Экологиялық қауіпсіздікке қол сұғатын қылмыстар



Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1500 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ÌÀÇ̵ÍÛ
ÊIÐIÑÏÅ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... 2

1-тарау. Экологиялық қылмыстардың жалпы сипаттамасы және олардың түрлері
1.1. Экологиялық қылмыстарға түсінік және олардың түрлері
... ... ... ... ... ... ... .4
1.2. Экологиялық қауіпсіздікке қол сұғатын
қылмыстар ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ..5
1.3. Суды және атмосфераны тиімді пайдалануға және қорғауға қол сұғатын
қылмыстар ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
2-тарау. Экологиялық қылмыстардың алдын-алудың өзекті мәселелері

2.1. ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíäà ýêîëîãèÿëûº áàñºàðó ìåí ýêîëîãèÿëûº
ºàóiïñiçäiê çàäûëûºòàðûí æåòiëäiðó ì¸ñåëåëåði ... .13
2.2. Ìåìëåêåòòiê áàñқàðó îðãàíäàðûíû ýêîëîãèÿëûº áàñºàðóäû iñêå àñûðó
ñàëàñûíäà¹û
º½çûðåòi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25

3-тарау. ҚР табиғат ресурстарды ұтымды пайдалану мен қорғауды жүзеге асыру

3.1 ҚР æåðäi, æåð ºîéíàóûí ïàéäàëàíó ìåí ºîð¹àó ñàëàñûíäà¹û ìåìëåêåòòiê
áàñºàðó îðãàíäàðûíû
ºûçìåòi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
3.2 ҚР ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº áàñºàðó îðãàíäàðûíû àòìîñôåðàëûº àóàíû
æ¸íå ñó ðåñóðñòàðûí ºîð¹àó ìåí ïàéäàëàíó
ñàëàñûíäà¹û
ºûçìåòi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ...40

Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58
Пайдаланылған
әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... .61

ÊIÐIÑÏÅ

²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû - òàáè¹è ðåñóðñòàðìåí ºàìòàìàñûç åòiëãåí ¸ëåìäåãi
å áàé ìåìëåêåòòåðäi áiði. Àëàéäà, áiçäi åëiìiçäi òàáè¹è ðåñóðñòàðûíû
ñîíøàìà ìîëäû¹ûíà ºàðàìàñòàí, î¹àí ºàìºîðëûºïåí ºàðàó ºàæåòòiëiãi ¸ðºàøàí
òóûíäàï îòûðàäû. °ðèíå, ºî¹àìíû ºàçiðãi äàìóû òàáè¹è ðåñóðñòàðäû
øàðóàøûëûº 콺òàæäûºòàðûíà áåëñåíäi ò¾ðäå ïàéäàíûëóûíà ñ¾éåíåäi. Á½ë
ïðîöåññ íàðûºòûº ºàòûíàñòàð äàìè ò¾ñêåí ñàéûí îäàí ¸ði ê¾ðäåëåíå áåðåäi.
ʼðiíiï îòûð¹àíûíäàé, ñóäû òàïøûëû¹û ½çຠóàºûò áîéû ¼çåêòi áîëûï ºàëà
áåðåäi.
Àéìàºòû òà¹äûðû àñà ê¾ðäåëi ýêîëîãèÿëûº àºóàëìåí àíûºòàëàòûí áîëàäû.
Òàáè¹è, îíû iøiíäå, ýíåðãåòèêàëûº ðåñóðñòàð ¾øií ¼ðøiï ò½ð¹àí ê¾ðåñ
æà¹äàéûíäà Îðòàëûº Àçèÿ åðåêøå ûíòà òó¹ûçûï îòûð. Òàáè¹è áàéëûºòàðäû
-ì½íàé ìåí ãàç, ò¾ñòi æ¸íå ¼òå ñèðåê êåçäåñåòií ìåòàëäàð, àëòûí, ê¾ìiñ,
óðàí æ¸íå áàñºà êåíäåðäi ìîë ºîðûí èåëiê åòóãå ¸ëåìäiê äåðæàâàëàðäû
ûíòàñû òóóäà, àéìàºòû ä¾íèåæ¾çiëiê ýêîíîìèêàäà¹û ìàûçûí àðòòûðà ò¾ñóäå.
Òàáè¹àòòû ºîð¹àó æ¸íå îíû áàéëû¹ûí òèiìäi ïàéäàëàíó ì¸ñåëåñií øåøóäi
ºàìòàìàñûç åòåòií ¸äiñ-ò¸ñiëäåð æ¾éåñií æàñàó¹à ¸ð ò¾ðëi º½ºûºòûº
èíñòèòóòòàð áåëñåíäi ò¾ðäå ºàòûñàäû. Îëàðäû á¸ðiíi äå ìàûçäû ì¸í-æàéû
áàð æ¸íå ýêîëîãèÿëûº äà¹äàðûñ ì¸ñåëåñií øåøóãå áåëãiëi áið ä¸ðåæåäå ûºïàë
æàñàéäû. Àëàéäà, îëàð òèãiçåòií ûºïàëäàð òàáè¹àòòû ºîð¹àó îðûíäàðûíû ¼çàðà
ºàðûì-ºàòûíàñûí äàìûòó ìåí æåòiëäiðóäåãi ìåìëåêåòòiê áàñºàðóäû ð¼ëií
ê¼òåðóãå íåãiçäåëói òèiñ. Æåð ìåí îíû ºîéíàóûí îðìàíäàð ìåí ñó áàéëûºòàðûí
çàäû ò½ë¹àëàð ìåí æåêå àçàìàòòàðäû ½òûìäû ïàéäàëàíó æ¼íiíäåãi ºûçìåòiíå
áàºûëàó æàñàóäû, åñåï æ¾ðãiçóäi áåëãiëi áið ò¸ðòiáií åíãiçå îòûðûï,
ìåìëåêåòòiê áàñºàðó èíñòèòóòû iñ æ¾çiíäå òàáè¹àòòû ïàéäàëàíó ìåí îíû
ºîð¹àóäû ºàìòàìàñûç åòóäi áàðëûº ñàëàñûí ºàìòèäû. ʾíi á¾ãiíãå äåéií
òèiñòi çàäàð èãåðóãå áåðiëãåí òàáè¹è ðåñóðñòàð ìåí ñîë èãåðóäi øàðóàøûëûº
í¸òèæåëåðiíi æà¹äàéûíà ¸ëñiç ûºïàë æàñàï îòûð.
²îðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àó ñàëàñûíäà¹û ìåìëåêåòòiê áàñºàðóäû º½ºûºòûº
íåãiçäåðiíi òàëäàó æàñàï, îíû æåòiëäiðó, á½ë ñàëàäà¹û áàðëûº º½ºûºòûº-
íîðìàòèâòiê àêòiëåðäi ¹ûëûìè ò½ð¹ûäàí çåðòòåï, îëàðäû ½òûìäû æàºòàðûí
àðòòûðóäû íåãiçäåðií àøó áîëûï òàáûëàäû. Àë, çåðòòåó îáúåêòiñi íàðûºòûº
ºàðûì-ºàòûíàñºà ê¼øó êåçåiíäåãi ìåìëåêåòòi òàáè¹àò áàéëû¹ûí
ïàéäàëàíóøûëàðäû ºîðøà¹àí òàáè¹è îðòàíû ºîð¹àó æ¼íiíäåãi ºûçìåòií
ðåòòåóäåãi îðíû òóðàëû º½ºûºòûº ºàòûíàñòàð¹à áiðºàòàð ¼çãåðiñòåð åíãiçó.
Æåð æ¸íå áàñºà äà òàáè¹è ðåñóðñòàðäû îëàð¹à áàéëàíûñòû ìåíøiêòi ò¾ðëåði
ìåí ìàçì½íûíà, îë æà¹äàé çàäû º½æàòòàðäà áåëãiëåíó-áåëãiëåíáåóiíå
ºàðàìàñòàí ºî¹àìäûº áàéëûº áîëûï òàáûëàäû. ĸë îñû¹àí áàéëàíûñòû íàðûºòûº
ýêîíîìèêàñû äàìû¹àí áàðëûº ìåìëåêåòòåðäå æåðäi èåëåíó, ïàéäàëàíó æ¸íå
áàñºàðó ¼êiëåòòiëiãií æ¾çåãå àñûðó áàðûñûíäà æå𠺽ºû¹ûíû ñóáüåêòiëåðií
ðåòòåó àáñîëþòòi áîëûï òàáûëìàéäû æ¸íå îíû ìåìëåêåò ðåòòåï îòûðàäû.
Ìåìëåêåò àòûíàí æ¾çåãå àñûðûëàòûí òàáè¹è ðåñóðñòàðäû ìåìëåêåòòiê áàñºàðó
iñiíå ºàðà¹àíäà iøêi øàðóàøûëûºòû áàñºàðóäû òàáè¹àò áàéëûºòàðûí
ïàéäàëàíóøûëàð ¼ç àòòàðûíàí æ¾ðãiçåäi. ²îðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àó æ¼íiíäåãi
ìåìëåêåòòiê áàñºàðóäû æàëïû ìàºñàòû ìåí ð¼ëi áiðäåé áîë¹àíûìåí iøêi
øàðóàøûëûº áàñºàðó - òàáè¹àòòû ºîð¹àó çàäàðûíû òàëàïòàðûíà ñ¸éêåñ òàáè¹àò
ðåñóðñòàðûí øàðóàøûëûº ìàºñàòòàð¹à ïàéäàëàíóäû ºàìòàìàñûç åòóãå
áà¹ûòòàë¹àí. Iøêi øàðóàøûëûº ïðîöåñi êåçiíäå òàáè¹àòòû ïàéäàëàíóøûëàð
ºîðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àóäû iøêi øàðóàøûëûº ò¾ðií æ¾çåãå àñûðàäû. Ñîíäûºòàí
ºàçiðãi êåçäå ê¼ïòåãåí ê¸ñiïîðûíäàðäà òàðàòûëûï æàòºàí òàáè¹àòòû ºîð¹àó
æ¼íiíäåãi á¼ëiìäåðäi ºàéòà ºàëïûíà êåëòiðãåí æ¼í.
Òàáè¹àòòû ïàéäàëàíóäà ìåìëåêåòòiê áàñºàðó ìåí ºàäà¹àëàóäû æ¾éåñií áàòûë
ò¾ðäå æåòiëäiðó àðºûëû ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiãií
íû¹àéòó ¾øií, áiçäiøå ìûíàäàé øàðàëàðäû ºîëäàíó ºàæåò:
-¼íäiðiñ ïåí àóûëøàðóàøûëû¹ûíäà ºóàòòû æ¸íå òàáè¹è ðåñóðñòàðäû
¾íåìäåéòií òåõíîëîãèÿëàðäû æàñàï åíãiçóäi æ¸íå ðåñóðñòàðäû ºàéòà
ïàéäàëàíóäû ýêîíîìèêàëûº æà¹ûíàí ºîëäàó;
-òàáè¹è ðåñóðñòàðäû ïàéäàëàí¹àíû ¾øií ýêîíîìèêàëûº æà¹ûíàí íåãiçäåëãåí
ò¼ëåìäi åíãiçó (ºàçiðãi ò¼ëåìäi ºàéòà ºàðàó);
-ºîðøà¹àí îðòàíû ëàñòàíóûíû æåðãiëiêòi æ¸íå àéìàºòûº êâîòàëàðû ìåí
ëèìèòòåðií áåëãiëåó;
-ýêîëîãèÿëûº àïàò æ¸íå ò¼òåíøå ýêîëîãèÿëûº æà¹äàé ºàëûïòàñºàí àéìàºòàðäà
ýêîëîãèÿëûº æà¹àäàéäû ñàóûºòûðó áà¹äàðëàìàëàðûí æ¾çåãå àñûðóäû ºóàòòû ¸ði
ûºïàëäû ìåõàíèçìií æàñàó;
-¼çàðà ºàòûíàñû æîº áàºûëàó æ¾éåëåðií áiðiêòiðó íåãiçiíäå òàáè¹è îðòàíû
æ¸íå ò½ð¹ûíäàð äåíñàóëû¹ûíû ìîíèòîðèíãiñiíi ò½ðàºòû æ¾éåñií æàñàó;
-ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº ºîðäû º½ðó;
-òàáè¹àòºà çàðäàï êåëòiðóäi àðºàñûíäà ê¾íäåëiêòi ¸ëåóìåòòiê
ì¸ñåëåëåðäi øåøiëìåóiíå áàéëàíûñòû îðòàëûº æ¸íå æåðãiëiêòi àòºàðóøû
îðãàíäàðûíû ¼êiëåòòiëiêòåðií çà àðºûëû øåêòåó.
Íàðûºòûº ºàðûì-ºàòûíàñ æà¹äàéûíäà ìåìëåêåòòi ýêîëîãèÿëûº ºûçìåòi îäàí
¸ði æàë¹àñûí òàáàäû. Á½ë ºûçìåòòi ì¸íi ºîðøà¹àí òàáè¹è îðòà¹à îíû
áàéëûºòàðûí ½òûìäû æ¸íå êåøåíäi ò¾ðäå ïàéäàëàíó, òàáè¹àòòû ïàéäàëàíó
îðòàñûíû æà¹äàéûí æàºñàðòó, òàáè¹àòòà¹û òåïå-òåäiêòi á½çûëóûíû àëäûí
àëó æ¸íå îë á½çûë¹àí æà¹äàéäà îíû ºàëïûíà êåëòiðó ìàºñàòûíäà áåëãiëi áið
ìàºñàòïåí î¹àí ûºïàë åòó áîëûï òàáûëàäû.
1-тарау. Экологиялық қылмыстардың жалпы сипаттамасы және олардың түрлері
1.1. Экологиялық қылмыстарға түсінік және олардың түрлері

Жалпы экология табиғат пен қоғам қатынастарын, адам мен табиғаттың
тікелей байланысын, айналадағы табиғи ортаны қорғауды реттейтін құқық
ережелерінің жиынтығы болып табылады.
Айналадағы табиғи ортаны қорғау — ең алдымен адамның өмірі мен
денсаулығын, болашақ ұрпактың мүдделерін қамтамасыз етуге, табиғи ортаға
қарсы зиянды іс-әрекеттер жасауға жол бермеуге, табиғи тепе-тендікті сақтау
жоие корша-ған ортаны тиімді пайдалану мақсатын көздейді.
Осыған орай Қазақстан Республикасының жаца Қылмыс тық кодексінің 11-
тарауы түгелдей экологиялық қылмыстарга арналған. Ескі кодексте мұндай
арнаулы тарау болмағаы, око-логияға байланысты жекелеген баптар "Шаруашылық
кылмыстары" деген тараудан орын алған еді.
Жаңа Қылмыстық кодексте экологиялық қылмыс құрамдарының мүлдем мынадай
жаңа түрлері тұңғыш рет көрсетіліп отыр: шаруашылық және өзге де кызметке
қойылатын экологиялық талаптардың бұзылуы (277-бап); ықтимал экологиялык
қауіпті химиялык, радиоактивті және биологиялық заттарды өндіру мен
пайдалану кезінде экологиялык талаптардың бұзы-луы (278-бап);
микробиологиялық немесе басқа биологиялык агенттермен немесе улы заттармен
жұмыс істеу кезінде қауіпсіздік ережелерінін, бүзылуы (279-бап); жануарлар
дүниесін қорғау ережелерін бүзу (289-бап); жануарлар мен өсімдіктердің
сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерімен заңсыз іс-
әрекеттер (290-бап); ерекше қорғалатын табиғи аумақтар режимінің бұзылуы
(293-бап); экологиялык ластау зардаптарын жою жөнінде шара қолданбау (294-
бап); Жалпы Қылмыстық кодекстің бұл тарауында экологияға байланысты
қоғамдык, катынастарды қылмыстық-құкықтык жолмен қорғауды қамтамасыз ететін
басқа да көптеген баптар бар.
Экологиялық қылмыс дегеніміз коршаған ортаға, онын, ресурстарына,
халықтың экологиялыққауіпсіздігіне кол сүғатын қоғамға қауіпті, қылмыстык
заңға қайшы іс-әрекеттер болып табылады.
Экологиялык қылмыстардың заты — нақты табиғат ресурстары: жер, су,
ауа, жануарлар дүниесі, орман-тоғай, мал т.б. болады.
Экологиялық қылмыстардың топтык объектісі — қоршаған ортаны корғау,
табиғат ресурстарын тиімді пайдалану, тірі орга-низмдерге қолайлы табиғи
жағдайларды сақтау және адамдар-дың экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз
ететін қоғамдык қатынастар болып табылады.
Қылмыстың тікелей объектісі — экологиялық катынастарды реттейтін нақты
қоғамдык катынастар.
Тікелей объектісінің ерекшеліктеріне байланысты Қылмыс-тық кодекстің
11-тарауындағы экологиялық қылмыстар мына төмендегі түрлерге бөлінеді:
Экологиялык қауіпсіздіккс қол сұғатын қылмыстар — шаруашылықжәне езге де
қыіметке қойылатын экологиялық та-лаптардың бұзылуы (277-бам); ықтимал
экологиялык қауіпті химиялық, радиоактивті жоис биологиялык заттарды өндіру
мен пайдалану кезінде жолошялык.талаіпардыңбұзылуы(278-ба п);
микробиолоіиялық псмесе баска биологиялық агенттер-мен нсмесе улы заттармсн
жүмыс істеу кезінде қауіпсіздік ережелсрінің бұзылуы (279-бап); мал
дәрігерлік ережелердің және өсімдіктердің аурулары мен зиянкестеріне карсы
күресу үшін белгіленген ережелердің бүзылуы (280-бап); экология-лық ластау
зардаптарын жою жөнінде шара қолданбау (294-бап).
Суды және атмосфераны тиімді пайдалануға және корғауға қол сұғатын
қылмыстар: суларды ластау, бітеу және сарқу (281-бап); атмосфераны ластау
(282-бап); теңіз аясын ластау (283-бап)
Жерді, құрлықтық шельф, жер қойнауын қорғау және пай-далану
ережелеріне қол сұғатын кылмыстар: Қазақстан Республикасының құрлықтық
шельфі туралы және Казақстан Республикасының айрыкдіа экономикалыкаймағы
туралы заңдардың бұзылуы (284-бап); жсрді бүлдіру (285-бап); жер қой-науын
коріау жоис пайдалану срежелерін бұзу (286-бап).
Жануарлар дүниесін тиімді пайдалану, сақтау және қорғау ережелеріпс
қарсы қылмыстар: су жануарлары мен өсімдіктерін зацсыз алу (287-бап);
жануарлар дүниесін корғау ережелерін бүзу (289-бап); заңсыз аңшылық (288-
бап).
Өсімдіктер дүниесін қорғау және тиімді пайдалану ережелеріне қарсы
кылмыстар: ағаштар мен бүталарды заңсыз кесу (291-бап); ормандарды жою
немесе зақымдау (292-бап).
Ерекше табиғи-биологиялық түрдегі дүниелерді қорғау ережелеріне қарсы
кылмыстар: жануарлар мен есімдіктердің сирек кездесетін жомс қүрып кету
қаупі төнген түрлерімен заң-сыз іс-әрекеттер (290-бап); ерекше қорғалатын
табиғи аумақ-тар режимінің бұзылуы (293-бап).

1.2. Экологиялық қауіпсіздікке қол сұғатын қылмыстар

Шаруашылык және өзге де кызметке қойылатын экологи-ялық талаптардың
бүзылуы (277-бап). Қылмыстық кодекстің 277-бабында корсетілгем осы кыл-
мыстың тікелей объектісі шаруашылық жвие өчіі* де қычметке қойылатын
экологиялык талаптар: табиғат объектілерін сак,-тау, қоршаған ортаны
жақсарту, халықтың .жолоі иялык кауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатын
көздейтін кагыпасіар болып табылады.
Қылмыстың объективтік жағы табиғи ресурстарды гіайда-лану,
кәсіпорындарды, құрылыстарды және өзге де объектілерді жобалау,
орналастыру, салу және жаңғырту, пайдалануға беру және пайдалану,
енеркәсіп, энергетика, келік пен байла-ныс объектілерін, ауыл шаруашылық
мақсатындағы және мелиорация объектілерін пайдалану, қалалар мен баска да
елді мекендерді салу кезінде, әскери және қорғаныс объектілеріне, әскери
және ғарыш кызметіне койылатын талаптарды сол та-лаптардың сақталуы үшін
жауапты адамдардың бүзуы, егер бүл қоршаған ортаның едәуір ластануына,
адамның денсаулығына зиян келтіруге, жануарлар немесе есімдіктер дүниесінің
жаппай кұрып кетуіне және өзге де ауыр зардаптарға өкеп соғуы арқылы
сипатталады.
Заңда осы керсетілген шаруашылық немесе езге де қызметті жүргізу үшін
экологиялық қауіпсіздіктің мынадай талаптары сақталуы қажет: жобаны
техникалық-экономикалық негіздеу, жобалауды қоршаған ортаны зиянды
қалдықтармен ластауды жою шараларын қарастырумен бірге қоршаған ортаны
пайда-ланудың тиімді жақтарын есепке алу қажет; объектілерді ор-наластыруда
табиғат ресурстарын тиімді пайдалану жақтары, экологиялық, экономикалық,
демографиялык процестердің даму ерекшеліктері еске алынуы, сондай-ақ
объектілердің құрылысы құзыретті мемлекеттік органның оны жүргізуге ар-найы
түрде берген рұқсатын алғаннан кейін жүргізілуі керек.
Обектілер барлық экологиялық талаптар орындалғаннан кейін ғана пайдалануға
беріледі; әскери және қорғаныс объектілері, әскери және ғарыш қызметіне
қойылатын барлык экологиялык талаптар орындалған соң іске косылады.
Осы кылмыстың объективтік жағы Қылмыстык кодекстің 277-бабының
диспозициясында көрсетілген шаруашылық және өзге де жүмыстарды жүргізуге
койылатын экологиялық талап-тардың бұзылуы, қылмыстың зардабы және олардың
арасын-дағы себепті байланыс арқылы көрініс табады.
Талаптардың бұзылуын анықтау үшін арнаулы нормативтік-құкықтық
актілерге жүгінуді талап етеді: яғни бүл баптың дипозициясы бланкеттік.
Экологиялық талаптарды реттейтін ар-наулы нормалар біршама. Олардың
қатарына: Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 18 иаурыздағы Экологиялық
са-раптама туралы; Қазақстан 1'есиубликасының 1997 жылғы 15 шілдедегі
Ерекше коріалатым табиғи аумақтар туралы; Қазақстан Республикасыііі.ін
1997 жылғы 15 шілдедегі Қор-шаған ортаны қоргау туралы; К,ачак.стан
Республикасының 1993жылғы21 карашадагы Жануарлардүииесінкорғау,өнімін
молайту жоне иайдалаііу іуралы; К,ачақстан Республикасы-ныц 1999 жыліы 11
ақііапыидаіы Осімдіктер карантині тура-лы" заіщары, сондай-ақжер
катынастары, атмосфералық ауаны коргау туралы т.б. зандар жатады.
Экологиялық талаптардын бұзылуы орын алғандығы Қазақ-стан
Республикасыньщ "Экологиялық сараптама туралы" ар-наулы заңымен реттеледі.
Қылмыстың объективтік жағының тағы бір кажетті белгісі шаруашылық және
өзге де қызметке койылатын экологиялык талаптарды бұзудың қоршаған ортаның
едәуір ластануы, адам-ның денсаулығына зиян келтіруі, жануарлар немесе
өсімдіктер дүниесінің жаппай кұрып кетуі немесе өзге де ауыр зардаптардың
орын алуы болып табылады.
Қоршаған ортаның едәуір ластануы деп көптеген адамдар-дын,
денсаулығына, жануарлар немесе өсімдіктер дүниесінің өмір сүруіне қауіп
келтіретін залалдарды айтамыз.
Адамның денсаулығына зиян келтіруге бір немесе бірнеше адамга жеціл,
орга нсмссе ауырлықтағы зиян келтірулер жатады.
Жануарлар немесе өсімдіктер дүниесінің жаппай кұрып ксгуіне олардың
көптеген аумақтар бойынша сансыз кырғын-ға ұшырауы жатады.
Өзге де ауыр зардаптарға адамдардың улануы, эпидемия та-ралуы, қоршаған
табиғи ортаны жақсарту бағдарламасын жүзе-ге асырудың үзілуі, ірі
материалдык залалдардың келтірілуі т.с.с. жатады. Баптың диспозициясында
көрсетілген іс-әрекет-тер мен орын алған зардаптардың арасында себепті
байланыс болуы тиіс.
Қылмыс субъективтік жағынан касаканалықпен немесе абайсыздықпен
істеледі.
Қылмыстын субъектісі — арнаулы, 16 жасқа толған, шаруа-шылық және езге
де қызметке қойылатын экологиялык талап-тардың сакталуына жауапты лауазымды
немесе лауазымды емес адамдар. Мысалы экологиялық сарапшылар, жергілікті
атқару органдарының лауазым адамдары, қадаіалау мемесс бакылау органдарының
лауазым адамдары т.б.
Ықтимал экологиялық қауіпті химиялык, радиоактивіI жшіе биплогии-лық
заттарды өндіру мен пайдалану кезіңде эколоі иялык талап пірдын бү н.іл уы
(278-бап)
Қылмыстың объектісі — экологиялық қауіпті химиялык, радиоактивті және
биологиялық заттарды өндіру мен пайдала-ну кезінде адамның денсаулығы мен
қоршаған ортаны қорғау аясындағы қоғамдық қатынастар.
Қылмыстың заты — химиялық, радиоактивті, биологиялык заттар.
Объективтік жағынан көрсетілген кылмыс ықтимал эколо-гиялық қауіпті
химиялық: радиоактивті және биологиялық зат-тарды өндіру, тасымалдау,
сактау, көму, пайдалану немесе өзге де жұмыс істеу кезінде
экологиялыкталаптардың бұзылуы, егер бұл әрекеттер адамның денсаулығына
немесе коршаған ортаға елеулі зиян келтіру қаупін тендіру арқылы
сипатталады.
Химиялық заттарға — өте жоғары уландыратын, зәрлі, тері-нерв
жүйелеріне катты әсер ететін, тұншықтыратын, тітіркенді-ретін және адам
жүйесін закымдандыратын нәрселер жатады.
Радиоактивті материалдарға — құрамында ядролық қосын-дылар бар заттар
жатады. Мысалы, уран, плутоний т.б.
Биологиялык заттарға — адамдар, жануарлар мен өсімдіктер арасында
жаппай ауру тарататын әр түрлі бактериялар, вирус-тар, жәндіктер т.б.
жатады.
Ықтимал экологиялык кауіпті химиялық, радиоактивті және биологиялық
заттарды өндіру, тасымалдау, сақтау, көму, пай-далану немесе езге де жұмыс
істеу тәртібі арнаулы құкықтык-нормативтік актілермен реггеледі. Яғни
Қылмыстык, кодекс-тің 278-бабында көрсетілген норма бланкеттік болып
табылады.
Осы көрсетілген жұмыстарды жүргізу кезінде экологиялык талаптарды бүзу
әрекеттері адамның денсаулығына немесе қор-шаған ортаға елеулі зиян келтіру
қаупін төндіруі қажет.
Төнген қауіпке коршаған ортаның сапасының, табиғат объектілерінің
жағдайларының улануға, ластануға байланыс-тытым нашарлап кетуі; экологиялық
зиянданудан жануарлар-дың жаппай өлім-жітімге үшырауына әкеліп соғуы:
адамның денсаулығына немесе қоршаған ортаға нақты елеулі зиян келтіру
мүмкіндігі тенуі жатады. Зиян келтіру қаупінің болға-нын немесе болмағанын
тергеу, сот органдары істің накты жағ-дайларына байланысты анықтайды.
Қылмыс құрамы формальдык. Ол диспозицияда тізбектел-ген іс-
әрекеттердің бірін істеген уақыттан бастап аяқталған деп табылады.
Қылмыс субъективтік жағынан тікелей касаканалықпен істеледі. Ықтимал
экологиялык кауіпті заттармен жұмыс істеу тәртібін бұзудың коғамға
кауіптілігін сезеді және соны істеуді тілейді.
Қылмыстың субъектісі арнаулы — ықтимал экологиялык қауіпті химиялық,
радиоактиші және биологиялық заттарды өндіру мен пайдалану ережесін
сақтауға міндетті 16-ға толған адам.
Қылмыстык кодекстің 278-бабының 2-тармағында корша-ған ортаның
ластануына, улануына немесе зақымдануына, адамның денсаулығына зиян
келтіруге, не жануарлар немесе өсімдіктер дүние-сінің жаппай құрып кетуіне
әкеп соққан, сон-дай-ақ төтенше экологиялық жағдай аумағында жасалған дәл
сол әрекеттер үшін жауаптылық көзделген.
Бұл қылмыс кұрамы материалдық. Қылмыстык жауапты-лык занда көрсетілген
зардаптардың біреуінің болса да орын алған уақытынан немесе ондай зардап
болмаса да, бірак іс-әре-кет төтенше экологиялык жағдай аумағьщда жасалса
аяқтал-ған деп танылады.
Қазақстан Республикасыныц қоршаган табиғи ортаны коргау туралы:
түрғындарды төтенше оқиғалардан қорғау жоніндегі жоне басқа зандарға сәйкес
Республиканың кейбір аумактары, объектілері шаруашылықнемесе басқа
кызметгерді дұрыс жүргізбеу әрекеттерімен қоршаған ортаға, тұрғындар-дың
өміріне, өсімдіктер мен жануарлардың өмір сүруіне тұрақ-ты теріс әсер
ететін елеулі жағдайларға байланысты қала, аудан, жеке объект төтенше
экологиялық жағдай аумағы деп жария-лануы мүмкін.
Қылмыстық кодекстің 278-бабының 3-тармағында: осы бап-тың бірінші
немесе екінші бөліктерінде көзделген, абайсызда адамдардың жаппай
сырқаттануына немесе кісі еліміне әкеп соққан әрекеттер үшін жауаптылық
көзделген.
Жаппай сырқаттануда көп адамдар уақытша еңбек кабіле-тінен айырылып,
катардан шығып қалады. Сырқаттың тікелей себебі — экологиялық кауіпті
заттарды өндіру, пайдалану ережелерінің бұзылуынан болып табылады.
Микробиологиялық немесе баска биологиялык агенттермен немесе улы
заттармен жүмыс істеу кезінде қауіпсіздік ережелеріиің бузылуы (279-бап)
Қылмыстын. объектісі — экологиялық қауіпсіздік аясындагы қатынастар.
Қылмыстын заты — микробиологиялық, биологиялық агент-тер, микроорганизмдер
(бактериялар, вирустар, микроскопин-лык грибтер т.б.), улы заттар.
Қылмыс объективтік жағынан микробиологиялық немесе басқа да
биологиялық агенттерді немесе улы заттарды жинап қою, жою немесе кему
кезінде экологиялық талаптарды бүзу немесе оларды Қазақстан Республикасына
ұксату, сақтау не-месе көму үшін заңсыз әкелу, егер бұлар адам денсаулығына
немесе коршаған ортаға елеулі зиян келтіру қатерін туғызғаны арқылы
сипатталады.
Микробиологиялық немесе басқа да биологиялык агенттер немесе улы
заттармен жұмыс істеудін тәртібін белгілейтін көптеген нормативтік-қүқықтық
актілер бар. Осы заттармен жұмыс істеудің экологиялық талаптарын бүзу
фактісін анык-тау үшін маманның немесе сарапшының көмегі қажет. Демек
көрсетілген баптьщ диспозициясы бланкеттік. Осы бапқа сәйкес экологиялык
талаптарды бұзу әрекет немесе әрекет-сіздік арқылы жүзеге асырылады.
Әрекетке биологиялық агентгерді, улы заттарды жарамсыз тәсілдермен сақтау,
елшеу немесе оларды өндіруге сақтау кезінде белгіленген температу-раны
немесе сақтау режимін бұзулар жатады.
Әрекетсіздікке осы заттарды жинап кою, өндіру, сақтаудың белгіленген
қауіпсіздік ережелерін сақтамау жатады.
Қылмыстан адам денсаулығына немесе коршаған ортаға елеулі зиян
келтірілу қаупі тууы керек. Қылмыс формальдык қүрамға жатады. Занда
көрсетілген экологиялық талаптарды бұзған елеулі зиян келтірілу қаупі нақты
болған уақыттан бас-тап қылмыс аяқталған деп саналады.
Қылмыс субъективтік жағынан қасақаналықпен немесе абайсыздықпен істеледі.
Кылмыстың субъектісі — арнаулы, жоғарыда көрсетілген заттармен жұмыс
істеуге жіберілген адам.
Қылмыстық кодестің 279-бабының 2-тармағында осы кьіл-мыстың
ауырлататын түрі — коршаған ортаның ластануына, улануына немесе
зақымдануына, адамның денсаулығына зиян келтіруге, не жануарлар немесе
өсімдіктер дүниесінің жаппай құрып кетуіне әкеп соккан, сондай-ақ төтенше
экологиялык жағдай аумағында жасалған дәл сол әрекеттер, ал осы баптың 3-
тармағында қылмыстың әте ауырлататын турі — осы баптың бірінші немесе
екінші бөліктерінде көзделген, абайсызда адам-дардың жаппай ауруына немесе
кісі еліміне әкеп соккан әре-кет үшін жауаптылық белгіленген.
Қылмыстық кодекстің 279-бабы 2-тармағында сөз болып отырған төтенше
экологиялық жағдай аумағы деп Қазақстан Республикасының "Қоршаған ортаны
қорғау жөніндегі" 1997 жылғы 15 шілдедегі заңының 8-тарауына сәйкес белгілі
бір аумақта адамдардың іс-әрекеті немесе табиғат апаты салдары-нан пайда
болған коршаған ортаның адамдардың өмірі мен ден-саулығына, жануарлар
немесе өсімдіктер дүниесін сақтауға тұрақты қауіп тендіретін қолайсыз
экологиялык әсері бар объектілерді айтамыз.
Малдәрігерлік ережелердін және осімдіктердін аурулары мен
зиянкестеріне қарсы кұресу ушін белгіленген ережелердін бұзылуы (280-бап)
Қылмыстың объектісі үй және жабайы жануарларды, құстарды және өсімдіктерді
корғау жәніндегі қоғамдық қаты-настар болып табылады.
Қылмыстың заты — жабайы және үй жануарлары, кұстар, балықтар, андар және
баска жануарлар, сондай-ак өсімдіктер дүниесі.
Объективтік жағынан Кылмыстык кодектің 280-бабының І-тармагындагы
кылмыс малдәрігерлік ережелерді бұзу міндеттергс немесе өзге де зардаптарға
әкеліп соғу арқылы си-патталады.
Малдәрігерлік ережелердің тізбегі Қазақстан Республика-сының
малдәрігерлік заңында берілген. Осы ережелерді бұзу індеттерге немесе өзге
де зардаптарға әкеліп соққан жағдайда қылмыстық жауаптылық орын алады.
Індеттер деп жануарлардың жаппай жұқпалы аурумен ауруы (эпизотия, түйнеме,
топалаң, қарасан т.б.) өзге де ауыр зардап-тарға, індетке байланысты
ауылшаруашылық өнімдерін (ет, сүт, жұмыртқа) өндіруді жою, белгілі бір
тұрғын пунктеріне келіп-кетуді тыю т.б. сияқтылар жатады.
Қылмыс кұрамы материалдық, ол занда көрсетілген зардап-тар орын алған
уақыттан бастап аяқталған деп саналады.
Қылмыс субъективтік жағынан қасақаналықпен де, абай-сыздықпен де жасалады.
Кылмыстың субъектісі — арнаулы, малдәрігерлік ереже-лерді және
өсімдіктердің аурулары мен зиянкестеріне карсы күрес үшін белгіленген
ережелер өзіне жүктелгеи адам.
Осы баптың (280-бап) 2-тармағында өсімдіктердіц аурула-ры мен
зиянкестеріне қарсы күресу үшін белііленген ережелерді бүзу, ауыр
зардаптарға әкеп соққаны үшін жауап-тылык белгіленген.
Өсімдіктердің аурулары мен зиянкестеріне қарсы күрес шараларын
белгілейтін сан түрлі арнаулы құкықтык-норматив-тік актілер бар. Осыған
орай өсімдіктердің аурулары мен зиянкестеріне қарсы күресу үшін белгіленген
ережелердің нақ-ты кайсысының бұзылғанын арнаулы заң құжаттары арқылы
анықтау кажет. Баптың бұл бөлігінің диспозициясы да бланкеттік. Белгіленген
ережелерді бүзу ауыр зардаптарға әкеп соқса ғана кінөлы адам кылмыстык
жауаптылықка тартылады. Ауыр зардаптарға — өсімдіктер ауруларының жаппай
тарауы (эпифитотия); ірі көлемдегі ауылшаруашылық дақылдарының жойылуы
немесе жануарлардың ауруы, орман ағаштарының ауруға ұшыраулары жатады.
Экологиялык ластау зардаптарын жою жонінде шара қолданбау (294-бап)
Экологиялық ластануға ұшыраған жерлерде зарарсыздан-дыру немесе өзге
де қалпына келтіру шараларын жүргізу міндеті жүктелген адамдардың осындай
шараларды жүргізуден жалтаруы немесе тиісінше жүргізбеуі адам өліміне, не
адам-дардын жаппай ауруына, не коршаған орта үшін өзге де ауыр зардаптарға
әкеп сокса — кінәлы Қылмыстық кодекстің 294-бабы бойынша жауапқа тартылады.
Қылмыстың объектісі — экологиялық қауіпсіздікті реттейтін қоғамдык
катынастар.
Қылмыс объективтік жағынан экологиялық ластау зардап-тарын жою
жөніндегі шараны қолданбаудан, одан заңда көрсетілген зардаптардың орын
алуынан және әрекетсіздік пен зардаптың арасындағы себепті байланыстан
тұрады. Көрсетіл-ген зардапты жою жөніндегі шараны қолданбау өзіне осы
міндет жүктелген адамның белгіленген шараларды жүргізуден жалтаруы
(сөзбұйдаға салып ұзакқа созуы, өз міндетін дер кезінде атқармауы) немесе
тиісінше жүргізбеуі (жартылай шала жүргізуі, кешігіп жүргізуі немесе
белгіленген талапқа сай емес күйде жүргізуі), заңда көрсетілген зардап —
адам өліміне, не адамдардың жаппай ауруына, не қоршаған орта үшін өзге де
ауыр зардаптарға әкеп соқса 294-бап бойынша жауаптылык туындайды.
Өзіне міндет жүктелу — зап немесе басқадай нормативтік актілер, қызмет
борышы бойыішіа, сот шешімімен белгіленуі мүмкін.
Қылмыс құрамы материалдык,, ол занда көрсетілген зардап орын алған
сәттен бастам аяқталған деп табылады. Іс-әрекет пен зардаптың арасын
байланыстыратын себепті байланыс болуы шарт. Қылмыс субъективтік жағынан
абайсыздыкпен істеледі. Қылмыстын, субъектісі арнаулы, 16-ға толған, өзіне
осы бапта көрсетілген міндет жүктелген лауазымды немесе жай адам.

1.3. Суды және атмосфераны тиімді пайдалануға және қорғауға қол сұғатын
қылмыстар

Суларды ластау, бітеу және сарқу (281-бап) Суларды ластау, бітеу және
саркығаны үшін қылмыстык жауаптылык белгілеудің мақсаты су пайдалану
ережелерін сақтауды қамтамасыз ету, судың табиғи касиеттерін сақтауды,
тіршілік етушілердің күллісіне судан болатын зиянды тойтару болып табылады.
Қылмыстың объектісі суларды пайдалану және су объекті-лерін корғау
саласындағы қатынастар.
Қылмыстың заты жер беті немесе жер асты сулары, мүздық-тар, ауыз сумен
жабдықтау көздері болады.
Суды корғау ережелері көптеген заң және басқадай нормативтік-құкықтық
актілерде: Казақстан Республикасының су кодексінде, қоршаған табиғи ортаны
қорғау туралы занда, суды ластаудан қорғау туралы ережелерді және тағы
басқадай нормативтік-құкықтық актілерде керсетілген.
Осы қылмыстың объективтік жағы: а) жер беті немесе жер асты суларын,
мұздықтарды, ауыз сумен жабдықтау көздерін ластау, бітеу, сарқу не олардың
табиғи касиеттерін өзге де өзгерту, б) осы әрекеттер жануарлар немесе
өсімдіктер дүниесіне, балық қорына, орман немесе ауыл шаруашылығына елеулі
зиян келтіруге әкеп соқса, в) іс-әрекет пен зардаптың арасындағы себепті
байланыстың болуы арқылы сипатталады.
Зиянды заттардың қосылуы салдарынан пайда болған су-дың физикалық,
химиялык немесе биологиялық сипатының езгеруі судың ластануы деп танылады,
осының салдарынан су коммуналдық, өнеркәсіптік, ауыл шаруашылық, балықшаруа-
шылығы және баскд мақсаттарға дүрыс ііайдалану үшін жа-рамсыз болып қалады.
Судың ластануы белгілсшен төртіп бо-йынша суды сынап көру жолымен
анықталады. Өндірістік жөне тұрмыстық қатты калдықтар мен кокыстардың суға
тасталуы судың бітелуі деп танылады, осының салдарынан су объсктісі-нің
гидрологиялық жайы нашарлайды және суды пайдалануға кедергі келеді.
Жер асты және жер үсті суларының запас қоры, саласы кеміп, пайдалануға
жарамсыз болуын су объектілерінің сар-кылуы деп білеміз.
Су объектілерінің сарқылуы өзендердің, көлдердің, бөгеттердің, жер
үсті, жер асты суларының және басқа су объектілерінің біркалыпты су режимін
сақтаудан, суды пайда-ланатын субъектілердің су объектілерінің сарқылуын
болғыз-бау жөніндегі міндеттерін орындаудан, жер асты суларын сар-қылудан
қорғау шараларының дүрыс жүргізілмегенінен пайда болады.
Жарылыс, құрылыс, басқа жүмыстарды тікелей су объекті-леріне немесе
оған жақын жерлерде жүзеге асырудың әсерінен судың қүрамының зиянды өзгеруі
судың табиғи қасиеттерін өзге де өзгертулер деп айтамыз.
Қылмыстың объективтік жағының міндетті белгісі — занда керсетілген
зардаптардың — жануарлар немесе өсімдіктер дү-ниесіне, балык корына, орман
немесе ауыл шаруашылығына елеулі зиян келтірудің болуы болып табылады. Яғни
кылмыс күрамы материалдык. Егістіктің апатқа ұшырауы: мал жайы-лымының
жарамсыз күйге келуі ауыл шаруашылығына келтірілген елеулі зиянға жатады.
Жабайы андардың, қүстардын, есуінің сиреуі, ағаштардың, ормандағы
барлық өсімдіктердің қурауы жануарлар немесе өсімдіктер дүниесіне
келтірілген елеулі зиян болып табылады.
Балықтардың ауруға, өлім-жітімге ұшырауы, тұқым шаш-пауы және тағы
басқа зиянды зардаптардың орын алуы балык қорына келтірілген елеулі зиян
болып табылады.
Занда көрсетілген іс-әрекеттер мен зардаптардың арасында себепті байланыс
болуы шарт.
Қылмыс занда көрсетілген балама зардаптардың біреуінің орын алған
уақытынан бастап аяқталған деп танылады.
Субъективтік жағынан кылмыс қасақаналықпен де, абай-сыздывдіен де
істеледі. Объективтік жагынаи қылмыс күрамы мына белгілермен сипатталады:
а) мемлекепік қүпиясы бар құжаттармен, сол сиякты олар тураліі моліметтер
мемлекеттік қүпияны құрайтын заттармси, соидай-ак, кы іметтік құпиясы бар
құжаттармен, осындай құпияні) қүрайтын заттармен жүмыс істеудің белгілсіпен
срсжслсрін бұзуы және, б) егер олардың абайсыз-да жогалуына жоне ауыр
зардаптарға әкеп соқтырса. Мемлскеттік құпиясы бар құжаттармен, мемлекеттік
қүпия-ны күрайтын заттармен жұмыс істеудің тәртібі Кдзақстан
Республикасыиың 1999 жылғы 15 наурыздағы "Қазакстан Республикасының
мемлскеттік құпиялары туралы" арнаулы заңында жәнс басқа да иорматиитік-
қүқыктык актілерде көрсетілген. Ал кызметтік күииялар мсн кызметтік құпияны
қүрайтын заттардың түсінігі арнаулы иормативтік-қүқыктык, актілермен
белгіленеді. Мемлекеттік құпиясы бар қүжатгарды немесе сондай қүпияны
қүрайтын заттарды, сол сияқты кызметтік күпиясы бар кұжаттармен қызметтік
құпияны қүрайтын заттарды жоғалту деп мемлекеттік құпиямен жұмыс істеуге
рүқсаты бар адам-ның иелігінен осы көрсетілген заттардың кінәлы түрде шығып
қалуын айтамыз. Көрсетілген қүжаттар мен заттарды жою бүл кылмыстың қүрамын
түзбейді, өйткені мұндай ретте мемле-кеттік қүпиямен бөтеннің танысуы орын
алмайды. Мұндағы ауыр зардаптың түсінігі Казақстан Республикасы Қылмыстық
кодексінің 172-бабында көрсетілген осындай түсінікпен бірдей. Сонда
көрсетілген ауыр зардаптың түсінігі осы бапқа да қатысты. Қылмыс
субъектиитік жагмнан тек абайсыздык. арқылы (қылмысты менмендік исмссе
исмкүрайдылык) сипатталады. Қылмыстың субъектісі — мемлекеттік құпиямен
жұмыс істеуге рұксаты бар 16-ға толған адамдар болып танылады.

2-тарау. Экологиялық қылмыстардың алдын-алудың өзекті мәселелері

2.1. ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíäà ýêîëîãèÿëûº áàñºàðó ìåí ýêîëîãèÿëûº
ºàóiïñiçäiê çàäûëûºòàðûí æåòiëäiðó ì¸ñåëåëåði

Á¾ãiíäå ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû íàðûºòûº ºàòûíàñòàðäû áàñòàïºû êåçåiíäå
ò½ð. Á½ë äåãåíiìiç, òàáè¹àòòû ºîð¹àó ºûçìåòiíi ¸ëi òîëûº æåòiëiï,
ýêîíîìèêàëûº æ¸íå ýêîëîãèÿëûº, ºî¹àìäûº æ¸íå æåêåëiê ì¾ääåëåðäi
¾éëåñiìäiëiãií ºàìòè àëìàé îòûðóûíû íåãiçãi ñåáåái.
Òàáè¹àò ðåñóðñòàðûí ºîð¹àó ìåí ½òûìäû ïàéäàëàíó ñàëàñûíäà ê¼ïòåãåí
êåìøiëiêòåð êåçäåñåäi. Îëàð áiçäi ìåìëåêåòiìiçäi àëäà¹û äàìó êåçåiíäå
òîëûº æîéûëàäû.
“²àçàºñòàííû 2030 æûë¹à äåéií äàìó ñòðàòåãèÿñûíà” ñ¸éêåñ åëäi äàìûòóäû
íåãiçãi ìàºñàòû - ²àçàºñòàííû áàðëûº õàëûºòàðûíà ýêîíîìèêàëûº æ¸íå
¸ëåóìåòòiê æà¹ûíàí ºîëàéëû æà¹äàé æàñàó ìåí ½ëòòûº áiðëiêòå ò¸óåëñiç,
ã¾ëäåíóøi æ¸íå ñàÿñè ò½ðàºòûëûºòà¹û åãåìåíäi ìåìëåêåò º½ðó.
Áåðiëãåí ñòðàòåãèÿíû íåãiçãi åðåæåëåðií æ¾çåãå àñûðó åëiìiçäå
ñòðàòåãèÿëûº æîñïàðëàó ìåí áàñºàðóäû íåãiçãi ýëåìíòòåðiíi áiði
ñòðàòåãèÿëûº ýêîëîãèÿëûº æîñïàðëàó ìåí áàñºàðóäû åíãiçóäåí áàñòàëàäû.
Îñû¹àí áàéëàíûñòû Åëáàñûíû 2002 æûë¹û 20 ºûðê¾éåêòåãi N949 Æàðëû¹ûìåí
ìຽëäàí¹àí ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû ²½ºûºòûº ñàÿñàò ò½æûðûìäàìàñû
åëiìiçäå º½ºûºòûº áàçàíû íû¹àéòó iñií æ¸íå ºîðøà¹àí îðòàíû îðòàëûºòàí
ìåìëåêåòòiê áàñºàðó ºûçìåòií ½éûìäàñòûðóøûëûº äåãåéäå çàäàðäû æåòiëäiðó
ìàºñàòûíäà º½ºûºòûº íåãiç áîëûï òàáûëàäû. Îë ò¼ìåíäåãiäåé ìiíäåòòåð ìåí
º½ºûºòàðäû ºàìòóäû ºàæåò åòåäi: ýêîëîãèÿëûº ñàºòàíäûðó æ¾éåñií;
êií¸ëiëåðäi æàçàäàí º½òûëìàóûíà êåïiëäiê áåðåòií æ¸íå ºîðøà¹àí îðòà¹à
êåëòiðiëãåí øû¹ûíäû ¼òåóäi ºàìòàìàñûç åòåòií ìåìëåêåòòiê áàºûëàóäû,
ºàñêåðëiêïåí (áðàêîíåðüëiêïåí) æ¸íå îðìàí á½çóøûëûºïåí ê¾ðåñòi áàðûíøà
æåòiëäiðiëãåí æ¾éåñií; áiðû¹àé ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº ìîíèòîðèíã æ¾éåñií;
áåëãiëåíãåí íîðìàòèâòåðäåí òûñ ºîðøà¹àí îðòàíû ëàñòàéòûí ê¸ñiïîðûíäàðäà¹û
ìiíäåòòi ýêîëîãèÿëûº àóäèò; êîììóíàëäûº æ¸íå ¼íäiðiñòiê ºàëäûºòàðäû áàñºàðó
æ¾éåñií; ºîðøà¹àí îðòàíû ðåòòåóäi æ¸íå îíû ëàñòàóäû áîëäûðìàóäû áiðøàìà
æåòiëäiðiëãåí ýêîíîìèêàëûº º½ðàëäàðûí åíãiçó ¾øií ºàæåòòi çàäàð ìåí çà¹à
ò¸óåëäi àêòiëåð ¸çiðëåó ºàæåò áîëàäû.
Ñó, æåð, îðìàí ðåñóðñòàðûí, ¼ñiìäiê ïåí æàíóàðëàð ä¾íèåñií ºîð¹àó
æ¼íiíäåãi çàíàìàäà òåê øàðóàøûëûºòà ïàéäàëàíóäû äàìûòó¹à ¹àíà åìåñ, òàáè¹è
ðåñóðñòàðäû ºîð¹àó ìåí ¼íäiðóãå äå áà¹ûòòàë¹àí æàà çà íîðìàëàðû ºàæåò.
Æåð ºîéíàóëàðû ìåí æåð ºîéíàóëàðûí ïàéäàëàíó òóðàëû çàäàðäà ïàéäàëû
ºàçáàëàðäû ¼íäiðó ê¸ñiïîðûíäàðû ¸ðåêåòiíi êåëåñiç çàðäàïòàðûí æîþ
æ¼íiíäåãi øàðàëàð ê¼çäåëói òèiñ.
Á½ë º½ºûºòûº ñàÿñàò ò½æûðûìäàìàñûíà ñ¸éêåñ Åëáàñûìûçäû "Ñûíäàðëû îí
æûë" àòòû êiòàáûíäà ½ëòòûº ºàóiïñiçäiê æ¾éåñi ìåí ìiíäåòòåðiíå íàºòû
òîºòàëûï ¼òêåí.
Åëiìiçäi ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiãiíi ò½æûðûìäàìàñû ìåìëåêåòòi ìàûçäû
ìåõàíèçìäåðiíi áiði áîëûï òàáûëàäû. ´éòêåíi, ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû
ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiãi ýêîëîãèÿëûº æà¹äàéäû ¸ði ºàðàé íàøàðëàóûíû àëäûí
àëó ¾øií ýêîëîãèÿëûº ñàÿñàòòû æàñàï, îíû iñêå àñûðóäû, ñîíäàé-ຠáîëàø຺à
½çຠìåðçiìäi ýêîëîãèÿëûº ò½ðàºòû ¸ëåóìåòòiê-ýêîíîìèêàëûº äàìóäû íåãiçií
ºàëàóäû ºàæåò åòåäi.
Á¾ãiíäå áàñºàäà ¸ëåóìåòòiê-ýêîíîìèêàëûº ø½¹ûë ì¸ñåëåëåðäi øåøiëóiíå
êåäåðãi áîëûï îòûð¹àí ê¼êåéòåñòi ì¸ñåëåëåðäi æåäåë øåøó ºàæåòòiëiãi, æàºûí
àðàäà¹û ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiê ñàÿñàòûí àíûºòàï ò½ðàäû. Á½ë æ¼íiíäåãi iñ-
øàðàëàðäû ºîëäàíáàó àäàìäàðäû äåíñàóëû¹ûíà çèÿí êåëòiðóìåí ºàòàð,
²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû ýêîíîìèêàñûíà îðíû òîëìàéòûí øû¹ûí ¸êåëiï,
øàðóàøûëûºòû áiðºàòàð ìàûçäû áà¹ûòòàðûíû ýêîëîãèÿëûº òåæåëó ºàóïi
áîëóûíà ì¾ìêiíäiê òóäûðàäû. Ñîíäûºòàí ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiê ²àçàºñòàí
Ðåñïóáëèêàñû ½ëòòûº ºàóiïñiçäiãi æ¾éåñiíi º½ðàìäû á¼ëiãi áîëûï òàáûëàäû,
ñîíäàé-ຠ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû õàëûºàðàëûº ºàóiïñiçäiê æ¾éåñiíå
ºàòûñóûíû ìàûçäû á¼ëiãi áîëûï òàáûëàäû. ²îðøà¹àí îðòàíû ñàïàñûíû
ò¼ìåíäåói, iði òåõíîãåíäi àïàòòàðäû ñàëäàðû, êëèìàò ïåí òàáè¹è îðòàíû
ãëîáàëüäûº ¼çãåðiñêå ½øûðàóû ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû ò½ð¹ûíäàðûíû
äåíñàóëû¹ûíû íàøàðëàóûíà, ýêîíîìèêàëûº øû¹ûíäàð¹à æ¸íå òàáè¹àòòû º½ðóûíà
¸êåëiï ñî¹àäû. Ýêîëîãèÿëûº ºàóiï åëiìiçäi ò½ðàºòû ¸ëåóìåòòiê-ýêîíîìèêàëûº
äàìóûíà êåäåðãi æàñàï îòûð.
Ìàºñàò – ýêîëãèÿëûº ºàóiïñiç äàìó ñòðàòåãèÿñû – äàìóäû ìûíàäàé
êåçåäåðiíi áîëóûí ê¼çäåéäi, îëàð: íîðìà¹à ò¾ñiðó, á½çûë¹àí àéìàºòàðäû
ðåàáèëèòàöèÿñû, òàáè¹è æ¸íå ¸ëåóìåòòiê æ¾éåëåðãå ûºïàë åòóãå ò½ðàºòàíäûðó.
Áiðàº, îñû êåçåäåðäå êåëåñi êåçåäåðãå æûëäàì ¼òó ¾øií, ýêîëîãèÿëûº
ò½ðàºòû äàìó ìåõàíèçìäåðiíi íåãiçãi àë¹ûøàðòòàðûí ºàëàï àëó ºàæåò áîëàäû.
ʾíi á¾ãiíãå äåéií æàëïû ºàóiïñiçäiê, ¸ñiðåñå, ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiê
àðíàéû ½éûìäàñòûðûë¹àí ìåìëåêåòòiê ìåêåìåëåðäi iñi áîëûï òàáûëàäû äåãåí
ºàòå ïiêið áàð.
Ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiêòi äàìûòóäû ºèñûíû äåãåíiìiç - àäàìäàðäû,
îëàðäû ¾éëåðií, æ½ìûñûí, òàðèõè æ¸íå ì¸äåíè ì½ðàëàðäû, ºîðøà¹àí îðòàíû
ºîð¹àó¹à òàëïûíó, ÿ¹íè àäàìíû ¼çií æ¸íå ¼ìið ñ¾ðó îðòàñûí îíû ¼çiíi
ê¼ìåãií ºîð¹àó.
Æî¹àðûäà àéòûë¹àííû áàðëû¹ûí ñàºòàóäà æà¹ûìñûç º½áûëûñòàð¹à ì¸ãi äåï
ºàðàìàé, îëàðäû òåðå ê¾éçåëiñ ïåí ºàéòà º½ðûëóû êåçåiíäåãi æåòiëìåãåí
æ¾éåíi ýëåìåíòòåði ðåòiíäå ºàáûëäàó êåðåê. Á¾ãiíäå æ¸íå áîëàøຠ½ðïàºòû
ðåñóðñòàðûí ºîð¹àóäà æ¸íå îëàðäû ¼ìiði ìåí åáåãiíi ºàóiïñiçäiãi æ¸íå
ñåíiìäiëiãií ºàìòàìàñûç åòó êåðåê áîëàäû.
Ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiç äàìóäû íåãiçãi øàðòû - ºîð¹àëàòûí îáúåêòiëåðãå
(òàáè¹è æ¸íå ¸ëåóìåòòiê æ¾éåëåðäi) ºàóïi çàìåí ðåòòåëåòií æ¸íå ¸ëi
ðåòòåëìåéòií ûºïàëäàðäàí ºîð¹àó.
²î¹àìäûº äàìóäû áàñòàïºû í¾êòåñi - àäàìíû ºàæåòòiëiêòåðií ¼òåó.
Ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiê - ¸ñêåðè, ýíåðãåòèêàëûº, äåìîãðà-ôèÿëûº æ¸íå ò.á.
ñèÿºòû ¸ðºàøàíäà äàìóûìåí ºàòàð æ¾ðåäi. ²àóiïñiçäiê äåãåíiìiç, ºàóiïòåí
ºîð¹àéòûí øàðàëàð áîëûï òàáûëàäû, ñîíûìåí ºàòàð îë ºî¹àì ìåí àäàìíû
íåãiçãi ºàæåòòiëiêòåðiíi áiði. Àäàì ¼çií á½ðûííàí ºàóiïòåí ºîð¹àï êåëãåí -
îò æ຺àí, ¾é ñàë¹àí, òî¹àí ñàë¹àí. Áiðàº, ¼ðêåíèåòòi äàìóûíû àë¹àøºû
êåçåäåðiíäå ºàóiï, íåãiçiíåí, àäàì¹à æàéñûç òàáè¹è æà¹äàéëàðäàí êåëåòií
áîëñà, ºàçiðãi ä¸óiðäå æà¹äàé ê¾ðò ¼çãåðiï êåòêåí. ±ûëûì ìåí òåõíèêà
ïðîãðåñòi å ìàûçäû ôàêòîðëàðûíà àéíàëà áàñòàóûìåí áiðãå, ºîëäàíó æ¾éåñi
äå ê¾ðäåëåíå ò¾ñåäi. Ñàÿñè æ¸íå ¸ëåóìåòòiê ¼çãåðiñòåðäi ºàðàñòûðìàé-àº,
àäàìíû òàáè¹àòòû ¼çãåðòóäåãi ºîëäàí¹àí ôèçèêàëûº ïðîöåñòåð àäàìçàò àëäûíäà
øåøiëói ºàæåò. ̽íäàé ïðîáëåìàëàðäû áîëó ñåáåái, áiçäi ïiêiðiìiç
áîéûíøà, ýêîëîãèÿëûº áàñºàðóäû ½éûìäàñòûðóäà, ýêîíîìèêàëûº æ¸íå º½ºûºïåí
ºàìòàìàñûç åòó ñàëàëàðûíû ¸ëñiðåóiíåí òóûíäàï îòûð.
Àäàìçàò ¾ëêåí æûëäàìäûºïåí äàìè îòûðûï, ºèûíäûºòàðìåí íàºòû ºàóiïòåí
ºîð¹àíó øàðàëàðûíû æ¾éåñií ºàëûïòàñòûðäû. Á½ë àºèºàòòû ¼ìiðäå øåêòåóñiç
íåìåñå íîëüäiê ºàóiïñiçäiêêå æåòó ì¾ìêií åìåñ. Òîëûº ñåíiìäi òåõíîëîãèÿëûº
æ¾éåëåðäi äå æ¸íå òîëûº ºàóiïñiç ¼íiìäåðäi äå ò.á. áîëóû ì¾ìêií åìåñ.
²î¹àìíû ºàóiïòiëiê ä¸ðåæåñi ¾øií ºîëàéëûñûíà æåòóãå æ¸íå ºàëûïòàñòûðó¹à
¹àíà ì¾ìêiíäiê áàð. Îñû¹àí îðàé ýêîëîãèÿëûº ºàóiïòiëiêòi “àäàì - òàáè¹èò
- ºî¹àì” æ¾éåñiíäå iñêå àñóû ñåëõîñòûº ñèïàòòà áîëàäû. Ôàòàëüäû áîëæàóäû
áîëìàóû ºî¹àìíû á½ë ïðîöåññòi ºàóiïòi æîþ æ¸íå øåêòåó æîëûìåí áà¹ûòòàóäà¹û
ºî¹àìäàðäû ì¾ìêiíäiãiíå ºàòûñòû áîëàäû. Á½ë æåðäå ºàóiïòi áîëìàóû
æîñïàðäà ºàðàñòûðûëóû òèiñ. ß¹íè íàºòû äàìó âàðèàíòûíàí áàñ òàðòó, îíû
áåëãiëåó, ¸ëñiðåòóäi áiëäiðåòií ºàóiïòi íîëüãå æåòêiçóäi áiëäiðåäi. Îñû¹àí
ñ¸éêåñ ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiê - á½ë ò½ë¹àëàðäû, ìåìëåêåò ïåí ºî¹àìíû
ºîðøà¹àí îðòà¹à æ¸íå æàïïàé áàºûòñûç æà¹äàéëàð¹à ûºïàë åòóøi àíòðîïîãåíäiê
¸ðåêåòòåðäåí ºîð¹àë¹àí æà¹äàéû. Ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiêêå ºàóiïòåð çàäû
æ¸íå æåêå ò½ë¹àëàðäû ñîíäàé-ຠ¼çãå ìåìëåêåòòåðäi ºîðøà¹àí îðòàìåí,
æàïïàé òàáè¹è ïðîöåññòåðäi º½áûëûñòàð¹à ì¸æá¾ðëi æ¸íå åðiêòi ¸ñåðiìåí
áàéëàíûñòû ¸ðåêåòòåðiíåí òóûíäàéäû. Ýêîëîãèÿëûº ºàóïñiçäiêòi
ò½æûðûìäàìàñûíû º½ºûºòûº íåãiçií òàáè¹è ðåñóðñòàðäû òèiìäi ïàéäàëàíó æ¸íå
ºîðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àóäû ò¾ðëi àñïåêòiëåðií áåêiòêåí ²àçàºñòàí
Ðåñïóáëèêàñûíû Êîíñòèòóöèÿñû áîëûï òàáûëàäû. Îñûìåí ºàòàð êåøåíäi ¹ûëûìè-
òåõíèêàëûº áà¹äàðëàìà “Ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiê” ñîíäàé-ຠ“Ýêîëîãèÿëûº àïàò
àéìà¹û” òóðàëû æ¸íå “Ýêîëîãèÿëûº êîäåêñòi” ºàáûëäà¹àíûìûç ¼òå òèiìäi. Á½ë
àéòûë¹àíäàð ìåìëåêåòòi íàðûºòûº ºàòûíàñòàð¹à ¼òó êåçiíäåãi òàáè¹àòòû
ºîð¹àóäû îäàí ¸ði äàìûòó¹à ì¾ìêiíäiê òóäûðàð åäi.
Àòàï àéòºàíäà, ½éûìäàñòûðó ñàëàñûíû ¸ëñiðåói âåäîìñòâîëû-ñàëàëûº
îðãàíäàðäû ñàºòàëóû ìåí îíû íàºòû áàñºàðó îðãàíûíû áîëìàóûíàí òóûíäà¹àí.
Ñîíûìåí, ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû ²îðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àó ìèíèñòðëiãi
ºîðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àó ñàëàñûíäà¹û îðòàëûº àòºàðóøû îðãàíû áîëûï òàáûëàäû
æ¸íå îë “²îðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àó òóðàëû” Çàíû 8-áàáûíà ñ¸éêåñ âåäîìñòâî
¾ñòiíåí ýêîëîãèÿëûº áàºûëàóäû æ¾çåãå àñûðàäû.
Âåäîìñòâî ¾ñòiíåí äåãåí ìà¹ûíà íåíi áiëäiðåäi?
Á½ë - âåäîìñòâîíû ì¾ìêiíäiêòåðiíåí ò¸óåëñiç ºàìòàìàñûç åòiëåòií,
ìåìëåêåò àòûíàí ýêîëîãèÿëûº áàºûëàóäû æ¾çåãå àñûðàòûí áàñºàðóäû æî¹àð¹û
íûñàíû áîëûï òàáûëàäû. ´êiíiøêå îðàé, ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû ²îðøà¹àí
îðòàíû ºîð¹àó ìèíèñòðëiãiíäå æ¾çåãå àñûðûëàòûí çàäàð ìåí çà øû¹àðó
àêòiëåði âåäîìñòâî ¾ñòiíåí ýêîëîãèÿëûº áàñºàðóäà áiðòiíäåï ºîëäàíûëàäû.
Æåð, æåð ºîéíàóû, ñó, îðìàí æ¸íå ò.á. çàäàðäû ºàòàðûíäà îëàðäû áið
æ¾éåãå ½éûìäàñòûðûï êîäåôèêàöèÿëà¹àí íîðìàòèâòiê àêò - ²îðøà¹àí îðòàíû
ºîð¹àó òóðàëû Çàûíû îðíû á¼ëåê. Á½ë çàíû ò½æûðûìäàìàñû - åëiìiçäi
ýêîëîãèÿëûº ì¸ñåëåëåðãå àñà ì¸í áåðåòií ¸ëåìäiê ºàóûìäàñòûºïåí ûíòûìàºòàñóû
æà¹äàéûíäà ºî¹àì ìåí òàáè¹àòòû ¼çàðà ºàðûì-ºàòûíàñû íåãiçäåðiíå åðåêøå
ìàûç áåðiëói ºàæåò. Îñû îðàéäà 1997 æûë¹û 20-ìàóñûìäà ºàáûëäàí¹àí
²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû “²îðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àó òóðàëû” Çàíû 8-áàáûíäà
ºîðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àó ñàëàñûíäà îðòàëûº àòºàðóøû îðãàíäàðäû ¼êiëåòòiãií
íàºòûëàé êåëå “æàíóàðëàð ìåí ¼ñiìäiêòåð ä¾íèåñií ºîð¹àó¹à, ìîëûºòûðó¹à æ¸íå
ïàéäàëàíó¹à ìåìëåêåòòiê áàºûëàóäû æ¾çåãå àñûðàäû” äåï àéòûëàäû. Á½ë íåíi
áiëäiðåäi? Á½ë - ²îðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àó ìèíèñòðëiãi âåäîìñòâî ¾ñòiíåí
áàºûëàéòûí ýêîëîãèÿëûº áàñºàðóäû iñêå àñûðó¹à º½ºûëû. Îíäà æàíóàðëàð ìåí
¼ñiìäiêòåð ä¾íèåñií ïàéäàëàíó ìåí îíû ºîð¹àó ºàðàñòûðûëàäû. Àë á½ë
æà¹äàéäà, æåð ìåí ñó ðåñóðñòàðû, æåð ºîéíàóû ìåí àòìîñôåðàëûº àóàíû ºîð¹àó
ºàéäà ºàëàäû? Áiçäi îéûìûçøà, á½ë çàäà, áiðiíøiäåí, âåäîìñòâî ¾ñòiíåí
ýêîëîãèÿëûº áàºûëàó ½¹ûìûíà ò¾ñiíiê áåðó êåðåê áîëñà, åêiíøiäåí, ²îðøà¹àí
îðòàíû ºîð¹àó ìèíèñòðëiãiíi ¼êiëäiê º½ºû¹û íàºòûëàíóû ºàæåò.
Áåðiëãåí áàïòà âåäîìñòâî ¾ñòiíåí áàºûëàéòûí ýêîëîãèÿëûº áàñºàðó
îðãàíäàðûíû ºà¹èäàñû á½çûë¹àí. Àë, îíû áàºûëàó ºûçìåòòåði òàáè¹è
ðåñóðñòàðäû ïàéäàëàíóìåí àéíàëûñàòûí Àóûë øàðóàøûëûº ìèíèñòðëiãiíi
ºàðàìà¹ûíäà ºàëàäû. Ìûñàëû, ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû Àóûë øàðóàøûëû¹û
ìèíèñòðëiãi “æåð, ñó æ¸íå îðìàí ðåñóðñòàðûí ïàéäàëàíó ìåí îíû ºîð¹àó
ñàëàñûíäà” ìåìëåêåòòiê áàºûëàóäû æ¾çåãå àñûðàäû. Á½ë ìèíèñòðëiêêå
âåäîìñòâîëûº áàºûëàó ºûçìåòòåðií iñêå àñûðóäû áåêiòó ä½ðûñ äåï åñåïòåéìiç.
Àòàë¹àí áàºûëàó æ¾éåñiíi êåìøiëiêòåði òåê ýêîíîìèêàëûº ñàëàäà ¹àíà åìåñ,
ñîíûìåí áiðãå, ìàòåðèàëäûº-òåõíèêàëûº ºàìñûçäàíäûðóäû ê¾éðåóiíåí,
ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº áàºûëàóäà iñêå àñûðûëàòûí ºàðæûëàíäûðó îðãàíäàðûíû
¾íåìäåó ºà¹èäàëàðûíàí, øàðóàøûëûº ñóáúåêòiñiíäåãi ýêîíîìèêàëûº æà¹äàé ìåí
áàºûëàó í¸òèæåëåðiíi àðàñûíäà¹û ò¸óåëäiëiêòi æåòêiëiêòi ä¸ðåæåäå åìåñ
åêåíäiãi áiçäi îéëàíäûðàäû. Àòàë¹àí ì¸ñåëåëåðäi ò¼ìåíäåãi ì¸ëiìåòòåð
êó¸ëàíäûðûï îòûð. Òàáè¹è ðåñóðñòàð æ¸íå ºîðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àó
ìèíèñòðëiãiíi èíñïåêòîðëûº-áàºûëàó ºûçìåòi 1995 æûë¹à æîñïàðëàí¹àí
ºàðæûëàíäûðóäû æ¾éåñiç îðûíäàëóûíàí 1996 æûëäû 1 ºàíòàðûíà 11 ìëí. òåãå
ºàðûç ºàëäûðûë¹àí, àë îíû ¼òåó 1996 æûëäû 1 øiëäåñiíå äåéií ìiíäåòòåëãåí.
1996 æûë¹à àðíàë¹àí ºàðæûëàíäûðó øàðàëàðûíà æîñïàðëàí¹àí 78,8 ìëí. òåãåäåí
ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº áàºûëàóäû æ¾çåãå àñûðó¹à 36 ìëí. òåãå á¼ëiíãåí. Îë
æîñïàðëàí¹àí ê¼ëåìíi 46%-ií ¹àíà º½ðàéäû.
Êåëåñi òîïòà¹û ñåáåï - º½ºûºòûº ñèïàòòà¹û ñåáåïòåð áîëûï òàáûëàäû. Á½ë
çà øû¹àðó àêòiëåðiíäåãi ºàðàìà-ºàéøûëûºòû æ¸íå ¾êiìåò ïåí âåäîìñòâîëàðäû
íîðìàòèâòiê àêòiëåðiíäåãi îçáûðëûºòû áàð áîëóûìåí ñèïàòòàëàäû. Æî¹àðûäà¹û
àéòûë¹àí îéëàð áiçäi ºîðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àó ìàºñàòûíà æåòóãå êåïiëäiê
áåðìåéòií, á½ðûí¹û ýêîëîãèÿëûº áàºûëàóäû ¼çãåðòóãå èòåðìåëåéäi. Ñîíäûºòàí,
²àçàºñòàíäà ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiêòi ºàìòàìàñûç åòóäi ñòðàòåãèÿëûº
áà¹ûòòàðûíû áiði åòiï ýêîëîãèÿëûº áàºûëàó ìåõàíèçìií æàºñàðòó æ¸íå îë ¾øií
íå iñòåó êåðåê? - äåãåí ñàóàë òóûíäàéäû.
Эêîëîãèÿëûº áàºûëàóäû æ¸íå ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiêòi æ¾çåãå àñûðóäû
ðåòòåï îòûðàòûí àðíàóëû çà øû¹àðó àêòiëåðií ºàáûëäàó ºàæåò. Á½ë çàäà
ýêîëîãèÿëûº áàñºàðóäû íåãiçãi ºà¹èäàëàðû áàÿíäàëóû òèiñ. Îñû¹àí áàéëàíûñòû
áiç êåëåñi ºà¹èäàëàðäû ½ñûíàìûç:
1) Òàáè¹àòòû ïàéäàëàíóøû ìåí ºîðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àóäû áàðëûº
ñàëàëàðûíäà ýêîëîãèÿëûº áàºûëàó ºîðøà¹àí îðòà ìåí îíû æåêå á¼ëiêòåðiíå
¸ñåð åòåòií áàðëûº øàðóàøûëûº ò¾ðëåði ìåí áàñºà äà ºûçìåòòåðäi ºàìòûóû
ºàæåò.
2) Ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº áàºûëàó ìåí øàðóàøûëûº îðãàíäàðûíû
ºûçìåòòåðií ºîñàðëàíà ïàéäàëàíó ¾øií æîë áåðìåó.
3) ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû ýêîëîãèÿëûº ºàóiïñiçäiãiíi çàäûëûº
ºà¹èäàñûí ºàìòàìàñûç åòó ¾øií ºàæåòòi áàñºà äà øàðàëàð àðàñûíäà ìûíàëàðäû
á¼ëiï àòàó ºàæåò:
-²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû Ýêîëîãèÿëûº êîäåêñiíi æàà æîáàñûíû
æàñàëóûí àÿºòàó;
-¼íäiðó (æ¸íå ñûðòºà øû¹àðó) àëäûíäà ¼íiìíi æîë áåðóãå áîëàòûí
ýêîëîãèÿëûº æ¸íå ýíåðãèÿìåí ðåñóðñòàðäû ºàæåòñiíó ê¼ðñåòêiøòåðäi
ê¸ñiïêåðëåðäi äåêëàðàöèÿëàóûí (ì¸ëiìäåóií) æ¸íå îëàðäà àñûð¹àíû ¾øií
ýêîíîìèêàëûº øàðàëàðäû ºîëäàíóäû ò¸æiðèáåãå àéíàëäûðó;
-øû¹àðûëàòûí ¼íiìíi, ñîíäàé-ຠèìïîðò æ¸íå ýêñïîðò áîéûíøà
òàñûìàëäàíàòûí ¼íiìíi Ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº ñåðòèôèêàòòàó æ¾éåñií æàñàó;
-ýêîëîãèÿëûº àïàòòûº àéìàºòàðûíàí æåð àóäàðûëàòûí àäàìäàðäû ºîð¹àóäû
ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº - äåìîãðàôèÿëûº ñàÿñàòûí ºàëûïòàñòûðó;
-²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû ýêîëãèÿëûº ºàóiïñiçäiãiíi ºàìòàìàñûç åòó
ñàëàñûíäà ¹ûëûìè çåðòòåóëåðäi äàìûòó;
-²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû ò½ð¹ûíäàðûíû ýêîëîãèÿëûº ñàíà ñåçiìi ìåí
îéëàóûí ºàëûïòàñòûðó ¾øií ò¸ðáèåëåó õàëûº à¹àðòó æ¸íå áiëiì áåðó æ¾éåëåðií
æåòiëäiðó;
-²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû õàëûºàðàëûº ýêîëãèÿëûº ìiíäåòòåðäi îðûíäàóûí
ºàìòàìàñûç åòó;
-áiðíåøå àðíàóëû ìåìëåêåòiê áà¹äàðëàìàëàðäû æàñàó, îëàðäû iøiíäå;
òîïûðàºòû º½íàðëû¹ûí ºàëïûíà êåëòiðó; àóûç ñó ìåí à¹àìäàðäû ñàïàñûí
æàºñàðòó; ºàóiïòi óëû ºàëäûºòàðäû ºàéòà ¼äåó; òàñûìàëäàó æ¸íå ê¼ìó; åðåêøå
ºîð¹àëàòûí òàáè¹è àéìàºòàð ìåí æåðëåð æåëiñií êååéòó; ðåêðåàöèÿëûº,
êóðîðòòûº æ¸íå åìäiê æåðëåðäi ºîð¹àó æ¸íå òèiìäi ïàéäàëàíó.
Áåðiëãåí ºà¹èäàëàðäû íåãiçãi ìàºñàòû - ýêîëîãèÿëûº áàºûëàóäû æ¾çåãå
àñûðóäà ñàëàëûº-âåäîìñòâîëûº ¸äiñòi ïàéäàëàíó. ̽íàí âåäîìñòâî ¾ñòiíåí
ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº áàñºàðóäû ñ½ðûïòàë¹àí ºà¹èäàñû øû¹àäû. Áiðiíøiäåí,
ºàíäàéäà áið âåäîìñòâîëûº ºûçû¹óøûëûºòàí òóûíäàéòûí ìåìëåêåòòiê áàºûëàóäû
ò¸óåëñiç êåïiëäåìå òàëàïòàðû áîëàäû, àë åêiíøiäåí, ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº
áàñºàðó îðãàíäàðûíû æàðëû¹û ìåí áàðëûº çàäàðûíû òàëàïòàðûí îðûíäàó
ìiíäåòòåëåäi. Á½ë äà àñà ìàûçäû åìåñ. ²àæåòòi ºà¹èäàëàðäû áiði - çàäûëûº
áîëûï òàáûëàäû. Îíû íåãiçi - “ºî¹àìäûº ºàòûíàñºà ºàòûñóøûëàðäû º½ºû¹û ìåí
ìiíäåòòåðiíi çàäû îðûíäàëóû ìåí îëàðäû ºàòàë, á½ëæûòïàé îðûíäàóûíäà”.
Çà àëäûíäà¹û êåëåñi ì¸ñåëåëåðäi áiði - ýêîëîãèÿëûº áàºûëàóäû æ¾çåãå
àñûðàòûí áàñºàðóäû ìåõàíèçìií ºàëûïòàñòûðóäû ½éûìäàñòûðóäà. Á½ë ºûçìåòòåãi
ìåõàíèçì äå òèiìñiç. Ñåáåái, ýêîëîãèÿëûº áàºûëàóäû æ¾çåãå àñûðó¹à ñàëàëûº-
âåäîìñòâîëûº ¸äiñòi øî¹ûðëàíäûðó ºàæåò.
Áiç ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû ²îðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àó ìèíèñòðëiãiíå
âåäîìñòâî ¾ñòiíåí áàñºàðàòûí ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº áàñºàðó æ¸íå áàºûëàó
îðãàíäàðûíû ºûçìåòòåðií àíûºòàï áåêiòóäi æ¸íå Àóûë øàðóàøûëûº
ìèíèñòðëiãiíi º½ðàìûíäà¹û Îðìàí, áàëûº æ¸íå à øàðóàøûëû¹û êîìèòåòiìåí
áiðãå îñû îðãàí¹à áàðëûº ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº áàºûëàó ìåí áàñºàðóäû -
æ¾çåãå àñûðàòûí ºûçìåòòåðií áåðóäi ½ñûíàìûç, ÿ¹íè ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº
áàñºàðóäû áàðëûº ºûçìåòòåði áið æåðäå øî¹ûðëàíóû êåðåê.
Áiçäi ê¼çºàðàñûìûç áîéûíøà, º½ºûº ºîð¹àó îðãàíäàðûíû ñàíûí ê¼áåéòïåé,
îíû ìåìëåêåòòiê ºàäà¹àëàóäû æ¾çåãå àñûðàòûí áiðò½òàñ îðãàí ðåòiíäå
²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû Ïðîêóðàòóðàñûíû ºàðàìà¹ûíà åíãiçóäi ëîãèêàëûº ä½ðûñ
øåøiì äåï åñåïòåéìiç.
Âåäîìñòâî ðåòiíäå æ¾çåãå àñûðûëàòûí âåäîìñòâîëûº áàºûëàó ºûçûìåòòåðií
áåëãiëi áið ìàºñàòºà ñàé ²îðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àó ìèíèñòðëiãiíå áåêiòóäi,
ñîíûìåí ºàòàð îëàðäû íàºòû ìiíäåòòåðií øåøóãå áà¹ûòòàó.
Á½ëàðäàí êåëiï ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû ìåìëåêåòòiê ñàíèòàðëûº-
ýïèäåìèîëîãèÿëûº ºûçìåòií, ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû IIÌ-íi Ìåìëåêåòòiê
àâòîèíñïåêöèÿñûí, Ò¼òåíøå æà¹äàéëàð æ¼íiíäåãi ìåìëåêåòòiê êîìèòåòiíi
ìåìëåêåòòiê ýêîëîãèÿëûº áàºûëàó ðåòiíäåãi æ½ìûñòàðûí, îëàðäû ìiíäåòòåói
øåáåðiíäå iñêå àñûðó º½ºû¹ûí áåêiòó ºàæåòòiëiãi øû¹àäû.
Ñîíûìåí ºàòàð ²îðøà¹àí îðòàíû ºîð¹àó ìèíèñòðëiãi º½ðàìûíäà ýêîëîãèÿëûº
ïîëèöèÿ äåïàðòàìåíòií º½ðó äà îéëàíäûðàòûí ½ñûíûñ. Á½ë òóðàëû º½ºûºòûº
ìàòåðèàëäàð Ðåñåé ìåìëåêåòiíi Ýêîëîãèÿëûº º½ºûº á½çóøûëûºïåí ºàðñû
ê¾ðåñóäi êåéáið ì¸ñåëåëåði äåï àòàëàòûí 1997 æûë¹û ºàòàð àéûíäà¹û
“Ìåìëåêåò æ¸íå º½ºûº” áàñûëûìûíû N1 ñàíûíäà ê¼ðñåòiëãåí.
Áiçäi Ðåñïóáëèêàíû ºàçiðãi æà¹äàéûíäà Òàáè¹àò ºîð¹àó ïðîêóðàòóðàñû
ñèÿºòû Iøêi iñòåð ìèíèñòðëiãi æ¾éåñiíäå ìûíàäàé äåïàðòàìåíòòi º½ðó¹à
áîëàäû. Àéòàëûº äàìû¹àí åëäåðäåãi ñèÿºòû ýêîëîãèÿëûº ïîëèöèÿíû íåãiçãi
ºûçìåòòåðiíå ìûíàëàð åíåäi:
-ýêîëîãèÿëûº º½ºûº á½çóøûëûººà á½ëòàðòïàó øàðàñûí òà¹àéûíäàó, åñêåðòó;
-ýêîëîãèÿëûº ºûëìûñòàðäû àëäûí-àëà òåðãåó îðãàíäàðûíû äåãåéiíå äåéií
òåðãåó;
-ýêîëîãèÿëûº ºûëìûñòàð áîéûíøà æåäåë-içäåñòåðó ºûçìåòií ½éûìäàñòûðó.
Ýêîëîãèÿëûº ïîëèöèÿíû ºûçìåòi ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû ²îðøà¹àí îðòàíû
ºîð¹àó ìèíèñòðëiãiíi îðãàíäàðû ìåí æ¸íå º½ºûº ºîð¹àó º½ðûëìäàðûìåí ¼çàðà
áàéëàíûñòà æ¾çåãå àñûðûëóû ºàæåò.
Á½ë æåðäå àéòûëàòûí å ìàûçäû ì¸ñåëåëåðäi òà¹û áiði -ýêîëîãèÿëûº
áàºûëàó èíñïåêòîðûíû º½ºûºòûº ì¸ðòåáåñi. Çàäà ýêîëîãèÿëûº áàºûëàó
æ¼íiíäåãi ìåìëåêåòòiê èíñïåêòîðäû åðåêøå º½ºûºòûº ì¸ðòåáåñi, º½ºû¹û ìåí
ìiíäåòòåði ºàðàñòûðûëàäû æ¸íå îëàðäû ò¸óåëñiçäiãiíi êåïiëäiãi áåêiòiëói
ºàæåò. Îëàðäû º½ºûºòûº ì¸ðòåáåëåði ñàëûº èíñïåêòîðûíû ì¸ðòåáåñiìåí òå
áîëóûìåí ºàòàð, îíû ºûçìåòêåðëåðií àòòåñòàöèÿëàóäàí ¼òêåðó ìiíäåòòiëiãi
çàäà ºàðàñòûðûëóû êåðåê äåï åñåïòåéìiç. Ýêîëîãèÿëûº áàñºàðó îðãàíäàðûíû
ýêîíîìèêàëûº æà¹äàéûí ºàìñûçäàíäûðó ìåõàíèçìií ºàëûïòàñòûðó íåãiçãi
ì¸ñåëåëåðäi áiði áîëûï òàáûëàäû. Æî¹àðûäà¹û àòàëûí¹àí ïðàêòèêàëàðäàí
êåëòiðiëãåí ôàêòiëåðäi, ìàòåðèàëäûº-òåõíèêàëûº ºàìñûçäàí-äûðóäû
ê¾éðåóiíåí, ýêîëîãèÿëûº áàñºàðó îðãàíäàðûíû ºàëäû¹ûí ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыстар
Экологиялық қылмыстар
Қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыстар ұғымы
Экологиялық қылмыстар туралы
Қоғамдық қауіпсіздікке және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстар
Экологиялық қылмыстар және жауапкершілік негіздемелері
Экологиялық қылмыстар жайлы
Қоғамдық қауіпсіздікке қарсы жасалған қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылық мәселелері
Жыныстық бостандыққа және жыныстық қол сұғылмаушылыққа қарсы өзге де қылмыстар
Қазақстан Республикасындағы кәмелет жасқа толмағандардың құқығына қол сұғатын әкімшілік құқық бұзушылықтар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь