Құрманғазы дәуірінде

Жоспар

І Кіріспе

ІІ Негізгі бөлім
1. Құрманғазы дәуірінде
2. Құрманғазы жөнінде деректер жинау жайлы
3. Құрманғазы
4. «Ақбай» күйіне талдау

ІІІ Қорытынды

IV Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
«Музыкант немесе музыка сыншысы орманды, даланы, теңізді, тіпті, жұлдыздарды да есіте алмаса, ол жаман-ақ нәрсе. Мен көп жүретінмін, кейде жапа-жалғыз өзім келе-жатам, құлақ түре тыңдаймын, басқа дүниені тіпті сезбеймін, ыңылдап даусымды да есіте алмаса, ол жаман-ақ нәрсе. Мен мың да есітемін: көбіне сахараны. Музыканың ұлы адамдарының ұлы болуы — біздің жексұрын өміріміздің ішінде жүріп, небір көркем шығармалар беруі, олардың музыкадан басқаны да есіте алуынан ба деп ойлаймын».
Бұлардың бәрі де іштей музыка шығарып тұрмын деп емес, музыка үнін өмір кәдесіне жаратып, әрқайсысы өзінің істеп тұрған ісіне бұрынғысынан да артық шырай, мән беремін деп ойлады. «О баста ән, сөйлеген сөз сияқты, өнердің емес, адам табиғатының шығарғаны болды», адам қуанған сезімін де, қайғысын да, басқаға айтқысы келмесе не айтуға болмайтын жағдайы болса,— ән арқылы сыртына шығарады», «сондықтан, сезімнің бұлағы болған табиғи ән, табиғаттың шығарғаны болған себепті көркемдік жағын ойлайтын өнердің шығарғаны емес,— онда ең жоғарғы көркемдік бар, ол әдемілігін өзі сезбейтін сұлудай назарыңды аударып кетеді»,— дейді. Чернышевский өзінің «Өнердің шындыққа эстетикалық қатынасы» деген диссертациялық еңбегінде.
Құрманғазы күйлерінің тіл өткірліктері, біздің заманның тыңдаушыларының жүрегінен орын ала кететіні күйшінің өмір сүрген ғасырын сезуінен. «Көбік шашқан» күйінде бір жағынан теңіз толқынының дүрсілі сырт сурет ғана емес, біртіндеп жақындап келе жатқан алыстағы революцияның сарыны болып та естіледі. Олай дейтініміз, өткен ғасырдың ортасында Москваның университетінен, әскер қатарынан қашқан студенттер, әскери адамдар Ордаға келіп революциялық әдебиет таратып жүргенін, оларды қалай да болса тауып алу керектігін жазған жандарм бөлімдерінің қағаздарын біз архивтерде кездестірдік. Осының бәрі де оқымаса да, естігені көп Құрманғазыны қобалжытпады деп айту қиын.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. «Қызыл қайың» (1 түрі). Орындаған О. Қабиғожин. Жазып алған А. Жұбанов.
2. «Қызыл қайың» (II түрі). Орынд. Л. Мұхитов. Жазып алған А. Жұбанов.
3. «Бас-Ақжелең». Орынд. М. Өскембаев. Жазып алған А. Жұбанов.
4. «Балбырауын». Орынд. О. Қабиғожин. Жазып алған. А. Жұбанов.
5. «Сарыарқа». Орынд. О. Қабиғожин. Жазып алған А. Жұбанов.
6. «Көбік шашқан». Орынд. М. Бөкейханов. Жазып алған А. Жұ-банов.
7. «Түрмеден қашқан». Орынд. Қ. Жантілеуов. Жазыл алған А. Жұбачов.
8. «Ұзақ-Ақжелең». Орынд. Д. Нұрпейсова. Жазып алғаң А. Жұбанов.
9. «Кішкентай». Орынд. Қабиғожин. Жазып алған А. Жұбанов.
10. «Балкаймақ». Орынд. Ғ. Хайрошев. Жазып алған X. Тастанов.
11. «Балкаймақ» (II түрі). Орынд. және жазып алған. Ә. Есқалиев.
12. «Айда бұлбүл, Айжан-ай». Орынд. Ғ. Хайрошев. Жазып алғаи X. Тастанов.
13. «Бұлбұлдың құрғыры». рынд. Ғ. Хайрошев. Жазып алған X. Тастанов.
14. «Маната». Орынд. Ғ. Хайрошев. Жазып алған X. Тастапов.
15. «Назым». Орынд. Ғ. Хайрошев. Жазып алған X. Тастанов
16. «Машина». Орынд. Т. Аршынов. Жазып алған А. Жубанов.
17. «Сарапжап». Орынд. Қ. Жантілеуов. Жазып алған А. Жұбанов.
18. «Ақсақ киік». (I түрі). Орынд. М. Бөкейханов. Жазып алған А. Затаевич.
19. «Ақбай». Орынд. Қ. Жантілеуов. Жазып алған А. Жұбанов.
20. «Бозшолақ» (I түрі). Орынд. О. Қабиғожин. Жазып алған А. Жұбанов.
        
        Жоспар
І Кіріспе
ІІ Негізгі бөлім
1. Құрманғазы дәуірінде
2. Құрманғазы жөнінде ... ... ... ... ... ... ... Қорытынды
IV Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
«Музыкант немесе музыка сыншысы ... ... ... тіпті,
жұлдыздарды да есіте алмаса, ол жаман-ақ нәрсе. Мен көп жүретінмін, кейде
жапа-жалғыз өзім келе-жатам, ... түре ... ... ... ... ... даусымды да есіте алмаса, ол жаман-ақ нәрсе. Мен мың да
есітемін: көбіне сахараны. Музыканың ұлы ... ұлы ...... ... ішінде жүріп, небір көркем шығармалар беруі, олардың
музыкадан басқаны да есіте алуынан ба деп ойлаймын».
Бұлардың бәрі де ... ... ... ... деп ... музыка үнін
өмір кәдесіне жаратып, әрқайсысы өзінің істеп тұрған ісіне бұрынғысынан да
артық шырай, мән ... деп ... «О ... ән, ... сөз ... ... адам табиғатының шығарғаны болды», адам қуанған сезімін де,
қайғысын да, басқаға айтқысы келмесе не айтуға болмайтын жағдайы болса,— ән
арқылы ... ... ... ... ... ... табиғи ән,
табиғаттың шығарғаны болған себепті көркемдік жағын ойлайтын өнердің
шығарғаны емес,— онда ең жоғарғы көркемдік бар, ол ... ... ... назарыңды аударып кетеді»,— дейді. Чернышевский өзінің
«Өнердің шындыққа эстетикалық қатынасы» деген диссертациялық еңбегінде.
Құрманғазы күйлерінің тіл ... ... ... ... орын ала ... ... өмір сүрген ғасырын
сезуінен. «Көбік шашқан» күйінде бір жағынан ... ... ... ... ғана ... ... жақындап келе жатқан алыстағы революцияның
сарыны болып та естіледі. Олай дейтініміз, ... ... ... ... ... ... қашқан студенттер, әскери
адамдар Ордаға келіп революциялық әдебиет таратып жүргенін, оларды қалай ... ... алу ... ... ... ... ... біз
архивтерде кездестірдік. Осының бәрі де ... да, ... ... ... деп айту ... ... ДӘУІРІНДЕ
Өткен дәуірдің рухани мұрасынан ауыз толтырып ... ... ... ... ... ... сахна тудырмайтын жағдайында театр
өнеріміз дамымай қалды. Исламның тірі ... ... ... ... ... ... болса, өмірдің өзімен бірге қайнап, араласып
кеткесін оны тойтаруға ешкімнің шамасы келмеді. Сиырға, ... ақ ... ел ... жүрген дуана қарағандай жасап, талдан ысқыш, шыршадан
канифол алып, бұл ... ... үнін ... Екі ... домбырада
адам тілімен сөйлесіп ымыраға келе алмайтын болған соң, ... ... ... ... ... басты. Еріксіз малға сатып, ел асып бара
жатқан қыз ... ... ай бойы ... ... ... өлген келіншек басына қара жамылып, үш жыл бойы әндеткен жоқтау
айтып зар қақты. Ауыл жастары ... ... ... оның ... қосылды. Той болса екі бөлінген топ әнмен жар-жар ... ... ... ... да ... ... ... отырған айналасына ұнау ... ... бәрі де ... ... шығарып тұрмын деп емес, музыка үнін өмір
кәдесіне жаратып, әрқайсысы өзінің істеп тұрған ісіне бұрынғысынан да артық
шырай, мән ... деп ... «0 ... ән, ... сөз ... ... адам табиғатының шығарғаны болды», адам қуанған сезімін де, ... ... ... келмесе не айтуға болмайтын жағдайы болса,— ән арқылы
сыртына шығарады», ... ... ... ... ... ән, табиғаттың
шығарғаны болған себепті көркемдік жағын ойлайтын өнердің шығарғаны ... ең ... ... бар, ол ... өзі ... ... ... кетеді»,— дейді. Чернышевский өзінің «Өнердің шындыққа
эстетикалық қатынасы» деген диссертациялық еңбегінде. Сондай-ақ осы кезде
неше сақта биленетін би де о ... ... ... ... ... ... адамдардың сөздігі жетпей аңға не басқа бір руға шабуылға барып
қайтқанын айтып берудегі толықтырушы ... ым, аяқ, қол, ... ... Бері келе ән де, би де ... шығу ... өзгеріп,
өнердің шығармасы болып кетті.
«Ақылың болса жыр тыңда», Жігітке өнер де ... өлең де ... ... ... бір ... те өмір құралы етуден тоқтаған жоқ. Театр,
сурет өнеріндей белгілі жағдайды керек ететін ... ... ат ... ... ... те дами ... ... де біздің халықтық
музыкамыздың ғасырлар бойы "сақталып келуіне себеп болды. Тарихтың ... жол, ... ... өткенде де қазақ халқы әні мен күйін демеу етіп,
жан жарасын жазып жібермесе де жұбаныш етіп ... ... ... ... демеу ғана емес, тарихтың ... ... ... ... ... ... жағынан өлтіріп жүрді, «Таяқ еттен өтеді
де, сөз сүйектен өтеді» дегендей атасынан ... ... ... ... ... ... жара салды. Бұл жағынан кейбір күйлердің ... жоқ ... да сөзі ... кем ... Бұл ... ақын
I. Жансүгіровтың:
«Пәлен деп бір ауыз сөз айтпаса да:
Әркімнің өз көңіліне тіл қатқан күй»
дегені өте нақ ... ... ... ... ... ақын жай поэзия
тілімен бәрімізге бірдей жеткізген.
Міне, осындай «пәлен деп сөз айтпаса да ... ... тіл ... ... қазақта көп болды. Солардың ішінде шоқтығы биік ... ... ... біздің аспапты музыкамызда ерекше орын алатын
адамның бірі Құрманғазы әрбір талант ... тән ... ... ... ... ол ... ... болып туа салған жоқ, оны қазақтың ... ... ... ... жоқ елді бар қыла ... Ел ... ер туғызбай тұра
алмайды».
Сөзі қандай дәл айтылған. Қазақстанның ... он ... ... ... ... ... одан бергі Исатай—Махамбет көтерілісі, ол
оқиғалармен байланысты болған халықтың ауыр саяси, шаруашылық ... ... ... ... Жиделіде,
Жиделі әлі күнгі дейді елі де.
Кектеніп сол заманда құм қазағы,
Сарнады осы ... күй желі ... ақын ... Ерғалиев өзінің «Құрманғазы» атты поэмасында. Күй желінің
сол бір ... ... шын да, ... заңды да көрініс еді. Сырымға арнаған
«Сырым сазы», ... ... «Нар ... ... ... бунтарь Махамбет
тартқан «Қайран Нарын», «Жұмыр-Қылыш» (батыр аттары. А. Ж.) ... ... «ата ... ... Боз үйде сапырулы сары
қымыз ішіп жатып күй шығаратын жағдайда болмаған Құрманғазы — өскен ортасы
малшы мен ... тап ... ... ... — өмір, идеялық лабораториясы
— Исатай — Махамбет ... ұлы орыс ... ... танысудағы
мектебі — айдау мен түрме болды. Ал, «Көбік шашқан» ... ... ... ... тарихтың оқиға — халқына ... ... ... ... ... ... қозғауға себеп, сылтау ғана болды.
Құрманғазының осындай музыкалық «қимылының» өзі ол заманның ... ... ... ... ... ... Жоғарыда айтылғандай,
күйдің аты да, музыкалық ... де ... ... тағы бір мінезін
көрсеткендей болды.
«Көне күй, күйдің аты «Көбік шашқан»,
Сел болып көк ... ... ... ... кең даланы қағып, сілкіп,
Тең болып аспаны — жер, жерің — аспан»,—
дегендей бірінші ... ... «жай ... музыка болғанымен, «Көбік
шашқанның» ішінде түйілген ашу, кек үні бар. Онда ақылсыз ... ... Бір ... А. ... Қаспийді: «Тағы елсіз, қайғылы те-ңіз»,— деп
жазған. Бірақ күшті суреткердің қолымен сол Атырау да кезі ... ... ... ... ... ... ... өзінде де: «Көбік
шашқанда» үлкен дем бар. Күйші бұл шығармасында ондай күшке түрлі жолдармен
жетеді. Баста ... ... үн, ... ... ... қобыз даусымен
жақсы жетеді. 1936 жылы Москвада өткен өнер он ... ... ... ... 25 май ... ... шыққан С. Дикежскийдің
мақаласында:
«Алдыңғы күні кеште біз ... ... Көз ... көкпеңбек таулар,
әндей сорғалап ағып жатқан өзен. Той болды. Ауылдың алдындағы жазықта ... ... ... ... ... ... бишілері
жиналған. «Сарыарқа» күйі тартылды. Музыканттар нотасыз тартты. Сонда ... ... ... ... тартқанда жақсы, еркін шы-ғарды.
Мұнда жайқалған шөптің сыбдыры, кең ... ... келе ... ... ... салған әні, аққан өзеннің сылдыры, алғыр қыранның аспанда
шарықтаған қалпы көз ... ... ... ... ... ... тартқанда қырда қыздардың қоңырлатып,
мұңданып салған әні естілді. Бұл әнді ... ... ... қай жақта тұр
екен деп, көзіңді әрлі-берлі жүгіртесің. Бірақ әнші қыздар көрін-бейді. «Ән
салушы қыздар ... ... ... болып шықты»,— деп, күйдің әндей
шырқаған мелодиялық ағысын айтты. Күйдің «сөзсіз» ән ... ... ... ... бір психологиялық романдай.
Дауылдан кемесі қирап, қиыр шеті жоқ суда, ... бара ... ... ... еш ... ... адамдардың суретін беремін деген жазушы
теңіздің толқынының ... ... ... шартылын берумен көркемдік
мақсатқа жете алмайтыны, дұрысында сол ... жан ... ... ... ғана ... ... келетіні сияқты, бұл күйде Құрманғазы
музыканың басқа бір «өткір тілін» тапты. ... ... ... ... үндер орнына мұнда психологиялық жаққа кетті. Бірақ
күйдің ... ... тән күш тағы ... кетеді.
Құрманғазының «тіл байлығы» мол. Ол «Серпер», «Машина», «Кішкентай»
күйлерінде екі ішекті ... ... ... ... ... ... тән ... — материалды «үнемдейді». Күйдің басында, не ... ... ... ... ... жалғыз ішек бойын қуып жүріп
айтады. Домбырашылар ол кезде астыңғы ішекті сол қол ... ішкі ... ... ... ... да, тек ... ... дыбысын
естіртеді. Жалғыз ішектің дыбысының өзі дауыл алдындағы ішіп тартып ... ... алда бір ... тұрғанынан хабар береді. Секірердегі
кейін шегінудей сурет ... ... ... бұл жағдай кездесе
бермейді.
Құрманғазы күйлерінің тіл ... ... ... жүрегінен орын ала кететіні күйшінің өмір сүрген ғасырын
сезуінен. «Көбік шашқан» күйінде бір ... ... ... ... ... ғана емес, біртіндеп жақындап келе жатқан алыстағы революцияның
сарыны болып та ... Олай ... ... ... ... ... ... қатарынан қашқан студенттер, әскери
адамдар Ордаға келіп революциялық әдебиет таратып жүргенін, ... ... ... ... алу ... ... ... бөлімдерінің қағаздарын біз
архивтерде кездестірдік. Осының бәрі де ... да, ... ... ... деп айту ... ... композитордың өмір сүретін ... ... ... ... ... ... ... Біздіңше,
Құрманғазы күйлері бір адамның өмір образын баяндаудың тар ... ... ... «күнделік», «жол дәптерлері» сияқты етіп ... жөн ... ... ... шығаруы генерал губернатор Перовскийді
мадақтау емес, орыс ... ... ... қала музыкасымен танысу
нәтижесінде тапқан музыкалық жаңалығы, ... ... ... ... ... ... Академик Б. В. Асафьев: «Марш ол ... ... ... А. Ж.) тек ... ... ... болған жоқ, ол
көпшіліктің тегеуріні ... ... ... ... ... бас қосарлық ырғағы болды»,— ... ... ... ... рет ... келген домбырашы Ғабдулманды есіткеннің өзінде
оның музыкасы отырғандарды қозғап, ырғағына теңселтіп, ... ... ... ... марш тартып жібергенде аяғың ырғақпен ... ... ... кетеді, жүздеген адамды марштың сиқырлы ырғағы қалай
ұйымдастырып «басын ... ... ... ... ... ... ... Құрманғазының «Перовский маршы» еңбекші елді бас қосуға,
күш біріктіруге, бостандыққа деген ... бір ... ауыз ... ... ... кей ... ... адамның тілімен сөйлеткісі келеді. Ол
қазақ күйшілерінде бұрыннан бар нәрсе. Бірақ әркімнің өз шамасы. Өз ... ... ... ... ... домбырадағы «сөздері» анық емес,
бұлдыр, ән ... ... ... ... қоятын» әншілер сияқты еш нәрсесін
айыра алмайсың, екіншілерінің «сөздері» ап-анық ... ... ... ... ... осының екіншілеріне жатады. Оның «Қайран шешем»,
«Ертең кетем», «Не кричи, не ... ... бол, ... аман бол» ... күйлерінде осы бір күй аттарымен байланысты сөздер тастай
болып ... ... ... ... жету үшін күйші музыканың, бұл
арада күй жанрының ... ... ... ... ... ... қайырманы қажырлы түрде айтып келе жатып: ... ... ... ... ... жағын жақсы пайдаланып, осы
сөздерді «сөйлетіп-ақ» қойған (әңгіме осы араның мелодиясы жөнінде). Ал
Құрманғазының қолында тек ... соны ... ... ... ол ... ... бойынан өзіне керекті үн, ырғақ, интервал іздейді, табады.
Бірақ осы «сөйлейтін» күйлер тек осы бір ... ... ... ... ... айта ... Күй ... шыңына шыға келе бұл сөздер
унисонмен (жалғыз дауыспен) көп адам, ... хор ... ... ... ... ... ... жағынан өзгеріп бір мезет мажорға көшіп
алады (кейбіреулерінде). Бұл күйлерді, әсіресе, оркестрге ... ... ... ... шын ... сөйлеп кетеді. Өзінде ондай мүмкіншілік
болмаса да, Құрманғазы бұл күйлерді ... ... ... ... ... біздің буынға тастап кеткен сияқты.
Бір айта кететін нәрсе — Құрманғазының алған тақырыптары ішінде ... өз ... бір төбе ... ... ... ... ... ырғағы, өлшеуі, музыкалық «кескіні», «сөйлемдерінің» жұп болып
келіп отыруы — біздің заманның балетмейстерлерінің назарларын жай аударған
жоқ. Ол ... ... де ... бұл ... ... ... Н. Савичев күйшінің оған бір би күйін орындап бергенін баяндай
келіп, қазақта бидің барын, оның «Па» ... ... ... жазады. Ал өткен ғасырдың ортасынан ауған ... ... бір ... жүрген сапарында Маңғыстауда болған атақты күйші, ақын Өскембай әрі
әнші, әрі домбырашы, әрі биші болғаннан ... ... ... ... ел ... биші дейді, Біздерді халық жорға күйші
дейді»,—деген өлең айтып, Айшаны өзінің ... ... ... Оның
үстіне 1854 жылы Ф. X. Паули жазып алған Дәулеткерей үй ішінің ... ... би ... тұр. Оның ... ... қимылдарына, денесінің
иілуіне қарағанда, Н. Савичев айтқан «Па» ... ... ... ... көрінетін сияқты. Қысқасы Құрманғазы өзінің би күйлерінде музыкаға
түсінген кісіге адам денесіне ән салдырып ... ... ... ... ... аса қатталған. Ондай жағдай
күйшінін, тұстастарында сирек кездеседі. ... ... күй ... ... ғасырларда-ақ шыңдалып, қалыпталып, белгілі бір
арнаға түсіп келді. ... ... күй ... ... ... ... ... Поэзияда жаңа рифм іздеген және оны тапқан ...... ... ... ... ... ... күй
формаларына келмейтін, тек өзіндік қана қасиеті, ерекшелігі бар күйлері көп
кездеседі. «Түрмеден қашқан», «Кісен ашқан», ... ... ... күйлері бір-біріне ұқсамайды. «Боз шолақ», «Балбырауын» сияқты
күйлер де форма жақтарынан тіпті бөлек тұрады. ... «Қор ... ... ... ... көз ... ... ырғақ жағынан бір-
біріне ұқсамаулары сияқты күйлер де Құрманғазыда кездеседі. Сонымен ... ... ... тіл ... қайрай түсу үшін күйші тағы ... тіл ... ... Мысалы, Құрманғазының секунданы
пайдалануының өзі де өзгеше. Секунда Бапаста да бар. Бірақ оны ... ... ... ... кіші ... ... жақын тұрған екі
перненің арасын көрсететін интервал) батыл пайдаланады. Әрине, ол ... ... ... ... ... ... ... екі дыбыс
арасы, бірақ музыкада шиеленіскен оқиғаны, үлкен ... ... ... ... ... ... ... ортасынан «үзіп
тастайтын» глиссандосы (ішек бойы жоғары не төмен тез ысыра, кідірмей ... ... ... тіл ... ... ... кейбір күйлерде болмаса
ұсақ өрнекпен де ... ... ... (форшлаг), немесе өмірдің
ұсақ-түйек құбылыстарын ... ... ... «ер қаруы»
есебінде пайдаланбайды. ... адам ... орын жоқ ... (Б. ... ... ... Құрманғазыда жеңіл-
желпі, бір кезек көңіл ... ... да бола ... Онда
әйнектеген ағаш қобдиды мойнына ... уақ ... ... сатып жүретін
лотошниктерге ұқсайтын ұсақ ақындардың өлеңіндей музыкалық ... ... ... ... жаңа ... ... қонымды,
алға көз жіберетін «тілін» табуға тырысып, қоғамдық болмысты қайта құрушы
адамзат талғамына ... ... тіл ... ... ... тек күй ... форманың шегінде қалып қоя
алмайтын ... Ол жай ... ... ... осы күні ... ... ... дала» да емес, «Сары-арқа»
еркіндік іздеген қазақ халқының жаны, ... ... сол ... ... ... ... Орыс ... характерін бергенде Еділмен жай
салыстырмайды: «Еділ ана» деп ... ... ... ... үшін ... ... көкжал бөрідей «Жалды Құрманғазы» атанған күйшінің ... ... ... күші осы бір күйде көрінеді. «Сарыарқаның» сол ... ... жыл ... ... сезе ... ... біраз жыл бұрын
бізге оны ... бір ... ... 1950 ... күзінде көршілес Қытай
Халық Республикасының Синьцзян өлкесінің Хами деген ... ... ... тобы ... ... ... Құрманғазы атындағы оркестр
«Сарыарқаны» орындап болған ... ... ... ... залда толы
отырған Халық Азаттық Армиясының солдаттары ұшып түрегелді. Біз таң-тамаша
қалып, өзімізше тіпті ... ... ... деп, өнер ... ... салып қойдық. Бірақ антракт кезінде ... ... ... аударып жүрген жігіттен солдаттардан неге ... ... Ол ... біраз әңгімелесіп келіп бізге мынаны
айтты. «Солдаттар,— деді ол,— осыдан бір жыл ... өмір мен өлім ... ... ... ... ... ... шабуыл ке-зеңіміз осы бір
күйді тыңдағанда көз алдымызға елестеп, санамызды ... атып ... ... ... ... ... депті. «Сарыарқаның» тепсе темір үзетін
қуаты, алай-дүлей атшабыс, жорықты суреттейтін ... мен ... ... ... ... дауыста өтетін фанафара тақырыбы — шын мәнісінде
жалпы халықтық ат қойған жорығы, шабуылы, еркіндік үшін ... ... ... бір күй ... ... ... ... дауылдай боп.
Әлде күш, әлде дауыл, әлде ат шапқан,
Әйтеуір, қырдан көшкен сарындай боп»,—
деген Ілиястың өлеңі осы ... дөп ... Осы ... ... ... ... ... концертке шықса да, қайда болса да, соңында «Сарыарқаны»
орындатпай оркестрді ... ... ... Құрманғазы
творчествосының шыңы, қазақтың аспапты музыкасының да шыңы деуге болады.
Құрманғазы Махамбетке арнап «Жалын» деген күй ... ... Әлі ... ... жүр. ... ... десе ... еді дейді.
2. ҚҰРМАНҒАЗЫ ЖӨНІНДЕ ДЕРЕКТЕР ЖИНАУ ЖАЙЛЫ
Қазақтың халық музыкасы, музыкалық аспаптары, әнші, күйшілері жөнінде
орыстың ... ... ... Ұлы ... ... шыққан баспасөз беттерінде-ақ көптеген мәліметтер қалдырып ... бәрі ... ... ... ... бай ... ... түр
жақтарынан терең және неше алуан екендігін, халықтан шыққан ... ... ... ... бар екендігін, қолдан істелген
болсада домбыра, қобыз сыбызғы сияқты аспаптарда ойналатын ... ... ... құрылатын-дығын айтып кетті. А. Аллекторов, А.
Ивановский, Г. Потанин, А. Эйхгорн тағы басқалары өздерінің көзімен ... ... ... ... ... шеберліктерін,
оларды тыңдаушылардың алған эстетикалық әсерін жақсы әдебиет тілімен, үлкен
сүйіспеншілікпен ... ... ... ... ... аз да ... күйлердің ноталарын да жариялады. Сол адамдардың қазақ музыкасы,
музыка қайраткерлері жөніндегі жазып қалдырған деректері осы күннің өзінде
ғылыми ... ... ... жойған жоқ.
Әрине, музыкалық құбылыстарды терең талдауға олардың ... ... ... ... шын ... ... ... рухани әсерлерін
адал жазып қалдырудың ғылым үшін үлкен мәні бар. ... ... ... ... сол тарих теңізінің түбіндегі маржаның тауып ала
білсе, онда баға ... ... ... жоқ ... көп. ... ол
адамдарға алғыстан басқа біздің буын еш нәрсе айта алмайды. Өйткені қазақ
халқының өнер ... ... ... ... ... ... да ол кездерде
қағаз рек болғансын оған мән ... ... ... ... ... ... профессио-налдық музыкалық талдауды
Құрманғазының күйлеріне бірінші жасаған А. ... ... ... керек. Жалғыз-ақ өкінішті нәрсе — қадірлі күйші жөніндегі ... ... ... ... ... ... беті-не түсіп калғаны.
1933 жылдың көктемінде жоғарыда айтылған кабитте қызмет ... ... ... ... ... ... ... Бөкейханов келді. Ол
жиырмасыншы жылдардын басында А. Затаевичке отызға ... күй ... ... ... Салауаттың, Мүсіралының, Әлікейдің,
Сейтектің, Түркештің, Байжұманың, Соқыр ... ... ... ... ... ... бірнеше күйін орындап берді. Олардың ішінде
А. Затаевичке жаздырған күйлерінен «Ақсақ киік», ... ... ... ... ... Бекейханов. А. Ж) және ол ... ... ... шашқан» күйін орындап берді. Сонымен қатар күйшінің
өмірбаяны жөнінде аса бағалы деректер берді.
Махамбет ... ... тағы ... ... ... ... жүріп
Қазақстанның батысының өткен кездегі біраз ... ... ... ... Ол кісі ... заманындағы кейбір саяси
жағдайлар жайлы деректер берді. Жаулыбайдың ... ... біз ... тарихын
жаксы білетін адам Сейтқали Меңдешевке бардық. Сейтекең ... ... ... ... хандықтың жойылуы кезін, сүлтан-правительдердің
міндеті мен істерін, Бекейдің Тарғын, Талөкпе, ... тағы ... ... ... ... ... генерал-губернаторы Эссенның билеу
кезі жөнінде аса бағалы ... ... ... ... июнь айында Алматы қаласында Бүкіл қазақстандық бірінші
халық өнерпаздарының слеті болды. Оған ... ... ... ағаш, алтын-күміс шеберлері келді. Олар қазақ ... ... ... ... ... астанаға жеткізді. Бұл ... кен ... ... ... ... ... ... өнерді өрбітуде бірінші жағдай ... ... ... ... ... ... слет болды.
Міне, осы слетке Құрманғазының орындаушылық ... ... ... ... ... ... Біз ... рет Құрманғазы
шығармаларын өзінің дәстүріндегі ... ... ... Охаб ... Мәменнің шәкірті Қали Жантілеуов, жанған ... ... жас ... Ғабдұлман Матовтағы басқалары күйшінің небір
әсем опустарын ... ... таң ... Охаб ... ... ... тағы басқа күйлерін орындап берумен
қатар, Құрманғазының жас шағы, жігіт шағы, Сыр, ... ... жол ... ... ... ... және басқа толып жатқан күйші атасының
өмірі мен ... ... көп ... ... Қали ... «Абай»,
«Түрмеден қашқан», «Ақбай» күйлерін орындап берді. Бірақ Қали жаратылысында
әңгімеші адам емес ... ... ... жөнінде қысқа-қысқа ғана
әңгімелер ... ... Онда да бәрі ... ... ... ... ... берген және сол дәуірдегі Құрманғазының ... ... ... жас та ... ... өте ... әңгіме айтып берген
Ғабдұлман болды.
Музыка кабинетіне келгендердің біріншілерінен ... ... ... ... ... бір ... алып ... берді.
Лұқпанның творчестволық, орындаушылық негізі Абыл, Тазбаладан бері келе,
Сәулебай, Қауен арқылы өтеді. Алайда, оның ... ... ... ... ... күй ... ... жылы Құрманғазы атындағы оркестрге келіп кірген домбырашы Науша
Бөкейханов «Терісқақпайды» қайта орындап берді. ... ... ... ... ... қойған бір буынын енгізді, «Көбік шашқанды»
толықтырды. Олай деп отырғанымыз Науша мен ... ... ... ба, ... ... ... ... таласып қалатын да,
біз араби болып екеуінің вариантын да қабылдап, кейін оркестрге ... ... ... ... ... екеуі де риза болатын.
Осы жылы қазақ тарихында ... рет, ... ... сыбызғыдан
құралған отыз екі кісілік оркестр Қазақстанның Жамбыл, Оңтүстік, Қызылорда,
Ақтөбе, Қостанай, Батыс Қазақстан, ... ... ... ... Ойыл ... ... ... өтіп Қаратөбеге барғансын-ақ залда
күй тыңдаушылар арасында әңгіме-сыбыр көбеюге айналды. Антракт ... ... ... келіп, өздерінің оркестрден алған қуанышты
әсерімен ... ... ... мен ... қоса айта ... ... шалқымасы» қандай жақсы шыққан, «Қызыл қайының»
ана бір жерін ... олай ... еді» ... ... ... Ал ... өзінің ат тұяғы басқан жерлерге жеткенде әңгіме одан
да көбейіп, ... бір ... ... ... өмір ... көп
қарттар миықтарынан күліп «домбыраның да колхоздасқаны-ау, күйлер қандай
күшті шығады, тіпті сөйлейді ғой» деп те ... Біз де ... ... ... ... ... Құрманғазы жайлы есітпеген әңгіме болса ... Сол ... ... бізге кейін көптеген хаттар келіп
олардың ішінде Құрманғазы туралы есіткен-білген әңгімелері жазылды.
Біз қайтып Алматыға келгенсін-ақ, көп ... ... ... ... ... Талап аулының тұрғыны Мұрат Хұсниевтен хат келді. Ол Шыман
теренің (Шолтыров. А. Ж. ) ... ... үйін ... ... байлығы жоқ, құрым киіз ... үйде ... ... деп ... күйшінің оған ерегісіп Шыманның отыз атын қуып алып кетіп:
«Сұрасаң менің атым Құрымбайды»,
Жайықтың суы ... ... отыз атын бір ... жай ... ұрынбайды»,—деген өлеңін және
Құрманғазының Мақаш правительге келіп, тыныштық сұрап:
«Сайқалдап ... ... ... бардым,
Құн-жон адам жүрмес Қырға бардым»,—
деп басталатын өлеңін, күйшінің Төремұрат, Нарынбайға барғанда киік ... ... көре ... ... батыр айналасындағы кейбіреулер
жөніндегі әңгімелерді жіберді.
1936 жылдың басында біз осы жиналған деректерге сүйеніп бірінші рет, ... ... ... ... ... ... Жоғарыда
баяндалған музыка кабинетінің атынан осы жолдардың ... ... ... ... атты ... ... оны сол концертте тараттық.
«Қайран шешем», «Машина», «Балбырауын» мен «Бозшолақтың» ... алып ... ... ... қоры да, ол ... ... осылай бірден бірге толыға берді.
1937 жылдың күзінде Алматыға Динаның келуі біздің ... ... ... ... Ол ... ... рет ... отырған —
күйшінің өзін көрген адам еді. Сондықтан ба, жетпіс алты ... ... ... сахнасына шыққанда тыңдаушы халықтың соққан шапалағынан
үй қозғалғандай болды. Кешегі күңгірт әйел теңдігін ... ... ... алдынан жол ашқан, ескілік кұрсауын домбырасымен үзген ер ана,
саусақтары ... ... ... екі ... екі адам сиғандай ... ... ... артынан бірін күйді боратқанда, ол бір күй
дүниесінің салтанаты ... ... ... келгенде домбыраның
мойнын оңды-солды қозғап, кей мезет аузын ашып ... көз ... ... дүрліктіргенде, отырған жұрт: «Дина мынау, оның ұстазы
қандай болды екен!» — деп те ... ... ... ... ... Дина Құрманғазының бұрын бізге жетпеген «Төремұрат» (бұл күйдің
бір вариантын Қали ... алып ... А. Ж.), ... ... ... ... алып ... Әсіресе, Динаның ұстазы жөніндегі берген
деректері баға жеткіссіз.
Сол 1937 жылдың жазында Алматыға ... ... ... ... ... өзі домбырашы өзінің өлең шығаратыны бар, орыс тілін
қәдімгідей білетін, пысық ... ... ... ... Біз оны ... ... ... алып келуге командировкаға жібергенбіз. Міне, Смағұл
Динаны алып келіп, өзі Құрманғазы атындағы ... ... нота ... ... айтқанмен білімі бар адам, тез уақытта ... ... ... ... қағып-қағып жібергенде сахнада қараңғыланып ... ... ... ... бастап әрі қарай күйді ойнап жүре береді. Шам
жаяды. Құрманғазы да, Дина да ... ... ... ... ... ойнап, қонцерт аяқталады.
Осы жылдың басында «Қазақтың халық композиторлары» деген осы жолдардың
авторының кітабында «Құрманғазы» ... ... ... ... ... ... 1936 ... кітапшаға қарағанда бұл кітапта
күйші туралы біраз жаңа деректер жариялайды.
1951 жылдың күзінен бастап біз Құрманғазы туралы архивтер жинауға ... ... ... архивының «Бөкей ордасы» фондысындағы
материалдарды ақтарып, күйші жөнінде еш уақытта қағаз ... ... ... ... ... туралы 1857жылғы Орынбор генерал-
губернаторлығы, Орынбор Шекаралық Комиссиясы, ... ... ... ... және ... Біріккен Сот палатасының араларында жылға
жақын жүрген ... ... Орал ... ... және Хан ... қағаздар шықты. Олардың ішінде Құрманғазымен бірге оның інісі
Байғазыны да қаралайды. Оларға 1844 жылғы ... ... ... ... деген адамдарды жер аудару законы). Сонымен қатар, ... ... ... «Перовский марштың» шығу әңгімелеріне жанасатын ... ... бір ... ... ... бойынша Құрманғазылардың істерінің қысқарылғанын Уақытша Совет
Шекаралық Комиссияға жазады. Қалай ... да ... ... ... ... ... Ал сегіз правитель, сексен төрт
старшынға ... ... ... ... ... А. ... ... көбінің «Құрманғазы біздің қарауымыздағы жерде жоқ» деген
жауап-қағаздары кездесті. Соған қарағанда халқы сүйген күйшіні ... де ... ... ... ... Нұрпейсова, Меңдіғали Сүлейменов, Охаб Қабиғожин, Ыбыр Досалиев
қай-қайсысы да болса күйшінің 1818 жылы ... ... ... ... ... ... облысы, Зелеңгі ауданында тұратын Зейнелі Макуов
деген кісі өзінің 1953 жылы ... ССР ... ... ... ... жазуына келмейтін жылдарды айтады. Ол Құрманғазыны жерлегенде
ішінде ... ... ... ... сүйенеді. Батыс Қазақстан облысы,
Камен ауданы, Чапаев ... ... ... ... ... Ыбыраевтың
жазған хатында да біздің алғашқы көрсеткен жылдарымыз қуатталады. Ал 1868
жылы Құрманғазыны ... Н. ... ... «Құрманғазы
менімен кездескенде орта жаста еді»,— дейді. Орта жасты ең ... елу ... ... де 1818 жылы ... ... (1806 емес). Құрманғазыны
сексенінші жыл-дардың ортасында көрдік деген бірнеше ... ... ... өзі ... ... осы сапардағы тағы бір табысы —
ол күйшінің анасының, жұбайының, ... ... ... ... туған, өлген, ... ... де ... ... ... білдік.
Жоғарыда аталған Зейнет Макуовтың 1953 ... ... ... басында болған тек Бапас Сәрсенбаев емес, онда Ыбыр Досалиев,
Қуандық Досов, Дінасыл ... ... ... және ... кемпірдің
болғанын, олардың Құрманғазының 1818 жылы туып сексенінші жылдардың ... ... ... ... ... Макуов: «Құбаш та, Қази да
домбырашы еді, өздері күй шығармағанымен ... ... ... ... ... қатар, ол Қазидан Бекқали, Бекқалидан тағы екі бала болғанын
айтады. Ол Құрманғазының ... ... киім ... ... ... ... он ... гирьді қолымен көтергенін, өмірінің
соңғы кездеріне шейін құс, аң аулау кәсібінде болғанын ... ... ... өзінің соңғы жиырма жыл өмірін өткізді.
Көмгенің де білемін. ... ... ... халық зират басына
сыймай кеткен.
Құрманғазы 1879 жылы 73 жасында өлді. Онда мен 12 де едім. Қазір ... ... ... ... ... ... ... Маково селосының тұрғыны 92
жасар Батырғали Көлбаев. «Мен 12-13 жасымда Құрманғазыны ... Ол ... ... ... ... ... тұрған жерде болдық. Ол бұл ... ... ... ... ... әйелін Әуес дейтін. Оның баласы Қази
менің әкемнің қарындасына ... Біз үш ... ... ... ... ... Құрманғазы Бестөбеге көшіп, одан Сахмаға барды. Сол жерде ... ... ... адам еді. ... оның ... әсіресе
музыкасынан қорқатын. Бірақ жай халық оны қатты сыйлайтын. Халық ... оның ... да ... Қалың қабағы көзін жауып кететін»,—
дейді. Батырғали күйшінің ... ... ... сөз ... Ал А. ... ... жақша ішіндегі сұрау белгілерін біз қойдық. А. Ж.) туған,
өлген жылды құлпытастан ... болу ... ... ... ... ... ... Сағырбаев 1879 жылы 73 жасында өлді.
Қызылқұрт руынан шыққан»,— деп ... ... ... Қенжаев Смәдір
деген кісі көшірдім, депті.
1956 жылы ақын Хамит Ерғалиев екеуміз ... ... ... ... бір ... ... ... облысы, Бақсай ауданы, Айбас
ауыл советі жерінің тұрғыны 85 ... ... ... ... сөйлестік.
Науқаспен жайы кетіп, сөйлеуі аса қиынға түсіп, шаршап қалған екен (алыстан
келді). Сонда да ол кісі ... жаңа ... ... ... болды.
Масқар қарт бірінші рет Құрманғазыны Тарас аралында, Қиғаш өзенінің ... 18—20 ... ... ... ... ... рет көрдім дейді.
Құрманғазы онда 70 жас шамасында еді ... ... ... да ... жылы ... ... аты кең тараған әрі күйші, әрі
композитор, әрі ақын Өскембайдың баласы ... ... ... ... ... және ... деген әнін орындап берді. ... күй ... ... ... ... жағынан «Қазижан» әні
біз үшін өте үлкен жаңалық болды. ... ... ... ... ... тас ... ... астында ауыздығымен алысқан
құлақасқа ат, үстінде шидем күпі, ... ... ... ... ... ... ... маңдайы кере қарыс бір адам келе жатты.
Бір ... ... ... ... ... ... ... біресе желіп, біресе шоқытып алады. Алдынан соққан ат жүрісінің
лебі оның ұзын сақалын екі ... кей ... ... ... ... ... киіз ... домбыра мен иығындағы ақауыз мылтық — оның
қорғану құралы мен өнер құралын бірдей ала жүргенінен ... ... өкше ізі ... да, маңдайы Сырдың бойы сияқты. Жүрісіне
қарағандай жай жегжатшылап бара жатқан адамға, не жоқ ... ... ... ... тап өзі ... ... келеді.
Күн төбеден ауып «қатын бесін» болған кезде біздің ... бір ... ... да ... алып Құлақасақаны отқа жіберді. Өзі келген
жағына ... ... ... ... қасына барып домбырасын алды. Оң қолдың
шынтағымен домбыраның түбін қолтығына қысып ... да, ... ... сол ... ... ... домбыраның мойнын қуалай жүгіртіп
алды.
Одан ... көп ... ... ... ... ... ... қасына іліп
қойды. Биік аспаннан жер бетін шолыған қырандай ... он ... ... ... ... ... көз ... тұрды да, бір уақытта
кек бетегені орақпен ... ... ... жылан жалағандай тақырлап,
тойып алған Құлақасқаның айыл-тартпасын қаттырақ ... ... ... ... ... Енді ... ... алаңдап қараған да жоқ, ... ... ... құйрыққа салып, «Сыр қайдасың?» дегендей тартты.
Құлақасқа да басын сүзе, ауыздығын ... жер ... ... ... алған бағытын сезгендей жүрген ... ... ... ... ... алшы ... әсем ... жолаушының қасында жол
қысқартып, қаңғыр-күңгір әңгімесін, жоғын да білдірмеді. Кешке жақын соққан
самал жел де ... ... дем ... «жол ... ... тұрғандай.
Талай рет қолаң шашты ... ... ... жіп ... екі білекті сыбанып, той-топыр, ас болса палуанға түсіп, не ... ... шаң ... ... ... ... ... қақпақтай
сом денелі, бұлшық еттері бөлініп-бөлшіп тұрған жас балапаны— Құрманғазының
басында күш пен ... ... ... қосылуға беталғанын ерсілікке
жорымай, кедей ұлына келісімсіз «даңққойлық» ... де мән ... ... ... ... ... ішінде отырғанда ас-пандағы жұлдыз көрінетін
Сағырбайдың жыртық үйінің көп ... бері бір ... сұр ... мына бір ... жаңа дем, жаңа бір ... ... ... ағалары төкпе ақын, аңыраған әнші, бармағынан бал тамған
күйші, топтан жүлде ... ... ... ... ... ... бірқатарының көрінгеніне мейірімді апа қуана жүретін, наға-
шыларына ... деп ... ... ... ба, ... талапкердің
музыкаға деп ерте созған қолын кейін қақпай, шамасы келгенше өз қол ... бел ... ... ... ... ғана болмаса, Алқаның өнерге
деген ойы, ... ... ... қызға деген көзқарасының
кертартпалығы кесірінен кесіліп қалғанды.
Құрманғазының ... деп ... қолы ... бірін қуантып, бірін
қобалжытқан үй іші шеңберінде ғана болатын күңкіл аумағында болса, баланың
кейбір, бұл ... сырт ... ... ... ... Құрманғазының бұл мінездерінен де жат еш нәрсе таппай, үй іші
әңгімелерінде үнемі баласы жақта ... оның ... ... ... ... ... ... домбырасын шатпақтап тартумен шұғылданып,
шаруашылық ... ... ... ... болды. Жалғыз баланың
бұлай «қу ағашпен» ... ... енді ... ... Тіс ... еш нәрсе айтпағанымен қатты қынжылуда болды.
Алқа айналада еш нәрсе болмағандай бұрынғыша жүре ... ... ... тіпті, мейірімі бұрыңғыдан да кеңейіп, ... ... ...... да мән ... ... Ішінде
бір айтылмаған қуаныш бардай, Сағырбайдың қабағы шытылған кезде ол ... ... ... ... ... ... Көп ұзамай бұл жұмбақтың сыры
да ашылды. ... ... Алқа тағы да ... ... ... ... Сорлы әкенің қуанышы қойнына ... ... ... ... ... ... енді оны «майқұйрығым» деп сүйетін ... ай ... Алқа ... ұлды ... оның атын ... ... деп Байғазы қойды.
Екінші ұлдың дүниеге келуі ата-ана үшін ... ... ... ... заңы өз ... ... "жарлы-жалшылардың күнін нашарлата берді.
Жаңа қосылған адам ... ... ... ... ... ... ... бітіре алмай, ішетін тамақ азая түсті. Садақаға деп ... ... ... ... енді ... бөлінетін болды. Сағыр-бай мен
Алқа ... ұлды ... бір ... «ақ ... ... ... ... тұрмыс қыспағы өзінің темір тырнағын бұларға батыра түсті. ... жол ... ... ... ... енді үш ... асырай алмайтын
болды.
Қаншама жақсы көргенмен, қаншама еркін ... ... ... ... құрығасын, Алқа біраз тартысты да, ақыры Сағырбайдың айтқанына ... ... алты ... жаңа ... ... ... ... жатып-ақ сол өредегі Шағбала деген байдың ... ... ... ... болды. Кішкене Құрманғазы томпаңдап, бай балалары
таңның ... ... ... ... енелерінен айырған қозыны ауыл
айналасына жайып кететін. Ежелден зейінді жас әке-шешесінің ауыр ... ... иек ... ... ... ... «кемістігі» —
баяғы қолдан істеген домбыра ... ... ... жүретін де, қозы тобы
тек қырдың астына ... ... ... ... ... ... ... Талай
рет қозыларды су басына иіріп ... ... ... ... ... ... ... адамдары келіп, Құрманғазының «тоғышарлығын»,
«қырсыздығын» әке-шешесіне айтып, беттеріне басатын. Сағырбай салған жерден
абыржып қалғанда, ... ана ... ... бұл бір ... де
кешірімділік жүрекпен қарап, баласының «бірде қар, бірде жаңбыр бұрқасынды»
болып келетін өмірдің өзгермелі ауа райына жас ... тура ... ... ... ... әлпеті бар екендігіне іштей сеніп, қуанып,
не де болса қақпайламай, анау-мынау үшін ... ала ... ... ... бос та ... ... деген шешімге келді.
Ер жетіп, буыны катқасын Құрманғазы сол Шағбаланың қойын бақты. Баяғы
«кемістіктер» домбыра, тоғышарлық әлі де оның ... ... ... Бірақ оның бәрі де Құрманғазы үшін алдағы мақсатына бөгет бола
алмады. Қойшылығы тамақ ... да, ... жан ... ... ... жүріп, судың сылдыры, желдің суылы, құстың шырылы, ... ... ... ... ... адам қоғамының әділсіздік
әлпеттерін көз алдына елестететіп, сан алуан ... ... ... ... екі ... ... ... үнін асқан
ынтазармен тыңдайтын. Қешкіқұрым мал ауылға құлаған кезде ауыл шалдарын
жағалап күй тарттыратын. Он ... ... ... тап өкілдерінің талай-
талай соққыларын сындырған халықтан ... ... ... өз ... ... да сол бір күй оқиғаларының ортасына түсіп
кеткендей болып, кей кездерде ұйқы, тамақтан безіп те ... ... ... туған ауыр ой, алысты жақындататын сұлу әңгіме, өз ... ауыр ... ... төнсе де, қажырлы жас, ізденгіш өнерпаз
еңсесі түсіп, мойи бермейтін. Жалғыз-ақ ... ... ... ... ... ... ... билегенде, қоралы қойдың көз алдынан ғайып болып
кеткенін де сезбей, қойшы «заңының» ... дақ ... ... Ауыл
адамдарының көзіне Құрманғазы қызыл өгізді ерттеп мініп, жанына торсығын
байлап алып, ертеден кешке шейін қой ... ... көп ... бірі
болып көрінгенімен — ердің қасындағы киіз қапқа ... ... ... кейбір өздерінше өзгермес заңдарын тиеген арбаларын аударып
кететін елеусіз шоқалақтың бірі еді.
Домбырада өз бетімен ... да ... ... жамала, байи келе
Құрманғазы орындаушылық жолдың оп-оңай емес екенін сезді. Күй қоры молайып,
ойнау ... ... ... ... ... сайын ол өзіне-өзі
бұрынғыдан жауаптырақ, қаттырақ қарайтын болды. Әрине, күнбе-күн ... ... жол ... отыратын оқытушысыз өз бетімен өнерге деп ... ... тез ... кету ... Қай жерде тышқан илеу, қай жерде жалғыз
қазық барын ол біле қоймайды. Алайда мақсат ... ... ... ... бұрынғыдан да үдетуге бел байлады. Жас өнерпаздың жолында Сағырбай
сияқты әкенің ... ... ісі» ... ... ... ... қойшылық пен өнерді бір адамға сыйдыра алмай әлек болуы да
біраз кесел жасады. Құрманғазы оған да ... бұл ... ... жалғыз Алқа қостағаны аз болып, талаптың
тұлпарының бауыры жазыла алмай жүрген кезде Құрманғазының желі ... ... ... мергеннің басуы» дегендей, қарасы алыс көрінген
арманына жетуіне ойда-жоқта бір кездесті.
Хан-Базарда (Орданы бір ... ... ... А. Ж) болып тұратын
домбыра тартыстың қызу ортасында жүретін, Бөкей хандығына атағы жайылған
Ұзақ атты ... ... ... туып-өскен жері Жайық өзенінің шығыс жақ
беті болғанымен, домбырашылық дәстүрде Ұзақ ... ... ... болды
(Өзі Алатауда туғанымен әншілік сүтін Көкшетау дәстүрінем еміп ауызданған
Балуан ... ... өмір ... де, ... де көп Ұзақ ... де қадірлі, сыйлы қонақ болды. Өзі күй шығаруды машық етпегеннен бе,
Ұзақтың атымен байланысты күй ... ... ... қана жетіп жүр.
Бірақ өзінің аса қабілетті ... және сол ... күй ... меңгергені арқасында, Ұзақ күй жарысында жүлдені басқаларға бере
қоймайтын.
Міне, осы Ұзақ қарт ... бір ... ... ... ... ... Шағбала байдың аулына келеді. Әдетте байды, барды сағаламайтын
Ұзақтың ат маңдайы Сағырбайдың қоңыр ... ... ... ... Алқа
барынша Ұзақты күтеді, сыйлайды, «барым әзір, жоқ жәй» ... ... ... ... ... төрт ... үйінің «аузы-мұрнынан» шығады.
Таң саз беріп атқанша Ұзақтың күйі таусылмай-ды. Бірінің артынан бірі
түйдектеліп небір әсем күйлер кетіп жатады. ... ... орта ... түсінік беріп, аяғында «осылай болыпты» деп қорытқан сан түрлі, сан
мазмұнды күйлер тыңдаушы халықты балқытады. ... ... ойлы ... ... ... болып шұрқ-шұрқ үйге жел соғып тұрғанын да
тыңдаушыларға байқатпайды. Күй көші — көңіл кешіне айналып, күндіз байдың
малын баққан, шебін шапқан, малын ... ... ... ... ... бір ... ... Шалдар басын шайқап, кемпірлер ауыздарын
сылп еткізіп, өздерінің ризалықтарын, таң-тамаша қалғандарын әрқайсысы өз
бойында бар ... ... бір ... ішінде артықша ықыласпен тыңдап отырған, қаққан,
басқан қолдарына бірдей қарап ... ... ... ... ... суы ... ... күйшінің бір қозғалысын қалт жібермей
аңдып отырған бала ... ... ... ... көзі ... ... тарап, өзді-өзі қалған кезде Ұзақ Құрманғазыға домбыра тарттырады.
Жас талапкер Ұзақтың өз Ақжелеңін бір тартқаннан қағып алып, бұлжытпай
қайта орындап береді. ... ... ... ... ... Ұзақ
Құрманғазыға ақыл айтады, оның домбырашылығының болашағы айтарлықтай мол
екенін баяндайды. Әрине, қойшылықты «құдайға тапсырып», домбырашылыққа
белді бекем буып біржолата шық ... ... үй ... кере ... ... Ал, ... болса күйші қарттың сөзіне недәуір
көтеріліп, домбырашылық болашағына сенім жамалып, әкесінің домбыраға деген
көз-қарасынан ... ... ... ... ... ... ойдан мүлде арылып,
алған бетінің дұрыстығына көзі әбден жетпесе де, біраз демеу ... ... ... жоқ мінез, аса да қоймайды. Сонда да жас
талапкердің ойынтазары енді ... ... ... ... жатса-тұрса да
енді домбырашылық арман алдынан кесе тартыла береді. Бұл ... бұл ... ... ... ... ... ... қояды.
Енді қойшы Құрманғазының бұрынғы ұқыпсыздығы аз болып, көбіне ... ... ... айқайы арқылы тас қылып иіріп қойып, күннің көбін
домбыра тартумен өткізеді. Құрманғазының бұл сияқты мал бағудағы «жаңалығы»
тағы жүрт ... түсе ... ... өмірінің шын мәнісін, өзінің бар
болашағын күйде ғана ... ... — бұл ... бетінен қайту ойынан
аулақ болады. Бұрынғына қойшылықты тән азығы, домбыраны жан азығы етіп ... Бұл ... ... жасы он бес — он ... ... Айналаға
ақыл көзімен қарап, өзі жүрген ортасының жағдайын білуге тырысады. Бала
жасынан көрген ... ... адал ... жеп, ... шетке шығарған қотыр, арық-тұрақтарын ғана ... ... ... ... ... ... жақтарының небір қайшылық, қым-
қиғаш, шытырмандарының ... ... ... ... неде ... жете ... да, өзінің ой өрісі жеткенінше, өмірден ... ... ... ... ... сын ... ... беттейді. Бұл
сияқты жүгенсіздікке, бұл сияқты әділсіздікке, дүниеқұмарлыққа қарсы өзінше
жол, шара іздейді. Ойланып-толғанып ондай жол тапқандай да болады. Бір ... ... ... ерді сыпырып алып, он сегіз жыл бойы әкесінің
еңбегін жеп келген Байбақты ... ... ... ... ... ... ... бұл ісін — әлдінің әділсіздігінің есесін
қайтару деп түсінеді.
«Ақбай» күйіне талдау
Құрманғазы ... ілкі орта ... ... күйінде
елес бастаған нышандар қалыптасып, үлкен көркемдік заңдылықтарға айналды.
Мысалға батырлық, ... ... ... ... ... ... мұрасында «Ақбаймен» шеңдесетін күй табу өте қиын. Күй қай жағынан
алсаңыз да, өзінің ... ... ... ... ... ... ырғаққа құрылатын, екпіні ... жай ... ... ... қарама-қайшы тәсілмен өрнектер бұл күйде көптеп
кездеседі.
Қазақтың ... күйі ... ... ... Ал, Құрманғазының күйі адамның ішкі ... ... ... ... ... бірінші буыны - ... ... ... ... жаңғырық әуен де ... ... ... ... күй ... ... ... қат—қабат сезім,
қуаныш пен қайғы ерлік пен әуен ... ... келе орта ... ... ... Мың құбылып аударылып-төңкерілген ... ... өз ... ... ... ... ... бас буынға
қайтып келеді. Бұл қазақ күйінде бұрын-соңды ... ... ... ... біздің советтік ... ... кең орын ... ... ... ... ... формалы опустарында
пайдаланды. Сонымен қатар, ... ... ... ... 1935 ... бастап енді. Ең бірінші болып «Балбырауын»
күйіне сегіз қыздың биін ... ... аты ... байланысты «Балбырауын»
атанды. Одан кейін «Қызыл қайың» күйіне сегіз қыз, бір ... ... оның аты ... болды. Тіпті, көп жылдар бойы «Қызыл қайың» күйі
«Балдыз» атанып та келді. 1934 жылы бірінші рет М. ... ... ... ... ... ... ... «Қоян-бүркіт» деген би
Құрманғазының «Ақсақ киік» күйінің музыкасына қойылды. Кейін ... ... ... ... ... ... кетіп жүргені осыдан. 1937
жылы Жамбыл атындағы филармонияда бір актлы театрланған ... ... ... хор ... ... ... 1938 жылы ... «Түрмеден қашқан» күйлері «Аманкелді» кинофильмінде пайдаланылды.
Онда Аманкелдінің түр-меден шығып қашып бара ... ... ... ... ... ... интонациясында дауысқа арналған бір номер ... Сол ... ... ... 120 жыл ... ... ... концертте филармонияның хоры «Көбік шашқан» күйін ... ... ақын ... ... ... да, күйді С. Ларионов деген композитор
сегіз дауысты етіп, полифониялық формада түсірген болатын.
Ақылдының сөзіндей ойлы күйлер ... ... ... ... ... жел соғып тұрғанын да тыңдаушыларға байқатпайды. Күй көші — ... ... ... ... ... ... шебін шапқан, малын ... ... ... басқан еңселерін бір көтеріп тастайды. Шалдар
басын шайқап, кемпірлер ауыздарын сылп ... ... ... таң-
тамаша қалғандарын әрқайсысы өз бойында бар сезімдерімен білдіреді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. «Қызыл қайың» (1 түрі). Орындаған О. ... ... ... ... «Қызыл қайың» (II түрі). Орынд. Л. Мұхитов. Жазып алған А. Жұбанов.
3. «Бас-Ақжелең». ... М. ... ... ... А. ... ... Орынд. О. Қабиғожин. Жазып алған. А. Жұбанов.
5. «Сарыарқа». Орынд. О. Қабиғожин. Жазып алған А. Жұбанов.
6. «Көбік шашқан». Орынд. М. ... ... ... А. ... ... ... ... Қ. Жантілеуов. Жазыл алған ... ... ... Д. Нұрпейсова. Жазып алғаң А. Жұбанов.
9. «Кішкентай». ... ... ... ... А. ... ... Орынд. Ғ. Хайрошев. Жазып алған X. Тастанов.
11. «Балкаймақ» (II түрі). Орынд. және жазып алған. Ә. ... ... ... ... ... Ғ. ... Жазып алғаи X. Тастанов.
13. «Бұлбұлдың құрғыры». рынд. Ғ. Хайрошев. ... ... ... ... ... Ғ. ... Жазып алған X. Тастапов.
15. «Назым». Орынд. Ғ. Хайрошев. Жазып алған X. Тастанов
16. «Машина». ... Т. ... ... алған А. Жубанов.
17. «Сарапжап». Орынд. Қ. Жантілеуов. Жазып алған А. Жұбанов.
18. «Ақсақ киік». (I ... ... М. ... Жазып алған А.
Затаевич.
19. «Ақбай». Орынд. Қ. Жантілеуов. Жазып алған А. Жұбанов.
20. ... (I ... ... О. ... Жазып алған А.
Жұбанов.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі замандағы шертпе дәстүрі5 бет
Дулат Бабатайұлы өмірбаяны3 бет
Кемеңгер қаламның құдіреті ( Ғ. Мүсіреповтің туғанына 105 жыл толуына арналған )10 бет
Комедия. Драмадағы тарихи тұлға9 бет
Күй атасы құрманғазы5 бет
М.О.Әуезовтың өмірбаяны8 бет
Салт-дәстүрлерді орнықтырудағы мұғалімдердің қызметі16 бет
Тарбағатай теріскейінің жаңадан ашылған археологиялық ескерткіштері10 бет
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет
Тәуелсіздік мерекесі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь