Мәшһүр Жүсіп Көпеев

Өмірі мен шығармашылығы. Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі — акын, ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы Мәшһүр Жүсіп Көпеев 1858 жылы қазіргі Павлодар облысының Баянауыл ауданы өңірінде Найзатас деген жерде туған. Ол жасында ауыл молдасынан дәріс алады. 1870 жыддары Хамаретдин хазіреттің медресесінде, одан кейін Бұхарадағы Мирараб медресесінде білім алған. Акын ауыз әдебиеті нұсқаларымен жас кезінен бастап танысып, хальқтық жыр-дастандарды жаттап өскен.
Болашақ ақын өзінің алғырлығын, сөз өнеріне бейімділігін жастайынан-ақ танытады. Ақындық жолға бой ұруы, алғашқы шығармашылық қадамы 15 жасында басталғанын Мөшһүр шайыр былай баяндайды:
Айрылдым дәл он бесте ақыл-естен,
Жабысып бір дауасыз ауру төстен...
1875 жылдан бастап ол оқытушы бола жүріп "Дала уәлаяты" газетіне хат-хабар, мақала жіберіп тұрады. Сөйтіп ел арасына кеңінен
таралған әрі акын, әрі газет тілшісі мөшһүр атанады.
Мәшһүр Жүсіп 1887—1890 жылдары Орта Азияның Самарқан, Тәшкен, Бұхара, Түркістан секілді калаларында болып, білімін жетілдіреді. Араб, парсы тілдерін үйреніп, Шығыстың классикалық әдебиетімен жете танысады. Ол осы кезеңдерде белгілі шығыс зерттеушісі, фольклоршы В. Радловпен танысып, ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап бастыру жұмысымен айналысады.
Мәшһүр Жүсіп 1907 жылы Қазан каласындағы Хұсайыновтар баспасында "Хал-ахуал", "Сарыарқаның кімдікі екендігі", "Тірлікте кеп жасағандықтан көрген бір тамашамыз" атты кітаптарын бастырып шығарады.
Ақын бұл кітаптарға енген шығармаларында қазақ халқының
        
        МӘШҺҮР ЖҮСІП КӨПЕЕВ
(1858—1931)
Өмірі мен шығармашылығы. Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі —
акын, ауыз ... ... ... ... ... Көпеев 1858 жылы қазіргі
Павлодар облысының Баянауыл ауданы өңірінде Найзатас деген ... ... ... ауыл ... ... алады. 1870 жыддары Хамаретдин хазіреттің
медресесінде, одан кейін Бұхарадағы Мирараб медресесінде білім алған. ... ... ... жас ... бастап танысып, хальқтық жыр-
дастандарды жаттап өскен.
Болашақ ақын ... ... сөз ... ... ... ... жолға бой ұруы, алғашқы шығармашылық қадамы 15 жасында
басталғанын Мөшһүр ... ... ... дәл он ... ... бір ... ауру төстен...
1875 жылдан бастап ол оқытушы бола жүріп "Дала уәлаяты" газетіне хат-
хабар, мақала жіберіп ... ... ел ... ... әрі ... әрі газет тілшісі мөшһүр атанады.
Мәшһүр Жүсіп 1887—1890 жылдары Орта Азияның Самарқан, Тәшкен, Бұхара,
Түркістан секілді ... ... ... ... ... ... ... Шығыстың классикалық әдебиетімен жете танысады. Ол осы
кезеңдерде белгілі шығыс зерттеушісі, фольклоршы В. ... ... ... ... жинап бастыру жұмысымен айналысады.
Мәшһүр Жүсіп 1907 жылы Қазан каласындағы Хұсайыновтар баспасында "Хал-
ахуал", "Сарыарқаның кімдікі екендігі", "Тірлікте кеп ... ... ... атты ... ... ... бұл кітаптарға енген шығармаларында қазақ халқының бостандық ... ие ... ел ... мектеп, медреселер ашу, жер мәселесі, сөз
бостандығы сияқты өзекті ... ... ... ... өнер-білімді
тарату, халықты алдыңғы қатарлы озық елдер қатарына көтеруді көксеп, ел
ішіндегі паракорлық пен ... ... ... ... ... ...... байларға — өсім болды,
Бой тартқан, адамдықтан бар ма қашқан?
"Сен кімнен қорқасың?" деп жел ... жоқ қой ... ... басқан,—
дейді ақын "Хал-ахуал" атты өлеңінде.
Мәшһүр Жүсіп "Сарыарқаның кімдікі екендігі" дейтін еңбегінде ... ... ... ... отаршылдық талауына түскенін жазады. Мұнда ол
қазақтың кең ... ата ... ... айта келіп, бұдан 500— 600 жыл
бұрынғы қазақ тарихынан әңгіме қозғайды. ... ... ... бері ... ... ... келе жатқан құт мекені екендігін,
Арқадағы жер атауларының шығу тарихын "Қозы Көрпеш — Баян ... ... Бұл ... ... ... қалмақтарының, Орта Азия
хандықтарының сан рет жасалған шабуылынан корғап қалу, осы жер үшін ... оның ... ... қан төккенін айтады: "Бұл қазақ иесіз жатқан
жерге текке ие болған жоқ. Ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен" ... ... ... ... Қаз ... ... Шақшақұлы
Жәнібек замандарында жаннан кешіп, жаудай алысып, ... ... ... ... шыбын жанын нысанаға байлап, не маңғаз жау жолында оққа ұшып
өліп, сөйтіп алған жері еді.
Ата бабамыз не үшін қырылды? Кейінгі ... ... алып ... ... Жалғыз менің ата бабам емес, жер-суға таласып көп қазақ қырғын
тапты. Сол себепті бұл Сарыарқа біздің қазаққа атасының құны ... ... еді", — ... ... ... "Сөйтіп, ата-бабамыз қан төгіп алған
Сарыарқа таланып ... ... оны ... ... переселендерге беріп
жатыр", — деп ақын қатты күйінеді. Бұдан соң ол ... ... ... қол ... ... ... тоқталады. Қазақ жері ... ... ... ... ... үшін ... күрескенін айтады.
Патшаның қол астына бағынбай, туған жерді, ата-баба қонысын аман ... ... ... еткен Кенесары, Наурызбай сынды ерлердің қимыл-
әрекетін баяндайды.
Ақын қазақ даласындағы жер ... ... ... ... көру ... кең ... мәні бар мәселе ретінде көтереді.
Мұны халықтың азаттық, Отан үшін, ел үшін ... ... ... саяси-әлеуметтік теңсіздігімен байланысты мәселе тұрғысында
түсіндіреді.
"Сарыарқаның кімдікі екендігі" кітабына енген "Қазақ жұртының осы күнгі
әңгімесі" атты еңбегі сол кез үшін мәні зор ... ... сөз ... Олар ... ... мүддесін қорғау үшін мемлекеттік думаға депутат
сайлау мәселесі, саяси көзқарасына байланысты түрмеге жабуды сынау, патша
әкімдерінің ... ... ... ... ... ... бас ұрып көне берушілікті, жікке бөлінуді ... ... жан ... кара ... ... ... сөзбен түйреу,
әділдік жолына бас тіккен ерлерді үлгі ету, т. б.
"Үлгілі сөз",- ... ... ... атты шығармаларында да
акыш халық көкейіндегі толғағы жеткен әлеуметтік мәселелерді сөз етеді.
Мәшһүр Жүсіп өзге қаламдастары ... ... ... ... ... ... жолы оқу-білім екенін, өнерлі де сауатты ... ... ... ... ашып айтты:
Өнерге, ғылым-білім болсаң жерік,
Берілер ақыр бір күн басыңа ерік.
Көп жұртты көз жасына кылсаң куә,
Табылар ... ... ... ез ... ... ... бүкіл қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігін, рухани-мәдени өсу деңгейін, ... ... ... Оның ... ... ... ... жұртына жақсылық пен
жамандықты түсіндіріп, өркениетті ел ... ... жолы ... туындылары осы айтылғандардың дәлеліндей. Мәселен, ол "Қалмады
ойлай-ойлай басымда ми" атты өлеңінде:
Егерде ісі ... ... ... қыл іждағатпен бас кадамды.
Айна қыл өзіңді-өзің түзетуге,
Бұл жүрген жақсы-жаман көп адамды, — дейді.
Бұл — халқының қамын ойлаған, оның ... ... сол үшін ... еңбек еткен, оған бар талант дарынын арнаған асыл азаматтың сөзі. Ол
туған елінің жайсыз ... ... кана ... оған дауа ... ... ... ... әдетке айналған бойкүйез-діктен, қараңғылықтан
арылып, ... ... әз ... ... ... шығармаларындағы ағартушылық сарьш оның поэзиялық туындыларында
айрыкша байқалады. Мүнда ол өз заманындағы елдің түрмыс-тіршілігіне ... ... адам ... ... ... ... айтып, сын тезіне
салады. Мысалы, "Адам екі түрлі" атты өлеңі:
Бір адам бар ... ... ... ... ... жүзі ... ... адам бар терек ағаш сыкылды,
Отка отын болғаннан басқаға жарамайды, —
деп басталып, жақсылық пен жамандык жайында ... ... ... ... сөз қозғайды. Адамгершілік мөселесі "Жалқаулар ... ... ... кері ... ... мол", ... Құдай, пенде
қылса талап" және басқа өлеңдерінен де айкын аңғарылады. Онда ... ... ... окы сабак,
Ашылмас оқымасаң көз бен кабақ.
Айырылса оку окып білгенінен,
Біз оны деп айтамыз "арамтамак" , ... ... ... еңбектенуге, сабак оқып, білім алуға үгіттейді.
Мөшһүр Жүсіп өзінен бүрын өмір сүрген қазақ халқы-ның үлы ағартушылары
Шоқан Уөлиханов, Абай ... ... ... ... ... ... ... насихаттайды.
Мәшһүр Жүсіптің өмір жөнінде, халық пен заман туралы, өзі жайлы терең
ой толғаған шығармаларының қатарына "Мәшһүрдің ... алты ... ... Ақ ... қалам, сияқты, "Ырыссыз жоқ нәрсеге ерінесің", т.б.
өлеңдерін жатқызуға ... Бұл ... ... ... ... ... ... үшін ойын ет жүрегі елжірей отырып, өлеңмен өрнектейді:
Бірлікқыл, басыңды кос, пайдаңды ойла,
Қазағым, кайран халқым, бауырларым, —
деп елінің береке-бірлігін, ... ... ... Ақын бұл ойын одан әрі дамыта ... ... ... ... ... жат ... ... қалғанына, туыстас көрші
халықтар отарлық езгіде болып, ұлттық қасиеттерінен айырыла бастағанына
ашынады.
Тауып ал тұман ... ... бол, ... алып ... ... ... кісі ... кос басыңды, — деп бүкіл түркі жұртының тұтастығын,
бірлігін аңсап, отарлық бұғаудан шығудың жолын қарастырады.
"Мәшһүрдің қырық алты ... ... ... "Мәшһүр атты калай
алғандығы туралы", "Мәшһүр Жүсіптің алпыс сегіз жасында сейлеген сөзі",
"Мәшһүр ... ... үш ... ... ... атты шығармалары оның
ғүмырнамалық туындылары іспетті.
Өйткені аталған шығармалардан бүкіл саналы өмірін халқының ... ... ... ... жан толғаны-сын, ішкі сырын сезуге ... Ол ... ... орта туралы, жалпы тіршілік атаулыға тән мәселелерге
байланысты толғам-түйіндерінде үлкен азаматтық ... биік ... ... ... Ақын ... қисса-дастандарының, мысал
өлеңдерінің інжу-маржандарының үлгі ... Өзі де ... ... ... саудасы", "Ғибратнама", "Баяннама", т. ... мен ... ... ... өнер ... киын ... ... ақын биыл емес.
Бетіне ақ кағаздың шимай салып,
Қиссасын Гүлшат—Шеризат кылдым кеңес, —
деп басталатын "Гүлшат—Шеризат" ... тілі мен ... ... сюжеттерді қайталамай, өзінше жаңғыртып, қазақша нұсқасын
жасағанын аңғартады. ... ... Шын, ... ... ... онда
әділдік, ғашықтық жайлы өмірлік оқиғалар өңделіп, шынайы ... ... Онда ... ... ... жазасын тартып, әділдіктің
үстемдік құрғаны түсіндіріледі. Дүниеге сатылып ... ... ... қиянат еткен мансапқорлар әшкере етіледі.
Шығарма окиғасы Көркін атты патшаның бір ... зар ... ... ... ... оның ... ... әйелі бала көтереді. Сонан
патша бір күні аңға шығып, ... ... ... келеді. Қайтыс
болар алдында ол: "Құдайдан тілеп алған баланың дүниеге келуін көрмей ... ... ... ... ұл ... ... басып патша болсын; қыз
туса, қабағын шыттымай тәрбиелеп, сүйгеніне қосындар. Тағымды ... ... ... — деп ... ... ... ... берген
уәдесінен тайып, ханымды өлтіруге нөкері Барысты жұмсайды. Ол он жігітті
сатып алып, оларға ... ... ... ... ... ... апарып кескілеп өлтіріп жатқан әлгі жігіттер аяқ астынан арыстанға
тап болып, түгел ... ... Жаны ... ... ... ... ... бейкүнә—ұл бала нәресте қалады. Жендеттердің қолынан
өлген ханым касиетті жан ... ... Оның ... ... сүт" ... ... дейін суалмай, корғансыз жетім қалған балаға ... Онан үш ... бес ... ... ... асырап, кейіннен оны
адамдар кауымына қосады. Осы ... ... ... өзі алып қойған
Парахзат кызды болып, атын ... ... ... ... ... бұл баланы керуен басы — Қожа ... ... ... да, оның алдыңғы асыраушысы арыстан болғандықтан, оған Шеризат
деп ат қояды. Ол жасынан ғылымның сан түрін үйреніп, асқан ... ... ... өседі. Ел аралау үшін керуенге ілесіп ... ... ... ... ... ... ... келеді. Патша сарайында ... ... ... бір-біріне ғашық болады. Патша екі ... ... ... ... ... атты екі алыбымен қоса
нөкерлерін жіберіп, оларға Шеризатты ұстап әкелуді ... ... ... ... екі ... да, ... де ... Залым патшаны зыңданға
салып тастап, басын ... ... ... ... ара ... күнәсі кешіріледі. Сөйтіп шығармада әділдіктің жеңіске жетуі,
жақсылықтың салтанат ... ... ... атты шығармасы да шығыстық үлгідегі мысал жанрының
дәлелі іспетті. Мұнда ақын өзі өмір сүрген ... ... ... ... ... ... діндарлар мен ұлықтардың надандығы,
парақорлығы мен әділетсіздігі ... нан ... ... мен ... ... Жүсіптің тырнамен
айтысы", "Мәшһүр Жүсіптің ала қарғамен айтысы", "Аңқау адам туралы", "Жыл
он екі ай" ... ... да ... ... ... ... ... жазылған туындылар деуге болады.
М.Ж. Көпеев — көсем ... ... ... Мәшһүр Жүсіп акын — өзінің
демократиялық-ағартушылық ойларын көркем әдебиеттің поэзия ... ... ... да көрсете білген қарымды қаламгер.
Бұған белгілі шайырдың "Дала уәлаяты" газеті мен "Айқап" ... ... ... туындылары дәлел. Бұл шығармаларында
автор өз кезеңінің ... да ... ... ... туған халқының
тағдыр-талайына, тұрмыс-тіршілігіне, тарихына, болашағына ... ... ашып ... ... Ол, ... ... мен халық арасындағы
келелі міндеттер, ғылым мен мөдениет, оқу, өнер-білім, тәрбие жайлы ... ... ... ... ұсынады: "Акымақтың тізгіні—құлағы. ақылдықтың
тізгіш—көңілі. Қатықтай қатып, сүттей ұйып жүре береді. Ғақылды не ... ... ... ... ... салып, көңілінің дауалауына
тоқтайды", — ... ол ... атты ... діни ... ... ... жаттап өскен, діни тәлім-тәрбие
көрген Мәшһүр шариғат ережелерін бұрмалаған ... ... ... ... күресті. Дүмше ... ... ... сынады. Ол адамгершілік, әділдік жолындағы өзінің рухани
сенімін жасырған жоқ: "Мен Құдайды бір деп білемін, бар деп кана ... деп ... Осы ... ... ... ... ... өзі, не
нәрсе — оны білуге, оны тануға ақыл ойым, ... ...... ақын ... ... ... ... — жазушылық еңбегімен қатар ұлттық ауыз әдебиетінің
мұралары мен тарихи мәліметтерді, ... ... ... оны ... ... ... қаламгер. Оның
колымен кағаз бетіне түсірілген әңгімелер, ертегілер, ... ... ... мөдениетіміздің алтын қорынан берік орын алды. Олар
бүгінде Қазакстан Республикасы Ұлттық ... ... ... ... ... "Ер Сайын", "Ер Көкше", "Көрұғлы", "Шора батыр"
жырларын, Балта ақын мен Шөже, Шөже мен Қалдыбай, Жанақ пен ... ... ... ... мен ... Үлбике мен Жанкелді, Шортанбай мен Орынбай,
Түбек пен Жәмішбай секілді айтыстарды, ... ... ... ... ... ... ... әдеби-мәдени мұраларын хатқа түсіріп,
кейінгіге мұра етіп ... Бұл ... ... ... кітаптарда көп
жылдар бойы жарық. көріп, халықтың ... ... ... Ақын өмірі мен
шығармашылығы тарихи-этнографиялык, әдеби-ғылыми тұрғыда карастырылып,
әдебиетіміз бен мәдениетіміздің ... ... ... орнын алды.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәшһүр Жүсіп15 бет
Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистикалық еңбектерінің ерекшеліктері54 бет
Мәшһүр-Жүсіп шығармаларының көркемдік ерекшелігі57 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
Алаштың алдаспаны11 бет
Ақан сері10 бет
Бұқар Қалқаманұлы13 бет
Қазақ фольклористикасы21 бет
Діни ағартушылық бағыттың қалыптасуы5 бет
М.Ж. Көпеев және қазақ тарихы54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь