Бата сөзінін идиоэтникалык семантикасы



Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1500 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті

С.Н. Байтас

Бата-тілек дискурсындағы прагматикалық ерекшеліктер
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ

5В020500- Филология мамандығы бойынша

Алматы, 2019

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ТЕОРИЯСЫ МЕН ӘДІСТЕМЕСІ

Қорғауға жіберілді
Хаттама №___ _________ 2019.

Кафедра меңгерушісі:
ф.ғ.д., профессор____________Т.Н. Ермекова

ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ

Тақырыбы: Бата-тілек дискурсындағы прагматикалық ерекшеліктер

5В020500-Филология мамандығы бойынша

Орындаған: 4-курс студенті С.Н. Байтас
Ғылыми жетекші: аға оқытушы Г.А. Ескермесова

Алматы, 2019

Реферат

Жұмыстың көлемі - 83 бет
Пайдаланылған әдебиеттер - 57
Тірек сөздер - дискурс, лингвоэкология, этнолингвистика, коммуникация, этимология
Мақсаты. Жұмыста бата-тілек дискурсының басты ерекшелігі мазмұн тұтастығы екені назарға алынып, одан халықтың дүниетанымы, мәдениеті, психологиясы, білім қоры айқын көрініс табатыны дәлелденеді.
Міндеттер:
- бата-тілек дискурсының мақсатты прагматикаға тәуелділігі айқындау;
бата-тілек дискурсындағы психофизиологиялық факторлар саралау;
бата-тілектер - лингвоэкологиялық тілдік бірліктер ретінде танылу;
бата-тілектердің коммуникативтік бірлік ретінде жұмсалу қызметі адресант-адресат аясындағы қатынас негізінде түсіндірілу;
бата-тілектердің коммуникативті қызметі вербалды және бейвербалды ерекшеліктер тұрғысында жүйелену;
бата тілек дискурсындағы бейвербалды амалдардың өзіндік ерекшелігі коммуникативтік жағдаятқа дейінгі, коммуникативтік жағдаяттан кейінгі амалдар түріне жіктелу;
бата-тілек дискурсының прагмалингвистикалық құрамын айқындайтын амалдарға контраст, экспрессиялық, реприза, синтаксистік конвергенция жататыны дәлелдеу;
бата-тілектердің семантикалық, құрылымдық сипаты жүйелеу.
Қолданылатын әдістер: Зерттеуде синхронды және диахронды сипаттау, семантикалық Сипаттама, семасиологиялық, этнолингвистикалық, ассоциативтік эксперимент әдістері пайдаланылынады.
Нәтиже: мәтіндегі мазмұн тұтастығын құрайтын дискурс және күрделі синтаксистік тұтастыққа тән дикурс түрлері болатыны анықталды;
бата-тілек дискурсының мақсаттық прагматикаға тәуелділігі айқындалды;
Бата-тілек дискурсындағы психофизиологиялық факторлар сараланды;
бата-тілектер - лингвоэкологиялық тілдік бірліктер ретінде танылды;
Бата-тілектердің коммуникативтік бірлік ретінде жұмсалу қызметі адресант-адресат аясындағы қатынас негізінде түсіндірілді;
бата-тілектердің коммуникативті қызметі вербалды және бейвербалды ерекшеліктер тұрғысында жүйеленді;
бата-тілектердің семантикалық, құрылымдық сипаты жүйеленді.
Практикада қолданылуы: Зерттеу нәтижелерін Мәтін дискурсы, Әлеуметтік лингвистика, этнолингвистика пәндерін оқытуда қолдануға болады.

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
І тарау. Бата- тілек дискурсының лингвистикалық сипаты ... ... ... ... ... ... 7
1.1 Бата-тілек дискурсы туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1. 2 Бата-тілек сөздерінің қазақ тіл ғылымында алатын орны ... ... ... ... .. 13
1.3 Бата - тілек дискурсындағы идиоэтникалық cемантика ... ... ... ... ... ... 15
1.4 Бата-тілек дискурсындағы прагматикалық факторлар ... ... ... ... ... ... .. 21
1.5 Бата мен тілектің прагматикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
1.6 Бата-тілектер - лингвоэкологиялық тілдік бірліктер ... ... ... ... ... ... ... .32

ІІ тарау. Бата-тілек дискурсындағы прагматиканың тілдік қатынас
теориясымен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
2.1 Бата-тілек дискурсындағы коммуникативтік жағдаят ... ... ... ... ... ... ... .35
2.2 Тілек-бата дискурсы - сөйлеудің түрін айқындаушы тілдік факт ... ... . 37
2.3 Бата-тілек дискурсындағы вербалды амалдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42
2.4 Бата-тілек дискурсында қолданылатын бейвербалды амалдар ... ... ... ...44
2.5 Бата -тілек дискурсы - прагмалингвистиканың құрамдас бөлігі ... ... ... 52
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65

КІРІСПЕ
Жумыстын жалпы сипаты. Тарих койнауына көз салсак, халык казынасынын асыл мурасы бата-тілектер кенестік идеологиянын шырмауына түсіп, ғылыми зерттеулердін нысаны бола алмады. Сол кездегі Казак энциклопедиясында бата туралы еш сөз болмаса, Казак тілінін түсіндірме сөздіктерінде батаға мынадай түсініктеме беріледі: 1. Бата. Зат. Діни. Өлген адамға бағыштап тамактын алды артынан окылатын дуға, кураннын бірінші сүресінін аты. 2. Игі тілек, алғыс. [I том. 1945] Бата. зат. 1. Діни. Алғыс, тілек.2. Ескі. Тамак жеп болған сон айтылатын тілек [I т. 1959] Көрсетілген фактілер бізге келіп жеткен ак бата, адал тілеулердін такырыптык аукымын, семантикасын, колданылу тәсілін экспрессивтік кызметін, эмоционалдык сипатын ашып бере алмайды. Онын себебі кенес дәуірі тусында улттык накышы бар тілдік нускаларды зерттеуге тыйым салынғандығы еді. Сонын бірі бата-тілектер тіл мен улт, тіл мен мәдениет сабактастығын танытушы тілдік нускалар болғандыктан арнайы зерттеу нысаны бола алмады. Еліміз егемендік алып, ел атанғаннан кейін түрлі мурағаттарда колжазба күйінде сакталған бата сөздерді топтастырған ғалым С. Негимовтын Ак бата (1992), М. Есламжанулынын Баталар (1998), К.Ыскаковтын Ак бата (2000), ғалым Н. Уәлиулынын Бата-тілектер (2005) атты жинактары курастырылып жарыкка шыкты. Сонымен бірге З.Б. Үмбеталинанын осы бағыттағы зерттеулері батанын әдеби жанрлык турғыдан карастырылуына арналса, А.Машимбаеванын енбегі тілек-бата сөздерінін суггестиясы мен прагматикасына арналады.
Жумыстын өзектілігі. Бата-тілектердін колданылу ерекшелігі туралы ғалымдар Ә. Кайдар, Н.Уәлиулынын, Г. Смағулованын, С. Төлекованын, К. Рысбаеванын енбектерінде көрініс тапкан. Казактын салт-дәстүр, көне әдет-ғурып үлгілерін жинаушы С. Кенжеахметулы, Н. Өсерулы, А. Жүнісулы сынды этнограф ғалымдардын енбектерінен бата мен карғыска катысты сөздердін топтамасын көруге болады.
Аталған енбектер бата-тілек сөздерінін лингвистикалык сипатын дискурс аясында тануға болатынын дәлеледейді. Бата-тілектердін логикалык, курылымдык жағынан өзара байланыста жумсалатын аныктап, онын прагматикалык ерекшеліктерін айкындау такырыптын өзектілігін көрсетеді.
Жумыстын максаты. Жумыста бата-тілек дискурсынын басты ерекшелігі мазмун тутастығы екені назарға алынып, одан халыктын дүниетанымы, мәдениеті, психологиясы, білім коры айкын көрініс табатыны дәлелденеді.
Міндеттері:
бата-тілек дискурсынын максатты прагматикаға тәуелділігі айкындау;
бата-тілек дискурсындағы психофизиологиялык факторлар саралау;
бата-тілектер - лингвоэкологиялык тілдік бірліктер ретінде танылу;
бата-тілектердін коммуникативтік бірлік ретінде жумсалу кызметі адресант-адресат аясындағы катынас негізінде түсіндірілу;
бата-тілектердін коммуникативті кызметі вербалды және бейвербалды ерекшеліктер турғысында жүйелену;
бата тілек дискурсындағы бейвербалды амалдардын өзіндік ерекшелігі коммуникативтік жағдаятка дейінгі, коммуникативтік жағдаяттан кейінгі амалдар түріне жіктелу;
бата-тілек дискурсынын прагмалингвистикалык курамын айкындайтын амалдарға контраст, экспрессиялык, реприза, синтаксистік конвергенция жататыны дәлелдеу;
бата-тілектердін семантикалык, курылымдык сипаты жүйелеу.
Жумыстын негізгі нәтижелері: мәтіндегі мазмун тутастығын курайтын дискурс және күрделі синтаксистік тутастыкка тән дикурс түрлері болатыны аныкталды;
бата-тілек дискурсынын максаттык прагматикаға тәуелділігі айкындалды;
Бата-тілек дискурсындағы психофизиологиялык факторлар сараланды;
бата-тілектер - лингвоэкологиялык тілдік бірліктер ретінде танылды;
Бата-тілектердін коммуникативтік бірлік ретінде жумсалу кызметі адресант-адресат аясындағы катынас негізінде түсіндірілді;
бата-тілектердін коммуникативті кызметі вербалды және бейвербалды ерекшеліктер турғысында жүйеленді;
бата-тілек дискурсындағы бейвербалды амалдардын өзіндік ерекшелігі коммуникативтік жағдаятка дейінгі, коммуникативтік жағдаяттан кейінгі амалдар түріне жіктелді;
бата-тілек дискурсынын прагмалингвистикалык курамын айкындайтын амалдарға контраст, экспрессиялык, реприза, синтаксистік конвергенция жататыны дәлелденді;
бата-тілектердін семантикалык, курылымдык сипаты жүйеленді.
Жумыстын әдістері. Зерттеуде синхронды және диахронды сипаттау, семантикалык Сипаттама, семасиологиялык, этнолингвистикалык, ассоциативтік эксперимент әдістері пайдаланылынады.
Жумыстын теориялык және әдіснамалык негіздері. Жумыста казак халкынын бата-тілек сөздері - казак мәдениетінін тілдік мурасын айкындайтын, казак халкынын этностык болмысын, даралығын, өзіндік ерешелігін көрсететін тілдік кубылыс ретінде танылады. Бата-тілек - парасатты ойға, тағылымды кағидаға курылған халык жадында ауызша сакталып, сөйлеу үлгісінін тіл мәйегіне айналған тілдік кубылыс болып табылады. Бата-тілек казак ділінін (менталитет) дүниетанымын, өмірлік көзкарасын, турмыс-тіршілігін, сөйлеу өнерін көрсетуші тілдік курал ретінде жумсалады. Зерттеу барысында талдау жасалынған тілдік деректерді казак тілінін түсіндірме, фразеологиялык, ассоциативтік сөздіктерін курастыруға пайдалануға болады.
Жумыстын курылымы. Дипломдык жумыс кіріспеден, негізгі екі бөлімнен, әр бөлімнен, әр бөлімнен курайтын тараушалардан, корытындыдан турады.

І. Бата- тілек дискурсынын лингвистикалык сипаты

1.1 Бата-тілек дискурсы туралы түсінік
ХХ ғасырдын 20-50- ші жылдарында күрделі синтаксистік тутастык және фразалык тутастыктағы тілдік бірліктер табиғаты алғаш рет назарға алынды. Мағыналык жактан әр түрлі айтылымдарға негізделген, логика-грамматикалык байланыста жумсалатын бір сөйлемнен артык күрделі синтаксистік тутастыктар жөнінде орыс ғалымдары Л.В.Щерба, В.А. Фигуровский сынды ғалымдардын тужырымдары негізінде 70- жылдары тіл ғылымына дикурс уғымы енді. Казак тіл білімі терминдерінін түсіндірме сөздігінде: Дискурс ( франц. Discours- сөз, сөйлеу) - прагматикалык, мәдени әлеуметтік, психологиялык т.б экстралингвистикалык факторлармен, шындык өмір уакиғасымен байланысты накты мәтін. Дискурс көне жазба мәтіндерінде, накты өмірмен байланыссыз мәтіндерде колданылмайды. 20- ғасырдын 60-70 жылдарында дискурс теориясы, даму үрдістері соған катысты баска мәселелер зерттелді. Дискурстын теориялык негіздері, оны талдау әдістері неміс, америка т.б. ғалымдардын енбектерінде ашылған делінген. [1,94] Шетел ғалымдары арасында дискурс туралы біраз уакыт талас болды. Э. Бенвенист, Р. Годель сынды ғалымдар дискурс сөзін лингвистика ғылымында колдану тілдін танбалык курылымын айкындай алмайтындығын ескеріп, ол ойлаумен, сөйлеумен байланысты уғым екенін ескеру кажеттігін назарға алды. Э. Бенвенист: Вместе с предложением мы покидаем область языка как системы знаков и вступаем в другой мир, мир языка как орудия общения, выражением которого является дискурс,- дейді. [Интернет.Benveniste, 1966:130] Француз тілінін лингвистикалык сөздігінде: В современной лингвистике термин дискурс означает всякое высказывание, превышающее по объему фразу, рассматриваемое с точки зрения связывания последовательности фраз между собой. В противоположность подходу, согласно которому предложение является терминальной единицей языка, дискурсивный анализ открывает новые перспективы лингвистического исследования делінген. [3, 156] Дискурсты жана бағытта зерттеуді мәтінмен байланыстыру кенінен орын алды. Мәтін лингвистикасынын негізін салушы ғалым И.Р. Гальперин: Текст - это произведение речетворческого процесса, обладающее завершенностью, объективированное в виде письменного документа, литературно обработанное в соответствии с типом этого документа, произведение, состоящее из названия (заголовка) и ряда особых единиц (сверхфразовых единств), объединенных разными типами лексической, грамматической, логической, стилистической связи, имеющее определенную целенаправленность и прагматическую установку деген тужырым жасайды. [4. 18.] Француз ғалымдарынын дискурска байланысты: Дискурс дегеніміз - мәтінге тән лингвистикалык сипаттамалармен катар, экстралингвистикалык параметрлері, өлшемдері бар тілдік туынды. Бул параметрлер әнгімелесуші субъектілердін кім екендігі, олардын карым-катынасы кандай дәрежеде, катысым кандай тілдік ситуацияда жүргізіліп отыратындығы туралы мәлімет береді. Дәлірек айтканда, дискурс интралингвситикалык және экстралингвистикалык акпарат куралы болып табылады. Бул акпарат әнгімелесушілердін өзін коршаған ортасы, жалпы әлем туралы көзкарасын калыптастыруға мүмкіндік туғызады деген тужырымы дискурс терминінін мәнін аша түседі. [5. 406-407]. Будан мәтінге катысты дискурс дискурстык анализ сиякты уғымдар калыптасканын көруге болады. Бул термин ХХ ғасырдын 70- жылдарынан бастап кенінен колданыла бастады. Алғашында функционалдык стиль терминіне жакын болды. (Виноградов В.В., Винокур Г.О) [6.111] Ал казак тіл білімінде дискурстын белгілерін К.Жубановтын Казак тілі жөніндегі зерттеулерінен аталған терминді колданбаса да байкауға болады. Дискурска катысты сан түрлі аныктамалар беріліп, тужырымдар жасалды. Атап айтканда, Дискурс ─ өмірге ендірілген сөз. Ол сөз бен ілесе, жарыса, жүретін паралингвистикалык факторларды камтиды. [7. 136.] В.Г. Миронова дискурс және мәтін сөздерін синоним ретінде карастырады. [8. 132.] Дискурс - погруженного в ситуацию общения.[9.5.] Анализ дискурса является англиском эквивалентом термина лингвистика текста [10.79.] Сонымен зерттеуші ғалымдардын пікірлеріне сүйене отырып, дискурс терминінін лингвистиклык сипатына сараптама жасасак: дискурс өзінін курылымы жағынан баска тілдік бірліктерден ерекшеленіп турады; дискурстын функционалдык кызметі үнемі біртутастыкта жумсалады, тіпті оны баска тілге аударса да лексикалык, стилистикалык кабаты өзгергенімен мазмундык тутастыкка ие болады. Осы турғыдан келгенде, дискурс терминінін лингвистикалык сипатына тән негізі белгі ретінде мазмун тутастығын айтуға болады. Тілдін курылымдык турғысынан салыстырғанда мазмун тутастығын курайтын дискурсты өзара екіге бөліп карастырамыз. Мәтіндегі мазмун тутастығын курайтын дискурс және күрделі синтаксистік тутастыкка тән дикурс. Мәтіндегі мазмун тутастығын курайтын дискурска бірбүтін роман, повест, ғылыми шығарма сынды туындылар жатады. Олар біріншіден, жазбаша сөйлеуге жатады. Екіншіден, курамындағы сөйлемдердін арасында тығыз семантикалык тутастык болып, бір ой екінші оймен жалғасып жатады. Сондыктан оларды бөліп жармай, тутаскан күйде окып не тындап кабылдаймыз. Егер мәтін курамынан бір сөйлемді, не азат жолды алып тастасак, ол мазмун тутастығынан айырылып калады. Мысалы, Ен таза тіл ─ тек кана бір тілді біліп, парсылармен араласпайтын, жат журтка барып келіп, карым катынас жасамайтын адамдардын тілі. Екі тіл білетін және шаһар халыктарымен араласып туратын адамдардын тілдерінде шубарлык бар. Соғдак, канжак, арғу тайпалары дәл осындай екі тіл білетіндерге жатады. Жат журтпен араласып, шаһар халыктарымен карым катынас жасайтын хотан, тубут халыктары мен тануттардын кейбіреулері дәл сондай. Булар түркі елдеріне кейінірек келген. Олардын тілдері туралы кезегі келгенде арнайы жазамын. ( Махмут Кашкари. Диуани луғат ат түрк) деген мәтіннен екінші сөйлемді алып тастасак, Ен таза тіл - тек кана бір тілді біліп, парсылармен араласпайтын, жат журтка барып келіп, карым катынас жасамайтын адамдардын тілі. ... .. Соғдак, канжак, арғу тайпалары дәл осындай екі тіл білетіндерге жатады. Жатжуртпен араласып, шаһар халыктарымен карым катынас жасайтын хотан, тубут халыктары мен танғуттардын кейбіреулері дәл сондай. Булар түркі елдеріне кейінірек келген. Олардын тілдері туралы кезегі келгенде арнайы жазамын. Күрделі синтаксистік тутастыкка тән дискурс түрлеріне халкымыздын ежелден дәріптеп, кастерлеп келе жаткан, урпактан-урпакка мура болып отырған казак ескіліктерін курайтын рухани кундылыктардын бірі - ата-баба шежіресі, аныз-әпсаналардан аршып алынған мағыналык бірліктер, яғни бата-тілек, макал- мәтелдер мен канатты сөздерді жаткызуға болады. Олар - курылысы жағынан ыкшам, көркем, мағынасы жағынан терен ой, кен мазмунды камтитын, аскан шеберлікпен жасалынған сөз өрнегі. Бул ыкшамдау мен көркемдік казак тілінде әрі мәтін ретінде әрі фразалык тутастык ретінде колданыла береді. Мысалы:
Уа, кудайым, тілегімді кабыл ет,

Иманымды кәміл ет!

Тозакта жанған оттан сакта,

Канғырып тиген октан сакта.

Паракор соттан сакта,

Кірлі сумен жуыстан сакта,

Ынтымаксыз туыстан сакта,

Кара жүрек бакылдан сакта.

Көк айыл катыннан сакта.

Кеудесін керген келіннен сакта.

Мезгілсіз келген өлімнен сакта.

Уятсыз кызыннан сакта.

Түнеріп аткан таннан сакта,

Жанбырсыз болған жазыннан сакта.

Карсыз муздак кысыннан сакта.

Жастарында әдеп жок,
Кур айғай, шуыннан сакта.

Алдыннан бакытын ашылсын,

Кызыр Ілияс барлык пәлені кашырсын.

Аллаһу акбар!
Осы берілген батанын курамынан кай сөйлемді алып тастасак та немесе мәтінді кыскартып тастасак та мазмун тутастығы жоғалмайды. Себебі, бата тілек дискурсы - бүгінгі күнге дейін ел аузында сакталған, тутастай алғанда елдін өз өткені туралы пайымы мен уғымын анғартатын, өзгеше бір таным көзі, дерек коры. Сондыктан бата-тілек дискурсын концептуалдык мәнге ие тілдік бірлік ретінде тануға болады. Дискурстын концептуалдык мәні мәтін ішіндегі байланыс, өзара тутастык (Леонтьев), текстін бөлшектенуі (Жинкин) мағыналык толыктык (автосемантизм) (Леонтьев), интеграция және аякталғандык (Гальперин) біртутаскурылымдык (Звигенцев) белгілерімен айкындалады. Бул уғымдардын барлығы бір бірімен тығыз байланысты. Сонымен катар, бата тілек дискурсынын концептуалдык мәнін айкындайтын мынадай ерекшеліктері болады: біріншіден жалғастылык касиетке ие. Бата тілек корытындылауды, белгілі бір уакиғанын шегін аяктауды максат етпейді, оны әрі карай жалғастырып айта беруге болады. Екіншіден, бата-тілек дискурсында сөйлемдер арасында логикалык байланыс болады да ол белгілі бірп такырыптын аясына байланысты ассоцацияланады. Курылымы кайталау тәсіліне негізделеді. Мәселен, ак батаны алайык. Ак бата - шын жүректен шыккан ізгі тілек, урпактан-урпакка жалғасып келе жаткан өсиетнама, Аллаһ Тағаладан мейірім-шапағат сурау, казактын касиетті тумары. Ак батанын негізгі максаты - ағайыннын бір-біріне деген мейірім-шапағатын, сүйіспеншілігін білдіру, бірін-бірі ынтымак-ырыска, береке - бірлікке шакыру, үлкен-кішінін жолын ашу, келешекте жүзеге асырылатын максат, мүдделерді белгілеу. Соған сәйкес, ак бата көбінесе мынадай жағдайларға байланысты беріледі: жана туған нәрестеге, өмір жолын жана бастаған ул-кызға, жас отауға, алыс жолға шығушыларға, үлкен бір істі колға алушыларға, жорык-шеруге аттанушы сарбаздарға, сардарларға, түрлі жаксылыктарға арнап жасалынған тойларға, аруактарға арналған аска, жауын тілеген тасаттыкка, жиналған егінге, садака, курбандыкка, конакасыға, күздік, соғымға сойылған малға, сойылған соғым басына, конакасыға, Наурызға (Наурыз бата), Жана жылға, мүшел жаска, дастарканға, Ораза устағандарға (Жарапазан бата). Олай болса, ак батанын курамында сөйлемдердін арасындағы логикалык байланыс жаксылыкка ассоцацияланады да, курылымы кайталау тәсіліне негізделеді. Мысалы, Фариза Онғарсынованын жас жубайларға арнаған ак батасы:
Сезімнін пәктігін берсін,
Көнілдін актығын берсін,
Жылулы отбастарына Сәбидін шаттык үнін берсін!
Пейілдерін тарылмасын,
Есіктерін жабылмасын,
Шаршап-шалдыккандар
Төрлерінде дамылдасын!
Көлденен кеселден,
Күнкіл өсектен сактасын,
Дау-жанжалдан сактасын, Достан көніл калғаннан сактасын!
Шайтаннын азғыруынан,
Елдін жазғыруынан сактасын,
Асып-тасканнан сактасын,
Алшан басканнан сактасын!
Отауларын елге сән болсын,
Өмірлерін бал болсын,
Бибі Фатима анамыздын аруағы
Өздеріне жар болсын!Әумин!
Біріншіден, логикалык байланыс жаксылыкка негізделген. Әрбір сөйлемнін сонында уйкас тудырып тудырған кайталаулар бар. Кайталаулар әдемі ырғак пен уйкас кура отырып, кулакка жағымды әуезділік тудырады. Әуезділік тындаушынын сезімі мен санасына әсер етеді де сенім тудырады. Сенім халыктын дүние туралы түсінігін, улттык танымын білдіреді. Сондыктан да казак уғымында Өз ісінін шеберінен бата алса, соған тартып, батасын алған жас та шебер болады, - деген сенім бар. Бул орайда Х.Досмухамедулы былай дейді: ... Казак кауымы арасында өз ісінін шын шебері, мәселен, би, акын, зергер т.с.с. табиғат сыйлаған дарын-өнерін баска біреуге ак батасы аркылы мирас етіп калдыра алады деген сенім кен таралған. Сондык-тан да осындай атакка немесе өнерге ынғайлы, икемі барлар сол саланын атакты өкіліне аттанады және кайтсе де онын көнілін тауып, ак батасын алуға тырысады. Казак арасындағы белгілі бір би, атакты акын, аруакты баксы не зергер пәленшеге, түгеншеге өзінін ак батасын беріп, акыл-өсиетін айтыпты, сонан сон ол да би, акын, баксы не зергер болыпты, дегендей аныз-әнгімелер орасан көп. Бул - батанын бір түрі. Батанын тағы бір түрі - ас-дәмге ризашылығын білдіріп, рахметін айту. Әрбір конак өзіне арналып сойылатын койға батасын беріп және әр дастарканнан кейін үй иесіне рахметін білдіріп отыруы шарт... Әдетте, батаны конактардын ішіндегі ен жасы үлкені береді және ол көбінесе өлен түрінде болып келеді... [11. 21] Олай болса, бата тілек дискурсындағы екінші ерекшелік - сенім. Тіл ғылымында сенім суггестиялык лингвистика ілімін тудырды. Суггестивная лингвистика, это качественная лингвистическая теория, объясняющая воздействие языка на подсознание и ежедневная практика [12. 83]. Казактын бата-тілектеріндегі сенімнін такырыптык аясы онын лексика-семантикалык топтарынан айкын көрінеді. Казакта бата-тілекті мынадай топтарға бөлге болады: 1. Ак бата. 2. Теріс (карғыс) бата. 3. Серттесу батасы (Баталасу). Теріс бата - карғыстын катты, жазанын өте ауыр түрі. Мундай батаны әке-шешесі сенімін актамай, үлкен уятка калдырып, әулетін, ата-тегін маскаралаған, өздеріне колы, тілі тиген, дінін, тілін, Отанын саткан, жауыздык, ауыр кылмыс, кешірілмес күнә жасаған баласына колдарын теріс жайып турып берген. Батанын бул түрі ел ішінде өте сирек колданылады. Теріс бата урпактан-урпакка кара танба болып калып келген. Ата-анасынын теріс батасын алғандарды халык жек көрген, оларға сенім артпаған, конакка шакырмаған, кыз беріп, кыз алыспаған, дос болмаған. Теріс батаны кайтару, кайтып алу үшін алкалы журтты жинап, Аллаһ Тағаладан теріс батаны өзгерту суралып, жалбарыну рәсімдері жасалынған. Тірі болса, ата-анасы: Теріс батамды кайтып алдым, - деп айткан. Адамдар каншама ашуланып, корланып, намыстанса да теріс бата беруге асыкпағаны, теріс бата беруден сак болғаны, теріс батаға мән бермей, айтып калудан бойын аулак устаған. Өйткені, Жүйелі сөз жүйесін табады, жүйесіз сөз иесін табады устанымына сүйенген халык болды. Серттесу батасы (Баталасу) - кудалыкта, серт пен уәдеде, елшілікте, ел арасындағы манызды үлкен шараларда жасалатын жол. Ол - хан, аксакалдар, билер алдында, аруак орнында да жасалып, кол алысылып орындалатын ғурып. Оны бузу, яғни, бата бузу - карғыспен тен. Казак баталасуды - елдіктін, тектіліктін, азаматтык касиеттін белгісі деп таниды.
Этнограф - жазушы Сейіт Кенжеахметулы баталасуға байланысты мынандай бір окиғаны айтады: Шакшак кайтыс болғанда (ХVII ғасыр) онын жас әйелі Сомалтынды жакын кайнысы Әйдеркеге косады. Осы Сомалтыннын Шакшактан туған жас баласы Есназар мен Әйдеркеден туған Жылкыайдар екеуі енелес. Екі бала бірге өсіп, ер жеткеннен кейін елдін басты адамдары жиналып: Сомалтын касиетті, өнегелі ана болды. Будан былай одан туған Есназар мен Жылкыайдар бір ананын баласы болғандыктан, канша ата өтсе де, бір-бірінен кыз алыспасын, өмір бойы туыс болып саналсын, - деп, кол жайып, аруак атын айтып, баталасыпты. Міне, сол бата арада 400 жылдай уакыт өтіп, арасы 12 атаға толса да, әлі бузылған жок[Интернет]. Батанын түрлері онын мазмунымен айкындалса, мазмун бата-тілектін курылымдык жүйесі негізінде айкындалады. Мысалы, ак батада жағымды лексика колданылса, теріс батада жағымсыз лексика, салт-ғурып лексикасы кенінен колданыс табады. Корыта айтканда, бата-тілек дискурсынын басты ерекшелігіне мыналарды жаткызуға болады: Біріншіден, бата-тілек дискурсы күрделі синтаксистік тутастыкка негізделеді; екіншіден, бата-тілектегі айтылатын ойды шексіз жалғастыра беруге болады; үшіншіден, бата-тілек дискурсы белгілі бір такырыпка арналған логикалык байланыска негізделеді; төртіншіден, бата-тілектін курылымында кайталама тәсілі колданылады; бесіншіден, бата-тілек дикурсынын такырыптык аясы шектеулі болып, белгілі бір такырыпка арналған лексика-семантикалык топ курайды.

1. 2. Бата-тілек сөздерінін казак тіл ғылымында алатын орны

Бата тілек сөздері ХІХ ғасырдын екінші жартысынан бастап назарға алына бастады. Орыс академигі В.В. Радловтын Түркі халыктарынын халык әдебиеті үлгілері деген он томдык енбегінін 1870 жылы жарык көрген үшінші томында бата сөздері жайлы айтылған. Аталған енбектін Бата сөз тарауында жетпіс алты жолдан туратын көне үлгідегі бес бата сөз берілген.
Бата сөздері камтылған тағы бір енбек - казак ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, бастырған Ә. Диваевтын Казак халык творчествасы (1989) атты енбегі. Мунда елу тоғыз жолдан туратын бата үлгілері берілген. Казак халкынын фольклорлык мурасында бата-тілек сөздерінін бүгінгі күнге дейін жиналып, жарык көруіне біраз үлес косылды. Атап айтканда, ел аузында, сондай-ак түрлі мурағаттарда колжазба күйінде сакталған бата сөздерді топтастырған ғалым С. Негимовтын Ак бата (1992), М. Есламжанулынын Баталар (1998), К. Ыскаковтын Ак бата (2000), ғалым Н. Уәлиулынын Бата-тілектер (2005) жинактары курастырылып жарыкка шыкты. Сонымен бірге, З.Б. Үмбеталинанын осы бағыттағы зерттеулері батанын әдеби жанрлык турғыдан карастырылуына арналса, тілдік турғыдан колданыс ерекшелігі туралы ғалымдар Ә. Кайдар, Н.Уәлиулынын, Г. Смағулованын, алғыс, карғыс мәнді фразеологизмдердін семантикалык ерекшеліктері, А. Машимбаеванын, С.Төлекованын, К.Рысбаеванын енбектерінде көрініс тапкан. Казактын салт-дәстүр, көне әдет-ғурып үлгілерін жинаушы С. Кенжеахметулы, Н.Өсерулы, А. Жүнісулы сынды этнограф ғалымдардын енбектерінен бата мен карғыска катысты сөздердін топтамасын көруге болады. Бул енбектін әркайсысы - жинау, курастыру және ғылыми зерттелу жағынан түрлі көзкараста карастырылған енбектер. Фольклор саласы бойынша З.Б. Үмбеталинанын Казак ауыз әдебиетіндегі бата сөз жанры деген такырыпта жазылған кандидаттык дисертациясын атауға болады. С. Төлекованын Казак тіліндегі алғыс пен карғыс мәнді фразеологизмдер деп аталатын кандидаттык диссертациясында бата-тілектегі сөз тіркесінін курылымын басшылыкка алып, тіркестер конструкциясынын курылымына, мағыналык топтарына, түрлеріне тілдік талдаулар жасайды. Алғыс пен карғыс мәнді тіркестердін заман турғысынан көнеруін, шығу төркінін, сонымен катар баталардын түрлерін атап өтеді. C.Төлекова: Карғыс пен алғыс мағынасындағы сөз тіркестерінін пайда болуы коғамнын өткен дәуірлеріндегі ескі әдет-ғурыптарына, салт-санасына және өздері устанған діннін жол-жораларына тікелей байланысты.
Алғашкы дәуірде адам жаратылыстын дүлей күштеріне карсы тура алмай, касірет шеккені, не болса содан коркып, нанымпаз, иланғыш болғаны белгілі. В.И. Лениннін жабайы адамнын жаратылыспен күрестегі әлсіздігі Кудайға, кереметтерге, жын-шайтандарға т.с. нануды туғызды деп көрсеткендей адам баласынын сана-сезімі төмен кезінде керемет күштерге табынушылык болған. Алғыс пен карғыс мәнді сөздердін пайда болуы рухани дамудын төменгі сатысындағы дүниетаныммен тығыз байланысты, - деген пікір келтіреді. [13. 48] Бул пікірді сөзбе-сөз келтіріп отырған себебіміз, аталған диссертация 1974 жылы жазылған. Ол кездегі саяси көзкарас баска болғандыктан, барлык әдет-ғурыпты сокыр сенімге негіздеген.
Бүгінгі күнге дейін өшпей, заман ағымымен бірге жанданып, жанарып отырған бата-тілектердін шығу төркіні тек иланғыштык пен сокыр сенімге ғана негізделсе, онда сөзді киелі санаған, сөз кадірін төмендетпеген казак халкындағы аталы сөз уғымы соншалыкты кастерлі болмаған болар еді. Өз аясына бар казактын ғумырын сыйдырған, яғни амандасуы мен коштасуынан бастап шаруашылығын, экономикасын, әлеуметтік тағдырын т.б. көрсеткен тілек-бата сөздері бүгінгі күнге жетпеуі де мүмкін еді. Рас, алғашкы сәбилік дәуірде табиғаттын дүлей күштерінен корыккандыктан пайда болған тілектер де болған. Мысалы, жолбарыстын жүрегін бер, жылан жылғы жуттан сакта, коян жылғы кыстан сакта, ак бөкендей койлы бол, ор кояндай көзді бол т.б.
Тілек-баталарды тутастай алғанда жоғарыда айтып кеткендей тілек жолдары болмаса барлығы бірдей сокыр сенім деп айта алмаймыз. Ой-санаға, акылға негізделген бата-тілектер адам акыл-ойынын күштілігін білдіреді. Мысалы, бағын ашылсын, көсеген көгерсін, өркенін өссін, береке берсін, бакытын жетсін төтелеп, акылын елден ассы деген баталардын әркайсысынын беретін астарлы мағынасы, тындаушыға берер әсері бар. Бул туралы ғалым Г. Смағулова ...тілек бата сөздерінін, әсіресе тындаушы үшін тілдік ыкпалы ерекше. Тілек-бата сөздері алдымен субъектіге каратылып ауызша айтылатындыктан, мәтін мазмуны көпшілік кауымнын кулағына сініп, жадында сакталады. Ал узак уакыт бойы санадан өшпей, керісінше әр такырып, мазмун аясында кайталана отырып, тындаушынын ой-сезімінде жанғыра түсуі осы аталған сөздердін адам психикасына катты әсер етіп, сендіруі мен иландыруынан, - деген пікір келтіреді [14. 81 б.]. Казак халкы жаратылысынан сөзге токтаған халык болғандыктан, сөз кадірін білгендіктен бата мен тілекті адамнын болашак жолын ашуға, көгеріп көктеуге тікелей әсер ететін сөздін ен асылы, касиеттісі деп түсінеді.

1.3. Бата - тілек дискурсындағы идиоэтникалык cемантика

Идиоэтникалык семантиканын бастау уғымдары алғаш А.П.Комаров, Ж.Вандриес, М.М.Копыленко, Н.Н.Кириллова, З.З.Чанышева сынды ғалымдардын енбектерінде калана бастады. Идиоэтника сөзі (гректін идио - өзіндік, ерекше және этнос - тайпа, халык сөздерінін бірігуінен жасалған) улттык ерекшелік дегенді айкындайды. Демек, идиоэтника улттык-мәдени ерекшелікті, этникалык өзгешелікті, этнос болмысын танытады. Улттык болмысымызды танытатын тілдік бірліктердін табиғаты туралы зерттеулер казак тіл білімінде идиоэтника терминімен арнайы берілмегенімен, осы терминнін пайда болу уәжділігі Ә.Кайдар, Р.Сыздык, М.М.Копыленко, Е.Жанпейісов, Н.Уәлиулы, Ж.Манкеева енбектері негіз болады. Сонымен бірге Т.Жанузаков, Б.Калиев, Б.Сағындыкулы, Г.Смағулова, Б.Момынова, С.Сәтенова, Р.Шойбеков, Г.Сағидолдакызы, А.Жылкыбаева, А.Ислам, Д.Керімбаев, Ә.Хазимова, Г.Әубәкірова сынды ғалымдардын зерттеулерінде көрініс табады. Бул енбектер этностын рухани және материалдык мәдениетін тіл аркылы айкындауға арналған. Осы зерттеулердін нәтижесіне сүйене отырып, идиоэтникалык семантика терминін А.А. Айтмукшованын Ғурыптык фольклор лексикасы: идиоэтникалык семантика атты енбегінде колданыс тапканын көреміз. Зерттеуші идиоэтникалык семантика уғымын тілде сакталған этнолингвистикалык деректердін, калтарыста жаткан тілдік фактілердін сөйлеуі деп түсіндіре келіп, улттык немесе идиоэтникалык болмыс лексикалык бірліктер мен тілдік кубылыстардын танбалык ерекшелігі ретінде тілдін көптеген салаларын жан-жакты камтиды.
Идиоэтника мәселесі этнология, мәдениеттану, философия, психология, әдебиеттану, тіл білімі т.б. салаларда негізгі мәселелердін бірі. Казіргі лингвистикалык зерттеулердегі антропоцентристік бағыт тіл мен сөйлеудегі этномәдени ерекшелікті зерттеуге жана мүмкіндіктер ашып отыр. Осы орайда этнос туралы небір кунды дерек-мағлуматтармен толыктырып, мазмун, такырып аукымын кенейтіп, мән-мағынасын терендете түсетін тілдін дерек көздеріне ауыз әдебиетінін ішінде ғурыптык фольклор шығармалары жатады. Ауыз әдебиетінін өзге жанрлары тәрізді олар халыктын ерте заманғы турмыс-тіршілігінін куәсі, өмір айнасы болумен катар, таза көркемдік касиеті мен дүниетанымдык ерекшелігі турғысынан да ерекше бағалы. Әсіресе идиоэтникалык сипаты айкын және көрнекті кубылыстардын бірі - ғурыптык фольклор үлгілері. Ғурыптык фольклор лексикасынын идиоэтникалык семантикасын ашу - казак этнолингвистикасы мәселелерін шешудін, онын табиғатын ашудын бір манызды жолы деген тужырым жасайды. [ 15. 3] Олай болса, идиоэтника семантикасы бата-тілек дискурсынын табиғатына тән касиет болып табылады деуге негіз бар. Бата-тілек - казак халкынын ғасырдан ғасырға келе жаткан, урпактан урпакка мура болып жалғасын тапкан, улттык болмысымызды танытатын тілдік фактілер. Бата-тілекте сөз маржаны мен сөз кудіреті үйлесімділік тауып, онын нәтижесінен сенімділік пайда болады. Бата - алғыс айту, ак ниет, ак тілек білдіру. Ак бата - ултымыз үшін тендесі жок асыл сөз. Ал сөз - бүкіл адамзат тарихындағы кудіретті күші. Өзінін адал жаны, бүкіл рухы, өткен тарихы сөзге тығыз байланысты казак халкы ак батанын ізгі сөздеріне сүттей уйып, онын кудіретті күшіне шексіз сенеді. Жаксы бір істі колға алғанда өз максатына жету үшін Аллаһ Тағалаға жол іздеп, оны Жараткан Иеміздін руксатымен бастау үшін әуелі ниетін түзеп, бүкіл ойын, тілегін шарболаттай сығымдап, сөз аркылы бір арнаға куйып, Раббымыздан Ісімді онғара көр деп сурайды, баскаға тілек айтып, бата бергенде де онын кабыл болуын Аллаһ Тағаладан тілейді. Олай болса, тілек айту, бата беру - Аллаһ Тағалаға жол іздеудін, онымен байланысудын Ғаламдык күш-куралы, дүниетанымымыздын улттык бір жүйесі. Ак бата - казак халкы үшін - Ой, Ниет, Тілек, Істін жиынтығы, барлык наным-сенімнін бірлігі. Сол себепті, казак халкы көне - көк түрік заманынан казірге дейін өзінін барлык ізгі істерін ак тілекке толы ак батамен бастап келеді, келешекте де әр кадамын ак батамен аттайтын болады. Бата - негізінен, намаздын сонында кол жайып айтылатын дуға. Казак баталары сонын үлгісінде айтылатын бір түрі. Батанын кыскасы да, узыны да болады. Түрлері де әртүрлі. Мунын бәрі бата берушінін шешендігіне, акыл-ой, парасатынын дәрежесіне тығыз байланысты. Егерде сөздері асыл болса, ол ак ниетпен айтылса, кыска батанын да, узын батанын да кадір-касиеті, кудіретті күші бірдей. Тек онын кабыл болу - болмауы жалғыз ғана Ал-лаһ Тағалаға аян. Ак батанын берілуі тек жекелеген адамдарға ғана арналып коймайды, мәселен, жана туған нәрестеге, өмір жолын жана бастаған ул-кызға, жас отауға, алыс жолға шығушыларға, үлкен бір істі колға алушыларға, жорык-шеруге аттанушы сарбаз-сардарларға, түрлі жакылыктарға арнап жасалынған тойларға, аруактарға арналған аска, жауын тілеген тасаттыкка, жиналған егінге, садака, курбандыкка, конакасыға, күздік, соғымға сойылған малға, сойылған соғым басына, конакасына да беріледі. Көпшілік кауымға ортак куаныш сыйлайтын Наурызда Наурыз бата, ораза айында Жарапазан бата түрлері де бар. Олардын баска баталардан ерекшелігі сол бүкіл халыктын болмысынан, салтынан, дәстүрінен, тілінен хабар береді. Науырыз улыстын улы күні деп айтып жатамыз. Осыған байланысты бата -тілек сөздердін өзіндік ерекшеліктері болады. Мунда этнос болмысынын мәдени, рухани дүниесін бейнелейтін мағлуматы бар сөздер, осы күні көпшілікке түсінікті бола бермейтін сөздер колданылады. Олардын табиғатын ашу сол сөздердін пайда болуымен байланыстырылып, этнос тыныс тіршілігінін арғы кабатымен уштастырылады. Яғни улттык ренктегі лексиканын кырлары танылады.
Улттык ренктегі лексиканы зерттеген ғалым Т.В.Романова былай деп жазады: ... сөз тағдыры онын теренде жаткан уғымдары адамнын өмір сүрудегі өмірлік манызды устанымдарын айкындауға мүмкіндік береді [16. 113]. Осы айтылғандардын дәлелі ретінде Науырыз батада кездесетін идиоэтникалык колданыстарға бата, Кайракан Наурыз, Улыс, Тәнірі, т.б. сөздерін жаткызамыз.
Бата сөзінін идиоэтникалык семантикасы 1. Алғыс айту, ак ниет, жаксы тілек білдіру (он бата). 2. Діни. Мусылмандардын намазда, т.б. діни жораларда окитын дуғасы Ғалым С.Негимов Ак бата жинағынын алғы сөзінде: Бата уғымынын тек-төркініне барлау жасар болсак, Кураннын бірінші сүресінін аты фатихадан туындаған тәрізді. Мунда жаратушы мен онын елшісі Мухамедке мадак сөз айтылады, - дейді. Ал Марат Жауыс Бата беру мен дуға оку деген макаласында: Бата - арабтын фатаа - кайырма немесе кайыру деген сөзінен шыккан уғым, - дегенді айтады. КТТС-де бата сөзіне мынадай түсініктеме берілген: Бата. Зат. Діни. 1. Өлген адамға бағыштап, тамактын алды-артынан окылатын дуға, кураннын бірінші сүресінін аты. 2. Игі тілек, алғыс. Бул жанр казак-кырғызда ғана бата аталады. Калған тілдерде бул атауды кездестірмейміз, ал алғыс және карғыс атаулары жиі ушырасады. Мәселен, Дағыстан халыктарында, лезиндіктерде ахрар, кваргишлар, кумыктарда алгыш, къаргыш делінетін ежелгі магиялык поэзия жанры, әзірбайжан халкында алгыш және гаргыш деп аталатын ауыз әдебиетінін ежелгі ғурыптык фольклор жанры бар.[17. 4]
Улыс күні кәрі-жас Кушактасып көріскен. Жана ағыткан козыдай Жамырасып көріскен Шалдар бата беріскен (Наурыз жыры)
Улыс (ulus, ulys) страна, область, народ мағынасында V-VIII ғасырлардан белгілі. Улыс (п) ескі. ﺍﻮﻟﻮﺲ (улус). Әулет, ру, нәсіл (уст. потомство, род, происхождение) [АПС: 177]. Улыс - казіргі тува, алтай тілдерінде халык мағынасында жумсалады: монғолша улс - мемлекет, ел, үкімет, халык, адамдар, династия. Мысалы, Монғол улс - Монғолия. Бул тілде улыс ірі, ру, орда уғымында да колданылған. Көне түркі ескерткіштерінде халык деген сөздін орнына улыс сөзі колданылғанын байкаймыз. Орта Азия әдеби тілінде, бул шығармалар жөнінен жазылған сөздіктерде, Бабур-намада - бәрінде де улыс сөзі халык мағынасында колданылады. Навоидын парсы тілінде жазылған өлендеріне байланысты халык сөзін ол туралы сөздік жасаушылар улыс деп аударады. Демек, бул өте ерте кездерден бастап түркі-монғол тілдерінде халык мағынасында колданылып келген көне сөз [КТКЭС: 20].
Ғалым Т.Жанузак казак этнонимдерінін ҮІ-ҮІІІ ғ.ғ. ежелгі түркілер тілінін терминологиясымен уксас элементтері бар екендігін көрсетеді. Мысалы: ел др. тюрк. народ; журт др. тюрк. йурт страна, родина, улыс др. тюрк. ulus - ulus budun парн. народ. Сондай-ак ғалым көптеген казак этнонимдері курылымы мен семантикасы жағынан өзге де туыстас түркі тілдері мен монғол тіліндегі терминдерге жакын екендігін айтады. Мысалы, алт. согласие, союз, старомонг. народ, племя, новомонг. союз, согласие; тув. улус народ, люди; уйг. улус крупное племя; хак. улус народ; монг. улус народ; бурят улад народ, люди; калм. улс народ, государство; кырг. суйек, хак. сеок род; алт. соок род; каз. ру род; тат. урук, руг род; кырг. уруу, башк. ырыу род; як. уус род; алт. урен и морен, род, монг. уре род [ 18. 59]
Профессор Е.Жанпейісов өз енбегінде улыс сөзі Э.К.Пекарскийдін айтуынша, улуу және уус дейтін 2 түбірден туратынын айтады: улуу - большой, великий и уус - род [19. 30]. Біздін ойымызша, көне түркілік улыс тулғасынын ірі ру мағынасы халык мағынасына ауыскан. Сонда улыстын улы күні деген тіркес халыктын улы күні дегенді білдіреді. Себебі Наурыз мейрамы баска мерекелерге карағанда тым карапайым әрі табиғилығымен ерекшеленеді. Олай дейтініміз, осы мерекеге жас, жыныс, әлеуметтік ерекшеліктеріне бөлінбей, бүкіл кауым тегіс катысады. Міне, сондыктан да Наурыз мерекесі Улыстын улы күні, Улы мереке атанған.
Наурыз батасынын халык арасында осы кезенге дейін калыптаскан үлгілері де мол. Мысалы: Шалдар бата беріскен: Сактай гөр, - деп терістен. Кел, таза бак, келдесіп, Ием, тілек бер! десіп, Көш, Кайракан, көш! десіп, - деп келетін өленде халык үшін ерекше мереке саналатын бул күндегі әдет-ғурыптар айкын көрінеді. Осындағы Кайракан - зулымдык пен жаманшылык иесі. Бул күндері архаизмге айналып, тілдік колданыстан шығып калған кайракан (кейде кайраған деп жазылады) атауы тек турмыс-салт жырларында кездеседі. Түркі халыктарынын бір бутағы тыва (тува) тілінде сакта, кудай! деген тіркес өршээ, хайырахан! деп айтылады екен. Буған карап, ертеде ежелгі түркілер табынған кудіреттін бір аты кайракан болған деп кисын айтуға болады. Әсілі, кейін кабылданған ислам діні біздін бабаларымызға онын атын умыттырған, немесе кайраканды казактарға кубыжык кылып көрсетсе керек. Десек те, кайракан атауынын көмескі бір нускасы казак тілінде жиі айтылатын кайран одағайынан бой көрсетеді: кайракан - кайраған - кайран. Кайракан сөзін В.Радлов Сібір түркілерінде (алтайлыктарда, тувалыктарда, телеуіттерде т.б.) жараткан иенін кастерлі аты, жебеуші періште деген мағынаны білдіреді дейді [РСл ІІ: 22]. Осы аныктаманы Л.Будагов те береді. Сөйтіп, тау-тас сиякты табиғат күштерінін иесінін атауы ретінде, яғни табынатын, сыйынатын, коркатын тәнірлердін аты катарында кайракан кайраған сөзі ертедегі казактардын да, дәлірек айтсак, казактарды кураған ру-тайпалардын да тілінде жумсалған деген тужырымға келуге болады, - дейді академик Р.Сыздык Л.Будагов өзінін сөздігінде кайракан сөзіне мынадай аныктама береді: монг. хайрханъ - почтительное название божества, духовъ, идоловъ, чтимыхъ какъ божество горъ и т. п. [БСл: 415]. Бул туралы М.Әуезов былай дейді: ...Мунда баяғы заманда, Улыстын улы күні калын елдін жана тілек тілейтіні көрінеді. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика
Бата туралы түсінік
Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика туралы
Көк сөзінің семантикалық қызметі
Ақ тілеудің белгісі – бата
Наурыз сөзінің этимологиялық негіздері
Топонимдердегі түр-түс атауларының семантикасы
Ант сөзінің семантикалық өрісі
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы
Батыр сөзінің шығу тарихы
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь