
Орталыєтандырылма№ан єаржы жоспарлары жалпы мемлекеттiк єаржы
ресурстарыны єоз№алысын негiздейдi. Мемлекеттi єаржы жѕйесiн жѕзеге
асыратын єайта бјлу процестерiн белгiлейдi.
Нысаны бойынша олар ёрєашан єЅрама жоспарлар болып табылады, бiрає бЅл
оны жал№ыз №ана белгiсi емес. Сондай-ає министрлiктердi, ведомстволарды
єаржы жоспарларыны да єЅрамалыє сипаты болады, бiрає олар єаржы
ресурстарыны єоз№алысын тек наєтылы саланы, ведомстваны шегiнде №ана
жобалайтындыєтан олар орталыєтандырылма№ан жоспарлар№а жатады.
Орталыєтандырылма№ан єаржы жоспары е алдымен јзiнi мазмЅнымен,
ресурстарды объектiсiмен бiрге сферасымен, жоспарлау ёдiстемесiмен жёне
арналымымен ерекшеленедi.
Орталыєтандырылма№ан єаржы жоспарларыны мынадай елеулi белгiлерi болады:
Объектiсi – микродегейде єалыптасып, бјлiнетiн жалпы мемлекеттiк
ресурстар;
Іамтуы – мемлекеттi єаржы єызметiнi сферасы, тиiсiнше оны Ѕдайы
јндiрiс процесiне єатысушыларымен јзара єаржы єатынастары жёне сонымен
бiрге пайда болатын жалпы єЅндыє ара єатынастар;
Негiзгi маєсаты – жалпы мемлекеттiк єажеттiлiктердi єана№аттандыруда№ы
мемлекеттi єаржылыє мѕмкiндiктерiн аныєтау№а негiзделетiн наєтылы кезеге
арнал№ан оны єаржы жоспарын негiздеу.
Орталыєтандырыл№ан єаржы жоспарларыны нысандары, мазмЅны кјбiнесе тиiстi
мемлекеттi єаржы жѕйесiнi єЅрылысына, єаржы жѕйесiнi жеке буындарына,
сондай-ає наєтылы кезеге єаржы кјмегiмен жѕзеге асырылатын єайта бјлу
процестерi ерекшелiктерiне байланысты болады. Орталыєтандырыл№ан єаржы
жоспарлары экономикалыє жёне ёлеуметтiк процестердi мемлекеттiк реттеуде
маызды роль атєарады.
Іазiргi кезде єЅрама єаржы жоспары жалпы мемлекеттiк, салалыє, аумаєтыє
жоспарларды єамтиды. Мыналар жалпы мемлекеттiк болып табылады: мемлекеттi
єЅрама єаржы балансы, мемлекеттiк бюджет, республикалыє бюджет.
ІЅрама єаржы балансы деп орта мерзiмдi (бес жылдыє) кезеге арнал№ан
дамуды жалпы мемлекеттiк болжамыны єаржылыє ба№дарламасын айтады. Оны
жасаумен Іаржы Министрлiгiнi µлттыє Банктi белсендi єатысуымен Экономика
жёне Бюджеттiк жоспарлау Министрлiгi айналысады. Аймаєтарда балансты есеп-
єисаптарын аймаєтыє органдар жѕргiзу тиiс.
Балансты кiрiс бјлiгi мыналарды єамтиды: таза табыс, тЅтыну№а салынатын
салыєтар (ІІС., акциздер, кеден баждары),амортизациялыє аударымдар, сыртєы
сауда операцияларынан тѕсетiн тѕсiмдер, салыєтар мен алымдар, єысєа
мерзiмдi несиелендiрудi ресурстары, Ѕзає мерзiмдi несиелендiрудi кјздерi.
Шы№ыстар бјлiгiнi аса маызды кјрсеткiштерi: экономиканы дамыту№а
жЅмсалатын шы№ыстар (кѕрделi жЅмсалымдарды єаржыландыру, айналым
єаражаттарыны јсiмiне жЅмсалатын шы№ындар, мемлекеттiк субвенциялар);
сыртєы экономаикалыє операциялар жјнiндегi шы№ыстар; ёлеуметтiк-мёдени
шаралар№а жЅмсалынатын шы№ыстар; басєару мен єор№аныс шы№ыстары; єысєа
мерзiмдi несие салымдарыны жёне Ѕзає мерзiмдi несиелер алу№а арнал№ан
єаражаттарды јсiмi.
ІЅрама єаржы балансы, сонымен Ѕлттыє шаруашылыє єаржы ресурстарын
сипаттайтын єаржы кјрсеткiштерiнi жѕйесi болып табылады. ІЅрама єаржы
балансында єамтылатын кјрсеткiштердi єЅрамы елдi ёлеуметтiк-экономикалыє
даму жоспарыны материалдыє жёне єаржылыє ѕйлесiмдерiнi тегерiмдiлiгiн
єамтамасыз етудi тетiгi болып табылады. Бес жылдыє мерзiмдi (жылдар№а бјле
отырып) жаса№ан кезде бЅл баланс єаржы жёне аєша-несие єатынастарын
дамытуды ауєымы мен сипатын алдын ала айєындайды. ІЅрама єаржы балансы
iрiлендiрiлген кјсреткiштерi бойынша министрлiктер мен ведомстволар№а
наєты бекiтусiз жасалынады. Мёселен, онда єарастырыл№ан таза табысты
сомасы субъектiлердi мекен-жайлары бойынша бјлiнбейдi. Шы№ыстарда да
осындай.
Дѕние жѕзiнi барлыє елдерiнде тарал№ан маызды орталыєтандырыл№ан єаржы
жоспары – мемлекеттiк бюджет болып табылады. Оны жасауды керектiгi
мемлекеттi аєша ресурстарыны кјздерi мен ауєымын аныєтауды жёне жалпы
мемлекеттiк єажеттiлiктердi єана№аттандыру ѕшiн оларды Ѕтымды бјлудi
єажеттiлiгiнен туындайды.
Бюджет баланс нысанында жасалады. Онда а№ымда№ы кезеге арнал№ан елдi,
оны аумаєтарыны экономикалыє жёне ёлеуметтiк ба№дарламасына сёйкес бѕкiл
кiрiстерi мен шы№ыстары жоспарланады. Сонымен бiрге тѕсiм кјздерiнi толыє
жиналуына бюджет єаражаттырыны Ѕтымды бјлiнуiне жёне бюджеттi тапшылыєсыз
тедестiрiлуiне баса назар аударылады.
Аса маызды оперативтi єаржы жоспарыны мемлекеттi єЅрама єаржы
балансынан бiрєатар елеулi айырмашылыєтары бар. Онда мемлекеттi барлыє
кiрiстерi емес, тек орталыєтандырыл№ан бјлiгi єамтылып кјрсетiледi.
Бюджетте тѕсетiн тјлемдердi наєты аттары мен оларды тјлеушiлер, арналымы
жёне оларды алушылар кјрсетiледi. Мемлекеттiк саєтандыруды єЅрама єаржы
жоспары бЅл Ѕйымны барлыє аєша тѕсiмдерi мен стихилыє апаттарды ескертумен
жёне оны зардаптарын жоюмен байланысты Ѕй№арыл№ан шы№ындарды аныєтайды.
Мемлекеттiк ёлеуметтiк саєтандыруды бюджетi ёлеуметтiк саєтандыру
єаражаттарыны жасау мен бјлудi жоспарлайды. Ол кёсiподає Ѕйымдарыны
барлыє аєша ресурстарын, кёсiподаєтарды республикалыє жёне облыстыє
кеестерiнi бюджеттерiн, халыєты ёлеуметтiк єажеттерiн, ВЦСПС-тi
орталыєтандырыл№ан, єаражаттарын бiрiктiрдi.
Бюджеттен тыс єорлар ёдеттегiдей жалпы мемлекеттiк єаржы жѕйесiнi дербес
буыны болып табылады, айрыєша кјздер есебiнен єЅрылады жёне јзiнi
ресурстарын функционалдыє мiндеттердi орындау№а жЅмсайды.
Орталыєтандырыл№ан єаржы жоспарлары тек єаржы жѕйесiнi буындары бойынша
емес, сонымен бiрге єаржы ресурстарыны єоз№алысыны дегейi бойынша да:
жалпы мемлекеттiк немесе жеке аймаєтарды (республикалыє жёне жергiлiктi)
жоспарлары болып ажыратылады. Салыє єаржы жоспарларыны жѕйесi материалдыє
јндiрiс салалары министрлiктерiнi кiрiстерi мен шы№ыстарыны балансын,
јндiрiстiк емес салалар министрлiктер шы№ындарыны єЅрама сметаларын,
єо№амдыє Ѕйымдарды жёне т.с.с. єаржы жоспарларын єамтиды.
Аймаєтыє єаржы жоспарларына мыналар жатады: аймаєтарды єЅрама єаржы
баланстары, жергiлiктi бюджеттер тиiстi аумаєта№ы єо№амдыє Ѕйымдар жёне т.
б.
Мезгiлiне єарай єаржылыє жоспарлау жылдыє, орташа мерзiмдi (3жылдыє, 5
жылдыє) жёне перспективалыє болып бјлiнедi. Іазiргi кезде жоспарларды
жо№арыда атал№ан барлыє тѕрлерi бiр жёне бес жылдыє мерзiмде жасалынады.
Арналымына байланысты бес жыл№а єЅрама єаржы балансы, бiрєатар басєа
єЅрамалыє жоспарлары жасалуы тиiс, мемлекттiк бюджеттi кiрiстерi мен
шы№ыстарды негiзгi кјрсеткiштерi бойынша есеп-єисаптар жѕргiзiлуi тиiс.
Бюджеттен єаржыландылатын мемлекеттiк мекемелердi єаржы жоспары смета
деп аталады. µжымдар, коопративтiк Ѕйымдар, єо№амдыє бiрлестiктер жёне
саєтыє компаниялар єаржы жоспарларын жасайды.
Бизнес-жоспар- бЅл кёсiпкерлiк єызметтi техникалыє-экономикалыє негiзiне
сай-масай болатын єЅжат. Ол мемлекеттiк кёсiпорындарды экономикалыє жёне
ёлеуметтiк дамуыны жоспарларына єара№анда жекеше кёсiпорындар
єатынастарыны барлыє жаєтарын ана№Ѕрлым толыє єамтиды. Бизнес жоспар
јнiмнi немесе єызметтер кјрсетудi ерекшелiктерiн, оларды бёсекелестiк
єабiлетiн, јтiм рыногын, ба№алауды (рынок болжамды) жёне саєтандыруды
сипаттайтын бјлiмдердi камтиды.
Іаржы бизнес- жоспары бiрєатар кестелер мен баланстарды - јнiм јткiзудi
болжамын, табыстар мен шы№ыстарды кестесiн, аєшалай шы№ыстар мен
кiрiстердi балансын єамтиды. Кейбiр кёсiпорындар активтер мен
пассивтертердi балансын жёне графигiн (залалсыздыєєа жетудi есеп-
єисабын) єосымша жасайды.
Басєаруда жёне шаруашылыє-єаржылыє єызмет жоспарлауда єаржы керсеткiштерi
- шаруашылыє жѕргiзушi субъектiлердi салаларды жёне жалпы Ѕлттыє
шаруашьлыєты аєшалай табыстары мен корланымдарын жасаумен жёне
пайдаланумен байланысты єызметтi тѕрлi жаєтарын сипаттайтын жоспарлыє,
есептiк немесе есеп-єисаптыє мёлiметтер пайдаланылады. Олар абсолюттiк жёне
салыстырмалы (нормаларда) мјлшерлерде кјрiнедi. Іаржы кјрсеткiштерi сан
жёне сапа тѕрiнде белгiлi бiр єаржы-экономикалыє категорияны, єаржы
єатынастарыны элементiн бейнелейдi.
Кёсiпорын дегейiнде мыналар аса маызды єаржы-экономикалыє кјрсеткiштер
болып табылады:
– јнiмдi ( жЅмысты немесе кызметтi) јткiзуден тѕсетiн табыс;
– бЅл кјрсеткiш маєсатты арналымны єорлары бойынша аєша каражаттарын одан
ёрi бјлу жёне пайдалану ауєымдары мен –мѕмкiндiктерiн алдын ала аныєтайды;
–шы№ындарды кјрсеткiштерi (јткiзiлген јнiмнi јзiндiк кЅны, шы№ындардь
жалпы шы№ындарда№ы жеке элементтерiнi ѕлес салма№ы, кезе шы№ысы);
– жалпы табыс;
– таза табыс;
– рентабельдiлiктi (табыстылыкты ) дегейi ;
– амортизациялыє аударымдарды мјлшерi;
– јндiрiстiк жёне ёлеуметтiк дамуыны шаруашылыє есеп єорларыны ауєымы
(єорлану, тЅтыну, резерв, валюта жёне Ѕєсас єорлар);
– жабдыєтаушылармен, тЅтынушылармен, банкпен, бюджетпен, баска Ѕйымдармен
(несилiк жёне дебиторлыє берешек, мiндеттемелердi ауєымы, бюджет бойынша
берешектер жёне басєалары) есеп айырысу ахуалыны кјрсеткiштерi;
– айналым єаражаттарыны кјлемi, саєталымда№ы жёне оларды жасалу кјздерi;
– айналым каражаттарына деген єажеттiлiктi оны єолда барымен сёйкестiгi;
– негiзгi жёне айналым кЅралдарын пайдалануды кјрсеткiштерi (єор
єайтарымы, јнiмнi єор сиымдылы№ы, айналым єаражаттары айналымды№ыны
коэффициентi, айналым єаражаттарыны Ѕзаєты№ы, айналымдылы№ын тездетудi
кјрсеткiшi);
– акционерлiк капиталды ауєымы жёне дивиденттердi кјлемi;
жалдау аєысыны мјлшерi жёне басєалары;
– кёсiпорын єаражаттары тиiмдiлiгiнi кјрсеткiштерi.

1.2. Кёсiпорынны єызметiнi Ѕйымдыє-єЅрылымдыє нысандары

Кёсiпорын — бЅл кёсiпкерлiк єызметтi Ѕйымдастыру ѕшiн єЅрыл№ан шаруашылыє
субъект. Оны экономикалыє маєсаты єо№амны єажеттiлiктерiн єамтамасыз ету
жёне табыс табу т.б. јзiнi мазмЅнына єарай кёсiпкерлiк єызмет Ѕйымдарды
немесе кёсiпорындарды јндiру жёне јнiмдi јткiзу, жЅмысты орындау жёне
єызмет кјрсету, єор нары№ында№ы операцияларды єарастырады. Кёсiпорын єандай
да бiр єызмет тѕрiмен айналысуы мѕмкiн немесе бiр мезгiлде барлыє єызмет
тѕрiн жѕзеге асыруы мѕмкiн.
Кёсiпорын экономиканы даму сатысыны негiзгi бiр бјлiгi болып табылады.
ґйткенi кёсiпорындарда єо№ам№а кажеттi јнiм шы№арылады жёне жЅмысшылар мен
жЅмыс єЅралдарыны арасында байланыс орнатылады. Еркiн јнеркёсiп кёсiпорны
дегенiмiз јндiрiстiк-техникалыє Ѕйымдастыру, я№ни ёкiмшiлiк жёне
шаруашьшылыє еркiндiгi бар јндiрiс бiрлiгi.
Кёсiпорындар белгiлi бiр јндiрiс јнiмiн шы№ару ѕшiн, не болмаса жЅмыс
атєару ѕшiн, тѕрлi єызметтер кјрсету арєылы єо№амны єажеттiлiгiн
єана№аттандыру ѕшiн жёне пайда табу маєсатында єЅрылады.
Кёсiпкерлiк єызмет экономиканы тЅраєтандыруды маызды факторы болып
табылады.
Кёсiпкерлiк єызмет процесiнде Ѕйымдар немесе кёсiпорындар јздерiнi
контрагенттерiмен шаруашьлыє байланыста болады. Контрагенттер: жеткiзiп
берушiлер жёне сатып алушылар, бiрлескен єызмет серiктестерi, ассоциациялар
мен бiрлестiктер єаржы жёне несие жѕйелерi т.с.с. осыны нётижесiнде єаржы
єатынастары пайда болады. Олар јндiрiстi Ѕйымдастыру мен јнiмдi јткiзу,
жЅмысты орындау, єызмет кјрсету, єаржы ресурстарын єалыптастыру,
инвестициялыє єызметтi жѕзеге асырумен байланысты.
ґндiрiстiк жѕйе ретiнде кёсiпорынны iшкi жёне сыртєы ортасы болады.
Сыртєы орта№а — экономикалыє саясат, єЅєыєтыє орта, экономикальє,
ёлеуметтiк, экологиялыє жёне технологиялыє жа№дайлар жатады.
Iшкi орта№а — ебек ресурстары, техника жёне технология, бёсекелестiк,
маркетингтiк орта жёне т.б. жатады.
Кёсiпорынны нарыєтыє экономикада№ы негiзгi маєсаты -бёсекелесуге
єабiлеттi јнiм шы№ару арєылы не№Ѕрлым кјп пайда табу жёне е аз шы№ынмен е
жо№ар№ы пайда табу негiзiнде сЅранысєа ие жёне бёсекелесуге єабiлетi бар
јнiм шы№ару болып табылады.
Кёсiпорынньщ негiзгi єызметтерiне мыналар жатады:
• јндiрiске єажеттi жёне жеке тЅтыну№а арнал№ан јнiм тѕрлерiн
шы№ару;
• тЅтынушы№а јнiмдi жеткiзу жёне сату;
• јнiмдi сатып бол№аннан кейiн єызмет кјрсету;
• јнеркёсiптiк кёсiпорындарды материалдыє-техникалыє жабдыєтау;
• кёсiпорын жЅмысшыларыны ебегiн Ѕйымдастыру жёне басєару;
• кёсiпорында№ы јндiрiс кјлемiн жан-жаєты дамытып, Ѕл№айту;
• кёсiпкерлiк єызметтi жѕзеге асыру;
• салыєтар мен мемлекеттiк бюджетке тјленетiн мiндеттi
тјлемдердi тјлеу, басєа да мiндеттемелердi орындау;
• мемлекеттiк задарды, нормативтер мен стандарттарды саєтау.
Кёсiпкерлiк єызметтi орны е алдымен кёсiпорын. Іазаєстан Республикасыны
Азаматтыє, кодексi жёне єолданылып жѕрген задар мен задылыєтар№а сёйкес
кёсiпорындарды мынадай Ѕйымдыє єЅєыєтыє нысандары бар:
• мемлекеттiк кёсiпорын;
• серiктестiк (толыє жауапкершiлiгi, аралас жауапкершiлiгi жёне
шектеулi жауапкершiлiгi бар);
• акционерлiк єо№амдар мен бiрлестiктер.
Кёсiпорын єызметiнi негiзгi маєсаттарына єарай коммерциялыє жёне
коммерциялыє емес деп бјлiнедi. Коммерциялыє єызметпен айналысатын
кёсiпорындарды жiктемесiн тјменде кетiрiлген суреттен кјре аламыз (сурет
1) 4.
Кёсiкерлiк єызметке єатысушылар мен оларды ёрiптестерiмен бiрiгуi
"серiктестiк" деп аталады. Серiктестiкте шаруашьшылыєтарды єатысуы жазбаша
шарттар мен келiсiмдер тѕрiнде бекiтiледi. Серiктестiктердi оларды
єЅрылтайшылары єЅрады.
Серiктестiк нысанында єЅрыл№ан кёсiпорынны мѕшелерi:
• басєару iсiне єатысу№а;
• серiктестiк єызметi жјнiнде ма№лЅмат алу№а;
• оны єЅжаттарымен танысу№а;
• несие берушiлер мен мемлекет алдында№ы мiндеттемелерiн
орында№аннан кейiн кал№ан пайданы бјлiсуге;
• тиiстi мѕлiк єЅныны аєшалай баламасын алу№а єЅєылы. Серiктестiк
нысанында єЅрылган шаруашылыєты иелiгiндегi мѕлiктерге:
✓ негiзiгi јндiрiстiк єЅрал-жабдыєтар;
✓ айналым єЅралдары;
✓ аєша єаражаттары;
✓ басєа да активтер мен єЅндылыєтар кiредi;
Серiктестiк нысанында єЅрыл№ан шаруашылыєты мѕшелерi:
✓ єЅрылтайшылар атынан талап етiлген єЅжаттарды дайындап беруге;
✓ алдын ала белгiленген жарналар мен салымдарды толыє жёне
уаєытында тјлеулерiне;
✓ коммерциялыє єЅпияларды саєтау№а;
✓ єЅпия аєпараттарды жария етпеуге мiндеттi;
Толыє серiктестiк тјмендегi екi негiзiгi белгiсiмен ерекшеленедi:
1. кёсiпкерлiк єызмет жёне о№ан єатысушы серiктестiктi
єызметтерi оларды јз єызметтерi болып саналады, алуыны
мiндеттерi бойынша кез келген єатысушы јзiнi барлыє мѕлкiмен
жауап бередi.
2. серiктестiк жеке сенiмдi єатынастар№а негiзделедi: егер бiр
єатысушы серiктестiктi атынан мёмiле жасаса, мѕлiктiк
жауапкершiлiк басєа єатысушы№а жѕктеледi. Сондыєтан толыє
серiктестiк отбасылыє кёсiпкерлiк ретiнде дамып келедi.
Егер толыє серiктестiкке оны Ѕйымдастырушыларды бёрi жеке адам ретiнде
кiретiн болса,белгiлi бiр жауапкершiлiктi жа№дай№а кезiккенде (мёселен
банкроттыєєа Ѕшыра№анда), јмiрге єажеттi кѕнделiктi заттарды єоспа№анда,
басєа да жеке мѕлiктерiн, атап айтєанда: кјлiк, саяжай,жиїаз, єылєалам
туындысы, зергерлiк бЅйымдар, басєа да єЅнды мѕлiктердi есепке алады.
°детте толыє серiктестiктердi зады тЅл№алар, iрi кёсiпорындар єЅрайды.
Аралас (коммандиттi) серiктестiкке бiр немесе бiрнеше єатысушылар несие
берушiлер арасында бѕкiл мѕлiктерiмен жауап бередi. Бiреуiнi немесе
бiрнешеуiнi жауапкершiлiгi оларды ёрєайсыныны єо№амдастыєєа єосєан ѕлесi
(салымы) бойынша шектеледi.
Бѕкiл мѕлiктерiмен тёуекелге барып отыр№ан єатысушы єо№амдастыєты iшкi
мѕшесi немесе толыє серiктестiктер,ал тек єана єосєан ѕлестерiнi мјлшер
шамасына сёйкес тёуекел етушiлер сыртєы єатысушылар немесе коммандиттер деп
аталады. Коммандиттiк серiктестiктердi Ѕжым басєарады жёне ол јкiлеттi
єызмет атєарады. Іо№амдастыє сыртєы єатысушыларды єосєан ѕлестерiне сёйкес
акциялар шы№арады. МЅндай єатысушыларды акциоерлiк коммандиттер, ал
єо№амны јзiн акционрелiк коммандит деп атайды.
Салыє тјлеу тЅр№ысынан алып єара№анда коммандиттiк серiктестiк –
жауапкершiлiгi шектеулi серiктестiк деп аталады. Оны артыєшылы№ы – салыє
тЅр№ысынан ал№анда – серiктестiк деп аталады, ал азаматтыє єЅєыє тЅр№ысынан
алсає – ол жауапкершiлiгi шектеулi єо№амдастыє деп аталады. °детте оларды
кпиталы да кјп болмайды.
Бiздi елiмiзде коммандиттiк серiктестiктердi аралас тѕрi ёлi дами єой№ан
жоє. Алайда белгiлi бiр жа№дайда о№ан деген єажеттiлiктi туындауы ёбден
мѕмкiн. Мысалы, ёлеуметтiк-экономикалыє маызы бар ба№дарламаны жекелеген
азаматтар бередi, ал о№ан сенiм бiлдiрiп, маєЅлдайтын кёсiпорындар да
кезедеседi. Бiрає оны жѕзеге асыру№а єажеттi єаражат екi жаєта да болмауы
мѕмкiн. Осы№ан орай, серiктестiктi аралас тѕрi єЅрылады, жеке тЅл№а о№ан
шектеулi жауапкершiлiкпен алынса, кёсiпорын толыє мѕшелiк єЅєымен кiредi.
Мiне, бЅл жа№дайда:
✓ бiрiншiден, кёсiпорындар банк несиесiнi кепiлi бола алады;
✓ екiншiден, кёсiпорынны баєылауымен о№ан жеке адам билiк
етедi.
Жауапкершiлiгi шектеулi серiктестiк – алдын ала белгiленген пайшылар
ѕлестерiнi негiзiнде єЅрыл№ан бiрлестiк. Оны мѕшелерiнi (жеке жёне зады
тЅл№алар)єо№амны мiндеттемелерiн орындауда жауапкершiлiктерi болмайды,
олар тек јз ѕлестерiнi мјлшерiнде №ана тёуекелге барады.
Шетелдiк фирмаларда (єазiр бiздi елiмiзде жиi кезедесетiн)
“Лимитед” (Ltd) “шектеулi серiктестiк” деген Ѕ№ымды бiлдiредi. Кјп
жа№дайда жауакершiлiгi шектеулi єо№амда ёрiптестер арасында јзара берiк
айналыстар єалыптасады. БЅл отбасылыє кёсiпорындар Ѕйымдастыру№а јте
єолайлы. Егер єо№амдастыєты мѕлкi бiр адамны билiгiнде болса, она ол “бiр
адамны єо№амы” бол№аны.
Жауакершiлiгi шектеулi серiктестiктi Ѕйымдастыру ѕшiн єЅрылтай келiсiм
шарты жасалады, онда:
✓ кёсiпорынны аты;
✓ мекен-жайы;
✓ негiзi єызмет ба№ыттары;
✓ єызмет тѕрлерi;
✓ капитал мјлшерi;
✓ єо№ам мѕшелерiнi ѕлестерi кјрсетiледi.
Айта кететiн бiр жа№дай – серiктестiктердi Ѕйымдастырушыларды аєша
єаражаттарынан басєа єЅнды материалдыє заттар тѕрiнде заттыє ѕлестерi,
мёселен автокјлiк, жылжымайтын мѕлiктерi болуы мѕмкiн.
Іо№амдастыє мѕшелерiнi єЅєы№ы жылына бiр немесе екi рет јткiзiлетiн жалпы
жиналыста аныєталады да жыл сайын одан ёрi дамытылып отырады.
Жалпы жиналысты маызды шешiмдер єабылдау№а єЅєы№ы бар, атап айтєанда:
✓ жылдыє балансты бекiтедi;
✓ кiрiстi белгiлi бiр маєсатєа кјздеп, орынды пайдаланады;
✓ шы№ындарды не№Ѕрлым аз жЅмсау жолдарын айєындайды;
✓ єо№амны тјра№асын сайлауды немесе єайта сайлауды жѕзеге
асырады, о№ан тѕрлi мёселелер бойынша мiндеттер жѕктейдi.
Іо№амдастыє жЅмысын баєылауды баєылау комиссиясы дамы№ан елдерде баєылау
кеесi жѕзеге асырады, оны мѕшелерiн жалпы жиналыста та№айындайды.
Серiктестiктi ашу ѕшiн тјмендегi єЅжаттар єажет:
1. Жауакершiлiгi шектеулi серiктестiкте:
✓ тiркеу туралы арыз;
✓ єЅрылтайшылар бекiткен жар№ы:
✓ тiркелгенi ѕшiн тјленетiн тјлемаєыны тѕбiртегi;
Жауапкершiлiгi шектеулi серiктестiктi жар№ылыє капиталы жѕз еселенген
айлыє есептiк кјрсеткiштен тЅрады.
2. Толыє серiктестiкте:
✓ тiркеу туралы арыз
✓ єЅрылтайшылар бекiткен жар№ы:
✓ тiркелгенi ѕшiн тјленетiн тјлемаєыны тѕбiртегi;
✓ єЅрылтай шарты.
Толыє серiктестiктi жар№ылыє капиталы 25 еселенген айлыє есептiк
кјрсеткiштен тЅрады.
3. Коммандиттi серiктестiкте:
Коммандиттi серiктестiктi жар№ы капиталы 100 еселенген айлыє есептiк
кјрсеткiштен тЅрады, ал ша№ын кёсiпорын ѕшiн 50 еселенген айлыє есептiк
кјрсеткiштен тЅрады.

1.3. Кёсiпорынны јндiрiстiк ба№дарламасы жёне бизнес-жоспар

Кёсiпорынны јндiрiстiк-шаруашылыє iс-ёрекетiнi маызды бiр бјлiгi јзiнi
јндiрiстiк экономикалыє ёлеуетiн саєтау жёне ёрi єарай дамыту болып
табылады. Кёсiпорынны бЅл салада№ы iс-ёрекетi –иевестциялыє iс-ёрекет деп
аталады. Іазаєстан Республикасыны “наєты инвестицияларды мемлекеттiк
єолдау туралы” Заы бойынша инвестициялыє iс-ёрекет инвестицияларды
атєару№а байланысты кёсiпкерлiк iс-ёрекетi жатады.
Іазаєстан Республикасында кёсiпорындарды инвестициялыє iс-ёрекеттерi
“наєты инвестицияларды мемлекеттiк єолдау туралы” Заы, “шетел
инвестициялар туралы”, “Ба№алы єа№аздар нары№ы туралы”, “Іазаєстанда№ы
инвестициялыє єорлар жайлы”Задармен жёне басєа да нормативтiк актiлермен
реттеледi 8.
Іаржы инвестицияларын жасау барысында кёсiпорын єаржы нары№ында№ы јзiнi
стратегиясын жасайды.
Іаржы инвестциялары, я№ни кёсiпорындарды ба№алы єа№аздарды алу№а кеткен
шы№ындары, кёсiпорында№ы ѕлестiк єатысулар, басєа кёсiпорындар№а вексельдiк
єарыз беру жёне басєа єарыздыє мiндеттемелер, нарыєтыє экономика
жа№дайында есептi аса маызды объектiсi болып табылады.
Аєшаларды акциялар№а, облигациялар№а жёне басєа ба№алы єа№аздар№а
айналдыру єаржылыє инвестициялар деп аталады. Кјрсетiлген активтерге
єаражат єЅюшылар – инвесторлар, ал ба№алы єа№аздарды шы№арушылар эмитенттер
деп аталады.
Іаржы нары№ында№ы инвесторларды негiзгi маєсаттарына мыналар жатады:
✓ салымдарды єауiпсiздiгi;
✓ салымарды табысьтылы№ы;
✓ салымдарды јсуi;
✓ салымдарды јтiмдiлiгi;
Іаржы бизнес жоспары бiрєатар кестелер мен баланстарды – јнiм јткiзудi
болжамын, табыстар мен шы№ыстарды кестесiн, аєшалай шы№ыстар мен
кiрiстердi балансын єамтиды. Кейбiр кёсiпорындар активтер мен пассивтердi
балансын жёне графигiн єосымша жасайды.
Іазiргi кездегi бизнес жоспарларды наєты активтерге топтастыруды тѕрлерi
кјптеп кездесетiндiгi белгiлi. Инвесторды шешiмдерiне байланысты бизнес-
жоспарлар келесi маєсаттар№а ба№ытталуы мѕмкiн:
1. Тиiмдiлiктi арттыру: бЅл жа№дайда оларды тапсырмасына бёрiнен бЅрын,
фирманы шы№ындарын тјмендету ѕшiн єЅрал-жабдыєтарды ауыстыру, персоналды
оєыту немесе јндiрiс єуаттарын јндiрiске тиiмдi аймаєтар№а ауыстыру;
2. ґндiрiстi кеейту: бЅл жа№дайда нвестициялауды маєсаты бЅрыннан жЅмыс
iстеп келе жатєан нарыє пен јндiрiстегi тауарларды шы№аруды одан ёрi
кјбейту;
3. Жаа јндiрiстi єЅру: бЅл инвестициялыє жобалар бЅрын шыєпа№ан
тауарларды (кјрсетiлген єызметтердi) шы№аратын јндiрiстiк фирмалар єЅру№а
немесе бЅрыннан шы№арып келе жатєан тауарларды белгiсiз жаа нарыєєа
шы№арылуына мѕмкiндiк бередi.
4. Мемлекеттiк басєару органдары ѕшiн негiзделген инвестициялыє жобалар:
бЅлар№а сЅраныс, ѕкiметтi кейбiр талаптарын орындау№а тиiстi бол№анда
болады (бЅл экологиялыє стандарттарын орындау, јнiмнi єауiпсiздiгi єажет
бол№ан жа№дайларда жёне т.б.).
Жобаларды топтастырудыңбасты маєсаты инвестициялыє жобаларды iске
асырудан алынатын пайда немесе тиiмдiлiк болып келедi. МЅндай топтастыру
инвестицияларды кластар№а, одан ёрi ёр кластар№а тѕсетiн пайдасына
байланысты бјлуге мѕмкiндiк бередi (кесте 1).
Тёжiрибеде пайданы мјлшерi бойынша жобаларды топтастыруды бiры№ай
жѕйесi жоє. Іазаєстанда инвестициялаумен айналысатын ёрбiр банк
инвестициялыє жобанытоптастыруды јздерiнi несие саясатына, банктiк
кешендi сараптауына жёне инвестициялыє жобаларда№ы бёсекелiк тауар№а
байланысты табысты дифференциялан№ан е аз єойылымы бойынша iске
асырылады.
Ал№ашєы кезде инвестициялыє жобаны техникалыє талдауы жѕргiзiледi. БЅл
жерде техникалыє мёселелер; јндiрiлген јнiмнi сапасы мен бёсекелiк
єабiлетi ба№аланады; жобаны iске асыру ёдiстерi мен єызмет кјрсету жёне
т.б. Оны кейiнгi сатыда шы№ындарды ба№алайды (жоба бойынша инвестициялыє
жёне эксплуатациялыє шы№ындарды сметасы жасалады) жёне жЅмысты жѕру
кестесi жасалынады. Инвестициялыє жобаларды жасау жёне iске асыруды
кезедерi мен јмiрлiк циклы болады (сурет 2).
БЅл талдау жобаны наєты iске асуыны кестесiн жёне табысты сатыла
алынуына мѕмкiндiк бередi. Экологиялыє талдау№а келсек ол кейде техникалыє
талдау шеберiнде аныєталады жёне жобаны єорша№ан орта№а тигiзетiн ёсерiн
аныєтайды жёне осы жобаны жасау кезiндегi белгiлi бол№ан ёсердi есептейдi.
Интитуционалды талдауды белгiлеу жобаны iске асуы мен єолданылуында
Ѕйымдастырушылыє, єЅєыєтыє, саяси жёне ёкiмшiлдiк ортаны ба№алау болып
табылады.
Талдауды нётижесi фирманы мѕмкiндiгiн дамыту№а Ѕсыныс жасау№а мѕмкiндiк
бере отырып, жобаны келесi ба№ыттарда: менеджменттi ёдiсi мен єЅралдарын,
Ѕйымдастырушылыє єЅрылымын жоспарлау, персоналды жинау мен оєыту, єаржылыє
єызметiн, жобаны материалдыє–техникалыє єамтамасыз етiлуiн Ѕйым аралыє
байланысын жаєсартуды iске асырады.
Іазаєстан Республикасында жЅмыс жѕргiзiп жатєан Эксимбанктегi
инвестициялыє жобаларды табысты е тјменгi єойылымы бойынша топтастыруды
шарттарын келесi кестеден кјруге болады (кесте 2).
°леуметтiк талдау ёлеуметтiк єЅрылымды жобаны iске асыруына ёсер ететiн
фактор ретiнде жергiлiктi ерекшелiктер мен дёстѕрдi єарастырады. БЅл талдау
жобада№ы экономикалыє пайданы пайдаланатын жергiлiктi халыєты ёлеуметтiк –
мёдени жёне демографиялыє ерекшелiктерiн; халыєты јндiрiстiк єызметiндегi
ёлеуметтiк єЅрылымды; жобаны мёдени єатынаста єабылдануы, экономикалыє
игiлiктi тЅраєты тѕрде алуды єамтамасыз ететiн жобаны iске асуы мен
пайдалануыны ёлеуметтiк стратегиясын жасауды єажет етедi.
Коммерциялыє талдауды маєсаты инвестицияны шы№арылатын јнiм ѕшiн
єажеттi нарыєтыє даму болаша№ы жа№ынан ба№алау, атап айтєанда нарыєты бар
болуы, о№ан деген шарттар, талап етiлетiн ресурстарды оай алынуы жобаны
єажеттi инвестиция кјлемiн тарату єабiлетiн ба№алау болып табылады.
Коммерциялыє талдауды нётижелерi экономикалыє жёне єаржылыє талдау негiзi
болады.
Жобаны єаржылыє шы№ындар мен табыстар нарыєтыє ба№ады јлшенедi, ал
эконоикалыє шы№ындар мен табыстар сёйкес ресурстарды баламалы єЅнына
есептейтiн “кјлекелi ” ба№алармен јлшенедi.
“Кјлекелi ” ба№алар ёрєашанда нарыєтыє ба№алармен бiрдей бола
бермейдi . ґйткенi сыртєы тиiмдiлiктi (экстремалды) єо№амдыє игiлiктi жёне
т.б. ба№алайды. Келесi маызды айырмашылыєтарды бiрi , ол экономикалыє
талдауда барлыє iшкi трансферттер есептелмейдi (єарыздар , салыєтар,
субсидиялар жёне т.б.), ал єаржылыє талдауды жѕргiзгенде салыєтар шы№ын
ретiнде, субсидиялар пайда ретiнде ба№аланады. Осыдан инвестициялыє
жобаларды ба№алауды нётижелерi де бјлек болады.
Іорыта айтєанда , инвестициялыє жобаларды топтастыру жёне оны талдау
сатыларын дЅрыс жѕргiзу , жоспарлау, шешiм єабылдып ѕйрену маєсатєа єол
жеткiзудi бiрден-бiрi болып табылады.

II Кёсiпорындарды жоспарлау стратегиясын талдау

1. Отѕстiк Іазаєстан облысы кёсiпорындарыны iскерлiк белсендiлiгiн
талдау
2.
ґнеркёсiп јндiрiсi облыс экономикасыны негiзгi салаларыны бiрi болып
табылады.
2003 ж. облысты јнеркёсiп кёсiпорындарында єолданыста№ы ба№амен
115847,1 млн. тегенi јнiмi јндiрiлдi, бЅл 2001 ж. дегедi 114,3 пайызын
єЅрады.
Облыс бойынша јнеркёсiп јндiрiсiнi физикалыє индексi пайызбен
графикте кјрсетiлген.
Облыста№ы белсендi јндiрiстiк iскерлiк келесiдей кёсiпорындар№а
тиесiлi ; ААІ “Харрикейнойл продактс”, ААІ “Шымкентмай”, ЖШС “Восход и Юг”,
ЖШС “Рахат-Шымкент”, ААІ “Яссы”, ЖШС “Арай”, ААІ “ЮКМЗ”, ЖШС “Алекс”, ААІ
“Аємаржан”, ААІ “мiт” жёне т.б.
2001 жылы облыстыє јнеркёсiп јндiрiсiмен 9566,2 млн. тг. кјлемiнде тЅтыну
тауарлары јндiрiлдi, 2000 жылмен салыстыр№анда 115,1 пайыз№а жеттi.
2001 жылды есебiмен тауарды негiзгi топтары бойынша тЅтынылатын тауар
єЅрылымында жеiл јнеркёсiп тауарлары –2,8 пайыз, азыє-тѕлiк–34,9 пайыз,
алкогольдi iшiмдiктер 13,6 пайыз, тЅтынылмайтын тауарлар (жеiл јнеркёсiптi
єоспа№анда) -48,7 пайызды єЅрайды. 2002 ж. јнеркёсiп кёсiпорындарыны
јндiрген тЅтыну тауарларыны кјлемi а№ымда№ы ба№амен 32505,0 млн. тг.
єЅрады, бЅл 2001 ж. салыстыр№анда 8,6 пайыз№а артыє, єаржылыє емес
секторлар корпорацияларыны тауарлар кјлемi –тиiсiнше 15507,8 млн. тг. жёне
16,7 пайыз№а артыє.
Тау-кен јндiру јнеркёсiбi кёсiпорындарында 3225,3 млн. тг. јнiмi
јндiрiледi, бЅл 2001 ж. салыстыр№анда 6,6 пайыз, јдеу јнеркёсiбiнде-
тиiсiнше 81205,5 млн. тг. жёне 17,7 пайыз№а артыє. Электр энергиясын, газ
бен суды јндiрумен бјлiп таратуды 8989,6 млн. тг. јнiмi јндiрiлдi, бЅл
2001ж. дегейден 2,0 пайыз№а кем. Тау-кен јндiру јнеркёсiбiнде 2002ж. 2001
ж. салыстыр№анда јнiм јндiру кјлемiнi јсуi энергетика№а арнал№ан
материалдарды јндiру кјлемiнi артуынан орын алады.
ґдеу јнеркёсiбiнде 2002ж. 2001 ж. салыстыр№анда јнiм јндiру кјлемi: ауыл
шаруашылы№ы јнiмдерiн јдеуде, тоєыма жёне тiгiн јнеркёсiбiнде, єа№аз жёне
єатырма єа№аз јндiрiсiнде, баспахана iсiнде, резина жёне пластмасса
бЅйымдары, машина жёне жабдыєтар жасау јндiрiсiнде 1,3 есеге, мЅнай
айдауда, металлургия јнеркёсiбiнде жёне металдарды јдеуде 1,1 есеге артты.
Электр энергиясын, газ бен суды јндiру мен бјлу секторында јндiрiс
кјлемiнi кемуi газ тёрiздi отын јндiру мен бјлуде, су жинау, тазалау жёне
бјлуде, бу жёне ыстыє су мен жабдыєтау јндiрiсiнде јнiм кјлемiнi кемуiнен
орын алды.
2002 ж. облыста№ы јндiрiлген јнеркёсiп јнiмiнi басым кјпшiiлiгiнi јдеу
јнеркёсiбiнi јнiмi, тау-кен јнеркёсiбiнi -4,1 пайыз жёне электр
энергиясын, газ бен су јндiру мен бјлу секторыны јнiмi -9,5 пайызды
єЅрады.
ТЅтыну тауарларыны негiзгi ѕлесiн Шымкент єаласы (72,9 пайыз), Сарыа№аш
ауданы (9,7 пайыз), Сайрам (4,1 пайыз) жёне Іазы№Ѕрт (3,1 пайыз) аудандары
јндiредi.
Облыста№ы аудандар iшiнен тЅтыну тауарларын јндiру кјлемiн 2001ж.
салыстыр№анда жо№арлауы Іазы№Ѕрт ауданында, тјмендеуi Тѕркiстан єаласында
болып отыр.
Со№ы жылдары жаа јндiрiс орындарын єЅру мен бiрєатар кёсiпорындарды
єызметiн тиiстi жѕйеге, єалыпєа кетiрудi арєасында тоєыма, химия, жёне
металлургия јнеркёсiптерiнде, металдыє емес минералды јнiмдер јндiру жёне
машина жасау салаларында јндiрiстi обылыс кјлемiндегi ѕлес салма№ыны
кјбюiне мѕмкiндiк бередi.
БЅдан бјлек ауыл шаруашылыє јнiмдерiн єайта јдейтiн кјптеген
серiктестiктер нысанында№ы кёсiпорындар єЅрылды: ЖШС “Алтын дён”, ЖШС
“Омар” (Шымкент єаласы) , АООТ “Ердеснан” (Кентау єаласы), ЖШС “Нан зауыты”
жёне т.б.
2003ж. облысты тЅтас ал№анда ауыл шаруашылы№ыны жалпы јнiм кјлемi 65001,9
млн. тг. єЅрады, бЅл 2001 ж. салыстыр№анда 7,3 пайызы артыє, оны iшiнде
јсiмдiк шаруашылы№ыны јнiмдерi тиiсiнше 43348,9 млн. тг. жёне 10,2 пайыз,
мал шаруашылы№ыны јнiмдерi 21653,0 млн. тг. 2,01 пайыз.
2000 ж. бастап облыс аума№ында 35 бiрiккен жёне шет ел кёсiпорындары жЅмыс
iстейдi, бЅл 1991ж-дан 8,8 есеге артыє (1991 ж. небёрi 4-ає кёсiпорын
бол№ан). Осы жылдары кёсiпорындарды кјбiсi Туркия, Ресей, БАЭ, µлыбритания
фирмаларымен єЅрылды.
2003ж. импорттыє тѕсiмдер кјлемi Ѕл№айды. Импорттыє тауар єЅрылымында
1991ж. 1994ж. дейiн – машиналар, єЅрал-жабдыєтар жёне кјлiк єЅралдары,
халыє тЅтынатын тауарлар, шикiзат жёне оны јдеудi јнiмдерi; 1995 ж.
2001ж. дейiн темекi жёне темекiнi јнеркёсiптiк алмастырушылар, минералды
отын, жер кјлiгi єЅралдары басым болды.
2003ж. жалпы экспорт кјлемiнде минералды јнiмдердi кјлемi 48.5 ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Кәсіпорындағы жоспарлауды ұйымдастыруын талдау
“Ақсай нан” ЖШС - ның стратегиялық жоспарлауды талдау
Қаржылық жоспарлауды талдау
Стратегиялық жоспарлауды жетілдіру жолдары
Жергілікті бюджетті жоспарлауды ұйымдастыру
Кәсіпорындағы қаржылық жоспарлауды ұйымдастыруды жетілдіру
Болжамдау мен жоспарлауды ақпаратпен қамтамасыз ету
Нарық жағдайында кәсіпорын көрсеткіштерін жоспарлауды ұйымдастыру
Мемлекеттік қаржы аясындағы қаржылық жоспарлауды жетілдірудің негізгі бағыттары
Персоналды жоспарлауды ұйымдастыру және персоналдың құрылуы
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь