Темірбек Қараұлы Жүргеновтың өмірі мен қоғамдық - саяси қызметін зерттеу


Жұмыс түрі:  Диссертация
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 56 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Зерттеу нысаны. Темірбек Қараұлы Жүргеновтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметін зерттеу. Темірбек Қараұлы Жүргенов туралы хронологиялық тұрғыдан 1935 жылдан бүгінге дейін көптеген мақала жазылып, естелік кітаптарда айтылды, ғылыми монографияларда атап өтілді және ол туралы бірнеше ғылыми еңбек жарыққа шықты. Бұл орайдағы тізім қайраткердің көзі тірісінде жарық көрген мақаладан басталады да ұзақ үзілістен кейін, 1959 жылдан бастап қана одан әрі жалғасады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың мақсаты Темірбек Жүргеновтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметін, оның қазақ тарихындағы алатын орны мен рөлін жарыққа шыққан деректік материалдар, зерттеулер негізінде, жаңа көзқарастар тұрғысында көрсету.
Осы мақсатқа жету үшін біздер алдымызға төмендегідей міндеттер қойдық:
- Т.Қ.Жүргеновтың өскен ортасы мен қоғамдық саяси көзқарасының қалыптасуын зерттеу;
- Т.Қ.Жүргеновтың өмірі мен шығармашылық қызметін саралау;
- Т.Қ.Жүргенов және мәдениет пен білім беру саласына қосқан үлесін қарастыру;
- Т.Қ.Жүргеновтың мұрасын зерделеу және ол туралы естеліктерді қарастыру.
Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері. Зерттеудің мерзімдік ауқымы- Темірбек Жүргеновтың туып-өскен ортасын баяндаудан бастап, 3 тамыз ж." халық жауы " РСФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабы, 10-11-бабы-
пункттер бойынша ату деп шешім шығарады.
Жұмыста оның өмірі мен қоғамдық-саяси қызметіне арналған еңбектерді талдау барысында Темірбек Жүргеновке дейінгі және ол қайтыс болғаннан кейінгі кезеңдердегі тарихи зерттеулер қолданысқа түскенмен зерттеудің хронологиялық ауқымын кеңейте қоймайды.
Тақырыптың ғылыми зерттелу деңгейі..
КСРО-ның Жоғарғы Сотының Әскери алқасының 1957 жылғы 18 сәуірдегі шешімімен белгіленген жаза қолданылды.
Жүргенов өмірінің деректері туралы әріптестері мақала-естеліктер жаза бастайды. Әсіресе Т.Жүргенов тұлғасына бірнеше дүркін оралып, оның республика мәдениетін дамытуына қосқан үлесіне жоғары баға берген академик Р.Сүлейменов[41, 5 б]. Ал, ғалым Ш.Тастанов Т. Жүргеновтың 1916 жыл көтерілісін алғаш зерттеушілердің бірі болғанын атап өтеді[2, 6 б]. Осы кезеңде қайраткер қызметіне баспасөз тарихын зерттеушілер назар аудара бастады. Қоғамдық өмірдегі жаңару, демократия дәуірінде қайраткердің өмірі мен қызметіне жаңаша көзқараста қараудың басы - тарихшылар А.Сармурзин мен В.Януловтың мақаласынан көрініс табады[1, 3 б]. Ал бұдан кейінгі жарияланымдарда Жүргеновтың толық та шынайы бейнесі жасалынып, деректер ашық та, нақты көрсетіле бастады. Профессор Т.Қожекеевтың деректер негізінде Т.Жүргеновтың Еңбекші қазақ газетін алғаш шығарушылардың бірі болғаны дәлелденді[1,4 б].
Журналист зерттеуші Т.Дайрабаев жаңа деректерге бай бірқатар мақалалар жариялап, солардың негізінде Т. Жүргенов туралы арнайы ой толғамдар кітапшасын (Тұғыры биік тұлға) 1998ж шығарды[1, 8 б]. Сонымен бірге қоғам қайраткері Е.Арынның Егемен Қазақстан газетіне (Жүргенов нарком боп жүргенде) 1998ж 18 қараша жазған мақаласы қайраткер еңбегінің әділет тұғырына қонуына қосылған үлес болды[5, 7]. Осы кезеңде Т. Жүргеновтың мәдени-ұйымдастырушылық қызметі алғаш рет ғылыми диссертациялық деңгейде зерттеле бастады. Т.Жүргенов туралы алғашқы көркем шығармалар да жазыла бастады, олардың арасында ақындар Ж.Қашқыновтың Темеш-Дәмеш, С.Сатановтың Нарком Жүргенов дастанын[1, 5 б], жергілікті ақындар Ж.Сарбалаев, С.Есмаханов, М.Аяпов өлеңдерін айтуға болады[1, 6 б]. Осылайша Жүргеновтанудың аясы бірте-бірте кеңейіп келеді.
Қайраткер-қаламгердің жазушылық, әдеби сыншылық, ғылыми-зерттеушілік және публицистік мұрасын тығыз бірлікте қарастырып, шығармаларын тақырыптық, жанарлық, тілдік-стильдік тұрғыдан ой елегінен өткізу;Жүргеновтанудың преспективалық бағыттарын белгілеу болды.
Осы мақсатта 1999 жылы Т. Жүргенов мұрасын зерттеуші Б.Иманғалиев Темірбек Жүргеновтың әдеби-публицистикалық мұрасы тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады[4, 5 б], ал 2001 ж. ол Т. Жүргенов. Таңдамалы. Избранное (17,3 б.т) кітабын құрастырды[41], ал 2012 ж. Темірбек Жүргенов (27,3 б.т) атты ғылыми -монографиялық еңбегін жарыққа шығарды[4, 7 б].
2009 ж. С.Ұзақбаева мен А.Садықованың Служение родному народу кітабы жарық көрді[41, 7 б]. А.Садықова Т.Жүргеновтың педагогикалық қызметінен диссертация қорғады[41]. Осы зерттеулер барысында қайраткерді бірыңғай мемлекеттік және қоғамдық-саяси қызмет тұрғысынан келіп қарастыратын бұрынғы біржақты көзқарас аясында қалып қоймай, оның саясаткерлігін ескере отырып, өзі өмір сүрген кезеңнің әдеби, мәдени, тарихи процестері тұрғысынан қарауға талпыныс жасалынды. Сонымен бірге жұмыс әдеби-ғұмырнамалық зерттеулер қатарын толықтыра отырып, қазақ әдебиеті тарихын жаңаша бажайлау тарапында жүргізіліп келе жатқан жүйелі жұмыстың құрамдас бөлігі ретінде орындалды. Т. Жүргеновтың әртүрлі мерзімді басылымдарда жарық көрген әдеби, әдеби сын және публицистикалық шығармаларын жүйелі тізімі алғаш рет жасалынды[6, 9 б].
Кең көлемде фактілік материалдар жинап, оларды талдап, жүйеге түсіріп, бұлардың бірқатарын ғылыми айналымға алғаш рет ендірді. Жоғарыда келтірілген мақсат міндетті жүзеге асыру барысында Қазақ мұңы, Ұшқын, Еңбекші қазақ, Еңбекшіл қазақ, Социалды Қазақстан, Правда Востока, Правда, Известия, Казахстанская правда, Қазақ әдебиеті газеттерінде және Қызыл Қазақстан журналында жарияланған Т.Жүргеновтың әдеби шығармалары мен әдеби сын мақалалары, баяндамалары, ғылыми кітаптары, публицистік мақалалары жинастырылды.
Зерттеу жұмысының деректік негізінҚарағанды қаласы кітапханалары материалдарықұрайды.Бұл материалдардан басқа Т. Жүргеновтың 1920-1937 жылдар аралығын қамтитын ғылыми еңбектері, сонымен қатар оның қоғам өмірінің өзекті мәселелеріне арналған мерзімді басылым беттерінде жарияланған бірқатар мақалалары жұмыстың құнды дерек көзі саналады. Сонымен қатар Т. Жүргенов жөнінде түрлі жинақтарда жарияланған деректер мен мәліметтер мерзімді басылымдар ақпараттарын пайдаландық.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі. Тақырыпты зерттеу барысында объективтілік принцип басшылыққа алынды. Автор бұл ретте жинақтау, талдау, қорыту, салыстырмалы түрде қарастыру, сипаттау тәсілдерін қолданды.
Жұмыстың методологиялық желісі тарихи принцип пен объективті принцип болып табылады. Яғни, қолдағы бар деректерге сүйене отырып, құжаттарға талдау жасау арқылы ғалымның шығармаларындағы көтерілген мәселелер төңірегінде тек қана жаңа шындық көзқарас арқылы саралау болу қажет. Жұмысты жазу барысында тарихтағы хронологиялық кезеңдерді нақты уақыт шеңберінде көрсету; бұрынғы бұрмаланған фактілерге жол бермеу, тарихтағы жеке тұлғаның бейнесін нақты, дәйекті объективті маңызын аша білу тәсілдерін қолдандық. Сонымен бірге салыстыру, талдау, сипаттау әдістері қолданылды.
Қазақ тілі, мәдениеті қайраткерінің түсініктілігі, тазалық туралы ой, әсіресе терминологияға қатысты пікірлер әлі де маңызды емес. Жүргенов тілді пайдаланушыларды, әсіресе зиялы қоғамды қазақ әдеби тілінің түсініксіздігінен ескертті. "Қазақ тіліндегі терминология мәселелері"," Қазақ әдеби тіліндегі жағымсыз жағдайлар " атты баяндамаларында ол 20-шы жылдары Қазақстан Президенті болып сайланғанын атап өтті.Ол Байтұрсыновтың басшылығымен терминді құрудың ғылыми принциптерінен тартынбауды ұсынды. қазақ түпнұсқа сөздері мен ұғымдарын құрудың метаморфирлеу, морфологиялық және синтаксистік тәсілдерін жалғастыру, сондай-ақ аударылуы мүмкін емес, қазақ маңызы жоқ халықаралық атауларды өзгертпей алу. Т. Жүргеновтың туған тіліне деген махаббаты мен қамқорлығы-белгілі композитор Е. Брусиловский өзінің "дүйім дульдер"мемуарлық кітабы туралы айтады. Т. Жүргенов 30-шы жылдардың басында әдеби сыни мақалаларды жазуға, соның ішінде театр сынына үлкен көңіл бөлді. Бұл алаңда Б. Майлиннің "шұбат" пьесасының бірінші қойылымына арналған "Ушуга"(Казахстанская правда, 1934, 21 маусым) рецензиясын атап өткен жөн. Автордың пікірінше, әдебиетте перламутрлік, конструктивтік, үрмелі, кесек сияқты шусыз бейнелер қажет емес. Халық ағарту комиссары екі тілде жазған алғашқы қайраткерлердің бірі болды. Ол қазақ жазушысының мәдениеті, білімі, мәдениеті мен еңбегінің негізі болып қана қоймай, сонымен қатар көп талқылаған тіл туралы сөздерін бей-жай қалдырмады, ең бастысы, практикалық басшылық саласына аударған.

Зерттеу жұмысының практикалық маңызы және жаңалығы. Аталған тақырыпқа қатысты бұрын қарастырылмаған көкейтесті проблемалармен байлансты жұмыста жаңа идеялар мен тарихи фактілерге негізделген қорытындылар жасалған.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.

1 Т.Қ.Жүргеновтың өскен ортасы мен қоғамдық саяси көзқарасының қалыптасуы

1.1 Т.Қ.Жүргеновтың өмірі мен шығармашылық қызметі

ХХ ғасырдың басында қазақ еліне еңбек еткен тұғыры биік тұлғалардың бірі Темірбек Жүргенов. Біздің ойымызша, ол адамды әрбір қазақтың азаматы білуге тиіс. Өмір тарихына шолып өтсек, Темірбек Қараұлы Жүргенов 1898 жылы қарашада, қазіргі Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Жаңаталап ауылындағы Жүргеннің қыстауы деген жерде дүниеге келді. Бір деректер бойынша Темірбек Жүргенов 1898 жылы қараша айында қазіргі Ақтөбе облысы Ырғыз ауданының Басықара қопасында көшпелі Сыр бойының қазақ байы Қуаң ауылында туған. Темірбек Жүргенов дүниеге келген уакытта Қызылорда облысы әлі болмаған, сондықтан біздің пайымдауымыз бойынша ол үлкен қате емес. Әкесі Қара да, атасы Қуан да жылқы айдаған дәулетті әулеттен еді. Әкесінің нақты есімі-Сырлыбай Жүргенұлы 1858 жылы Қаракөл Қуаңдария болыстығында жарық көрді. Кейбір мәліметтер бойынша, әкесі еліне сыйлы болғандықтан, бірнеше жыл өз аймағында болыстыққа сайланған. Шешесі Жәніш пен абыз ақсақалдар кішкентай Темірбекті Темірше деп жас кезінде еркелететін. Нақтылап айтсақ, Темірбек Жүргенов 1925 жылы Ташкентте қол қойылған өмірбаянын оқып, Қазалы уезінде дүниеге келген. Темірбек Жүргенов, ауылдың басқа балалары сияқты, алдымен Мулла Мұхамбетжан сабақ берді. Соңында ол шығыс тілі білгірлерінің, белгілі ақын Тұрмағамбет Ізтілеуовтың, шығыс әдебиеті классиктерінің шығармалары туралы әңгімеледі. Он жасында әкесі Қара сәбиге орыс хат жазды,содан кейін екі сыныпты орыс - қазақ" Аламесек"сауда мектебіне" Жаңабазар " сауда-ойын-сауық орталығына түсті. Бұл ретте алаң үлкен орталық болып табылады. Сондай-ақ, Ислам, мұсылман әлемі, және сияқты түсінген жөн. Сонымен қатар, сол ауылда бірнеше басқа балалар оқиды, бірақ қиындықтарды жеңе алмай, Нұржан Құдырықов, Қарағұлов Пирназаров, Кребай Досов Қайдас ауылын тартады [1,53].
Ал, Темірбек Жүргенов болса ізденген үстіне іздене түсіп, оқуға шындап беріледі. Мұнда ол демократиялық көзқарастағы мұғалім, туыс Омар Самаевтан білім алады. Бастауыш мектепті үздік бағамен бітірген Темірбек Перовскідегі(Қызылорда) орыс тілінде оқытатын училищеге түседі. Ол училищеде оқып жүргенде қазақ жастарының басын қосып әртүрлі жиындарға қатысып, ұйымдастырушылық қабілетімен таныла бастайды[2,159 б].
Осы кезден, яғни,1913 жылдан бастап шәкірт Крылов, Некрасов шығармаларын қазақ тіліне аударуды да қолға алады. Ұлы сатириктерге еліктеп жазған алғашқы Переводчиктің қиялы деген сатиралық өлеңі сол кездегі оқушы қауымның назарын аударады. Перовскідегі училище мұғалімдерінің ішінде прогрессивтік бағытта болған Баубек Есенов, М.Широковтерден тәлім-тәрбие алып, солардың ықпалында жүреді.Анда - санда ауылына салт атпен барып тұратын. Қара ауылы жаз жайлауы Жабасақ, Сулыкөл болса, қыс қыстауы Сыр бойындағы Көқшоқы, Құттыбай құмдары мен Іздібай көлі бойында отыратын.Әкесі осы оқуың жетеді дегеніне қарамастан Темірбек Жүргенов оқу іздеп сапарға шығады[3,220 б].
1917 жылы Уфадағы жер өлшегіштердің училищесіне түсті, бірақ оны төңкерістің үрейінен аяқтай алмады. 1937 жылдың сәуірінде жазылған өзінің өмірбаянында 1918 жылдан бастап жер өлшеу училищесінен кейін Кеңес органында тікелей жұмыс істей бастағанын мәлімдейді.
Осылайша," Ырғыз " уезінде белгілі революционер Абдрахман Айтиевпен, ал Торғай қаласында-азамат, аға қайраткер Әліби Жангілдинмен танысып, пікір алмасты және олардың көмекшілерінің бірі болып табылады. Мүмкін, өз жылдарының қолынан жақын тұрған өткір Әлекең. Осы кезеңде Темірбек Жүргенов Торғай облысындағы кеңестердің бірінші съезін шақыру жөніндегі ұйымдастыру бюросының мүшесі және жауапты хатшысы қызметін атқарады.
Ал 1918 жылдың күзінде Алаш Орда мен ақбандардың қалдықтарына қарсы күреске қатысты. Бұл туралы тікелей әскери Әлібидің тапсырмасынан", - дейді Әміржан Сыдықов.
Оның айтуынша, ағасы Нұржан Құдыров туралы айтып берді. 1918 жылы Ырғыз және Торғай есімімен байланысты Алашорда билеушісі болған.
Темірбек Уфа-дан ауылға келді."Бұл армия уақытша билік, бәлкім, сұратылған машина", - көрдім жіп түйе[4, с. 60].
Іс жүзінде бұл әскер Уақытша үкіметтің комиссары туре Әбілд Теміровке тиесілі. Жауынгерлер ай-шай жоқ атпен жүрді. "Уақытша билікке көмек жоқ, төмендегілерді байланыстырыңыз". Екі күн бойы, салт атты келгенде, біз түйеге бардық, содан кейін ғана босаттық.Бірақ, оны естігенде, комиссар Әбілда Торе қара ауылына 350 түйе төледі. Ұйымдастырылған ауыл балаларына қарсы, түйесі жоқ 350 қара мал.1918 жылдың қазан айында Ырғыз уезінде Кеңес өкіметі қайта орнады. Қалпына келтіру жұмыстарының басталуы-мұғалім Бәмен Алманов, Иван Федорович Киселев және Темірбек Жүргеновтің жанында. Жәніш аналық мейірімін төгіп, ұлын алысқа ұшыруды армандайтын, заңғар биікте қырандай қалықтап, халқының қамын ойлайтын ақыл-парасатты ардақты азамат болып өссе деп қиялдайтын. Ал ақылгөй ақсақалдар болса әкесі Қараға: Осы балаңды байқаймысың, көзінде от, тілінде шоқ бар. Нағыз жауға да, дауға да дес бермейтіннің өзі болар өсе келе, деп, сүйсіне әңгімелеп отыратын. Әке балаға сыншы демекші, ол да Темірбектен үлкен үміт күтті. Осындай тәрбие ортасында Темірбек Жүргенов өз кезеңінде терең білім алып, дәстүрлі халық қоғамында тәрбиеледі, ұлттық психологияны, музыканы және сөйлеу мәдениетін тәрбиеледі, ана кеудесіне, атаның қанына әкелді. Жас мұғалімдер Темірбек тарапынан да жол тапты. Олардың ішінде екі адам-өлкеге танымал ақын-ағартушы Тұрмағанбет Ізтілеуұлы және Түркістан мұғалімдер семинариясының түлегі, орыс-қазақ және қазақ-орыс сөздігінің авторы, орыс - қазақ мектеп-Аламесек, сондай-ақ "Қырғызстандағы физикалық және ақыл - ой тәрбиесі", "орыс-қырғыз әңгімелері" - Досмұхаммед Букин. Бірінші мұғалімнің кінәсінің әсерінен жас Темірбек бірнеше шығыс тілдерін меңгеріп, шығыс мәдениетінің жауһарларымен танысты, соңғы оқытушылардың көмегімен еуропалық мәдениетті, әдебиетті, тілді, осы қоғамдағы алдыңғы қатарлы революциялық идеяларды терең меңгерген. Жалдыбаев Абуғали[1,112]. Темірбек Жүргенов 1898 жылы қараша айында Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Басықарақопа ауылында дүниеге келген(Жабасақ ауданы).
Әкесі Қара байсалды, байыпты, мал шаруашылығын кәсіп еткен, дәулетті болған. Анасы Жәніш уй шаруашылығымен айналысты. Бала Темірбек жасы келгесін әкесіне оқуға, білім алуға барғысы келетінін білдіреді. Бұған қуанған әкесі: Жауынмен жер көгерер, батамен ер көгегер деген халық мақалы бар. Көрші Аққұм ауылында көрген - білгені көп, тәжірибелі, парасатты, атақты болыс Самырат Алматұлы тұрады. Оқуға сол кісінің батасын алып, аттанғаның жөн дейді. Самырат оң қолын төбеме қойып: Балам денсаулығын арымасың оқуың оңды білімің жетік болып, биікке көкке көтеріл. Ісің озық, абыройлы болсын. Көп жаса. Алла осы ақ ниет, ақ тілегімді қабыл еткей - деп көрсеткен[1,79 б].
Білім берудің оқу-талабы оң және танымал әдеби сауаттылыққа тәрбиелеген бояу, шайыр Тұрмағамбет Ізтілеуова дәрістерімен Шахнаманы парсы тілінен ашты. Бастауыш мектепті бітіріп, Ақмешіт училищесінде оқыды.
Т.Жүргенов 1909-1917 жылдары орыс қазақ бастауыш мектебінде Перовскіде (Қызылорда) орыс-қазақ училищесінде оқуды бітірді. 1917 жылы Уфадағы жер өлшеу училищесіне оқуға түсті. Осы уақытта ақпан және қазан төнкерілісі болып қоғамда көп деген саяси өзгерістер басталып жатты. Ноғай ағасы Уфада қайтыс болды, онда 1918 жылы оба індеті кезінде Темірбекпен бірге болды. Жастығына қарамай Т. Жүргенов 1918 жылы Орынборда шығатын Қазақ мұңы газетінің жауапты хатшысы қызметің атқарды. Әліби Жангелдиннің басшылығымен Торғай облысынла Советтердің бірінші съезін өткізуге көмек берді. Ырғыз уезінде Совет өкіметін орнату жолындағы күрестерге қатысушы.1918 жылы қазан айында құрылған алғашқы уездік комсомол ұйымына мүше болып кейін сол ұйымның хатшысы болды.1919-1920 жылдары Ырғыз уезінің Кенжеғара болысы мен уездік революциялық комитеттерінің және жұмысшы, шаруа, солдаттар депутаттарының уездік Советінің атқару комитетінің төрағасы. 1920 жылы большевиктер партиясына өтеді[5, 204 б].
Т.Жүргенов 1920 жылдың 4-12 қазанында Қазақстан Советтерінің бірінші съезін Орынборда өткізуді дайындау және шақыру жұмыстарын ұйымдастыру бюросының хатшысы болды. Осы съезде Қазақ автономиялы республикасы құрылғандығын жариялауға қатысты. Жастайынан өзін шығармашылығық еңбектерімен де таныта бастады. 1920-шы жылдары Темірбек Жүргеновтің Бастық алдындағы тілмаш 1920), Генуя конференциясы (Европа басты мемлекет қайраткерлерінің бас қосуы) (1921), Меруерт (1924), Терме 1924) деген және т.б шығармалары жарияланды.
Училищені бітіріп1918-21 жылдары Торғай, Ырғыз, Ақмешіт өңірлерінде түрлі кеңес қызметтерін атқарды, компартия қатарына өтіп, Қазақ мұңы газетінің жауапты хатшысы болды[1,90 б]. 929 жылы Тәжік АССР қаржы наркомының міндетін атқарды, ал қазір-министр. 3-4 жыл қатарынан Түркістан Республикасындағы Қазақ АССР-ның өкілетті өкілі, содан кейін өзбек АССР-ның өкілі болып жұмыс істеді, соңғы курста Қазақ педагогикалық институтының ректоры қызметін басқарды. Қазақстан мен Түркістанның орталық атқарушы комитетінің мүшесі болып сайланды,сол кезде облыстық, республикалық, өңірлік мәслихаттардың және пленумдардың делегаты болып сайланды. ОЛ статистикалық, демографиялық зерттеулермен, Тарихи ғылымдарға, Саяси экономикаға, құқыққа қатысты. Бұл кезеңнің басты мәселесі-Орта Азия мен Қазақстанның ұлттық-мемлекеттік шекарасын делимитациялау. Қала Қазақстанның оңтүстік өңірін кеңейтіп, ұлттық тұтастығына жалпақ қазағының бір шатырдың астында бірігуіне ықпал етеді, жас талапкер, студент-Елші Темірбек Жүргеновке өз үлесін қосуда. Темірбек Жүргенов-Қазақстандағы мәдениет озық үлгідегі бас революцияның жетекшісі, дарынды, дана мемлекет қайраткері.Қазақстан жерін әкімшілік-шаруашылық аудандастыруға қатысты, дипломдық жұмыс жоғары бағаланып, жеке кітаппен басылып шықты. Білімі мен талабы бойынша университет мемлекеттік құқық бойынша оқытушылық және ғылыми лауазымын қалдырды. 1918 жылы коммунистік жастар клубы ашылады.Ырғызда болған кезеңде жастар ұйымдарын құруға қатысады. Қазақстан (Қырғыз) Комсомол өлкетану бюросында жарияланған өз есебінде ол №33 қала маңында Ырғызда комсомол ұясын ашқан. Осы жұмыстың арқасында Ырғыз уезінің қиын жастары және басқалар.Жүргеновты бүкіл қазақстандық жастар одағының бірінші конференциясына делегат етіп сайлайды.1923 жылы ол В. И. П. Орта Азия университетінің экономикалық факультетін бітірген. Ленин 1927 жылы үздік бітірді.
Оның өмірі 1918 жылдан бастап шиеленіскен, мол, сол уақытта төңкеріспен, сыныптық күреспен тығыз байланысты. Оқу кезінде ол "Орта Азия республикаларында тұратын қазақ халқының күйлері" тарихи - этнографиялық очерк жариялайды.1921-1923 жж.т. Орынборда оқыған кезде Жүргенов қазақ халқының әні мен музыкасын оқыған Александр Викторович Затаевичпен танысады. А. В. Затаевич 1925 жылы шыққан" қазақ халқының 1000 әні "кітабындағы түсініктерде:" т. Өкінішке орай, Мен көп тырысқаныма қарамастан, бұл адамның өз Отанында ежелгі ән өнеріндегі хабардарлығын толық қалпына келтіре алмады",-деп жазады url. 929 жылы Тәжік АССР қаржы наркомының міндетін атқарды, ал қазір-министр. 3-4 жыл қатарынан Түркістан Республикасындағы Қазақ АССР-ның өкілетті өкілі, содан кейін өзбек АССР-ның өкілі болып жұмыс істеді, соңғы курста Қазақ педагогикалық институтының ректоры қызметін басқарды. Қазақстан мен Түркістанның орталық атқарушы комитетінің мүшесі болып сайланды,сол кезде облыстық, республикалық, өңірлік мәслихаттардың және пленумдардың делегаты болып сайланды. ОЛ статистикалық, демографиялық зерттеулермен, Тарихи ғылымдарға, Саяси экономикаға, құқыққа қатысты. Бұл кезеңнің басты мәселесі-Орта Азия мен Қазақстанның ұлттық-мемлекеттік шекарасын делимитациялау. Қала Қазақстанның оңтүстік өңірін кеңейтіп, ұлттық тұтастығына жалпақ қазағының бір шатырдың астында бірігуіне ықпал етеді, жас талапкер, студент-Елші Темірбек Жүргеновке өз үлесін қосуда. Темірбек Жүргенов-Қазақстандағы мәдениет озық үлгідегі бас революцияның жетекшісі, дарынды, дана мемлекет қайраткері.Қазақстан жерін әкімшілік-шаруашылық аудандастыруға қатысты, дипломдық жұмыс жоғары бағаланып, жеке кітаппен басылып шықты. Білімі мен талабы бойынша университет мемлекеттік құқық бойынша оқытушылық және ғылыми лауазымын қалдырды. 1918 жылы коммунистік жастар клубы ашылады.Ырғызда болған кезеңде жастар ұйымдарын құруға қатысады. Қазақстан (Қырғыз) Комсомол өлкетану бюросында жарияланған өз есебінде ол №33 қала маңында Ырғызда комсомол ұясын ашқан. Осы жұмыстың арқасында Ырғыз уезінің қиын жастары және басқалар.Жүргеновты бүкіл қазақстандық жастар одағының бірінші конференциясына делегат етіп сайлайды.1923 жылы ол В. И. П. Орта Азия университетінің экономикалық факультетін бітірген. Ленин 1927 жылы үздік бітірді.
Оның өмірі 1918 жылдан бастап шиеленіскен, мол, сол уақытта төңкеріспен, сыныптық күреспен тығыз байланысты. Оқу кезінде ол "Орта Азия республикаларында тұратын қазақ халқының күйлері" тарихи - этнографиялық очерк жариялайды.1921-1923 жж.т. Орынборда оқыған кезде Жүргенов қазақ халқының әні мен музыкасын оқыған Александр Викторович Затаевичпен танысады. А. В. Затаевич 1925 жылы шыққан" қазақ халқының 1000 әні "кітабындағы түсініктерде:" т. Өкінішке орай, Мен көп тырысқаныма қарамастан, бұл адамның өз Отанында ежелгі ән өнеріндегі хабардарлығын толық қалпына келтіре алмады",-деп жазады url.
Темірбектің тағы бір маңызды қызметі-1926 жылы 29 қазанда ашылған бірінші Қазақ педагогикалық институтының ректоры(директоры) болу.Осы кезде Темірбек Орта Азия мемлекеттік университетінің соңғы курс студенті болды."Жұмыс жылы" (Жыл жұмысы) кітабында ол институттың ашылғандығы,алдағы міндеттер туралы егжей-тегжейлі баяндап берді.Қазақстандағы университет қажеттілігін, ол қандай құралдармен қамтамасыз етілетіндігін және қанша факультет болатынын болжайды.
Темірбек Жүргеновтің өз Отанына ешқандай көңіл бөлінбеуіне байланысты, әділ тазалық Қазақстандағы Ташкентте оқыған жағдайға байланысты айтылған Тұщы мәселелерді айғақтайды. Олардың бірі-1925 жылғы 14 қазандағы БКП(б) Орталық комитетінің атына Орта Азия мемлекетінен хат.Хатқа қол қойған-Өзбекстандағы қазақ өкілдігінің қызметкері Темірбек Жүргенов, тарихи материалдарды зерттеу бойынша оқытушы Ілияс Қабылов және студенттер Садықбек Сапарбаев, Саймасай Тәтібеков, А. Бимырзаевтар. Студент т. кезінде Қазақстан Республикасының Түркістан Республикасындағы Өкілдігімен жұмыс жасай отырып Жүргенов ұлты бойынша Орталық Азияның мәдениетаралық комиссиясына қатысады.Нәтижесінде" Орта Азия мен Қазақстанның ұлттық - аумақтық бөлінісі"еңбегі туады. Еңбек Түркістан республикасының жерлерін бөлуге үлкен үлес қосты[8, 164 б.].
БКП(б) Орталық Комитетінің Орталық Азия бюросы Темірбек Қараұлы Жүргеновты 1929 жылы Тәжік Республикасына қаржы комиссары етіп тағайындады, содан кейін Ташкентке шақырылды, ал өзбек халық ағарту комиссары үш жыл бойы шақырылды.Осы уақытта Өзбекстанда мәдени революция үшін күрес тек қана жетті. 1933 жылы Ташкентте "мектеп кемшіліктері үшін күрес" кітабы жарық көрді.

+
П. 1.2.Алматы қаласы Мәдениет және

1933 жылы туған Жүргенов Қазақстанға шақырылып, халық ағарту комиссарына тағайындалды, ол Қазақстандағы білім беру және мәдени орындарды ұйымдастыруға кіріседі. 1934 жылы Қазақ университеті, тау-кен металлургия институты, Қазақ журналистика институты ашылады. 1935 жылы" Мәдени революция" қайраткерлерінің Алматы бірінші съезі ағарту халық комиссарының" мәдени жұмыстың шұғыл міндеттеріне " арналған.Жүргенов баяндама жасайды.1936 жылы Мәскеуде Темірбек ұйымдастырған қазақ өнері мен мәдениетінің он күндік табысы өтті.
Осы жылдары т. Жүргенов баспа беттерінде көптеген зерттеулер, публицистикалық мақалалар жариялады. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс тақырыбына ерекше назар аударылды. Еңбекқор, еңбекқор жастардың алдында ғылымға жол ашылды. Қазақ, орыс, өзбек, тәжік тілдерін еркін меңгерген, ол үлкен реформа - мәдени революцияны іске асыруға кірісті: жүздеген мектеп ашты, оқулықтар шығаруға бастамашылық жасады, өзбек циркі ұйымдастырды... Түркістан өңірінің дамуына үлкен үлес қосқан. 1933 жылы Қазақ АССР Халық ағарту комиссары қызметіне тағайындалды. 1933 жыл: Қазақ қыздай Қыран Ф. Голощекиннің орнына Мурзажан-л. Мирзоян қазақ халқының бірінші хатшысы болды. Аштықтан кейін өмір сүре бастаған, тозған, босатылған адамдарды жинау оңай болған жоқ. "Мектепке жол" акциясы аясында № 20 лицей-мектебінде "Мектепке жол"қайырымдылық акциясы өтті. Бұл Жүргеновке әкелуі мүмкін іс еді. 1920 жылдан қазіргі уақытқа дейін еліміздің ағарту, білім беру, мәдениет саласында 29 нашақор басқарды. Осыған байланысты, олардың ешқайсысы аман қалған жоқ, қуғын-сүргіннің құрбаны болған алғашқы 11 адам-бұл күнә. Осылайша, егер Сталиндік тоталитаризм қалыптасқан қара тізімді санамаса, онда түсінде аркалар деп аталатын еді.:
1. Ахмет Байтұрсынов 1920-1922 жж. комиссар
2. Аспандияр Кенжин 1922 ж
3. Нұғман Зәлиев 1922-1925 жж.
4. Смағұл Садуақасов 1925-1927 жж.
5. Кәрім Тоқтабаев 1927-1930 жж.
6. Ораз Жандосов 1930 ж
7. Нұғман Манаев 1930 ж
8. Сейітқали Меңдешов 1930-1933 жж.
9. Темірбек Жүргенов 1933-1937 жж.
10. Біржан Манкин 1937 жж.
11. Хансұлтан Сүйіншалин 1937-1938 жж[9,6-11].
Темір Нарком: әрине, халық ағарту комиссариатының алдына қойған қызметі мен міндеттері өте күрделі. Мұның барлығы бір үлкен зерттеу еңбегінің жүгі. Сондықтан біз және т.б. Жүргенов жасаған кейбір іргелі-іргелі, кесек істерді атап өткіміз келеді. Қариялар айтқандай, Т. Жүргеновты осы лауазымға тағайындаған кезде Л. К Мирзоянға үш жағдай болды: 1-бай балаға көз жеткізбеу, 2-өкілеттік беру, бюро сайлауы; 3-қаражат бөлу, Шығыс билігінен шығару [1,113 Б.].
Қазақ АССР-1933-1937 жылдары ҚазКСР Халық ағарту комиссары. қиын кезеңдерде қызмет көрсету абыроймен және абыроймен, әдебиет пен ұлт мәдениеті, ғылым мен білімді дамыту азамат, айтпақшы, американдықтар. Астана қаласының белгілі өнер қайраткері Жандарбеков: "біз оны қазақ театрының атасы ретінде білеміз" [2, б.10].
Темірбек Өмірбайдың Қараұлының ғылымының жанында, зерттеуші болар еді. Бірақ, осы қуатты күштің соңында ол түпкілікті құлдырауға уақыт бермегеніне қарамастан, ол өз өмірінің соңына дейін тастарда басылған сөздің үнсіздігіне сенген жоқ. Бұл тұрғыда ол сөз өнері мен өнерін тамаша және 20 жыл бойы біріктірді. Екіжақты аударма іске асырылған.Байтурсынов, М. Дулатов, С. Сәдуақасов, С. Қожановтар құрылған. 30-шы жылдардың басында Голощекин террористінен кейін, ұлттық мәдениетке еніп, Алматыда 18 мектеп салып, алғашқы ұлттық опера өнерін құрды.
Т. Жүргеновтің сүйікті әйелі-қазақтың ерекше тұлғасы, алаш қайраткерлерінің бірі, Кеңес өкіметінің халық комиссарының төрағасы В. И. П. Ленинмен кездесуде, бірінші математика-профессор Әлімхан Ермеков Дәмеш Ермековтың туған әпкесі дәрігер болған. Егер интернет желісіне қарайтын болсақ, онда Дәмеш Ермекова Кіші әпкесі емес, Әлімхан Ермековтың туған қызы ретінде берілді. Біздің ойымызша, бұл жазылған ақпарат сәйкес келмейді, себебі Әлімхан Ермеков 1891 жылы туған, ал Дәмеш Ермекова 1927 жылы Жүргенов отбасын құрды, сондай-ақ анасы Ермекова Дәмеш Ә. Ермековтың қызы емес, Кіші ағасы болғанын білеміз. Т. Жүргеновтың күйеуі қайтыс болды.
Т. атап айтқанда, ол өткен жылы Әйтеке би ауданы әкімінің жанынан сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі кеңес құрылғанын, ол партиялық, кәсіподақ комитеттерін, ауылдық кеңестерді, содан кейін ауылдық округ әкімін басқарғанын атап өтті. Бірақ қолжазба оқып, қолдарын жоғалтты. Осылайша, Т. Жүргенов терең білімі бар, табандылық танытпайтын мемлекеттік қайраткер болды. Қазақ халқының тарихында хан дәуіріне, қазақ және орыс халықтарының рухани қарым-қатынастарының мәселелеріне жан-жақты талдау жүргізілді. 1933-1937 жылдары Алматы қаласынан 18 мектеп ашылып, әрбір аудан мен облыс орталығынан оқушылар оқуын тастап, олардың алдын алу бойынша шаралар қолданатынын анықтады. Шымкент,Жаңақорған, Тереңөзек,Жалағаш, Ащысай, Доссор кенті б. жергілікті жерлерде. Осы жылы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 70-жылдығын және Қазақстан халқы Ассамблеясының 20-жылдығын мерекелеу шеңберінде, облыстық кітапханада.Сәбит Мұқановтың әдеби-музыкалық кеші өтті. Өз сөзінде ол: "мұғалім міндеттерін дұрыс орындау үшін мұғалім ең алдымен білімді болу керек"деді.
Партияның қазақстандық өңірлік комитетінің бірінші хатшысы Л. И. Мирзоян "...бірі отсталого өлке біз өзіміз үйренеміз озық ел. Біздің комиссар Т. Г. Жүргенов басшылыққа қайта жанданып, ұлттық мәдени құрылысты дамыту үшін штабқа айналғаны үшін алғысын білдірді".Өлкенің бірінші басшысы Темкеңнің оқу-ағарту ісінің,әділ баға саласындағы көркем еңбектердің айтылуы.
1933 жылы Сейтқали Мендешовтың басшылығымен жаңа алфавиттік комитет бекітілді.Оған Т. Жүргенов,С. С. Асфендияров,С. Нұрпейісов, Х. Жүсіпбеков, В. Ғ. Мүсірепов,Жұмаділов, В. В. В. Мүшелері қабыловтар болды.Қазіргі уақытта Қазақстанда бірде бір институт,бірде бір институт,бірде бір институт,бірде бір институт, бірде бір институт, бірде бір институт, бірде бір институт, бірде бір институт, бірде бір институт, бірде бір институт, бірде бір институт, бірде бір институт, бірде бір институт жоқ.1933-1937 жылдар аралығында ол Қазақстан партиясы өлкелік комитеті бюросының мүшесі болып сайланды. маңызды істерге көмектесті.Бірнеше рет облыстық, аймақтық партия конференцияларының делегаты болып сайланды.1936 жылы 26 мамырда "Еңбек Қызыл Ту" орденімен марапатталды.
Республиканың халық ағарту және өнер жөніндегі комитетінің төрағасы Темірбек Жүргенов мемлекеттік үлкен жұмысты басқара отырып, жоғары оқу орындарына арналған оқулықтар шығаруды назардан тыс қалдырмады.Үйленген, өмірлік серіктесі Ермекова Дамеш Амирхановна:
"1928-ші жылдары И. Михайловскийдің" Саяси экономия " кітабы қолдарын тастамады,тіпті тәулігіне 2 сағат бойы ол оны мектеп қауымына аударғанға дейін осы кітапты аударған.1937 жылы ол қазақ оқырмандарының сүйікті кітаптары қорына қосылды.
Т. Жүргеновтың өзі басқарып отырған жұмысы өте жауапты, Елеулі.1937 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.
КСРО-ның қысқаша энциклопедиясында Жүргенов Темірбек Қараұлы туралы жазылған: Жүргенов Темірбек Қараұлы (1898-1939), Түркістан мен Қазақстанда Кеңес өкіметін орнату және нығайту үшін күреске қатысушы, кеңес партиялық, мемлекеттік қайраткер Компартия мүшесі 1920 жылдан бастап. Ақтөбе облысы Ырғыз ауданының қазіргі аумағында Басықарақопа ауылында дүниеге келген. Орыс-қазақ бастауыш мектебін бітірген. 1913 жылдан бастап Перовскіде Суханский атындағы орыс-қазақ училищесі. 1917 жылы Орынбор рабфакын бітірді. 1923 жылы Орта Азия мемлекеттік университетіне түсіп, 1927 жылы бітірді. 1918 жылы Торғай қаласында "Қазақ муны" газетінде жұмыс істеді. Торғай облыстық кеңестер съезінің ұйымдастырушысы болды. 1919 жылы Ырғыз ақ гвардияшылар мен алашордшылардан азат етуге, уездегі байско-құлац көтерілісін басуға қатысты. Төрағасы Кенжегаринского болыстық Ревкома, в 1920-1921 орынбасары пред. Ырғыз уездік ревкомы, пред. Ырғыз уездік атқару комитеті. 1924-26 Түркістан республикасындағы КАССР уәкілетті өкілі, чл. Қазақстан мен Түркістан ОСК. 1926-29 ректор Қазақ. пед. ин. Ташкентте, 1929-33 жылы Тадж қаржы наркомы. Халық ағарту комиссары. Округтік комитеттің мүшесі. ВКП (Қазақстан б және оның бюросы (1933-37 Ж.) алғашқы аудармашылардың бірі марксизм-ленинизм классиктерінің қазақ тіліне шығармасы. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.
Біздің мәліметтеріміз бойынша, Т. Жүргенов Алматы қаласы "1937 жылы 3 тамызда Темірбек Қараұлы халық жауында жалған айып тағылған түрмеге және РКФСР Қылмыстық кодексінің 58 бабының 10-11 тармақтары бойынша, 1938 жылы 27 қаңтарда хабар-ошарсыз атылды". Энциклопедияның мәліметтері бойынша, жоғарыда сипатталғандай, Болгар 1939 жылы қайтыс болды. Бұл ретте, энциклопедияда көрсетілген уақыт нақты өлім уақытына сәйкес келмейді. Біздің ойымызша, бұл энциклопедия 1985 жылы жарық көрді, ал Кеңес Одағының саяси идеологиясына байланысты "халық жауы" атылған адамдарға қатысты деректер толық көлемде жарияланбаған.
Жалпы, Азамат соғысынан кейін Кеңес Одағы репрессиясынан кейін большевиктерге қарсы күрескен партиялар мен өз қатарларында оппозиция жойылды. 30-шы жылдары билеуші партия қатарынан "сатқындарды", "халық жауындарын" іздеу бойынша жұмыс күшейе түсті.1932 жылы "капитализмнің жақтаушылары" партияның басты бағытымен келіспейтін адамдар мен топтар қатыгез жазаға ұшырады. Осылайша, басқа көзқарасты немесе басқа идеологияны ұстанатын адамдар қудалауға ұшырады және партия мен мемлекеттің жаулары ретінде қаралды. Осы кезеңде "ұлтшылдар", "халық жаулары" деген айып тағылып, көптеген ұлттық республикалардың партия және мемлекет қайраткерлері қуғын-сүргінге ұшырады. Бүкіл елде "контрреволюциялық қызметі" үшін концлагерлерге жіберілген мыңдаған адамдар сотталды. Олардың көпшілігі ауыр жұмыстарда қолданылған. Бұл жұмысты жүргізетін лагерьлердің мемлекеттік басқармасы (ГУЛАГ) құрылды. Концлагердегі адамдар Кеңес Одағы экономикасының көптеген салаларын дамытуға өз еңбегімен үлес қосты. Осыған байланысты академик В. Вернадский: - өзінің күнделігінде" миллиондаған сотталған адамдардың өтеусіз еңбегі Мемлекеттік шаруашылықты дамытуда үлкен рөл атқарғанын"айқын көрсетті.
1937 жыл болды. Маусым айында Семей сайлау округі бойынша КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттығына кандидат болып ұсынылды. 2 тамыз Сен дем аласың. Сороковадан асып кетпей, жылы25 ақпан 1938 жыл атылды.
1937 жылы 15 қыркүйекте әкесі Қара қолға түсті. Он күннен кейін сотсыз, тергеусіз келген қарт адам атылды [13, 89-бап].
Қара Жүргеновтың өмірінде Темірбек Жүргеновтің, Қосжан, Досжан мен Ысқақ ағасы тұтқындалып, өлтірілді[3, 172 б.].Темкеңнің жұбайы жан-апай осындай Дамешке 1938 жылы түрмеге 8 жылға сотталды.
2Т.Қ.Жүргеновтың мұрасы және ол туралы естеліктер

2.1 Т.Қ.Жүргеновтың еңбектері

Темірбек Қараұлы Жүргенов есімі тек қана қазаққа ғана емес, иісі түркі жұртына мәлім - Орта Азия мен Қазақстанға ортақ тұлға, аса көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, қаламы қарымды сыншы-көсемсөз иесі. Ол Тәжік АССР-інің қаржы наркомы 1929 ж, өзбек 1930-1933ж. және Қазақ АССР-інің Халық ағарту комиссары 1933-1937ж. қызметтерін қиын кезеңде абыроймен атқарып, ұлтымыздың мәдениеті мен әдебиеті, ғылымы мен білімін дамытуға тер төккен ұлтжанды азамат. Белгілі өнер қайраткері Қ.Жандарбеков ол туралы: Біз оны қазақ театрының атасы ретінде білеміз[16,6 б].
Темірбек Қараұлының жаны ғылым еді, зерттеуші еді. Жаратылыс сайлаған осы бейімінің соңына біржола түсуге заманы мұрша бермесе де, ол өмірінің ақырына дейін тасқа басылған сөзге деген сағынышының сарығын баса алмай өтті. Бұл тұрғыда ол Іс өнері мен Сөз өнерін егіздей жұптас, қояндай бастас етіп, тұп-тұра 20 жыл қатар алып жүрді. 30-жылдар басында Голощекин лаңынан соң тұралап жатқан ұлттық мәдениетке жан кіріп, Алматының өзінде 18 мектеп салдырған, тұңғыш ұлттық опера өнерін дүниеге келтірген, жаппай сауаттандыру, үздіксіз білім берудің күні бүгінге дейін үзілмеген желісін тастап кетті [17].
Т.Жүргенов екі тілде бірдей жазған алғашқы билинг қаламгерлердің бірі болды. Тілді жазушы еңбегінің құрылыс материалы ғана емес, мәдениеттің, білімнің іргетасы деп білген ол тіл туралы айтыстан шет қалмай, сол өредегі білікті де салмақты пікірлерін көп талқысына салып, ең бастысы, практикалық басшылық саласына көшіріп отырған. Қайраткердің қазақ тілінің түсініктілігі, мәдениеттілігі, тазалығы туралы ойлары, әсіресе терминологияға қатысты ұсыныс-пікірлері әлі күнге маңызын жойған жоқ.
Т.Жүргеновтың ана тілге деген сүйіспеншілік пен қамқор көзқарасты белгілі композитор Е.Брусиловский өзінің Дүйім дүлдүлдер атты мемуарлық кітабында сүйсіне еске алады: Жүргенов өз кабинетінде жиналыс өткізбек болды. Шамамен алғанда отыз шақты.
Ағарту халық комиссары Темірбек Жүргеновтың қайраткерлігі қаламгерлігінен бөліп алғысыз. Бұл жағынан Жүргенов мұрасы - бәр мезгілде әрі ағартушы, әрі жарық түсіруші рөлін қатар атқаруға тура келген қазақтың 20-30-жылдардағы біртуар ағартушыларының жарқын үлгісі. Тарихи антология жағынан бұл мысал өркениеті мен мәдениеті теңескен елдерде қоғам қызметін қалам қызметімен қатар алып жүрген ондаған қайраткерлер үлгісімен шендеседі.
Т.Жүргеновтың өмір жолы, қоғамдық-адами қызметі оның қаламгерлік, әдеби сыншылық қызметімен де тығыз бірлікте. Осы орайда қайраткердің азамат болып, қаламгер ретінде қалыптасуының алғы шарттарына - нәр алған ортасына, арқа сүйеген негізгі және ол өмір сүрген дәуір ерекшеліктеріне баса назар аударылу керек. Біріншіден, Темірбек Жүргенов - Шығыс пен Батыстың мәдениетін тең игерген жаңашыл жаңа толқынның өкілі. Ол кезінде Ақтөбенің Ырғыз өңірі мен Сыр бойы аралығын жайлаған қалың елге белгілі болған, ел ұстаған билік иесі, әрі заманның талабын аңғара білген көзі қарақты жан - Қара Жүргенұлының бел баласы. Сөйтіп, Т.Жүргеновтың дүниетанымында шығыстық және еуропалық дүниетаным кірсе тоғысып біртұтас рухани дүниеге ұласты. Қайраткер қаламгер көзқарас эволюциясындағы осы ерекшелік соңыра оның мәдени құрылысқа, ағарту саласына байланысты мәселе түйінін әрі тез, дұрыс шешіп отыруына көп көмегін тигізді[16, 12 б].
Екіншіден, Темірбек Жүргенов 20-30-жылдардағы үркердей қазақ интеллигенциясының көрнекті өкілі оның ат жалын тартып мінген азаматтық өмірі бірден ұлттық ояну, көтерілу, серпілу, және ұлттық-саяси тәуелсіздік жолында күресу кезінен тұспа-тұс келді. Бұл кезіндегі Ресейдің бұратана атанған аз ұлттарының зиялы қауымы саяси тұрғыдан келгенде алашұбар болғаны, саяси-идеялық ізденіс барысында олардың сенімі, иланымы, ұстанымы әр деңгейде жүргені тарихтан мәлім.
Осылайша Т.Жүргенов терең білімді, құлашын кеңге сермейтін мемлекет қайраткеріне айналды. Қазақ халқының тарихындағы хандық дәуіріне, қазақ пен орыс халықтарының рухани қарым - қатынас мәселелеріне жан-жақты талдау жасап, біраз зерттеулер арнады. Алматы қаласының өзінен 1933-1937 жылдары 18 мектеп ашты, әр аудан, облыс орталықтарынан оқушылардың оқуды тастап кетуін анықтап, оны болдырмау шараларын іске асырады. Шымкент, Жаңақорған, Тереңөзек,Жалағаш,Ащысай,Доссор т.б. жерлерде интернатты іске қосты. Ерен еңбегін елеген ел оған көзі тірісінде Жалағаштағы Таң мектебіне есімін берді. Ол өз сөзінде: Мұғалімдік міндетті дұрыс атқару үшін, мұғалімнің ең алдымен өзі білімді болуы қажетдеген[18].
Қазақстан өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы Л.И.Мирзоян ...Артта қалған өлкеден алдыңғы қатарлы елге айналып келеміз. Біздің комиссар Т.Қ.Жүргенов басшылықты жақсартып, тұралап қалған жұмысты қайтадан жанданды,ұлттық мәдени құрылысты өркендету штабна айналдырды-деп,Темкеңе ризашылығын білдіреді.Өлкенің бірінші басшысының аузынан мұндай жылы сөздің айтылуы Темкеңнің оқу-ағарту,көркем-өнер саласындағы қажырлы жұмысына берілген әділ баға.
1933 жылы Сейтқали Меңдешовтың басқаруымен жаңа әліппе комитеті бекітілді.Оған Т.Жүргенов,С.Асфендияров,С.Нұрпейсо в,Х.Жүсіпбеков,
Ғ.Мүсірепов,Қ.Жұмаділов,І.Қабыловта р мүше болды[19].Оқу-ағарту саласында еселі еңбегі мен хадқымыздың мәдениетті болуы үшін қажымай-талмай еңбек еткен ұлдарымыздың бірі,шынығып өскен алғыр да зерек,жалындап туған тамірше өзінің еңбек жолын болыстық кезеңнен бастап,мемлекет қайраткері дәрежесіне дейін көтерілді.Ол өмірінің ақырғы сағатына дейін өз халқына адал қызмет етті. 1933-1937 жылдар аралығында Қазақстан өлкелік партия комитетінің бюро мүшелігіне сайланып,өлкедегі келелі істерге жәрдемін тигізді.Әлденеше рет облыстық,өлкелік партия конференцияларына делегат болып сайланды.Қазақ халқының өнері мен мәдениетінің өсуіне белсене ат салысып,1936 жылы 26 майда Еңбек Қызыл туорденімен марапатталды[17].
Республиканың халық-ағарту комиссары және өнер комитетінің төрағасы болып мемлекеттік қыруар жұмысты басқара жүріп Темірбек Жүргенов жоғару оқу орындарына арналған оқулықтарды шығару іс назардан тыс қалдырмады.Жан жолдасы,өмірлік серігі Дәмеш Әмірханқызы Ермекова:
1928 жылдары И.Михайловскийдің Саяси экономия кітабын қолынан тастамай,тіпті тәулігіне 2 сағат көзін ілмейтін,сол кітапты аударып оқушы қауымға жеткізгенше асықты.Сөйтіп,көптен күтіп жүрген оқулық аударылып бітіп,1937 жылга дейін қазақ оқырмандарының сүйіп оқитын кітаптарының қорына қосылған,бұган ол қандай қуанып еді,-дейді[20].
Т.Жүргенов тікелей басқарып отырған жұмысын өте жауапты,байсалды қарап,тындырымды істейтін.Сондықтан да халқы сүйген ұлын 1937 жылы ССРО Жоғарғы Советіне депутаттыққа ұсынды.
Тұрмағамбет Ізтілеуов ұстаздық еткен ауыл мектебінде сауат ашып, кейін Аламесектегі орыс-қазақ мектебінде, Перовскідегі (қазіргі Қызылорда) Суханский атындағы училищеде бастауыш ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Темірбек Жүргеновтің публицистикалық шығармалары
Темірбек Жүргенов
Жалағаш ауданында болған негізгі оқиғаларды зерттеу
Теміртау оқиғасы. Жұмысшылардың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайының келеңсіздігі
Саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының педагогикалық көзқарастары
Түркістан АКСР-і зиялылардың шығыстағы ордасы
Батырлар институты және оның дәстүрлі қазақ қоғамындағы орны (Бөкенбай батыр әулетінің негізінде)
Кеңестік шығармашылық интеллигенциясы қалыптасуы
Кеңестік шығармашылық интеллигенциясы өкілдерінің қызмет кезеңі (1917-1925 жж)
1930-шы жылдардың ақырындағы Қазақстандағы қуғын-сүргін саясаты
Пәндер