Өсіруге тыйым салынған құрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді заңсыз өсірудің сараланған түрлері



Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1500 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ

1 Өсіруге тыйым салынѓан ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді
зањсыз өсірудіњ ќылмыстыќ-ќұќыќтыќ сипаттамасы
1.1 Қылмыстыњ объектісі
1.2 Ќылмыстыњ объективтік жаѓы
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45
1.3 Ќылмыстыњ субъектісі
1.4 Ќылмыстыњ субъективтік жаѓы

2 Өсіруге тыйым салынѓан ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді
зањсыз өсірудіњ сараланѓан түрлері

3 Өсіруге тыйым салынѓан ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді
зањсыз өсірудіњ криминологиялыќ сипаттамасы

ЌОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62

ЌОЛДАНЫЛЃАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

КІРІСПЕ

Халыктыњ денсаулыѓын саќтау және жеке адамды жан-жаќты жетілдіру —
мемлекеттіњ әлеуметтік саясатыныњ бір саласы. Бұл каѓида Қазақстан
Республикасыныњ Конститутциясында "Ќазаќстан Республикасында азаматтардыњ
денсаулыѓын саќтау туралы" Зањында, Ќазаќстан Республикасы Президентініњ
"Маскүнемдікпен, нашаќорлыќпен және уытќұмарлыќпен ауыратындарды мәжбүрлеп
емдеу туралы" Жарѓысында - ерекше аталып көрсетілген. Ќазіргі кездегі
халыќтыњ денсаулыѓына ењ ќауіпті ќатердіњ бірі — есірткі. Ќазаќстандаѓы
саяси және экономикалыќ өмірдіњ дамуы, ќоѓам мен мемлекет алдына
есірткілердіњ зањсыз айналымымен күресті ќамтамасыз ету жөнінде жања
міндеттерді ќойып отыр.
Сондыќтан да Ќазаќстан Республикасыныњ Президенті Н.Ә. Назарбаев, —
2030 жылѓа дейінгі еліміздіњ даму стратегиясын ќамтитын, 1997 жылѓы ќазан
айыныњ 10-ында жарияланѓан халыќќа Жолдауында, Үкімет алдына нашаќорлыќпен,
наркотизммен және есірткі бизнесімен күресті мањызды тапсырма ретінде
уакытылы ќойып отыр [1]. Онда Президент: "Есірткі — өте ерекше және түпке
жететін сала, сондыќтан бұл жерде адамгершілік принциптерініњ ќандай
дәрежеде ќолданылуы үлкен мәселе. Таразыныњ бір басында оны әкеліп
тарататын адамныњ өмірі тұрса, екінші басында соныњ "көмегімен" ќор болѓан
есірткі тұтынушылардыњ ѓұмыры тұр. Бұл проблеманыњ өзектілігі, сондай-аќ
"Ќазаќстан Республикасыныњ Ұлттыќ ќауіпсіздігі туралы" Ќазаќстан
Республикасыныњ 1998 жылдыњ 26 маусымындаѓы Зањында да көрсетілген, яѓни
мұнда "сыбайластыќпен және ќарудыњ зањсыз айналымымен ќатар есірткініњ
зањсыз айналымы еліміздіњ ұлттыќ, ќауіпсіздігі үшін өзінше бір ќатер
туѓызады" делінген [2].
Соњѓы он жылда, Ќазаќстанда есірткілерді таратуѓа байланысты аныќталѓан
ќылмыстардыњ саны үш есе көбейіп отыр. Зањсыз айналымнан алынѓан
есірткініњ, жүйкеге әсер ететін заттардыњ және оларды жасайтын
шикізаттардыњ көлемі 10 есе өскен. Ќазірде есірткілерді зањсыз таратудыњ
тоќтамай өсуі, нашаќорлыќќа ќатысты аурулардыњ ұлѓаюы байќалып отыр. Бұл
жаѓдайлардыњ бәрі мынаѓан байланысты.
Ќазаќстан есірткі транзитті жол-жөнекей жеткізілетін аймаќ ќана болып
табылмайды ол сондай-аќ Азиядаѓы кұрамында есірткі заттар бар
өсімдіктердіњ, атап айтќанда: зыѓырдыњ, ќырыќбуынды талшыќтыњ және
басќалардыњ ењ ірі шикізат базасы болып табылады. Бұл өсімдіктер өсетін
аймаќтыњ көлемі 1 млн. гектардан астам. Зығырдыњ ерекше ірі көздері Жамбыл
[132 мыњ га.], Алматы [200 мыњ га.] облыстарында орын тепкен. Оны жою
жөнінде агротехникалыќ, және басќада шараларды ќолданбаѓандыќтан зыѓырдыњ
өсу аумаѓы және тыѓыздыѓы жылдан-жылѓа өсіп отыр. Бұл аумаќтыњ көп
бөліктерінде ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктер ауылшаруашылыќ,
даќылдарына елеулі зиян келтіреді және де шабындыќ пен жайылым өнімділігін
төмендетеді.
1990 жылдардыњ басынан бері зыѓырды жою жөнінде ешќандай ауќымды
шаралар жүргізілген жоќ. Сондай-аќ ќаржыныњ тапшылыѓына байланысты ѓылыми-
зерттеу, байќау өндірістік жұмыстары да тоќтатылѓан болатын. Негізгі күштер
мен ќұралдар есірткіні таратуды және оны ќолдануды жоюѓа ѓана баѓытталады.
Ал, негізінде бұл жұмыстар олардыњ ќұрамында есірткі бар өсімдіктерді жоюѓа
баѓытталуы керек еді. Есірткімен, жүйкеге әсер ететін заттармен ќиянат
жасаудыњ жолын алу олардыњ зањсыз айналымымен күрестін стратегиясы былай
аныќталу керек деп ойлаймыз: ењ бірінші кезекте "есірткі іскерлерін"
шикізат көзінен Ќазаќстанда өсетін зыѓырдан айыру ќажет. Ќазіргі тањда
зыѓырдыњ дүниежүзілік есірткі базарындаѓы үлесі жыл сайын карќындап өсіп
келеді.
Дүние жүзіне аты шулы Шу алќабындаѓы зыѓыр, Алатау баурайындаѓы
ќырыќбуынды талшыќ — өздігінен өсетін жабайы өсімдіктер. Олардыњ зияны мен
зардабы тек біздіњ елді ѓана емес, сондай-аќ дүниежүзілік ќауымды аландатып
отыр.
Республикамызда ќұрамында есірткі заттар бар табиѓи түрде өскен
өсімдіктерден басќа, оны ќолдан өсіру де кењінен таралып отыр. Ќұрамында
есірткі заттар бар өсімдіктер: апиынды көкнәр, зыѓырдыњ түрлері,
ќырыќбуынды талшыќ, т.б. Бұлар әртүрлі есірткі нәрселер дайындаудыњ
шикізаты болып табылады. Ќазаќстан Республикасыныњ ќұќыќ ќорѓау
органдарыныњ мәліметтері бойынша зањсыз айналымнан алынѓан апиын мен
гашиштіњ үлесі ѓана 70 пайыздан асып отыр. Ал апиын мен гашиш ќұрамында
есірткі заттар бар өсімдіктерден жасалынатыны жұртќа мәлім.

Өсіруге тыйым салынѓан ќұрамында есірткі заттар
бар өсімдіктерді зањсыз өсірудіњ ќылмыстыќ ќұќыќтыќ сипаттамасы

1.1 Ќылмыстыњ объектісі
Ќылмыстыњ объектісі - ќылмыстыќ ќұќыќ теориясында күрделі де даулы
мәселелердіњ бірі. Ќылмыстыњ объектісі ќылмыстыќ зањмен ќорѓалатын
ќоѓамдыќ ќатынас екендігі баршамызѓа белгілі. Біраќ бұл жалпы түсінік
зерттеушілерге объектініњ ќұрылысы мен мазмұнына әр түрлі сипаттама беруге
кедергі болмайды. Ал тікелей объектініњ аныќтауда " ќоѓамдыќ ќатынас" деген
түсінікті кейбір кезде "мүлік","мүдде" және таѓы басќа түсініктермен
алмастырылады. Мұндай келіспеушіліктіњ себебі, әлеуметтану әдебиеттерінде
ќоѓамдыќ ќатынастыњ ішкі ќұрылысы және оныњ элементтерініњ мазмұны туралы
мәселеніњ бір жаќты шешілмеуінде.
Ќылмыстыњ объектісіњ белгілеу, әрбір ќылмыстыњ мәнін аныќтауда ќажетті
шарттардыњ бірі бола отырып, ќұќыќ бұзушылыќтыњ табиѓатын оныњ әлеуметтік-
саяси мазмұнын және ќоѓамдыќ ќауіптілік дәрежесін аныќтайды. Ќылмыстыњ
объектісін дәл белгілеу, ењ алдымен сәйкес нормалдыњ Ќылмыстыќ кодекстіњ
Ерекше бөліміндегі орнын аныќтауѓа, сондай-аќ іс-әрекетті дұрыс саралауѓа
және жаза таѓайындауѓа ќажет.
Адамныњ ќоѓамдыќ ќауіпті іс-әрекеті (әрекет не әрекетсіздігі) ќылмыс
деп мына жаѓдайда танылады, егерде іс-әрекет зањмен ќорѓалатын белгілі бір
объектіге баѓытталѓан болса.
" Әрбір ќылмыс әрекеттікте немесе әрекетсіздікте көрінсін, ол әр
уаќытта белгілі бір объектіге ќол сұѓады. Еш нәрсеге ќиянат жасамайтын
ќылмыс табиѓатта жоќ"[3], деп жазады профессор А.Н.Трайнин. Адам ќылмыстыќ
зањмен ќорѓалатын объектіге ќиянат жасай отырып ќоѓамдыќ ќатынас ќылмыстыќ
зањмен ќорѓала бермейді. Ќылмыстыќ зањмен ќорѓалмайтын ќоѓамдыќ ќатынас
ќылмыстыњ объектісі болып табылмайды[4].
Ќылмыстыњ объектісін дұрыс аныќтаудыњ мањызды теориялыќ, практикалыќ
мәні бар. Объект ќылмыстыњ әлеуметтік саяси мәнін едәуір толыќ ашуѓа, оныњ
ќоѓамдыќ ќауіпті сипатын және дәрежесін аныќтауѓа мүмкіндік береді.
Ќол сұѓушылыќ объектісініњ ќұрылысына, түрлеріне, ќылмыстыњ затына және
ќылмыстыњ объектісі туралы жалпы ілімніњ басќа да мәселелеріне тұраќты бір
пікірдіњ болмауы, Ќазаќстан Республикасы Ќылмыстыќ кодексініњ Ерекше
бөліміндегі ќылмыстардыњ жекелеген түрлерін және топтарын, соныњ ішінде
есірткі заттарѓа байланысты ќылмыстарды талдауда әсерін тигізеді. Содан
басќа, объектініњ мәні туралы мәселеніњ біржаќты шешімініњ болмауы, бұл
ќылмыстардыњ топтыќ және тікелей объектілерін реттеудегі мањызды
мәселелерді шешуге мүмкіндік бермейді.
Ќазіргі уаќытта ќоѓамдыќ ќатынас ќылмыстыќ ќиянаттыњ объектісі деп
бекіту жалпы танылѓан және ќылмыстыќ ќұќыќ ілімінде жеткілікті терењ
зерттелген мәселе.
Ќылмыстыќ ќұќыќ теориясында ќылмыстыњ жалпы объектісімен ќатар
ќылмыстардыњ топтыќ және тікелей объектілері деп бөлінеді. Топтыќ және
тікелей объектілер - жалпы объектініњ ќұрамдас бөліктері. Топтыќ объект
басќа белгілермен салыстыра отырып ќандайда бір ќылмыстар тобыныњ ќоѓамдыќ
ќауіпті дәрежесін аныќтауѓа мүмкіндік береді, ол неѓұрлым мањызды болса,
ќиянат соѓұрлым ќауіпті болады. Бұдан басќа ќылмыстыњ топтыќ объектісі
бойынша Ќылмыстыќ кодекстердіњ Ерекше бөлімініњ жүйесі ќұрылады, бұл
ќылмыстыќ ќұќыќ теориясында жалпы танылѓан.
Ќылмыстыќ іс-әрекет (әрекетсіздік) зањ ќорѓайтын ќоѓамдыќ ќатынастарѓа
зиян келтіретін болады немесе зиян келтіруге ќауіп туѓызды. Олай болса,
барлыќ ќылмыстыќ іс-әрекеттіњ жалпы объектісі - ќоѓамдыќ ќатынас болып
саналылады.
Ќылмыстыќ ќұќыќ теориясында ќылмыстыњ топтыќ объектісі туралы әр түрлі
түсініктер берілген. Көптеген авторлар, топтыќ объект деп бірнеше ќылмыстар
ќиянат жасайтын, біртектес өзара байланысќан ќоѓамдыќ ќатынастарды айтады.
Топтыќ объектініњ түсінігініњ мұндай аныќтамасын дұрыс деп санау керек,
өйткені " бұл жерде ќылмыстыќ зањ ќорѓайтын біртектес және өзара
байланысќан ќоѓамдыќ ќатынастар аныќ көрініп тұр".
Ќылмыстыќ ќұќыќ теориясында ќоѓамдыќ ќатынастардыњ мазмұнын ќұрайтын
элементтер жөнінде зањ ѓылымыныњ белгілі ѓалымдары әр түрлі пікірлер айтып
жүр. Мысалы, профессор Б.С.Никифоров, " ќылмыстыњ жалпы объектісі болып
табылатын ќоѓамдыќ ќатынастыњ ќұрамында " ќоѓамдыќ мүдде" орын алады" дейді
[5]. Ал, профессор Я.М. Брайнин, " ќоѓамдыќ ќатынастарѓа басќа
элементтермен ќатар ќоѓамдыќ ќатынас субъектілерініњ мүдделері кіреді" деп
жазѓан [6]. "Мүдде, - дейді профессор Е.А.Фролов,- ќоѓамдыќ ќатынастардыњ
ядросы"[7]. Профессор Ю.М. Ляпунов, " мүдде барлыќ ќоѓамдыќ ќатынастардыњ
мазмұнын бейнелейді" деп кеткен [8] . Профессор А.В. Наумов, " ќылмыстыњ
жалпы объектісін ќылмыстыќ зањмен ќорѓалатын кез келген игіліктер ќұрайда"
дейді [9]. Ал, ќазаќстандыќ профессор А.Н. Аѓыбаевтыњ пікірінше, " мүдде
деген ұѓым ќоѓамдыќ ќатынастардыњ ќұрамдас бөлігі [10]. Осы айтылѓандарды
талдай келе мынадай тұжырымѓа келуге болады, ќоѓамдыќ ќатынас пен мүдде
өзара байланысты, бір-біріне тәуелді және әрќайсысы жеке дара болуы мүмкін
емес.
Ќылмыстыњ объектісі туралы мәселені Ќазаќстанда бірінші болып зерттеген
профессор Е. Ќайыржанов былай деп көрсетеді: ...ќоѓамдыќ ќатынасты
мүдделерден бөліп көрсетуге болмайды.
Бұл маѓынаны мүдде, элементерді ќоѓамдыќ ќатынастыњ өзінше бір
"нәрселі" негізі болып табылады. Ќоѓамдыќ ќатынас адамныњ санасынан
тәуелсіз пайда болѓанымен бәрі бір мүдденіњ себебі бойынша және соѓан
байланысты ќалыптасады. Ќылмыстыќ ќұќыќ бойынша ќылмыстыњ объектісі болып
тек халыќтыњ мүддесіне сәйкес келетіндері ѓана саналады. Мүдделер ќоѓамдыќ
ќатынастарды көрсететін наќты бір ќұбылыс. Мүддені ќылмыстыќ-ќұќыќтыќ
ќорѓаудыњ объектісі ретінде осылайша түсіну, объектіні ќоѓамдыќ ќатынас
ретінде анаѓұрлым наќты зерттеуде (ќандайда бір мүдденіњ және оныњ
субъектісініњ сипаты немесе мазмұны бойынша " белгілі бір рөл ойнайды [11].
Профессор Е. Кайыржановтыњ мұндай ұстанымы ѓылыми тұрѓыда негізделгедігіне
ешќандай күмән жоќ және бұл Ќазаќстан Республикасы Ќылмыстыќ кодексінде
зањды түрде бекітілген. Ќылмыстыќ кодекстіњ 2-бабыныњ 1-бөлігінде осы
кодекстіњ міндеттері көрсетілген, яѓни олар: адам мен азаматтыњ
ќұќыќтарын, бостандыќтарын және зањды мүдделерін, меншікті, ұйымдардыњ
ќұќыќтары мен зањды мүдделерін, ќоѓамдық тәртіпті және ќауіпсіздікті,
ќоршаѓан ортаны, Ќазаќстан Республикасыныњ конституциялыќ ќұрылысы мен
аумаќтыќ бүтіндігін, ќоѓам мен мемлекеттіњ ќылмыстыќ ќол сұѓушылыќтан
зањмен ќорѓалатын мүдделерін ќорѓау, бейбітшілік пен адамзат ќауіпсіздігін
саќтау, сондай-аќ ќылмыстылыќты ескерту.
Сол сияќты, халыќтыњ денсаулыѓына ќылмыстыќ ќол сұѓушылыќтыњ объектісі
болып табылатын ќоѓамдыќ ќатынастар да осы даудан тыс ќалып отырѓан жоќ.
Есірткі нәрселерге байланысты ќылмыстардыњ топтыќ объектісін аныќтау
үшін,олар жалпы объектініњ бөлігі ретінде ќоѓамдыќ ќатынастардыњ тап ќандай
тобына зиян келтіретінін аныќтау керек. Есірткі нәрселермен зањсыз әрекет
жасаѓаны үшін ќылмыстыќ жауаптылыќты аныќтайтын нормалар Ќазаќстан
Республикасы Ќылмыстыќ кодексініњ " Халыќтыњ денсаулыѓына және
адамгершілікке ќарсы ќылмыстар" деген 10-тарауында орын алѓан.
Ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз даќылдандырудыњ
объектісі туралы мәселені, ќылмыс объектісін үш мүшелік жіктеу негіздінде
ќарастыру керек. Бұл ќарастырылып отырѓан ќылмыстыќ киянат тапќандай
ќоѓамдыќ ќатынастарѓа баѓытталѓандыѓын аныќтау ќажет.
Зањ әдебиеттерінде ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді
даќылдандырудыњ объектісі бойынша тұраќты бір пікір жоќ. Көптеген ѓалымдар
бұл ќылмыстыњ объектісі халыќтыњ денсаулыѓы деп санайды .
Бұдан басќа да көзќарастар бар. Мысалы, О.В. Колесниктіњ ойынша,
есірткі нәрселерді жасауѓа және таратуѓа тыйы м салу маќсатымен ќоѓамда
бкітілген ереже, “ ќоѓамдаќ тәртіп” жүйесіне кіретін ќоѓамдыќ ќатынастарды
реттейді. Ол осыѓан негізделе отырып; “ ќұрамында есірткі заттар бар
өсімдіктерді егу және өсіру жоѓарыда аталѓан тәртіпті бұза отырып ќоѓамдыќ
тәртіпке зиян келтіреді” дейді [12]. Біз О.В. Ќолесниктін пікірімен келісе
алмаймыз, өйткені ќоѓамдыќ тәртіп ќарастырылып отырѓан қылмыстыњ объектісі
бола алмайды.
Ќоѓамдыќ тәртіп, осы саладаѓы ќоѓамдыќ ќатынастарѓа киянат жасайтын
ќылмыстардыњ объектісі болып табылады. Зањ шыѓарушы бұл ќылмыстарды арнайы
топќа бөліп, Ќазаќстан Республикасы Ќылмыстыќ кодексініњ (Ерекше бөлім) ІХ
тарауына “ Ќоѓамдыќ ќауіпсіздікке және ќоѓамдыќ тәртіпке ќарсы ќылмыстар”
ќатарына енгізіп отыр. Яѓни, бұл ќылмыстар адамдар арасында өзара
сыйластыќтан, бостандыќтыњ, арожданнан және т.с.с. пайда болатын
ќоѓамымыздаѓы ќатынастарѓа ќарсы баѓытталѓан.
Ал, ќарастырылып отырѓан ќылмыс бұл ќылмыстар ќатарына кірмейді, осы
себептен ќоѓамдыќ тәртіпке ќарсы ќылмыстар жасау барысында ќауіп төнетін
ќоѓамдыќ ќатынастарѓа зардап келтіре алмайды. Халыќтыњ денсаулыѓына ќарсы
ќылмыстар тобына кіретін барлыќ ќылмыстар ењ алдымен ќоѓамымыздыњ ењ ќұнды
байлыѓы – халыќтыњ денсаулыѓын корѓауды ќамтамсыз ететін ќоѓамдыќ
ќатынастарѓа ќиянат жасайды. Сондыќтан да , ќұрамында есірткі заттар бар
өсімдіктерді зањсыз өсіруге кіретін бұл ќылмыстар тобыныњ объектісі біздіњ
ойымызша тек ќана халыќтыњ денсаулыѓы болып табылады
Ќылмыстыќ-ќұќыќтыњ объектісі ретіндегі халыќтыњ денсаулыѓыныњ мазмұнын
ашу үшін оны әр түрлі аспектіде ќарастырып шыѓу керек.
Ќылмыстыќ ќұќыќ оќулыќтарында және ќылмыстыќ ќұќыќ курстарында халыќтыњ
денсаулыѓыныњ түсінігі толыќ ашылмаѓан. Әдебиеттерде халыќ денсаулыѓыныњ
медициналыќ және социологиялыќ түсініктері берілген. Дүниежүзілік денсаулыќ
саќтау ұйымы денсаулыќ деп аурулар мен табиѓи жетіспеушіліктердіњ болмауы
ѓана емес, сондай-аќ табиѓи, психикалыќ және әлеуметтік жаќсы күй ретінде
ќарастырады. Бұл халыќ денсаулыѓыныњ медициналыќ аныќтамасы. Әлеуметтану
және әлеуметтік гигиена әдебиетінде халыќ денсаулыѓы белгілі бір ќоѓамныњ
барлыќ мүшелерініњ денсаулыѓыныњ жеке өзіндік дењгейлерініњ жиынтыѓы
ретінде аныќталды, ол адамныњ максималды ұзартылѓан жеке өзініњ өмір
аралыѓында денсаулыѓыныњ және шыѓармашылыќ ењбек ету ќабілеттілігініњ ењ
жоѓарѓы шегіне жету мүмкіншілігініњ дењгейімен сипатталады.
Әлеуметтаушылар, сондай-аќ, халыќтыњ денсаулыѓын халыќтыќ және
мемлекеттік жаќсы күйдіњ басты негіздерініњ бірі ретінде ќарастырады. Ол
жеке тұлѓаныњ ќоѓамдаѓы орны мен рөліне, дәстүр мен салтќа, биологиялыќ
факторлар мен географиялыќ ортаѓа және т.с.с. тәуелді адамдардыњ ќызметініњ
психоэмоционалды жаѓдайы, тәрбиесі, тұрмысы, ењбегі сияќты әлеуметтік-
экономикалыќ және табиѓи факторлармен сипатталады.
В.Н.Смитиенко, халыќ денсаулыѓыныњ зањды әлеуметтік және кәдуілгі
табиѓатын ќарап шыѓып, оны “адамзат ќоѓамы жаќсы өмір сүруін және дамуын
ќамтамасыз ететін халыќќа ќарасты табиѓи және психикалыќ күйді жүзеге
асыруда пайда болатын және ќалыптасатын ќоѓамдыќ ќатынастардыњ негізделген
тобы” ретінде аныќтайды [13]. Сондай-аќ ол басќа ѓылыми ењбегінде халыќ
денсаулыѓыныњ мынадай жүйесін көрсетеді:
1) денсаулыќ, әлеуметтік- саяси байлыќ;
2) денсаулыќ, адамдардыњ рухани өмірініњ байлыѓы;
3) денсаулыќ, әлеуметтік өмірдіњ ќажетті элементі. Бұл аныќтама халыќ
денсаулыѓыныњ жалпы түсінігі.
Н.А. Мирошниченко халыќ денсаулыѓыныњ аныќтамасын былай ќөрсетеді:
“Халыќтыњ денсаулыѓы деп белгілі бір денсаулыќ саќтау ережесін бұзбай
адамныњ гармониялыќ дамуын ќамтамасыз ететін біртектес ќоѓамдыќ ќатынастар
жиынтыѓы”[14].
Ал, ќазаќстандыќ зерттеуші Г.Х.Феткулов өзініњ зерттеу жұмысында
халыќтыњ денсаулыѓын, “адамдардыњ ќажеттілігін ќанаѓаттандыруѓа ќабілетті,
олардыњ табиѓи және психикалыќ аман-саулыѓын көрсететін, ќылмыстыќ зањмен
ќорѓалатын ќоѓамдыќ ќатынастардыњ тобы”[15] деді ењбегінде. Негізінде
денсаулыќќа ќатысты аныќтамаларымен жоѓарыда көрсетілген авторлармен
келісуге болмайды, өйткені денсаулыќ, ол адам организмініњ ќандай да бір
күйі. Ал, ќандай да бір ќоѓамдыќ ќатынастар тобы халыќтыњ күйін, аман-
саулыѓын ќамтамасыз етеді.
Денсаулыќтыњ немесе халыќ денсаулыѓыныњ түсінігініњ өзі медицинада да,
психология немесе психиатрияда да күрделі жаѓдай. Денсаулыќтыњ түсінігіне
ќатысты ќөзќарастар мен аныќтамалардыњ сансыз екендігі туралы П.И.Кальдыњ
жұмысы дәлел [16], онда денсаулыќтыњ 79 аныќтамасы берілген. Солардыњ 22-
сінде психикалыќ (аќылдылыќты), 7-інде психологиялыќ (рухани), таѓы 9-ында
өзініњ контексі бойынша психологиялыќќа жаќын әлеуметтік денсаулыќ
түсінігініњ аныќтамасы берілген. Осыларды ескере отырып, Дүниежүзілік
денсаулыќ саќтау үйымы берген аныќтама ќолайлы деп санаймыз: денсаулыќ
аурулар мен табиѓи жетіспеушіліктердіњ болмауы ѓана емес, сондай-аќ табиѓи,
рухани және әлеуметтік жаќсы күй. Сонымен ќатар зерттеуші А.Л,Катков осы
аныќтамаѓа халыќтын психикалыќ денсаулыѓы деген ќұраушыны ќосу керек дейді
[17]. Денсаулыќты немесе халыќ денсаулыѓын ќұраушыларды осылайша жүйелі
түрде аныќтау ќазіргі өркениет тәжірибесін, ќоѓамдыќ даму дәрежесін және
адамзаттыњ ќазіргі сана-сезімін ескере отырып анаѓұрлым ќұнды және дұрыс
ќұрастырылѓан деп санауѓа болады. Бұл ұстаным Б.С.Сарсековтіњ монографиялыќ
зерттеу жұмысында да орын алѓан [18].
Жоѓарыда айтылѓан пікірлерді ќорытындылай келе, “халыќтыњ денсаулыѓы
дегеніміз – ќылмыстыќ зањмен ќорѓалатын, адамдардањ ќажеттілігін
ќанаѓаттандыруѓа ќабілетті, олардыњ табиѓи, рухани, әлеуметтік және
психикалыќ аман-саулыѓын ќөрсететін күйі”.
Халыќтыњ денсаулыѓы – ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз
өсірудіњ объектісі ретінде,ењ мањызды әлеуметтік игілік адамдардыњ
денсаулыѓын саќтауѓа ќатысты пайда болатын және болып отырѓан ќоѓамдыќ
ќатынастардыњ белгілі бір тобын ұсынады. Бұл ќылмыстар өзініњ объектісі
бойынша ѓана Ќазаќстан Республикасыныњ Ќылмыстыќ кодексі Ерекше бөлімініњ
бірінші тарауында ќарастырылѓан ќылмыстардыњ (Жеке тұлѓаларѓа ќарсы
ќылмыстар) ерекшеленеді.
Біріншіден, зиян келетін адамдардыњ шењбері бойынша жеке тұлѓаѓа ќарсы
ќылмыстарды жасауда кінәлі белгілі бір адамѓа ќол сұѓады, ал талданып
отырѓан ќылмыста зиян белгісіз көп адамдарѓа келуі мүмкін. Екіншіден,
зардап келтіру сипаты бойынша. Жеке тұлѓаѓа ќарсы ќылмыстарды іс-әрекетті
аяќталды деп тану үшін наќты зиян келтіру ќажет, ал ќұрамында есірткі
заттар бар өсімдіктерді зањсыз өсіру аяќталды деп, халыќтыњ денсаулыѓына
зиян келтіру ќауіптілігі төнгеннен бастап санаймыз. Үшіншіден, субъективтік
белгілері бойынша.ЌР Ќылмыстыќ кодекс Ерекше бөлімініњ бірінші тарауындаѓы
ќылмыстарда ќасаќаналыќ адамныњ өмірін айыруѓа, дене жараќаттарын (ауыр,
отраша және жењіл) салуѓа т.б. баѓытталѓан. Ќарастырылып отырѓан іс-
әрекеттерде есірткілерді тұтынуѓа немесе өткізуге баѓытталѓан.
Ќылмыстыќ ќұќыќ ѓылымы берген ќылмыстыњ топтыќ объектісі түсінігініњ
аныќтамасына сәйкес, ќарастырылып отырѓан ќылмыстыњ топтыќ объектісі болып
халыќтыњ денсаулыѓын ќылмыстыќ ќолсұѓұшылыќтан ќорѓауды ќамтамасыз ететін,
ќылмыстыќ-ќұќыќтыќ нормалармен ќорѓалатын ќоѓамдыќ ќатынастар жиынтыѓы.
Сондыќтан да, ќұрамында есіртік заттар бар өсімдіктерді топтыќ объектісі
халыќтыњ денсаулыѓы болып табылады [27].
Ќылмыстыќ ќұќыќ әдебиеттерінде есірткі нәрселерге байланысты
ќылмыстардыњ топтыќ объектісі туралы тұраќты бір пікір жоќ. Көптеген
авторлав есірткі нәрселерге байланысты ќылмыстарды халыќтыњ денсаулыѓына
әсерін тигізетін ќарсы ќылмыстарѓа жатќызады. Біраќ бұл мәселе бойынша
басќа да пікірлер бар. Мысалы, К.А.Карпович есірткі нәрселерге байланысты
ќылмыстарды ќоѓамдыќ тәртіпке және халыќтыњ денсаулыѓына ќол сұѓатын
ќылмыстар деп екі топќа бөледі [28]. В.И.Ткаченко есірткі нәрселерді тұтыну
үшін притондарды ұйымыстыруды және ұстауды ќоѓамдыќ тәртіпке ќарсы
ќылмыстарѓа жатќызады [29]. Біздіњ ойымызша, есірткі нәрселерге байланысты
барлыќ ќылмыстардыњ топтыќ объектісі халыќтыњ денсаулыѓы болып табылады.
Ќоѓамдыќ тәртіп саласындаѓы ќатынастар кейбір жаѓдайларда ќосымша объект
ретінде болуы мүмкін. Соныммен, ќылмыстыќ ќиянаттан халыќтыњ денсаулыѓын
ќоѓау саласындаѓы ќоѓамдыќ ќатынастар ќарастырылып отырѓан ќылмыстардыњ
(Ќазаќстан Республикасыныњ Ќылмыстыќ кодексі 259-265-баптар) топтыќ
объектісі болып табылады.
" Ќылмыстыњ объектісі ќұрамыныњ міндетті элементерініњ бірі болып
саналады, өйткені онсыз ќылмыс болмайды. Оны дұрыс аныќтау, ќылмыстыќ іс-
әрекеттіњ әлеуметтік және ќұќыќтыќ табиѓатын, жасалѓан ќылмыс үшін
ќылмыстыќ жауаптылыќтын түрі шегін аныќтауды түсіндіреді. Сонымен ќатар,
ќылмыс объектісін аныќтау ќылмыстардыњ ұќсас ќұрамдарын бір-бірінен және
ќылмыстыќ іс-әрекетті ќылмыстыќ еместен дұрыс ажыратуѓа мүмкіндік береді.
Ќылмыстыњ объектісі бойынша зањ шыѓарушы ќылмыстыќ-ќұќыќтыќ нормаларды
жүйелеу және кодификациялау сияќты жұмастарды жүргізеді", деп жазѓан осы
проблеманы терењ зарттеген профессор Е.И.Ќайыржанов [19]. Профессор Б.С.
Никифоров ќылмыс объектісініњ проблемасын зерттеу ќандай да бір тарихи
жаѓдайда ќылмыстыќ репрессияныњ жалпы баѓыты мен көлемі туралы мәселені
шешетін зањ шыѓарушыѓа ѓана ќажет емес, сондай-аќ практикалыќ
ќызметкерлерге де керек дейді [20].
Біраќ Е.И.Ќайыржанов " объектілерді жүйелеуде тиісті тәртіп жоќ" деп
көрсетеді [21[. Мұндай тұжырым, ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді
зањсыз өсіргені үшін жауаптылыќты ќарастыратын ќылмыстыќ зањ нормасына да
толыѓымен ќатысты.
Ќоѓамдыќ ќатынасты ќылмыстыњ объектісі ретінде тану ќоѓамдыќ ќауіп
ретіндегі ќылмыстыњ ќасиетіњ түсіндіреді, яѓни ќандай да бір іс-әрекетті
ќоѓамдыќ ќауіпті әрекеттердіњ ќатарына жатќызу себебін аныќтайды, ќоѓамдыќ
ќауіптіњ мазмұнын ашады, сонымен ќатар ќылмыс жасаѓан адамѓа ќылмыстыќ жаза
ќолдану ќажеттілігін шарттайды.
Ќазаќстандыќ ѓалым Н.Әбдиров, 90 жылдардыњ басында Ќазаќстандаѓы
есірткі мәселесін зерттеуді бастаѓан. 1992 жылы ѓалымныњ осы мәселеге
арналѓан баяндама тезисінде " нашаќорлыќ пен есірткіге байланысты процестер
мен тенденцияларды ескере отырып, есірткініњ зияндылыѓы тек адамдардыњ
денсаулыѓына ѓана емес, сондай-аќ ќоѓамныњ ќауіпсіздігіне де зиян екендігін
ұмытпауымыз керек. Сондаќтан есірткі нәрселерге байланысты ќылмыстардыњ,
соныњ ішінде ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз
даќылдандырудыњ, ұрлаудыњ зањсыз жасау, алу, саќтау, тасымалдау немесе
өткізудіњ объектісі ретінде халыќтыњ денсаулыѓын және ќоѓамныњ
ќауіпсіздігін бірге көрсету керек " [22] деген. Біздіњ ойымызша бұл
тұжырыммен келісе отырып, тек аталѓан ќылмыстарды ѓана емес, есірткі
нәрселерге байланысты барлыќ ќылмыстарды көрсеткен дұрыс болар еді.
Н.М.Әбдіров 1999 жылы жарыќ көрген " Концептаульные проблемы борьбы с
наркотизмом в Республики Казахстан" деген монографиясында " есірткілерге
байланысты ќылмыстардыњ біртұтас топтыќ объектісі ретінде халыќтыњ
денсаулыѓы мен ќоѓамныњ ќауіпсіздігін бір ќаторѓа ќойып ќарастыруѓа болады"
деп негіздейді [23].
Ќазаќстан Республикасыныњ Президенті Н.Ә.Назарбаев, 2030 жылѓа дейін
еліміздіњ даму стратегиясын ќамтитын, 1997 жылѓы ќазан айыныњ 10-ындаѓы
халыќќа Жолдауында батыл шешімді талап ететін мањызды мәселелердіњ бірі
ретінде, нашаќорлыќпен және есірткі саудасымен күресті атап өтті. " Есірткі
- өте ерекше және түпке жететін сала, сондыќтан бұл жерде адамгершілік
принциптерініњ ќандай дәрежеде ќолданылуы үлкен мәселе. Таразыныњ бір
басында оны әкеліп тарататын адамныњ өмірі тұрса, екінші басында соныњ
"көмегімен" ќор болѓан есірткі тұтынушылардыњ ѓұмыры тұр". Есірткілердіњ
одан әрі таралуы тек генофондќа жне ұлттыњ денсаулыѓына ѓана емес, сондай-
аќ экономиалыќ реформалар таѓдырына және мемлекеттіњ түгелдей болашыѓан
оныњ халќына ќатер төндіреді.
1998 жылдыњ 26 маусымында " Ќазаќстан Республикасыныњ ұлттыќ
ќауіпсіздігі" туралы Ќазаќстан Республикасы Зањыныњ ќабылдануымен
ќауіпсіздік институты ќазіргі тањѓа сай баѓасын алып отыр. Бұл Зањныњ
ќабылдануына еліміздіњ 2030 жылѓа дейінгі даму стратегиясы себеп болды,
оњда ұлттыќ ќауіпсіздік проблемасы мемлекетіміздіњ мањызды баѓыттарыныњ
ќатарына тењестіріліп отыр. Аталѓан Зањныњ 1-бабында ќоѓамдыќ
ќауіпсіздіктіњ түсінігі бірінші рет зањды түрде бекітілген, ол Ќазаќстан
азаматтарыныњ өмірін, денсаулыѓын әл ауќатын сондай-аќ ќоѓамныњ
байлаќтарына зиян келтіретін ќауіп-ќатерден ќорѓау күйімен байланысќан.
Көріп отырѓанымыздай, Зањды ќоѓамдыќ ќауіпсіздіктіњ түсінігімен
еліміздіњ азаматтары мен халќыныњ денсаулыѓын ќорѓау күйі ќамтылып отыр.
Жалпы ќауіпсіздіктіњ элементтері ретінегі адамныњ өмірі мен денсаулыѓын
баѓалауѓа негізделген мұндай көзќарас ќазіргі уаќытта ќұќыќтыќ
зерттеулерде ќолданыла бастады. Мысалы, Г.Р. Рүстемованыњ пікірі бойынша,
ќауіпсіздік проблемасы 1948 жылдыњ 10 желтоќсанында БҰҰ-ныњ Адам ќұќыныњ
жалпы деклорациясымен жария етілген жеке адамныњ барлыќ ќұќыќтарын ќамтиды.
1995 жылѓы Ќазаќстан Республикасыныњ Ќонституциясына сәйкес олардыњ
ішіндегі ењ мањыздылары әрбір адамныњ өмірге, бостандыќќа және басына ќол
сұќпаушылыќќа деген ќұќыѓы. Жеке адамныњ ќауіпсіздігі адамныњ басќа да
ќұќыќтарына алѓышарт болып табылады [24].
Сонымен, ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз өсірудіњ
топтыќ объектісі ретінде халыќтыњ денсаулыѓымен ќатар ќоѓамдыќ
ќауіпсіздікті ќоюѓа болады.
Ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз өсірудіњ топтыќ
объектісін аныќтаѓаннан кейін, осы ќылмыстыњ наќты объектісіне тоќталу
ќажет. Өйткені әрбір ќылмыстыњ өзіне тән ерекшеліктері бұл ќылмыстњ тікелей
объектісініњ сипатымен аныќталды,яѓни ќылмыстњ тікелей объектісін
аныќтаудыњ, дұрыс саралау және іс-әрекетті ќылмыстыњ аралас ќұрамынан
шектеу үшін үлкен мәні бар.
Ќарастырылып отырѓан ќылмыстыњ тікелей объектісін ќылмыстыќ ќұќыќ
ѓылымында дәстүрге айналѓан, ќоѓамдыќ ќатынастардыњ ќұрылыстыќ
элементтеріне негізделе отырып ашу анаѓұрлым ќолайлы.
Философиялыќ және жалпы әлеуметтану ѓылымдарында кез келген ќоѓамдыќ
ќатынастардыњ ішінде мынадай ќұрылыстыќ элементтерді бөліп көрсетуге
болады: біріншіден, ќатынастыњ субъектілері және оныњ ќатысушылары-
ќоѓамдыќ ќатынасты алып жүрушілер ретінде. Ќатынастыњ субъектілері ретінде
мемлекет және оныњ органдары, жекелеген адамдар болуы мүмкін; екіншіден,
ќоѓамдыќ ќатынастыњ ќұрамдас бөлігін, қоѓамныњ жекелеген мүшелерініњ
белгілі ќажеттілігін ќанаѓаттандыруѓа ќабілетті, сыртќа әлемніњ ќандай да
бір ќұбылысы көрсетеді. Бұѓан материалдыќ әлемніњ заттары, рухани
байлаќтар, т.б. жатады; үшіншіден, белгілі субъектілер арасындаѓы өзара
байланыс ќоѓамдыќ ќатынастыњ міндетті ќұрылыстыќ элементі болып табылады.
Ќұќыќ теориясыныњ аталѓан жалпы ережелеріне негізделе отырып,
ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз даќылдандырудыњ тікелей
объектісі ретінде көрінетін ќоѓамдыќ ќатынастыњ ќұрылыстыќ элементтерін
аныќтауѓа талпынып көрейік.
Есірткі нәрселерге байланысты ќылмыстар туралы зерттеу жүргізген
зањгерлердіњ басым көпшілігі бұл ќылмыстардыњ негізгі тікелей объектісі -
халыќтыњ денсаулыѓы деген бір пікірге келеді. Біраќ, негізгі тікелей
объектініњ мазмұнын әр М.Ќадыров диссертациялыќ ењбегінде ќарастырылып
отырѓан ќылмыстњ " негізгі тікелей объектісі - ќұрамында есірткі заттар бар
өсімдіктерді, халыќтыњ денсаулыѓына зиян келтірмей дәрі-дрмек ретінде емдік
ќажеттілікке сәйкес егу немесе өсіру процесін ќамтамасыз ететін ќоѓамдыќ
ќатынас" деп негіздеген [26]. Ал, Н.Мирошниченко мен А.Музыка " негізгі
тікелей объект деп - есірткі және ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді
олардыњ емдік ќажеттілігі бойынша тиісті мекемелермен бекітілген алу,
жасау, тарату және ќолдану тәртібін ќамтамасыз ететін халыќтыњ денсаулыѓын
ќорѓаудыњ белгілі саласын айтады [27].
Кейбір ѓалымдар есірткіге байланысты ќылмыстыњ негізгі тікелей
объектісі " есірткі заттар айналымыныњ саласындаѓы халыќтыњ денсаулыѓын
ќамтамасыз ететін ќатынастар" деп ќорытады. Соњѓы айтылѓан пікірмен
келісуге болады. Бұл ќылмыс түрініњ адамныњ денсаулыѓына түзелместей зиян
келтіретіндігі ќазіргі күнде белгілі. Ќұрамында есірткі заттар бар
өсімдіктерді егу немесе өсіруге байланысты айыптыныњ іс-әрекеті көбіне
алдын ала белгілі тұтынушылармен байланысты емес. Өзі үшін егіп өсірген
жаѓдайдан басќасында, пайдаќорлыќ ниет болѓан кезде, айыпты еккен немесе
өсірген даќылдардањ ертењгі күні жасалѓан есірткіні кім тұтынарын біле
алмайды. Осы себептен жасалып таратылѓан есірткіні бір емес бірнеше
көптеген адамдардыњ тұтынуын ескере отырып, жалпы халыќтыњ денсаулыѓына
ќауіп төндіріледі деп айтуѓа болады.
Сондыќтан да, мемлекет пен адам арасындаѓы ќатынас ќұрамында есірткі
заттар бар өсімдіктерді өсіру тәртібін бұзу барысында емес, есірткініњ
айналымы саласындаѓы халыќтыњ денсаулыѓын ќамтамасыз етуде пайда
болады.Өйткені, логика бойынша денсаулыќ алып жүруші халыќ болып табылады,
біраќ халыќтыњ денсаулыѓын мемлекет ќамтамасыз етеді, себебі мемлекеттіњ
оны ќылмыстыќ-ќұќыќтыќ күзетпен ќамтамасыз ету ќабілеттілігі бар.
Сонымен өсіруге тыйым салынѓан, ќұрамында есірткі заттары бар
өсімдіктерді зањсыз өсірудіњ тікелей объектісі біздіњ ойымызша ќұрамында
есірткі заттар бар өсімдіктерді медициналыќ және ѓылыми маќсатта егудіњ,
өсірудіњ немесе даќылдандырудыњ зањмен бекітілген тәртібі.
Бұл жердегі нгізгі тікелей объектініњ мазмұны халыќтыњ денсаулыѓына
зиян келтіру механизмі арќылы ашылады. Осы наќты ќоѓамдыќ ќатынаста
субъектілердіњ әрекеттестігі, өзара байланыстылыѓы іске асырылады. Бұл
ќоѓамдыќ ќатынастыњ бір жаѓында осы ќатынастарды өкілетті органдары арќылы
реттейтін және ќорѓайтын мемлекет (немесе ќоѓам) тұрса, екінші жаѓында осы
ќоѓамдыќ ќатынастыњ субъектісі болып азамат (жеке тұлѓа) табылады. Ќұрамнда
есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз өсіре отырып, оларды егудењ,
өсірудіњ немесе даќылдандырудыњ тәртібін аныќтайтын зањмен бекітілген
норманы бұзѓан кінәлі адам тек өзініњ денсаулыѓына ѓана ќатер төндіріп
ќоймай,, басќа адамдардыњ да есірткі тұтынуына мүмкіндік туѓызады, демек,
халыќтыњ денсаулыѓына зиян келтіру ќауіпін туѓызады.
Ќоѓамдыќ ќатынастар өзара өте тыѓыз байланысты. Сондыќтанда ќұрамында
есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз даќылдандыру халыќтыњ денсаулыѓына
ќол сұѓа отырып, басќа да ќоѓамдыќ ќатынастарѓа ќиянат келтіреді. Бұл
жаѓдайда субъект бір әрекетімен әртектес екі ќоѓамдыќ ќатынасќа ќолсұѓады:
бір шетінен есірткілер айналымы саласындаѓы халыќтыњ денсаулыѓын ќамтамасыз
ететін ќатынасќа; екінші жаѓынын - біздіњ мемлекетіміздегі жерге мүліктік
ќұќыќты ќамтамасыз ететін ќатынаска.
Ќоѓамдыќ ќатынастыњ екінші бір тобы жер туралы зањ нормаларымен
реттелінеді. Бұл нормаларды бұзұ - ќылмыстыќ ќұќыќтыќ салдарларѓа әкеліп
соќтырады. Басќаша айтќанда, Ќазаќстан Республикасы Президентініњ " Жер
туралы" Жарѓысыныњ 118-бабына сәйкес лаузымды адамдар және азаматтар жерге
мүліктік ќұќыќты бұзѓаны үшін зањдармен бекітілген тәртіптік, материалдыќ,
әкімшілік және ќылмыстыќ жауаптылыќќа тартылады. Жерге мүліктік мүліктік
ќұќыќты бұзѓаны үшін жауаптылыќты қарастыратын норма ЌР Ќылмыстыќ кодекс
186-бабында бекітілген. Яѓни, бұл жерде ќылмыстыњ екі объектісі көрініп
тұр: халыќтыњ денсаулыѓы - өсіруге тыйым салынѓан ќұрамында есірткі заттар
бар өсімдіктерді егуге немесе өсіруге ќатысты және жерге мүліктік ќұќық -
бөтенніњ жер участкесіне зањсыз кірудіњ объектісі ретінде. Мұндай іс-
әрекеттер ќылмысты жиынтыќ бойьгнша саралауѓа негіз беретін идеалды
жиынтыкты ұсынады. Идеалды жиынтыќ дегеніміз - бір іс-әрекетпен жеке-жеке
сараланатын бірнеше ќылмысты жасау.
Сондыктан да, егер ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз егу
немесе өсіру бөтенніњ жер учаскесінде (мемлекеттік немесе жеке меншіктегі
сондай-аќ уакытша колдануѓа берілген) жүзеге асырылса, яѓни бөтенніњ жер
учаскесіне зањсыз кіргені үшін Ќазакстан Республикасыныњ Ќылмыстыќ кодексі
186-бабыныњ 1-тармаѓы бойынша және өсіруге тыйым салынѓан, кұрамында
есірткі заттар бар өсімдіктерді еккені немесе өсіргені үшін Ќазаќстан
Республикасынын Ќылмыстыќ кодексінін 262-бабы бойынша онда кінәлыныњ іс-
әрекеттерін жиынтыќ бойынша саралау керек.
Ќарастырылып отырѓан ќылмыстын заты туралы мәселеніњ теориялык және
практикалык мәні бар. Ќазаќстан Республикасы Ќылмыстык кодексі 262-бабыныњ
мазмұны, ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктер бұл өсімдіктерді зањсыз
даќылдандырудыњ заты екендігін көрсетеді.
1959 жылы ќабылднѓан Ќазаќ КСР Ќылмыстык кодексінде ќұрамында есірткі
заттар бар өсімдіктерді еккені немесе өсіргені үшін кылмыстыќ жауаптылыќты
ќарастыратын екі бап бар, олар: "Майлы көкнәрді және зыѓырды зањсыз егу
немесе өсіру" (212-1-бап) және "Өсіруге тыйым салынѓан апиынды көкнәрді
және зыѓырды егу немесе өсіру" (213-бап). Дәл осындай баптар бұрынѓы Одак
республикаларыныњ Ќылмыстыќ кодекстерінде ќарастырылѓан. Ол баптар
ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктердіњ тізімі көрсетілген, олар:
апиынды көкнәр, үнді, Оњтүстік Маньчжүр, Онтүстік Архон, Оњтүстік Краснодар
зыѓырлары (213-бап) және майлы көкнәр сондай-аќ жоѓарыда аталѓан
зыѓырлардыњ түрі баска зыѓыр. Осыѓан байланысты зањгер ѓалымдардыњ арасында
әр түрлі пікірлер мен келіспеушіліктер бар.
1997 жылѓы 16 шілдеде ќабылданѓан Ќазаќстан Республикасыныњ Ќылмыстыќ
кодексінде ќарастырылып отырѓан кылмыс бір ѓана 262-бапта көрсегілген.
"Өсіруге тыйым салынѓан ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз
дакылдандыру". Мұнда зањ шыѓарушы кұрамында есірткі заттар бар
өсімдіктердіњ түрлерін жеке-жеке көрсетпей жалпы атап отыр, біздін ойымызша
бұл өте дүрыс. Біраќ баптыњ бірінші тармаѓында өсіруге тыйым салынѓан
өсімдіктер: зыѓырдын, көкнәрдіњ сорттары және кұрамында есірткі заттар
баска да өсімдіктер деп көрсетеді. Яѓни Ќазакстан аймаѓыніш зыѓырдын және
көкнәр сорттарын баска да есірткілік өсімдіктер өседі және оларды еккені
немесе өсіргені үшін кылмыстык. жауапка тартылады.
Бұл санаттаѓы (категориядаѓы) істер бойынша міндетті түрде сарапшылык,
жүргізу керек. Казіргі колданып жүрген химиялык сарапшылык, практикасы
өсімдіктін күрамында алколоидтыњ немесе тетрагидро-каннабионолдыњ бар-
жоќтыѓын аныктай алады. Сонымен ќатар, көкнәрді және зыѓырды зерттеу ілімі
және практикасымен, даќылдандырылатын көкнәр сорттарыныњ барлыќ түрлері
Құрамында негізгі ќұраушы морфин болатын алколоид, зыѓыр сорттарыныњ басым
көпшілігінде тетрагидроканнабинол бар екендігі аныкталып отыр. Бұл алколоид
және тетрагидроканнабинол жоѓарыда аталѓан өсімдіктерден жасалынатын
есірткілік заттардыњ негізгі ќасиетін аныктайды.
Зан әдебиеттерінде ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз
даќылдандырудыњ заты ретінде занда көрсетілген өсімдіктерді, яѓни апиынды
көкнәрді, үнді онтүстік Шу және Оњтүстік Маньчжур зыѓырын карастыру керек
деген. Ал, М.Л. Хоменкер мен А.А. Кузьмин осы өсімдіктермен ќатар өсіруге
тыйым салынѓан, күрамында есірткі заттары бар басќа да өсімдіктерді атайды
[28].
Ал өзбек ѓалымдары Н.И. Ожиганов пен М.М. Ќадыров бұл тұжырыммен
келіспей, былай дейді: "Біздіњ ойымызша күрамында есірткі заттар бар
өсімдіктер, оларды егуде және өсіруде ќылмыстын ќұралы ретінде болады. Бұл
өсімдіктерді егуде кулмыстыњ ќұралы оныњ түќымдары болады"[3[
Бұл мәселені шешу үшін, ќылмыстык, ќұкык ѓылымыныњ ќылмыстыњ заты
туралы берген түсінігінен және онын кылмыстын объектісімен катыстылыѓынан
бастауымыз керек.
Ќылмыстыќ күкык ѓылымында кылмыстын заты туралы әр түрлі көзкарастар
бар. Олардыњ мәні бойынша оларды екіге бөлуге болады: 1) көптеген
ѓалымдардыњ пікірі бойынша ќылмыстыњ заты материалдык әлемніњ нәрселері мен
заттары, субъект оларѓа әсер ете отырып кылмыс объектісіне зиян келтіреді
кейбір авторлар, керісінше, кылмыстын затына материалдык. заттардан баска
және идеологиялык байлыкты жаткызады.
Бұл мәселе бойынша дауѓа терењ берілмей, біз бірінші көзкарасты
бөлісеміз.
Бұл позицияны, ќылмыстык ќұкык ѓылымынын атаќты ѓалымдары белгілі
профессорлар: А.Н. ТрайнинЕ.А. Фролов Н.А. Беляев, В.А. Владимиров, Е.И.
Ќайыржановжәне т.б. бөліседі.
М. Кадыров өзінін "Кұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз
өсірумен кылмыстык-ќүкыктык күрес" атты монографиясында есірткілік
өсімдіктер ќарастырылып отырѓан кылмыстыњ кұралы болатындыѓын былай
негіздейді; Егер бұл өсімдіктерді және оныњ тұќымдарын карастырылып отырѓан
кылмыстыњ заты десек, онда олар ќылмыс объектісімен тыѓыз байланыста болу
керек. Тыѓыз байланыс дегеніміз, Құрамында есірткі заттар бар өсімдіктер
және оныњ тұќымдары кылмыстыњ заты ретінде объект жазыќтыѓында болу керек.
Мысал ретінде апиынды көкнәрдін тұқымын егуде немесе өзін өсіруді
карастыратыњ болсак, адамнын әрекеті оларѓа әсер ете отырып объектіні
өзгертуге емес, тек даќылдыњ өзін егуге немесе өсіруге баѓытталѓан.
Ќылмыстыњ затына тән әсер ету элементі бұл жерде жок, яѓни апиынды көкнәр
және онын тұкымы егудіњ немесе өсірудіњ заты бола алмайды. Сондыктан да
олар бұл кылмыстыњ объектісімен тыѓыз байланыста бола алмайды"[1[. Сондай-
ак. олар дәл осындай пікірді есірткі нәрселерге байланысты бірќатар басќа
да кылмыстар кұрамына (есірткілерді зансыз жасау, есірткі нәрселерді
тұтынуѓа азѓыру) ќатысты ұстап отыр. Біздіњ ойымызша М. Кадыров ќылмыстыњ
заты болатындай негізді дұрыс таппай отырѓан сиякты. Кылмыстык ќұќыќ
ѓылымында ќылмыстын заты деп -коѓамдык катынастыњ (ќылмыс нысанасы)
қасиеттерініњ белгілі бір жаѓын көрсететін, наќты бір материалдык, заттарды
айтамыз, оѓан күш жұмсап немесе психикалыќ әсер ету арќылы зиян келтіреді
де ол өзі ќылмыстыњ объектісімен тыѓыз байланыста болады. Сондыктан,
карастырылып отырѓан ќылмыстыњ заты ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктер
болу керек, өйткені осы дакылдардыњ негізінде халыктыњ денсаулыѓына
түзелместей зиян келтіретін есірткілік нәрселер жасалады. Яѓни бұл жерде
ќылмыстыњ объектісімен затыныњ арасындаѓы тыѓыз байланыс та, ќылмыстын
затына тән әсер ету элементі де айдан аныќ көрініп тұр.
Ќарастырылып отырѓан ќылмыстыњ объектісін карастырѓанда бұл ќылмыстыњ
объектісі кұрамында есірткі заттары бар өсімдіктерді медициналык және
ѓылыми маќсатта егудіњ, өсірудіњ немесе даќылдандырудыњ зањмен бекітілген
тәртібі дедік. Ќылмыстыњ объектісі коѓамдыќ катынасќа тікелей әсер ету
арќылы зиян келтіру мүмкін емес. Ќылмыстыњ объектісі белгілі ќоѓамдыќ
ќатынас ретінде оѓан тікелей әсер ету үшін мүмкіндік жоќ. Ќоѓамдыќ
ќатынасты кылмыстык жолмен бұзу ќатынастыњ субъектісіне, материалдыќ
объектіге (кылмыстыњ затына) әсер ету арќылы немесе әлеуметтік байланысты
бұзу аркылы мүмкін. Айыпты ќұрамында есірткі заттары бар өсімдіктерді
зањсыз өсіргенде осы өсімдіктерге әсер ете отырып зањмен бекітілген
тәртіпті, яѓни әлеуметтік байланысты бұзады. Ал, зањ ќұрамында есірткі
заттары бар өсімдіктерді өсірудін тәртібін бекіте отырып негізгі маќсаты
халыктыњ денсаулыѓын ќорѓау.
Сондай-аќ М. Ќадыров кейбір іс-әрекеттерді жасауда ќылмыстыњ заты
болмайды, кұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз өсіру солардыњ
ќатарына жатады дейді. Ќылмыстыќ күќыќ ѓылымына ењбек сіњірген бірќатар
ѓалымдар, ќоѓамда затсыз ќылмыс болмайды, барлык кылмыстарда өзініњ заты
болады деген ұстанымды ұстайды, бізде осы позицияны жаќтай отырып М.
Кадыровтын пікірімен келісе алмаймыз.
Ќарастырылып отырѓан ќылмысты жасаудыњ ќұралы — егу немесе өсіру
әрекеттерін жүзеге асыру үшін ќажетті ќұрал-саймандар (ауылшаруашылыќ
техникалары, кетпен, күрек және т.б.).

2. Ќылмыстыњ объективтік жаѓы

Әрбір кылмыстыњ объективтік жаѓы ењ алдымен ќоѓамдыќ кауіпті әрекет не
әрекетсіздікпен сипатталады. Ќоѓамдык кауіпті әрекет не әрекетсіздік
субъектініњ сырткы, ерікті кылы-ѓын көрсетеді және субъектініњ шынайы
өмірімен әркеттестігінде байланыстырушы буын, өйткені зањмен корѓалатын
объектіге залал әрекет не әрекетсіздікпен келтіріледі[1[.
Ќарастырылып отырѓан кылмыстыњ объективтік жаѓын ашуѓа кіріспей отырып,
казіргі уаќытта бәрімізді ќинап жүрген тіл мәселесіне тоќталып кеткіміз
келіп отыр. Өйткені, Ќазаќстан Республикасынын Ќылмыстык кодексініњ жобасы
Парламентте орыс тілінде карастырылып ќабылданды, содан кейін ѓана барып
ќазак тіліне аударылѓан.
Ќазакстан Республикасыныњ Ќылмыстык кодексі 262-бабыныњ аталуы орысша
редакциясында былай көрсетілген, "Незаконные культивирование запрещенных к
возделыванию растений, содержащих наркотические вещества", ал 1-бөлігі,
"Посев или выращивание запрещенных к возделыванию растений или
культивирование сортов конопли, мака или других растений, содержаших
иаркотические вещества". Осы баптыњ казаќша редакциясында посев — егу,
выращивание — өсіру, культивирование — өсіру деп аударылѓан, яѓни бұл жерде
"выращивание" және "культивирование" деген сөздер "өсіру деген сөзбен
аударылып отыр. Сөздік бойынша "культивирование" деген сөз егу, өсіру деп
аударылады. Сондыќтан да, Ќазакстан Республикасынын Кылмыстыќ кодексі 262-
бабынын диспозициясында кездесетін екінші "өсіру" деген сөзді біріншісімен
шатастырмау үшін оны "дакылдандыру" деген сөзбен алмастырылѓаны дұрыс
болар.
Ќазаќстан Республикасы Ќылмыстыќ кодексінін 262-бабында көрсетілген
ќылмыстыњ объективтік жаѓын: 1) өсіруге тыйым салынѓан, ќұрамында есірткі
заттары бар өсімдіктерді егу; 2) осы өсімдіктерді өсіру; 3) көкнәрдін,
зыѓырдын немесе кұрамында есірткі заттары бар баска да өсімдіктердін
сорттарын өсіру. Біздіњ зерттеу жоспарымызда ќұрамында есірткі заттар бар
өсімдіктерді егудіњ, өсірудін және даќылдандырудыњ ќылмыстыќ-ќұќыќтыќ
маѓынадаѓы түсініктердіњ мазмұнын ашудын ќажеттілігі көрініп түр. Казіргі
уакытта қылмыстык, ќұќыќ теориясыњыњ ќұрамында есірткі заттар бар
өсімдіктерді егудіњ немесе өсірудіњ түсінігін әр түрлі береді, ал
дакылдандырудыњ түсінігі тіпті берілмеген, практикада оларды әр түрлі
түсінуі мүмкін. Сұракты тиімді шешу, алдын ала тергеу органдары мен
соттарѓа биологиялык, Құрамында есірткініњ элементтері бар даќылдарды
егуге, өсіруге және даќылдандыруѓа байланысты іс-әрекеттерді дұрыс
саралауѓа мүмкіндік берер еді.
Зањ әдебиеттерінде Құрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді егудіњ
түсінігін беруде әр түрлі көзќарастар бар. Кылмыстыќ ќұќыќ ѓылымында
"ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді егудіњ" түсінігіне бірінші болып
Л.Н. Анисимов көњіл бөлген. Ол "ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді
егу деп - бұл өсімдіктердіњ тұкымын немесе көшетін кез келген жер
учаскесіне, бос отырѓан жерлерге және т.б. жерлерге егу дейді. М.Л.
Хоменкер де кұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді егудін түсінігіне дәл
осындай аныктама береді[2[. Ал, басќа ѓалымдар (Н.А. Мирошниченко, А.А.
Музыка, М. Кадыров) бұл берілген түсінікпен келіспейді.
Л.Н.Анисимов пен М.Л.Хоменкер өсіруге тыйым салынѓан, ќұрамында есірткі
заттар бар өсімдіктердіњ тұќымын егумен ќатар көшетті де ќосып отыр.
Мүнымен екі түсінік біріктіріліп отыр немесе ќұрамында есірткі заттар бар
өсімдіктерді "егудіњ." және "өсірудіњ" түсініктері араласып кеткен. Бұл
ќылмыстардын әрќайсысы зањ бойынша жеке-жеке баѓаланып отыр. Құрамында
есірткі заттар бар өсіруге тыйым салынѓан өсімдіктерді егу - бір ќылмыс, ал
аталѓан өсімдіктерді өсіру - басќа бір ќылмыс. "Егу және өсіру — бұл
уаќытпен шектелген әрекеттер. Олар өњдеу бойынша операцияныњ сатылары
ретінде әр түрлі адамдармен іске асырылуы мүмкін"[4[. Бұл өсімдіктерді
"егудіњ" және "өсірудіњ" түсінігін араластырып жіберсек мањызды бір
жаѓдайды, кылмыстыњ аяќталу кезењін аныктауѓа, сондай-аќ оларды шектеуге
және күќыктыќ баѓа беруге ќиындыќ туѓызады. Өйткені, бұл екі ќылмысты
реттейтін нормалар Ќылмыстыќ кодекстіњ бір бабында ќарастырылатыны
белгілі[5[.
Сөздік бойынша, "егу" дегеніміз — түќымды жыртылѓан жерге себу. Көшет
дегеніміз ерекше жаѓдайда өсірілген жас өсімдік, ол жыртылып дайындалѓан
жерге, жүйекке, ашык жерге отырѓызу үшін арналѓан. Сонымен көшетті отырѓызу
түсінігі егуге ќараѓанда әлдеќайда кењ және аз аныќталѓан. Көшеттіњ өзін
түќымды себу аркылы өсіреді. Сондыќтан түќымды ерекше бір жаѓдайда уаќытша
жерге (теплица, парник, түрѓын үй және т.б.) егу Ќылмыстыќ кодекстіњ 262-
бабында карастырылѓан ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді егудіњ
аяќталѓан ќұрамын ќүрайды. Жоѓарыда айтылѓандар егудіњ аныктамасына
өсірудіњ түсінігін косу мүмкін еместігі туралы ќорытынды береді және
"ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді егудін" аныќтамасына "көшет"
деген сөзді косу ќажет емес.
"Ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді егу" түсінігі аныќтамасыныњ
негізіне егудіњ, ќандайда бір өсімдіктердін тұқымын себу ретіндегі жалпы
аныќтамасы жату керек. Осыдан шыѓа отырып, "Құрамында есірткі заттар бар
өсімдіктерді егудін" түсінігін ќылмыстык-кұќыќтыќ маѓынада - осы
өсімдіктердіњ тұќымын себу ретінде аныќтауѓа болады. Бұл ќарастырылып
отырѓан ќылмыс аякталды деп ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді
тұќымын сепкен мезеттен бастап санаймыз, яѓни себу дерегі бойынша, оныњ
болашаќ таѓдырына тәуелсіз. Айтылѓан жаѓдай - егудін ќұрамын өсірудін
ќұрамынан шектейтін ењ басты аныќтаушы белгі. Сонымен, осы ќылмыс ќұрамыныњ
негізгі белгісі болып, біздін ойымызша бұл өсімдіктердіњ тұќымдарын егу
дерегі болып табылады.
Осыѓан байланысты Казакстан Республикасы Жоѓарѓы Сот Пленумыныњ 1998
жылѓы 14 мамырдаѓы "Есірткі нәрселердін, жүйкеге әсер ететін, күшті әсер
ететін және улы заттардын зањсыз айналымына байланысты істер бойынша
зањдарды ќолдану туралы" ќаулысында берілген егудіњ ќылмыстык-кұќыќтыќ
аныќтамасынан "көшетті отырѓызу" деген сөзді алып тастаса дұрыс болар еді.
Аталѓан Ќазакстан Республикасы Жоѓарѓы Сот Пленумынын ќаулысында егудіњ
аныќтамасын былай беру ұсынылады: "Өсіруге тыйым салынѓан, кұрамында
есірткі заттары бар өсімдіктерді егу деп — тізімді көрсетілген өсімдік-
тердіњ тұќымын тиісті рұќсатсыз кез келген жер учаскесіне себу".
Ал ќұрамында есірткі заттары бар өсімдіктердіњ көшетін отырѓызу осы
өсімдіктерді өсіру түсінігініњ ішіне енеді. Бұл мәселені есірткілік
өсімдіктерді өсірудін түсінігін ќарастырѓанда токталып кетеміз.
Құрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді зањсыз егу немесе өсіру
өзініњ ќұрылымы бойынша формальды кұрам болып табылады. Зиян зардаптардыњ
келіп түсуіне тәуелсіз ќоѓамдык кауіпті іс-әрекет жасау, формальды ќұрам
ќатарына кіретін барлыкќылмыстар үшін ќажет. Сондыќтан бұл ќылмыс аяќталды
деп, құрамында есірткі заттар бар өсімдіктердіњ тұќымын сепкеннен бастап
санаймыз. Кадетті барлык ауќым немесе оныњ ќандайда бір бөлігі егілгені,
сондай-ак олардын келешектегі таѓдыры ќылмыстыњ аяќталуына әсер етпейді.
Зањ әдебиеттерінде бұл мәселе бойынша басќа да пікірлер айтылады.
Мысалы, Н.А.Мирошниченко мен А.А.Музыка бірігіп жазѓан "Уголовно-правовая
борьба с наркоманией" деген монографияда былай делінеді: "талданылып
отырѓан ќылмыстар ќысќартылѓан ќүрамѓа жатады. Сондыќтан да олар ќұрамында
есірткі заттар бар өсімдіктерді егу (түкымды жерге енгізу) немесе өсіру
(күту бойынша шараларды ќабылдау) бойынша іс-әрекеггерді орындаѓаннан
бастап аякталды деп танылады"
Бұл жаѓдайда авторлар оќталу сатысын ќылмыстыњ аякталу сатысымен
біріктіріп жіберген, өйткені "егу бойынша әрекеттерді орындаудыњ басталуы"
әлі бұл кылмыстыњ аякталу ќұрамын ќұрамайды, ол осы ќылмысќа оќталуды
ќұрайды. Аяќталу туралы, тек ќұрамында есірткі заттар бар өсімдіктерді себу
деректемесі бар болѓан жаѓдайда ѓана айтуѓа болады. Келесі барлык іс-
әрекеттер (егілгенді, жањадан өсіп шыкќанды және т.б. күтіп ќарау) өсірудіњ
аяќталѓан ќұрамын ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Құрамында есірткі бар өсімдіктерді заңсыз өсіру: қылмыстық-құқықтық және криминологиялық аспектілері
ЕСІРТКІ ЗАТТАРЫНЫҢ ЗАҢСЫЗ АЙНАЛЫМ ТҮСІНІГІ
Қылмыстың заты есірткі заттар және жүйкеге әсер ететін заттар
Есірткі заттардың заңсыз айналымына байланысты қылмыстарды тергеу
Есiрткi, психотроптық заттар, прекурсорлар және олардың заңсыз айналымы мен терiс пайдаланылуына қарсы iс-қимыл шаралары туралы
Құрамында сапониндері бар дәрілік өсімдіктерді тамақ және жеңіл өнеркәсібінде қолданылуы.
Есірткі және психотроптық заттардың және заңсыз айналым (контрабанда) түсінігі
Қылмыстың заты есірткі немесе жүйкеге әсер ететін заттар
Есірткі және жүйкеге әсер ететін заттармен заңсыз айналысу қылмысын тергеу
Құрамында эфирлі майы бар препараттар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь