Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарындағы аграрлық реформалар (1991 – 2008 жж.)

КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Ауылшаруашылығы саласы . ел экономикасының негізгі буыны, ежелден келе жатқан бар байлығымыздың бастауы. Халықтың әл.ауқатының жақсаруы негізінен әлеуметтік.экономикалық жағдайдың тұрақтануы және дамуымен тікелей байланысты. Осыған байланысты, қазіргі қалыптасқан әлеуметтік.экономикалық жағдай ғылыми тұрғыда терең зерделеуді, саланы кешенді дамытудың жолдары туралы жан.жақты дәлелденген қорытындылар мен байыпты ғылыми тұжырымдар жасауды талап етеді.
Зерттеу жұмысында ғылыми тұргыдан аграрлық сектордың кеңестік экономиканың кембағарлығынан көрген зардаптары мен тәуелсіздік дәуірінде Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік.шығыс аймақтарындағы ауыл шаруашылығының нарықтық қатынастарға бейімделуі мен аймақтың әлеуметтік.экономикалық дамуындағы аграрлық реформалаудың нақтылығы қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Елбасы Н.Ә. Назарбаев өзінің Қазақстан халқына арналған 2003 жылғы Жолдауында: «Біздің әлі де болса есею мен кемелдену кезеңінен өтуіміз керек. Қазақстандағы азаматтық қоғамның босағасын бекіте беруіміз керек. Бұл үшін агроөнеркәсіп кешенін түлете дамытып, ауылға (селоға) айрықша назар аударылуы, жеткен биігіміз бен жинақтаған тәжірибемізге сүйеніп, ауылдағы ағайындарымызға өмірдің жаңа сапасына жетуіне қол ұшын беретін уақыт туды», . деп көрсетеді [1].Төл тарихымыздың күңгірт беттерін ашып, еліміздің әлеуметтік.экономикалық дамуының жаңа, аршынды сапалық сатыға көтерілуіне қазақ елінің өткен кезеңін зерттеу, зерделеу бүгінгі күннің талабы. Себебі, тоталитарлық жүйенің идеологиялық ықпалынан арылуымен бірге тәуелсіздік идеологиясының әдістемелік негізінде тарихи дамудың ақиқат болмысын қалпына келтіру бағытында түбірлі жұмыстар атқарылды.
Сондықтан, Отандық тарих ғылымының өзектілігі . кеңестік тоталитарлық жүйенің идеологиялық ықпалынан арылуымен бірге тәуелсіздік идеологиясының әдістемелік негізінде тарихи дамудың ақиқат болмысын қалпына келтіруге бағытталуында. Соның бірі . аграрлық секторды реформалаудағы мемлекеттік саясат. Қазіргі қоғамның даму кезеңіндегі негізгі, әрі өзекті мәселелердің бірі болып отырған осы салада нарық қатынасын қалыптастыру, халықты отандық азық.түлік өндіру мен өнеркәсіпті шикізат өнімдерімен жеткілікті түрде қамтамасыз ету, өндірістің тиімділігін арттыру, бәсекелікке төтеп беретін өнім өндіру және әлемдегі экономикасы бәсекеге барынша қабілетті дамыған 50 елдің қатарына кіру стратегиясын іске асыру болып отыр. Сол үшін аграрлық секторда бірінші кезекте шаруашылықты жүргізу тетіктерін қалыптастыру және дамыту аса қажетті қозғаушы экономикалық күштің негізіне айналуда.
Мемлекеттің халық шаруашылығының барлық салаларының ішінде ауыл шаруашылығында біразға созылған экономикалық дағдарыстан шығуы бірте.бірте өз нәтижесін беріп келеді [2]. Дегенмен, агроөндірістік кешенді
        
        ӘӨЖ                           ...                         ...  ... Райхан Омырхановна
Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарындағы
аграрлық реформалар (1991 – 2008 жж.)
07.00.02 – Отан тарихы (Қазақстан Республикасының тарихыеспубликасының)
Тарих ғылымдарының ... ... ... алу ... ... ... 2012 жыл.
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ... ... ... Ш.Ш. ... ... ... және этнология институтының
Қазіргі заман ... және ... ... ... орындалған.
|Ғылыми кеңесшісі: ... ... ... ... ... С.Ф. ... ... ... ... ... |
| ... ... С.А. |
| | |
| ... ... ... |
| ... Ташенев М.Ж. |
| | |
| ... ... ... |
| ... ... Қ.Қ. |
| | ... ұйым: ... ... ... ... |
| ... ... ... 2009 жылы « 24 » қыркүйекте сағат 14.30-да Қазақстан
Республикасы Білім және ... ... ... ... Ш.Ш. ... Тарих және этнология институты ... ... ... ... ... беру ... БД 53.33.01 ... кеңестің
мәжілісінде қорғалады (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациямен Қазақстан ... ... және ... ... ... Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология
институтының қолжазбалар қорында (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі,
29) танысуға болады.
Автореферат 2009 жылы « 22 » ... ... ... ... ... ... ... жалпы сипаттамасы. Ауылшаруашылығы саласы – ел экономикасының
негізгі буыны, ежелден келе ... бар ... ... Халықтың әл-
ауқатының жақсаруы негізінен әлеуметтік-экономикалық жағдайдың тұрақтануы
және дамуымен тікелей байланысты. Осыған байланысты, ... ... ... ... ... терең зерделеуді, саланы
кешенді дамытудың жолдары туралы жан-жақты дәлелденген қорытындылар ... ... ... ... ... етеді.
Зерттеу жұмысында ғылыми тұргыдан аграрлық ... ... ... ... зардаптары мен тәуелсіздік дәуірінде
Қазақстанның ... және ... ... ... ... қатынастарға бейімделуі мен аймақтың әлеуметтік-
экономикалық дамуындағы аграрлық реформалаудың нақтылығы қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Елбасы Н.Ә. ... ... ... ... 2003 ... Жолдауында: «Біздің әлі де болса есею мен
кемелдену ... ... ... ... ... ... бекіте беруіміз керек. Бұл үшін агроөнеркәсіп кешенін түлете
дамытып, ауылға (селоға) ... ... ... ... биігіміз бен
жинақтаған тәжірибемізге сүйеніп, ауылдағы ағайындарымызға өмірдің ... ... қол ұшын ... ... ... – деп көрсетеді [1].Төл
тарихымыздың күңгірт беттерін ашып, еліміздің ... ... ... ... ... көтерілуіне қазақ елінің өткен
кезеңін зерттеу, зерделеу бүгінгі ... ... ... ... ... ықпалынан арылуымен бірге тәуелсіздік идеологиясының
әдістемелік негізінде тарихи дамудың ... ... ... ... ... жұмыстар атқарылды.
Сондықтан, Отандық тарих ғылымының өзектілігі – кеңестік тоталитарлық
жүйенің ... ... ... бірге тәуелсіздік идеологиясының
әдістемелік негізінде тарихи дамудың ақиқат болмысын қалпына ... ... бірі – ... ... реформалаудағы мемлекеттік
саясат. Қазіргі қоғамның даму кезеңіндегі негізгі, әрі өзекті мәселелердің
бірі болып ... осы ... ... ... ... халықты отандық
азық-түлік өндіру мен өнеркәсіпті шикізат ... ... ... ету, ... ... ... ... төтеп беретін
өнім өндіру және әлемдегі экономикасы бәсекеге барынша қабілетті дамыған
50 елдің ... кіру ... іске ... ... ... Сол ... секторда бірінші кезекте ... ... ... және ... аса ... қозғаушы экономикалық күштің негізіне
айналуда.
Мемлекеттің халық шаруашылығының барлық ... ... ... біразға созылған экономикалық дағдарыстан шығуы бірте-бірте
өз нәтижесін ... ... [2]. ... ... ... ... негізгі мақсаттардың бірі – азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз ету. ... ... ... ... халық
шаруашылығындағы өнім өндіру мен оның өсімі әлі де болса төмен деңгейде.
Өндірістерде қалыптасқан ... ... және ... ... ... ... ... жатқан мәселелерді зерттеу, ауыл шаруашылық
пен өндірістің экономикалық негізіне әсер ететін іс-шараларды ... ... ... өнім ... т.б.) ... ... ... көкейтесті мәселелердің атаулысы болып отыр.
Осындай еліміздегі экономикалық ... ... ... ауыл ... ... ... ... Стратегияны
жүзеге асыру мақсатында саланы дамытудағы мемлекеттің ... ... ... мен қазіргі кезде Қазақстан Республикасы
Президентінің 2003 ... 10 ... № 1149 ... бекітілген
Қазақстан Республикасының ауыл аумақтарын дамытудың 2003-2010 ... ... ... 2004 ... 19 ... ... Президентінің Қазақстан халқына Жолдауында ... ... ... жж. ... ... ... ... қолдауымен 2003-2005 жылдардың «Ауыл
жылы» деп ... мен ауыл ... ... ... ... туралы», «Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы»,
егіншіліктегі «Тұқым ... ... ... ... келуі ауыл
тұрғындарын әлеуметтік қолдауға бағытталған ауқымды ... ... ... ... ... ... агроөнеркәсіптік
кешенді ұйымдық-құрылымдық және заңнамалық жетілдірумен шектелмей ауыл
шаруашылығын дамытудың 2006-2010 жж. ... ... ... жж. ... ... шаралары жүзеге ... ... ... үшін ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
дамуының деңгейін айқындаушы күштердің бірі болып отыр.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында өз ... ... ... шаруашылық жүргізудің әкімшілік әдісімен аралас ... ... ... ... ... ... 90-жылдардың қоғамдық-
саяси және әлеуметтік-экономикалық ... мен ... аз ... ... ... кезеңде орын алған қиындықтар ... ... ... аграрлық секторға қолайсыз болды. Аграрлық дағдарыстың
табиғаты, ... ... мен одан шығу ... ... және көпшілік
әдебиетте аз жазылған жоқ. Осы ... әрі ... ... ... ... түрлі заң және атқарушы органдардың күнделікті
іс-тәжірибелерінің күн тәртібінен түспегені ... ... ... ... және ... ... саласының әлеуметтік мәселелерін,
әкімшілік басқару жүйесінен нарықтық жүйеге көшуге байланысты аграрлық
саланың тұрақты және ... даму ... ... ... ... ... одан әрі зерттеп, зерделеу керектігі ешбір ... ... ... өзге ... ... ... өткізіліп жатқан аграрлық реформалардың басты мазмұны
әкімшілік-әміршілдік тәсілге негізделген бір ... ... ... ... ... ... көшу. Оның негізінде экономикалық
жүйенің іргетасының өзі – ... ... ... ... ... оның ... ... жеке және заңды тұлғаларға беруді ойластырған
меншік қатынасы жатыр.
Нарықтың өзгеру нәтижесінде аграрлық ... ... ... ... ... ... Ауыл ... нарықтық
қатынастың барлық субъектілерінің экономикалық мүдделерінің рөлі артады.
Осыған байланысты, ауыл шаруашылығын ... ... ... ... болып табылатын, өндірісті тиімді жүргізуді қамтамасыз ете
алатын және табыстарды ... ... бөле ... ... мен ... атқарар шаруашылық қызметіне тиесілі.
Осындай ауылшаруашылық бірлестіктерінің қарапайым түрлерінің бірі –
кооперация ... бір ... ... ... бергі тәжірибесі оның
нарықтық экономиканың заңдары мен ... ... ... ... ... қалыптастырудағы ерекше маңызын ашып берді.
Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... ... барысында шаруашылық жүргізудің тетіктерінің
әлемдік тәжірибе қолданысындағы үш жолына назар аудардық. Бірінші – ... жеке ... ... – ірі ... және ...... ... шаруа қожалықтары және ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен
айналысатын жеке кәсіпкерлердің бірлескен шаруашылық қызметін жүргізуі. Осы
үш ... ... ... ... ... ... жолға қойылғанымен, көлемі
жағынан шағын, айналымдық қаржысы тапшы, жағдайы ортадан төменгі дәрежедегі
шаруаларды кооперациялау жолы ... ... өз ... зәру ... аңғартады.
Ұзақ жылдар бойы елімізде аграрлық саладағы кооперацияның теориясы мен
тәжірибесінің дәстүрлі ғылыми-зерттеу ісін жүргізудің ... ... ... ... мен тәжірибесінде кооперация десе колхоздар алға
тартылды және оған ... ... ... ... ... ... ... ғана ауылшаруашылық бірлестіктерінің ең жоғары, жетілдірілген
түрлері деп есептелді. Бұл толық ... ... Сол ... орын алып оның ... ... мен даму жолында кедергі болды.
Осындай ерекшеліктерге байланысты тақырыптың мынадай өзектілігі
айқындалады.
Біріншіден, ... ... ... ауыл ... ... ... ... алғаннан кейінгі отандық
тарихтың ажырамас құрамды бөлігі ретінде үнемі ... ... ... етеді.
Себебі, тарихи жағдайлармен қалыптасып, іс-жүзінде атқарылған жоспарлы
шаруашылықтан қазіргі ... ... ... ... ... ... жүргізудің тетіктерін түбегейлі қайта қалыптастыруда
өзіндік ерекшеліктерге ие болу себебінен реформалау қажеттігі туындады. Сол
себептен, бұл ... ... ... ... ... ... бағалауды
қажет етеді.
Екіншіден, Мемлекеттің аграрлық саясаты мен ... ... ... және аймақтық өзін-өзі ... ... ... ... ... және ... жағдайларын сыни
көзбен талдау барысында халықтық ... ... ... тәуелсіздік
идеологиясы тұрғысынан назар аударылар болса онда тарихи танымның игілігіне
айналатын нәтижеге қол жеткен ... еді. ... ... ... ... ... мен өндірістік қатынастарды,
экономикалық ынталандыруды және шаруашылық ... ... ... отырмаса, мемлекеттік ... ... ... мен ... ... ауыл ... ... нәтиже
бермейді.
Үшіншіден, ауыл шаруашылығын әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ауыл ... өндірістік нысандардың
ұйымдық-құрылымдарын жетілдіру мен қабылданған құқықтық заңнамаларын ғылыми
талдау зерттеудің жаңа әдістемелік тәсілін арттыра түседі деп ойлаймыз.
Тарих ғылымының ... ... ауыл ... ... ... кейбір бөліктерін ішінара ... ... ... ... және оңтүстік-шығыс аймақтарында жүзеге
асырылуының ерекшеліктері мен тәжірибелік маңызы ғылыми тұрғыда ... ... ... таңдауымыздың басты себебі осыдан туындайды.
Тақырыптың зерттелу тарихы. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... мен аграрлық сектордың
әлеуметтік-экономикалық дамуындағы ... ... ... мен ... ... түрде тәуелсіздік идеологиясында
жаңа әдістемелік көзқараспен ... ... ... ... ... маңызды міндетіне айналғандығы ақиқат. Себебі, ХХ ғасырдағы
Қазақстан бойынша ... ... ... орын ... аграрлық
өзгерістерді объективті тұрғыдан терең талдау мен ғылыми ... ... ... ... ... ... ғылымдар сияқты
тарихты да өзінің ықпалында бұғаулады.
Сонымен, XX ... аяғы мен XXI ... ... ... нарықтық қатынастардың қалыптасуы мен реформалау барысына
қатысты зерттеулер сипаты, мазмұны жағынан өте күрделі болды. Тақырыптың
тарихнамасының ... ... ... ... ... бар.
Біріншіден, тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы жылдары ... ... ... ... ... ... ... заңнамалары және жергілікті басшылықтар мен өзін-
өзі басқару мекемелері өзіндік ерекшеліктерге ие тарихи құбылыс болатын.
Сондықтан да ол ... ... ... ... ... ... ... туындады. Міне, осы күрделі сипат жүргізілген
зерттеу жұмыстарының барынша әралуандылығына негіз болды.
Екінші себеп – ... ... ... ... ... ... жағдайда, жоспарлы шаруашылықтан нарықтық
қатынастар қалыптасып жатқан аграрлық секторда, бірқатар объективті және
субъективті қиыншылықтар ... ... ауыл ... ... салалық саясатын жетілдірудің икемді тәсілдерін қолдану жөніндегі
тарихшы ғалымдардың, А.Б. Тұрсынбаев, Г.Ф. Дахшлейгер, К. ... ... М.Т. ... Ж. Жұмабеков, М.Ж. Ташенев, Ә.Н. Құдайбергенов,
Г. Халидуллин, Р. Исатаев, Ж.Б. Әбілғожин, И.Ш. Шамшатов, С.А. ... ... К.Ә. ... К. Рыспаев, Қ.Қ. Байсарина, С.И. Иманбердинаның
ғылыми зерттеу жұмыстары бар. ... ауыл ... ... ... еңбектерін зерттеумен қатар, олардың әлеуметтік, мәдени
саласын Х. Әбжанов, М.Х. ... М.Б. ... ... ... Л.Е. Әбділдина, И.Ю. Бенке, К.Ж. Жарекешев, Б.З. Зиябеков, Х.Е.
Ертазин, Ж.О. Ихданов, С.М. ... М.Д. ... және де ... өз ... ... ... кооперация проблемасы әлемдік ғылым үшін жаңалық
емес. Оны зерттегендер қатарында Р. Оуэн, Ш. ... Ф. ... ... К. ... ... Ал Ресейдегі ауыл шаруашылық кооперациясы
мәселесімен Н.П. Макаров, П.П. Маслов, А.А. Николаев, С.Н. ... ... М.И. ... А.В. ... А.Н. ... А.И.
Чупров, К.А. Пажитнов, Н.Д. Кондратьевтер жете шұғылданды.
Кеңестік кезеңнің аяғы – нарық ... көшу ... ... ... тұрғыдан зерттеуде Президентіміз Н.Ә.
Назарбаев, мемлекет қайраткері Д.А. Қонаев, Б.М. ... ... Ж. ... сөйлеген сөздері мен ой-толғау еңбектері
және естеліктері назар аудартады.
Демек, әр ... әр ... ... қатысты зерттеулерінің
деректік, әдістемелік негізі әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... Бұндай жағдайда мәселені кешенді
түрде қарастырып, тарихи тұрғыда салыстыра бағалау қажеттігі туады.
Дегенмен, ауыл шаруашылығында ... ... ... қатынастар
жағдайында халықтың тұрмыстық жағдайын жақсартудағы аграрлық реформалардың
сәйкестік мәселелері әрі ... ... ... етеді. Зерттеулер
көрсеткендей, бұл салада шаруашылық жүргізудің жаңа жағдайына сай келетін
теориялық және ... ... ... ... ... саласындағы осы үрдістердің әрі қарай даму
заңдылықтарын айқындау, оны одан әрі ... ... ... және
шетелдік тәжірибелерді сыни қорыту мен әдістемелік және ғылыми-тәжірибелік
бағалауда жаңа тәсілдер мен ... емес ... ... өте ... ... нарық қатынасы жағдайында Қазақстанның ауыл шаруашылығы
секторындағы ... ... ... және ... ... ... заңнамалық қамтамасыз етілуі мен ауылдық
өндіріс пен аймақтық басқаруды ... ... ... ... аграрлық реформаны ... ... ... ... ... кешенді зерттеуді мақсат тұтқан бастапқы
еңбек болып табылады.
Зерттеу жұмысының теориялық және ... ... ... ... т.б. ... ғылымдырдың қалыптастырған жаңа бағыттағы ғылыми
тұжырымдамаларымен ұлттық ... ... ... ... ... Сонымен
бірге теориялық-әдістемелік мәселелерді зерттеуде ... және ... ... ... ... отырған тақырыпты жаңа
көзқарас тұрғысынан жазуға ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде ХХ ғасырдың соңы мен ХХI ғасырдың
басындағы Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарындағы ... ... ... ... мен ... ... қағида мен ... ... және ... ... ... ... негізіне ғылыми танымның жүйелілік,
салыстырмалы талдау шынайылық пен ... және ... ... Осы әдістер негізінде жасалынған тұжырымдар мен қорытындылардың
өзара логикалық үйлесімділікте болуына да ерекше мән берілді.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ХХ ... мен ХХI ... бас ... ауыл шаруашылығын аграрлық
реформалаудың жүзеге асуы мен ... ... ... негізінде Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс
аймақтарында ... ... ... ... ... ... ... мынадай міндеттерді орындау арқылы нақтыланған:
- Қазақстан Республикасындағы аграрлық реформалау мен оңтүстік және
оңтүстік-шығыс ... ... даму ... ... ... ... ... жұмысының тарихнамасы мен дерек көздеріне жаңа тарихи
көзқарас тұрғысынан талдау ... ... ... реформалардың шынайы қажеттілігі мен алғы
шарттарын анықтау,
- аграрлық реформалауда қалыптасқан ұйымдық-құқықтық заңнамаларын ... ... ... ... жүргізудің тетіктерін анықтау;
- ауылшаруашылық бірлестіктері мен серіктестіктерінің тарихи қағидалары
мен құндылықтарын қазіргі ... ... ... ... тұрғыда
негіздеу;
- аграрлық реформалау барысында Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... мен ... құрылымдық жетілдірілгендігін
пайымдау;
- жергілікті тұрғындардың әл-ауқатын арттыру мен мемлекеттік
қажеттілікті қамтамасыз ... ... ... ... ... ... және статистикалық мәліметтер негізінде дәлелдеу;
- ауыл шаруышылығын дамытудағы ... ... ... ... ... ... ... барысында ауылшаруашылық
құрылымдарын жетілдіруді жүйелік тәсілмен зерттеу;
- қазіргі нарықтық қатынаста Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... ... ... ықпал ету дәрежесін ашып көрсету;
- Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... ... ... ... тұрғымен байланыстыра
қарастыру;
- жергілікті мемлекеттік басқару мен жергілікті шаруашылықты
басқару түсініктерінің ... ... ... үшін ... ... ... ... оларды ұдайы жетілдіріп отыру
керектігін айқандау;
- ауыл шаруашылығында салалық комерциялық емес ... ... ... ... ... әсеріне ғылыми
баға беру.
Зерттеу жұмысының нысаны – ХХ ғасырдың соңы мен ХХI ... ... ... ... және ... ... ... аграрлық реформалаудың жүзеге асуы мен ауыл шаруашылығын
дамытудың өзекті мәселелерін қарастыру.
Зерттеу жұмысының пәні – ... ... және ... ауыл ... ... реформалау мен ХХ ғасырдың соңы
мен ХХI ғасырдың бас кезіндегі Қазақстанның ауыл ... ... ... ... жасау.
Тақырыптың хронологиялық шеңбері. Қазақстан Республикасындағы
аграрлық реформалар тақырыбының ... ... ... 1991 жыл
болып белгіленді. Себебі Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ауыл ... ... нарықтық қатынастарға түбегейлі бет бұру кезеңі
негіз болып, зерттеу кезеңі 2008 жылмен шектелген.
Диссертацияның ... ... ... ... ... мен
статистикалық мәліметтер негізінде Қазақстанның оңтүстік және ... ... ауыл ... ... ... ... өзге ... тәжірибе мен нарықтық қатынастар жағдайына
орайластыра зерттелген. ... ... ауыл ... ... мен ауыл шаруашылығын дамытудағы нақтылығын және ... ... ... ... ... іс ... ғылыми ұсыныстар жасау болып табылады. Осы кезге ... бұл ... ... және шетелдік тарихшылар тарапынан қолға
алынбаған. Осыған байланысты зерттеу жұмысының мынадай ... ... ... атап ... ХХ ғасырдың соңы мен ХХI ... ... ... ... мен оңтүстік және оңтүстік шығыс аймақтардағы ауыл шаруашылық
даму үрдісін зерттеуге ... ... ... ... ... мен деректік негізіне ... ... ... ... даму ... ... мен
негізгі бағыттары жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан пайымдалған;
- Қазақстанның ауыл ... ... ... ... ... баға ... ауыл ... бірлестіктері мен серіктестіктерінің тарихи құндылығы
мен қағидалары сараланған;
- аграрлық реформалаудағы ... ... және ... ... ... ... негізіне
талдау жасалынған;
- аграрлық секторда шаруашылықты жүргізудің тетіктері жүйеленген;
- ауыл ... ... ... мен ... ... жөніндегі шаралардың қажеттілігі ғылыми тұжырымдалған;
- Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарында әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... ... ғылыми тұрғыда
нақтыланған;
- ауыл шаруашылығын дамытуды стратегиялық ... мен ... ... жаңа ... ... ... ... ауыл шаруашылығының инженерлік саласын реформалау, агроөндірістік
кешенді дамыту үдерісінің ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... реформалаудағы агроқұрлымдардың ұйымдық-құрлымдық және
заңнамалық жетілдірілуі ... ... ... аграрлық секторды дамытуда мемлекеттік қолдаумен несие-қаржы жүйесінің
ықпалы ... ... ... және ... ... ... ... және оңтүстік-шығыс аймақтарының жекелеген
аудандарында коммерциялық емес салалық ауылшаруашылық ... ... ... ... дайындалды;
- аграрлық реформалаудағы ауыл шаруашылығы өндірісін ұйымдастырудың
теориялық негіздемесі жасалынды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар. ... ... ... аймақтарында ХХ ғасырдың соңы мен ХХI ғасырдың басындағы
ауыл шаруашылығын ... ... ... зерттеу нәтижесінде
қорғауға мынадай тұжырымдар ұсынылады.
- Қазақстан Республикасындағы ауыл шаруашылығын ... ... ... ... ... ... реформалау
тұжырымдамасының өзіндік ерекшеліктерін ескеру қажет;
- Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарының ауыл шаруашылығы
жоспарлы шаруашылықтан нарықтық ... ... ... ... ... ... ... маңыз алады;
- нарық жағдайында агроөнеркәсіп кешенін дамыту мен ... ... ... ... ... ... ауыл ... ұйымдық-құқықтық жетілдіруде заңнамалық құжаттарға
ғылыми талдау жасап, оларды ұдайы жаңартып отырылуы қажет;
- Қазақстанның ... және ... ... ... ... ... тетіктері көрініс алды;
- аграрлық секторды ... ... ... ... ... ... және қағидаларына назар аудару
қажеттігі айқындалды;
- аграрлық реформалау барысында Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... мен ... мекемелерді құрылымдық
жетілдіру серпін алды;
- Қазақстан Республикасындағы аграрлық ... ... ... ... ... ... ... реформалау агроқұрлымдық нысандардың шаруашылық жетілуіне
елеулі ықпалын тигізді;
- ауыл шаруашылығын дамытуды стратегиялық ... мен ... ... ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс ... ... ... ... ... жүзеге асырды;
- жеке және қосалқы шаруашылықтардың дамуы аграрлық реформалау барысында
қарқын алды;
- Агроөндірістік кешеннің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз
етудегі шаруашылық ... баға ... ... ... ... ... жетілдірудегі
қиғаштықтар мен мемлекеттік реттеу қажеттілігі айқындалды;
- Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... ... емес ... ... қажеттігі жөніндегі ұсыныстар маңызды болып табылады.
Зерттеу жұмысының қолданбалы маңызы ретінде Қазақстан Республикасындағы
аграрлық реформалар тәуелсіздік жылдарындағы қалыптасуы мен ... ... бай ... ... ... ... ... тұжырымдар
мен қорытындыларды, алынған нәтижелерді ғылыми еңбектер, ... ... ... ... сол сияқты әлеуметтік-гуманитарлық
бағыттағы болашақ доктор, магистр, бакалаврлар үшін Отан ... және ... ... ... ... ... ... айтуға болады. Сол сияқты зерттеу жұмысында
қалыптасқан әдістемелік тәсілдер, Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... асуы мен ауыл шаруашылық
серіктестіктерінің тарихи құндылығы мен ... ... ... өзге ... салыстырып, саралап, тарихи таным нысанына
айналдыруға мүмкіндік береді.
Диссертациялық жұмыстың деректік ... ... ... ... және ... ... аграрлық
реформалардың тәуелсіздік жылдарындағы қалыптасуы мен жүзеге асуына қатысты
арнайы зерттеулердің ... және ... ... ... ... деректік негіздерін сұрыптаудың біршама ... ... ... ... ... ... ... негіздері
бірнеше бағыттарға топтастырылды. Атап айтқанда: ауыл шаруашылығына қатысты
республикалық және облыстық статистикалық жинақтар; мерзімдік ... ... ... негіз ретінде мұрағат материалдары пайдаланылды. ... ... ... Орталық Мемлекеттік мұрағаты қ-5 (Қырғыз
АКСР-і ... ... ... ... қ-279 (1927-28 жылдардағы
Қазауылодақ), қ-2199 (01.12.1985-20.12.1990 жж. Қаз КСР-нің мемлекеттік
агроөндіріс комитеті), қ-2270 (29.04.1991 ... Қаз ... ... және
ауылшаруашылық министірлігі). Қазақстан Президентінің мемлекеттік мұрағаты
қ-5Н (Аграрлық ... ... Қ-7 (Қаз ... ... ... ), қ-708 (Қаз КСР-нің мемлекеттік агроөндіріс ... ... ... мұрағаты қ-21(Жамбыл облысының ауыл шаруашылық
басқармасы), 150, 282, 399, 851. ... ... ... ... қ-40 ... Қазақстан облысының ауыл шаруашылық басқармасы).
Қызылорда облыстық мемлекеттік мұрағатының 367-қоры, ... ... ... ... (Қызылорда облысының статистикалық және
талдау басқармасы), 589-қоры, (Қызылорда облысының ауыл ... ... ... ... ... ... мұрағат қорларының құжаттары мен деректік материалдар авторға
зерттеу барысында кеңестік тарихнамадағы ауыл шаруашылығының бірлестіктері
мен агроөнеркәсіп кешеніне ... ... ... оған ... баға
беруге мүмкіндік жасады.
Сол сияқты зерттеу мақсатына сай Қазақстан Республикасының статистика
жөніндегі агенттігі және ... ... ... ... ... ... Ауылшаруашылық Министрлігінің ағымдық
мұрағаттары, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік ... ... ... мен ... ауыл ... департаментінің мәліметтері,
Оңтүстік Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық жағдайы (Оперативтік
мәліметтер 1994-2004 жж.), ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық жағдайы. Бірінші ұлттық ауыл шаруашылығы санағының алдын ... ... 2007. ... ... ... басқармасы.
Тараз, 2007 т.б. дерек көзі ретінде қолданылды.
Қазіргі кезеңдегі нарықтық қатынастың даму барысы мен ... ... ауыл ... ... ... ... мен ... түйіндеген мерзімдік басылымдардың «Егемен Қазақстан», «Заң»,
«Казахстанская ... ... и ... ... ... ... «Сыр бойы», «Ақ жол» «Знамя труда» газеттерімен бірге
«Қазақ тарихы», «Международный сельскохозяйственный журнал», ... ... ... ... үдерістің мазмұнын
айқындайтын құнды деректер ... ... ... ... ... ... ... мен қорытындылары 2 ғылыми монографиялар және республикалық
ғылыми-практикалық конференцияларда баяндалған 32 ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті
ұсынған тізімге ... 5 ... ... 10 ... 3 ... ... 19 ... әртүрлі республикалық басылымдар мен республикалық және
халықаралық ғылыми конференция материалдарының жинақтарында ... ... ҚР БҒМ ... ... Ш.Ш. ... ... ... этнология институтында орындалып, институттың Қазіргі заман тарихы
және ғылыми ақпарат бөлімі мен Кеңес дәуіріндегі Қазақстан тарихы ... ... ... ... ... ... Алға қойған мақсаттар мен ... ... ... ... ... 4 ... ... мен пайдаланған әдебиеттер тізімі құрайды.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Кіріспеде диссертациялық жұмысқа жалпы сипаттама беріліп, тақырыптың
өзектілігі негізделіп, жұмыстың ... ... ... мен ... ... ... ... хронологиялық ауқымы,
практикалық маңызы және қорғауға ұсынылатын ... ... ... ... және оңтүстік – ... ... ... ... ... ... мен ... көздері» деп аталатын бірінші тарауда ... ... мен ... ... ... көздеріне талдау жасалды.
«Мәселенің теориялық-методолгиялық негіздемесі» атты тараушада зерттеу
жұмысына қатысты методологиялық ұстанымдар, тұжырымдар ... ... ауыл ... ... тарихы
тәуелсіздік қарсаңындағы және ... ... ... ... ... Өйткені еліміздің қоғамдық-саяси өміріндегі түрлі
өзгерістер ... ... ... жаңа ... ... ... алдынан шыққан нарықтық қатынастарды игеру әлемдік
қауымдастық пен саяси, экономикалық сұхбатқа қол жеткізу, қосалқы және жеке
меншік ... ... және ... ... сйяқты мәселелер біз сөз етіп ... ... ... тарихын зерттеудің жаңа да тың теориялық-
әдістемелік негіздерін қолға алу міндеті күн тәртібіне қойылды.
Қарастырылған кезеңдегі аграрлық реформалар ... ... ... ... – бұл ... саналуандылығы, мазмұнының сыңаржақ
тұжырымдамаларды насихаттауға құрылуы, мәселенің саяси астарына баса мән
берілуі түрінде көрініс табуынан. Ең ... ...... тұжырымдалған
теориялық-әдістемелік негіздің орнықпауы деп білеміз. ... ... ... ... қалаған қайта құру, жариялылық кезеңіндегі
ғылыми әдебиеттерде біз атағандай бірыңғай, орныққан және қоғамдық пікірдің
қолдауына ие ... ... ... ... ... М.С. ... ... басына келуімен басталған қайта құру
құбылысының өзі ойластырылмай ғылыми-теориялық тұжырымдамасыз басталғандығы
және іске асырылғандығы жасырын емес.
Осы ... ... ... ... ... де көреміз. Бұл кезеңдегі тарихи даму үрдісі ... ... ... ... «ХХ ... аяғы мен ХХI ғасырдың басында ... ... ... құру тек ... туралы декларациямен
шектелмейді, ол үлкен әрі күрделі үрдістермен баяндалады» [3]. Елімізде
нарықтық қатынастарды игерудің ... ... ... ... ... бас тартып нарықтық жағдайына көшудің нақты тұжырымының
жасалмауы. Сондай-ақ жеке ... ... ... ... ... ең ... ... кеңестік өмір салты кезінде қалыптасқан саяси-
рухани кешендерін жоюдың психологиялық кедергілері аграрлық реформалардың
бірден іске ... ... ... ... ... ... ... себеп-салдарлы заңдылықтарын ғылыми тұрғыда жүйелеу ... ... ... ... ... ... нысанына айналдырудың
әдістемелік негізіне сүйенуді талап етеді.
Зерттеудің теориялық және әдістемелік негіздемесі, зерттеу ... және ... ... мен ... тарихи-салыстырмалы, жүйелік-
құрылымдық, теориялық таным, модельдеу мен типтендіру, статистикалық өңдеу,
қисындылық сияқты жалпы ғылыми, ... ... ... және ... тарихи зерттеу ... ... ... ... ... ғылымда оқиғалар мен құбылыстарды
шынтуайттылық тұрғыдан терең ... жол ... ... ескіруіне байланысты бұл мәселе өзекті бола түседі. Әрине,
маркстік-лениндік методологиядан бас ... жаңа ... оңай ... ... ... орай методологиялық мәселелердің
кешегісі мен бүгінгісі ... өз ... ... оның ... ... мақсат еттік.
Методологияның анықтамасын беруде ресейлік ... ... де ... ... Оның ... ... олар ... белсенділік танытып, дәйекті ғылыми көзқарастар
білдірді. Мәселен, В.В. Журавлев «...тарихи зерттеу ...... ... ... ... және олардың қағидаларын реттеу. Методология
бұл тұста ғалымның қарамағындағы малай немесе құлдық ... ... ... ... Яғни ... «не ... де өзім ... деген қағиданы
ұстанып, оны біржақты дәріптеуге немесе елеусіз қалдыруға ... ... ең ... өмір бойы методологиялық жағынан жетіледі. Ол ғылымда
жинақталған методологиялық қазынамен ... ... ал ... ... ... ... ... дейді [4]. Ғылымда методологияны ... ... ... айқындайтын интерпретатция да кездеседі ... ... ... ... ... ... тарихилық қағиданы
басшылыққа ала отырып, өткен дәуірдегі билік органдарының жерге байланысты
ұстанымдарына назар аударылуы тиіс. Қағидалар дегеніміз – ... ... ... Олар ... ... ... ... соның нәтижесі ретінде саналады және осы мағынада заңдылықтар
іспеттес болады [6].
Қазақстан Республикасының оңтүстік және ... ... ... ... ... ... ... қатар
бұрынғы посткеңестік елдердің «постиндустриалды ... ... ... ... ... алда ... ... зерттеуге
ғылыми тұжырымдалған диссертациялық жұмыс мынадай бағыттарды топшалайды:
Біріншіден, аграрлық ... ... ... ... беймделуінде қосалқы және жеке меншік шаруашылықтарының құқықтық-
нормативтік және ... ... ... ... біз сөз ... ... ... реформалаудың тарихын зерттеудің жаңа
және тың теориялық-әдістемелік негіздемесін жасауды талап ... ... ... ... ... ... ... күрделі болуы – бұл тақырыптың саналуандылығы,
мазмұнының сыңаржақ ... ... ... мәселенің саяси
астарына баса мән берілуі түрінде көрініс табуының ... ... ... ... ... орнықпауынан.
Үшіншіден, еліміздегі тәуелсіздік жылдарында жүргізіп жатқан аграрлық
реформаларды бөліп және дербес құбылыс ретінде қарастырудан ... ... ... ... және ... ... ... талдау жасауда әдістемелік маңызға ие.
Еліміздің тәуелсіздік жылдарында жүргізіп келе ... ... ... және дербес құбылыс ретінде қарастырудан бұрын ... ... ... және ... ... ... талдау жасаудың әдістемелік тұрғыда маңызы зор және
оны ... ... ашу үшін ... ... деп білеміз.
«Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік – ... ... ... ... ... ... мен дерек көздері» деген бірінші тарауда тақырыптың зерттелу
деңгейі ... ... ауыл ... ... ... ... жекелеген аграрлық саясатындағы мәселелер карастырылған. Мәселен,
республиканың аграрлық саласындағы қайта құрулар мен колхоз ... ... ... Б.А. ... М.Т. ... және ... пен К. ... Г. Халидуллин, Р. Исатаевтың ... бар. Онда ауыл ... ... даму ... ... ... ... тарихнамасын игеру үшін, ... ... ... ... ... мен ауылдың әлеуметтік-
экономикалық жағдайына көңіл аударғанды жөн ... ... ... талдауға жасалынған қадамдардың бірі –деп
К.Ә. ... С.И. ... ... ... ... как ... кризисного состояния сельского хозяйства Казахстана»
деген бірлескен зерттеуін атап өтуге ... Бұл ... 60-80 ... Қазақстандағы ауыл шаруашылығындағы дамуы тарихта сыңайы
қөзқараспен ... ... [7]. Бұл ... жаңа ... ... жазылып, 60-80 жылдардағы бүкіл Кеңес Одағындағы аграрлық салада
етек алған тоқыраудың себептері айқындалған. Оның ... ... ауыл ... ... ... ... ... аграрлық теория мен практиканың алшақтығы салдарлары ... Ауыл ... ... ... - әкімшіл әдіспен
ұйымдастырылып, мемлекеттік ресми органдардың толық біржақты үстемдігіне
негізделгенін, ол ... ... ... ешқандай да нарықтық тетік қажет
еместігін айқындап берді. Әйтседе ғалымдардың зерттеуінде тоталитарлық жүйе
кезеңіндегі аграрлық ... ... ... және ... толық ашу әлі де жеткіліксіз деуге болады.
Қазақстанның ... ... ... өкіметінің ауыл
шаруашылығын басқаруда жүргізген саясатын арнайы зерттеп ... ... мен осы ... ... ... ... үлес ... тарихшылар
С.Жолдасов, С.А. Байтілен, К. Рыспаев, Қ.Қ. Байсаринаның еңбектері үлкен
қызығушылық ... ... С.А. ... ... мемлекетінің
Қазақстандағы аграрлық саясаты: ауыл шаруашылығындағы экстенсивті ... ... ... жылдар)» деген тақырыпта жазылған докторлық
диссертациясында Кеңес қоғамының аграрлық салада ғана емес, ... ... ... ... орын алғандығын атап көрсетеді [8]. Осыған
байланысты, тарих ғылымдарының докторы, Қ.Қ. Байсаринаның «Қазақстанда ауыл
шаруашылығының дамуы: тарихы және ... ... жж.) ... ... ... ... жұмысында соғыстан кейінгі жылдарда ауыл
шаруашылық өндірісін дамытудың басты ... оның ... ... енгізілу әдісі, түрі мен тәжірбиелері сол секілді аграрлық саясаттың
ащы сабақтары, ... мен ... ... ... [9].
Кеңес өкіметі тұсындағы ауыл шаруашылығында жүргізілген реформалар,
өндірісті ... мен ... ... ... соның ішінде
колхоз құрылысының тарихы жөніндегі мәселеге объективті баға ... ... тыс ... жоқ. Осы ... ... түрде үлкен
үлес қосып жүрген тарихшы ғалымдар: Т. Медеуов [10], О.Х. Мұқатова ... ... [12]. ... ... меншік және шаруашылық нысандардың
қалыптасып дамуы, олардың тиімділігін арттыру мәселесі ... XX ... Н.К. ... [13], А.В. ... [14] және тағы ... еңбектерінде көп мән берілген. Кең көлемдегі материалдар арқылы
мемлекеттік ауыл шаруашылық кәсіпорындарын реформалау және ... ... ... құрылымдарын құру жолдары, олардың ... ... ... ... ... ... нарығы, агробизнестің
маркетингтік сфера мәселелері талданған.
Дегенмен, республика өңіріндегі ... ... ... ... байланысты аграрлық қатынастарды қалыптастыру,
дамыту, олардың тиімділік мәселелері әлі де ... ... ... ... қатысты шешімін таппаған мәселелердің барын ... ... ... ... ... ... аграрлық саясаттың
негізіндегі жаңа ережесі – жерге меншіктік құқықтың болуы аса маңызды болып
табылады. Сондықтан, жер кодексінің мәні, сол заң ... ... ... ... әсерін айқындайды. Қазіргі кездегі Қазақстан
аумағындағы жер қатынастарының даму тарихы – бұл өте ... әрі ... ... ... жерде меншік пен шаруашылық жүргізу
түрлерін талдау мен жер қатынастарын жетілдіру мәселелерінің маңыздылығы
сөзсіз. ... ... ... іс ... әлі де ... зерттелмеген
деуге болады. Алайда, бұл ... ... ... ... қызығушылығын тудырады. Бұған дәлел ретінде, бірқатар жазбаша қайнар
көздерді, тарихи ... ... ... Қазақстанда феодалдық жер
қатынастарының дамуын көптеген қазақстандық және шетелдік ... ... ... ... ... және ... ғалымдардың тұжырымдамасын топшылай келе
Қазақстан Республикасындағы қазіргі таңда ... ... ... ... екі ... баға ... болады: біріншіден,
агроөнеркәсіптік өндірісте көпукладтылық ... ... ... ... ... олардың өз қызметтерін жүзеге
асыруына және өндірген өнімдерін ... ... ... ... дамуы бір орталықтан басқару жүйесін ... ... ... ... жүргізілген институционалдық өзгерістер,
экономикалық қатынастардағы салааралық диспаритеттің (теңсіздіктің) күшеюі,
агроөнеркәсіптік интеграция мен ... ... үшін ... ... ауыл ... өнімдерін өңдеуші және қызмет ... ... ауыл ... ... ... ... ... жеке өндіріске бағыт ұстауы нәтижесінде барынша
тиімді ... ... ... қажетті агроинфрақұрылымды
қалыптастырмастан нарықтық ... өту ... ... ... бөлігін нарықтан ығыстыруға, өнімдерді бөлу ... ... ... және ... ... ... монополиялық
жағдайының күшеюіне алып келді.
Біз қарастырып отырған аймақтардағы аграрлық секторды зерттеуге
қатысты ... ... ... ... ... мәтін-деректер
болып табылады. Олардың қатарынада жарияланған аграрлық салаға ... ... ... ... мен ... ауыл шаруашылық
департаменттерінің мағлұматтары т.б.
Сондай-ақ, мұрағаттық құжаттарды ... ісі ... 7 ... ... мен 1 ... мұрағат қорларының
құжаттық деректері ғылыми айналымға енгізілді.
Зертеу тақырыбына байланысты дерек көзі ретінде ... ... ... даму барысы мен тәуелсіздіктің өткен жылдарында
ауылшаруашылығының өзекті мәселелері мен тың ... ... ... мен ... ... ... ... айқындайтын
құнды мәліметтер мәтін-дерек көздері ретінде пайдаланылды.
«Оңтүстік және ... ... ... ... атты ... тарауында ауылшаруашылығы – ел экономикасының негізгі
буыны, ежелден бар байлығымыздың бастауы ретінде қарастырылады. Халықтың әл-
ауқатының жақсаруы, әлеуметтік-экономикалық жағдайдың тұрақтануы және ... ауыл ... ... ... ... ... қазіргі қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық жағдайы ғылыми
тұрғыдан терең зерттеуді қажет ететіндігі, ... ... ... ... ... ... ... келтіріліп, байыпты тұжырымдар
жасау мәселесі туралы ... ... ... тән ... ... ... себептер де бар. Жалпы олар – аграрлық сектордың кеңестік
экономиканың кембағарлығынан көрген ... ... ... ... кездескен қиындықтардан көрген залалы деген түйін жасалынған.
Еліміздің тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін, қазақ ... ... ... де ... мәселесінің бірі ауыл шаруашылығын дамыту
болғандығы ... Оған ... ... ауыл ... ... де ... ... нарықтық қатынастарға негізделген басқару жүйесін
қалыптастыруға деген қажеттілік туды, олай дейтініміз социалистік кезеңде
болған ... енді ... ... жауап бере алмады.
Нарықтық экономикаға өту барысында ауыл ... ... әр ... ... ... өндірушілерге еркіндік беру,
кәсіпкерлікті ... ... ... мәселелердің тұрғаны белгілі.
Сондықтан, елімізді азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін ... ... өнім ... жеке ... қалыптастыру мен дамытудың маңызы зор.
Соның ішінде, шаруа (фермер) ... ... ... ... ... және ... өнім түрін шығаруға едәуір қолайлы болып келеді.
Оны шетел тәжірибелерінен анық көруге болады.
Ауыл шаруашылығы АӨК өндірушілері қоғамның ... ... ... әсіресе нарықтық қатынастағы әріптестерімен бірдей жағдайда
емес еді. Олар ... алыс ... ... ... Олардың тағдыры көбінесе табиғат жағдайларына ... ... ... мен ... ... әр ... ауыл шаруашылық тауарларын өндірушілерге белсенді
қолдау көрсетуі қажет болды.
Елімізде ауыл шаруашылығы өнімдерін ... ісі ... ... ... ... ... Қазан төңкерісіне дейін қазақ ауылының
98,8 пайызы ауыл ... ... [15] ... 1992 жылы ... бар ... 43,3 ... ... экономикасын басқарудың қалыптасқан әкімшіл-әміршіл тәртібінен ең
әуелі ауыл шаруашылығы, оның ... ... ... өріс мал ... зардап шекті. Жоспарлау жұмыстарында, көп жағдайда ауыл шаруашылығының
тек осы салаға тән ... оның ауа ... ... ... ... ... тым ... дәрежесі, маусымдық ... ... ... сол ... қарастырылған қой шаруашылығын
дамытудың келешегі туралы мәселені алып ... 70-ші ... ... ... бойынша республикада қой санын 1985 ж. 41 млн.,
ал 1990 ж. 50 млн. ... ... алға ... ... кеңестік ысырапқорлық
экономиканы үстемдік құрған заманында мұндай межеге жетудің мүмкін еместігі
есепке алынбады.
Республика агроөнеркәсібінің ... ... бірі ... ... ... ... ... экстенсивтік өндірістермен жүргізілді.
Негізгі факторлар: саланың ... ... ... ... мал суаттары мен құдықтардың, т.б. тапшылығы,
өндірістік кадрлардың арасында ынталы да білікті жастардың ... ... ... ... ... ... оларды тиімді
пайдаланудағы кемшіліктер (мәселен, 20 млн. гектарға жуық құнарлы қой өрісі
әскери сынақтар мен «жабық ... ... ... ... малшылардың
әлеуметтік тұрмыс жағдайындағы олқылықтар, т.б.
Ауыл шаруашылық бірлестіктерін әміршіл-әкімшіл әдіспен ... ... ... ... ... ... ... төрғаларының бұрын өндірісте істеген іс-тәжірбиесі ескерілмеді.
Соның салдарынан, колхоз өндірісінің ... ... ... соқты. Айталық, Республика көлемінде он бірінші бесжылдықта 284
колхоздың төрағасы ауыстырылса, 1986-87 ... бұл ... 125-ке ... ... ... 69 ... төрағасы ауыстырылды [16].
Колхоз құрылысының дағдарыстарының терең тамыры ... ... ... жатыр еді. Ал, жалпы республика бойынша он бірінші
бесжылдықа Ақтөбе, ... ... 80 ... ... ... ... 70-75 ... Алматы, Орал, Шығыс Қазақстан облыстарында
50-60 пайызға дейін колхоз төрағалары ауысқан [17]. 1988 ж. 1 қарашасындағы
мәлімет ... ... ... ... мың ... жер ... 417.686 мың гектары шабындық, 816.423.5 мың ... ... ... ... ... ... ел тұрғындарын азық-түлікпен тұрақты қамтамасыз
етуде суармалы егіншілік маңызды рөл атқарды. Республикамызда 70-жылдардың
аяғында суармалы ... ... 1760 мың ... ... онда тиімді
техникалық дақылдар, адам өміріне аса пайдалы көкөніс, бау-бақша және ... ... ... ... ... ... ... қарамастан, халықтың азық-
түлік жөніндегі талап-тілегін қанағаттандыру ... әрі ... ... ... ... ауыл ... тұтынуға дайын басқа да
тауарларын (тіпті астыққа дейін) шет елдерден ... ... ... айнала
бастады, олардың көлемі жылдан жылға өсіп отырды. Шетелдік бұйымдарды сатып
алуға валюталық қаржы орасан зор ... ... ... жүйесінде тек қана қоғамдық ... ... ... ... ... ... мүдделерінің
роліне қысым жасалды. Шаруашылық жүргізудің ... ... ... ... ... көре алмады. Ұжымшар тек бір нәрсені жасады:
ауданы жағынан алып егістіктер себілді, ... ... ... ... Ол ... ... басымдыққа ие болғанмен, мұның бәрі жеке
адамның ... ... кеш ... [19].
Ауыл шаруашылығы салаларын интенсивтендірудің негізгі мақсаты қолда
бар ... ... мал ... ... т.б.) ... ... ... жетістіктерін тиімді пайдалану арқасында өндірісті
жетілдіріп, арттыру. Оған жетудің жолы ... ... ... сайын көп
мөлшерде жұмсау.
Мемлекеттік жоспарлаудың басты формасы ретінде бес жылдық жоспар
бекітілді, ... мен ... ... есеп ... ... экономикалық ынталандыру жүйесін жетілдіру жөнінде шаралар
көрсетілді. Ауылшаруашылық ... ... ... ... 43 ... ... орталықтары құрылып, «Астық»,
«Малшаруашылығы», т.б. ірі ғылыми-техникалық бағдарламалар әзірленді [20].
Сонымен ... ... ... ... өсіп ... табиғат жағдайлары мен ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... 1991-92 ... 7
пайызға оның ішінде бидай өндіру 26 пайызға қысқарды [21]. 1991 жылы әр
гектарына ... 5,2 ... ... ... [22]. ... ішкі өнім ... 1992 жылы әр ... 12,2 центнердің орнына 5,2 ... 113 ... ... 99 ... ... 154 ... орнына 118
центнер көкөніс, 239 центнердің орнына 160 центнер қант қызылшасы жиналды
[23].
1991 жылы ... ... ... ... шығыс – 33,7 млрд.
сомды құраса, кіріс-небәрі 16,4 млрд. сомға тең болды, яғни ... – 17, 3 ... ... немесе 52 пайызды құрады [19,5-б]. ... ... ауыл ... мемлекет пайдасына жоғарғы
салықтар, баға диспаритеті, монополиялар құру арқылы табыстар мен ... ... ... ... ... ... өндіргіш күштер мен
өндірістік қатынастардың ... ... ... ... ... ... жоқ. Ал ... шаруашылық дербестігінің шектеулілігі
мен дамымаған тауар-ақша қатынастары тұсында ауыл шаруашылығы ... ... мен ... ... ... ... мен
әртүрлі өндіріс үрдісі арасындағы шаруашылық байланыстарды нығайта ... ... ... жаңа ... ... көшу мен
техникалық құралдардың ... ... ... ... ... ... Бұл ауыл шаруашылығы өнімдерінің өзіндік
құнын арттырып, өз кезегінде еңбек өнімділігі деңгейінің ... ... 1991 ... 1 жартысында мал өнімдерін өндіру 670 мың ... 1990 ж. 95 ... сүт ... 1830 мың ... 1990 ... 95 ... ... ет пен сүт өндіру 7-10 пайызға кеміді [24]. Бұдан жалпы колхоз,
совхоздардың рентабельділік деңгейі төмендеп, әртүрлі үстемелер бекіту ... алу ... ... қажеттілігін тудырды. Еңбек өнімділігінің артуына
кедергі келтіретін факторлардың бірі жұмысшылардың өздерінің ... ... ... қызығушылығының жеткіліксіздігі еді.
Экономиканы кең ауқымды мемлекеттендіруге, тауар-ақша қатынастарын
жеткілікті елемеуге, басқарудың ... ... ... өсіп бара жатқан жағымсыз тенденцияны жеңу ауылдағы экономикалық
қатынастарды түбірімен өзгерту жөніндегі шаралардың жүйесі ретінде аграрлық
реформа ... ... ... ... жекешелендіру және мемлекет
иелігінен алудың басты ерекшелігінің бірі - жалпы тұжырымдамалық негіздері
орнығып бітпей жатып, ... ... ... ... ... ақшалай
жекешелендіру, жаппай жекешелендіру, тұрғын үйді жекешелендіру)
жүргізілуінен ... ... ... ... ... уақыт жағынан ұштасуы бірегей негізде жүзеге
асырылмауы, мақсат-міндеттерінің ... ... ... жалпы
тұжырымдаманың толық орыңдалмауы, біршама сәтсіздікке әкелді. Мысалы, ауыл-
селолық жерлерде аса ірі тұрмыстық ... ... ... ... ... өз ... ... ауыл шаруашылық кәсіпорындарын жекешелендіру барысында
шаруашылық жүргізудің әралуан ұйымдастыру құқықтық ... ... ... ... ... және ... реформалау болып табылатын аграрлық реформаның нәтижесінде
Қазақстан Республикасының ауыл ... 1990 ж. ... ... ... ... әртүрлі формаларына сүйенетін көп укладты экономика
қалыптасып, ... ... ... ... қоғамдар, шаруа (фермер) қожалықтары сияқты шаруашылық
жүргізудің жаңа ... ... ... ... қатынастардың жаңа
субъектілері өмірге енді. Осы тұрғыда 1990 жылы КСРО Мемлекеттік ... ... Б.М. ... ... ... ... ... Литва КСР-да 1,5 мың, ... ... 264 ... ... ... [25]. ... ... типіне бағыттайтын алғашқы «Аренда туралы» (ақпан 1990 ж), «Шаруа
қожалығы туралы» (мамыр 1990 ж.), «Жер ... ... ... 1991 ... ... туралы» (желтоқсан 1991ж.), «Мемлекеттік ауыл шаруашылық
кәсіпорындарының мүлкін жекешелендірудің ерекшеліктері туралы» (ақпан ... ... ... ... бірқатар жарлықтары мен Үкімет
қаулылары колхоз-совхоздарды реформалаудың негізін қалады.
Ауыл шаруашылығының ... ... да ... ... технологиялық
және экономикалық тәуелділігі ескерілмей, бағаны ырықтандыру саясаты
монополизмнің өршуін тудырып, ауыл ... ... ... төмендеуіне әкеліп соқтырды [26]. Нарықтық қатынастарға өтумен
аграрлық секторда өндіргіш күштер мен өндірістік ... ... ... ... жер ... өзгеру үрдісі жүрді. Жердің тікелей
тауар өндірушілерге берілуіне байланысты аграрлық саясаттың ... жер ... ... ... баға және басқа да
тетіктерін пайдалану, оның ішінде ренталық қатынастар, ... ... жер ... жаңа ... ... ж. ... ... өндірісінің үлесіне барлық негізгі
өндірістік ... 40 ... ... ... ... ... ... ұлттық табыс 30 пайыз, мемлекеттік бюджет кірісінің үштен бірі
құраған. Сондай-ақ, бюджетке дебитерлік ... 1991 ... 1 ... бойынша 17,0 млн. сомға жетсе, жекелеген облыстарда мысалға,
Жамбыл ... 8,9 ... ... [27]. ... ... 50 ... ал тамақ өнеркәсібінің қызметі түгелдей ауыл ... ... ... ... 2002 ж. ... ... өнімдегі үлес салмағы 8,0 пайызға, экономиканың барлық салаларындағы
өндірістік қорлардағы орны 3,2 пайызға дейін қысқарды [28].
Ауыл ... ... және ... да ... ... ел
тұрғындарын тағамдық өнімдермен қамтамасыз ету, ... ... ... ... кері ... ... бастады. 1990 ж.
республикамызда астық 28,5 млн т., ет (сойыс салмағымен) 1.560 мың т., ... мың т. ... ... [29], 2002 ж. бұл ... екі және екіден
аса азайды.
Қазіргі уақытта ... ... ... оның ...... және ... ... байланысты тұрақты
сипатқа ие болып отыр. Еліміздегі мемлекеттік меншікті ... ... және ... басы ... ... ... актілер
қабылдады: «1991 жылдың 22 маусымындағы «Мемлекет иелігінен алу ... ... және 1991 ... 19 ... ... ... ... бекітілген, 1991-1992 жылдарға арналған (1-ші
кезең) Қазақ ССР-інде мемлекеттік меншікті мемлекет ... алу ... ... [30]. ... ... ... ... мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру» деп
аталатын жетінші ... АӨК ... ... ... ... ... ... Бағдарламаны жүзеге асыруда бұрынғы қабылданған «Қазақ
ССР-індегі меншік туралы», «Шаруа ... ... (21 ... 1990),
«Кәсіпорындар туралы» (13 ақпан 1991), «Жалға алу туралы» (13 ақпан 1990),
«Шаруашылық серіктестіктері және ... ... ... (10 ... сондай-ақ 1991 жылғы 28 маусымдағы «Жер реформасы ... ... ... ... ... 1 ... Қазақ ССР-інің Мемлекеттік мүлік жөніндегі
мемлекеттік ... № 101 ... ... ... ... ... етіп ... құру туралы Ереже, ... ... ... ... ... ... ... жатпайтын кәсіпорындар мен ... ... ... мемлекеттік мүлік құнын бағалау туралы уақытша
Ереже, т.б. бекітілді. Сөйтіп, 1992 ж. ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер
туралы» Қазақстан Республикасының Заңы және Агроөнеркәсіптік кешеннің қайта
өңдейтін және қызмет ... ... ауыл ... ... ... жөніндегі кейінге қалдыруға
болмайтын шаралар ... ... ... ... ... жыл, ... ... олар ауыл шаруашылығы нысандарын
жекешелендірудің ерекшеліктерін де айқындады.
Алайда, жекешелендіру үрдісі бірінші кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... жол берілді.
1993 жылы республикадағы жекешелендіру саясатына белгілі бір ... ... ... жж. (II ... арналған Қазақстан Республикасындағы
мемлекет иелігінен алу және жекешелендірудің ... ... ... ... ... Жарлығын, Қазақстан Республикасы
Министрлер Кабинетінің осы Жарлықты жүзеге асыру жөніндегі № 633 ... ... ... ... ... және ... көрсететін,
дайындайтын мемлекеттік ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының мүліктерін
жекешелендіру жөніндегі қосымша шаралар туралы» (20 ... 1993) ... ... ... «Мемлекет иелігінен алу және
жекешелендіру туралы» (12 сәуір 1993) және ... ауыл ... ... ... ... ... (21 қазан
1993) қолданыстағы заңдарға енгізілген өзгерістер мен ... ... ... ... де бұл ... құжаттар жеке меншіктің түрлі
нысандарында мемлекеттік меншікті мемлекет иелігінен алу және ... ... ... ... ... ... бөлудегі мәселелердің шешімі заңдармен және заң ... ... ... ... және қандай қателіктер мен олқылықтар
жіберілді.
«Жер реформасы туралы» (28 ... 1991 жыл) ... ССР Заңы ... ... нақтылау жасап, айқын сипат енгізді: «Берілген жер
учаскесінің мөлшері бір ... ... ... ... ... жер үлесіне қарай белгіленеді. Орташа жер ... ... ... ... ... ... ұжымының шешімімен
белгіленеді» [31].
«Шаруашылық жұмыскерлерімен қатар жер учаскесін алуға шаруашылықпен
еңбек қарым-қатынасын ... ... ... ... ауылдық
жерлердегі азаматтар, сондай-ақ, аталған шаруашылықтың әлеуметтік-мәдени
және өндірістік салаларында қызмет көрсететін тұлғалар да ... ... т.). Осы ... аралығында бұл тармақтың екінші азат жолы екі рет өзгерді.
Бірінші рет бұл ереже жоғарыда ... ... 1993 ... 20 ... 633 «1993-1995 жылдарға арналған ... ... алу ... ... бағдарламасын жүзеге асыру жөніндегі шаралар
туралы» (II кезең) Қазақстан Республикасы ... ... ... ... «Агроөнеркәсіп кешеннің кәсіпорындарын мемлекет иелігінен алу және
жекешелендіру тәртібі» қосымшасы өзгерді.
Бұл қосымшада «Жер ... ... ... ... ... ... ... орташа жер үлесін анықтау кезінде шаруашылықпен еңбек қарым-
қатынасын зейнеткерлікке ... ... ... азаматтар, аталған
шаруашылықтың әлеуметтік-мәдени және ... ... ... ... ауыл ... өндірісін жүргізген жағдайда, сол
аумақта тұратын адамдар есепке ... ... [32]. 1995 ж. ... «Жер туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің Заң күші
бар Жарлығының ... ... ... ... тағы да өзгерістер
енгізілді. 77-баптың 4-тармағы былай жазылды: «Колхоз немесе мемлекеттік
ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... жүргізу үшін арнайы жер қорынан жер учаскелері
беріледі». Бұл заң, көп ... ... ... жер ... ... ... ал арнаулы жер қоры әлдеқашан бөлініп болған және
бұрынғы совхоздар мен ... ... ... ... ... ... ... жағдай еңбектің негізгі нысан – жер, ... ... ... ... ... ... орналасқан аймақтарда түгелдей
дерлік қамтыды.
Совхоздар мүлкінің бір бөлігін ... ... беру ... ж. 9 ... Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы ... жеке ... ... ауыл ... ... ... 1994 ж. 24 ... Қазақстан Республикасы Министрлер
Кабинетінің Қаулысы өз жер үлесін алғысы келгендердің тілегін күрделендіріп
жіберді. Сырт қарағанда дұрыс болып ... ... ... иесін тәрбиелеу
идеясы «қызыл директорлардың» қандай жолмен болмасын ... ... ... тағы да ... Жарлықтың Қаулының ережелерін пайдаланған
директор 10 пайыздың орнына 20 пайыз тегін жер алған ... бар, ал ... ... ... ... тағы да 31 пайыз жер үлесін ... Ірі ... пай мен жер ... ... ... ... ... пен
жердің тиімді де пайдалы үлесін қамтып, еңбек ұжымынан бөлектене ... ... ... мен ... ... ... ... ету
туралы айтар болсақ, өз жер үлесін иелену құқығы алғаш рет 1993 ж. ... ... ... алу және ... туралы» Заңда
көрсетілгенімен Үкіметтің нормативтік актілері кешігіп және ... ... ... ... жалға беру құқықтары, осы құқықтарды сыйға
тарту, сату мәселелері толық ... ... ... ... ... 1994 ж. 10 ... ... ауыл шаруашылығы
кәсіпорындарын жекешелендіру кезінде жер үлесіне жеңілдік құқықтарының
тәртібін бекіту ... ... ... ... ... ... Республикасы азаматтарының және заңды тұлғаларының
өмірлік мұраға иелену ... жер ... ... ... ... ... ... алу-сату тәртібін бекіту туралы» Қаулысы - 1994 ж. ... ... жер ... ... ... нормативтік актілерді
әзірлеу үшін бір жыл уақыт керек болды. Иммиграциялық жер ... ... ... ... Үкіметінің 1994 ж. 2 тамыздағы Қаулысымен,
Арнаулы жер қорын құру және бөлу тәртібі 1996 жылғы 30 ... ... - 2,5 ... ... және «Жер ... ... ... соң он айдан
кейін жер үлесін ... ... ... ... мен ... жер ... беру нормаларын бекіту туралы» (8 сәуір 1996),
«Азаматтар мен заңды тұлғаларға жер ... ... ... ... тұрақты
пайдалану құқығы актілерін беру туралы» (8 ... 1996), ... ... етуде жер учаскелерін кепілге қою тәртібі мен ... ... ... ... (6 ... 1996) және одан да көп
мерзімге ... ... Егер заң ... ... ... ... бірге келгенде мұндай жағдай болмас еді.
Қазақстан Республикасында заң шығару үрдісі үздіксіз және осы кездегі
ауылшаруашылық серіктестіктері мен ... ... ... ... ... заң актілері қабылданды.
Аграрлық реформалау барысында әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай,
аграрлық сектордағы ... мен жеке ... және ... өте тиімді дамуы тек дотация, субсидия, жеңілдетілген несие,
салық жүйесінің ұтымды ... ... ... баға ... ... ... басқа салалары сияқты мәселелер оң ... ... ... шаруашылығын реформалаудағы мақсат ... ... ... ... төзімділігін
қамтамасыз ету болып табылады. Бұған барлық ... ... ... ... ғана ... ... Бір ... пен шаруашылық жүргізудің нысанының
монополиясы арқылы аграрлық секторды дамытудың ... ... ... ... ... тиімді болмасын, жеке бір меншік нысанын бөліп алып,
оны дамытуға бар күш-жігерін салу қате, ... гөрі ... ... ... ... ... түрлерінің біртұтас ... ... ... дамыту маңыздырақ.
Қазіргі кезеңдегі ұжымдық түрдегі кәсіпкерлік халыққа қызмет ... ... ... ... ... ... Мұнда жұмыскерлер саны
технологиялық қажеттіліктермен анықталып, еңбекті алмастыру мүмкіндігі бар
болады.
«Ауыл шаруашылығын дамытудағы ... ... деп ... ... ... ... ... заманғы мемлекеттік
басқарудың құрылымы мен кәсіби деңгейін ... ... ең ... бірі ... белгіленген. Осы құжатта атап көрсетілгендей,
үкімет неғұрлым маңызды және ... ... ... шешумен
айналысып, әрбір министрлік пен басқарушы орган ... тән ... ... ... және ... жеке ... бере
отырып, олардан арылу арқылы өз жұмысын жетілдіре беруге міндетті болды.
Соңғы ... ... ... тиімділігін қамтамасыз етудің
өзекті мәселелері көптеген қазақстандық саясаткерлер мен ... мен ... ... ... ... ... құралдарында бұл мәселені шешу туралы көптеген пікірлер айтылып,
әртүрлі тәсілдер ұсынылуда.
Солардың бірі ретінде ... және ... ... ... мен жергілікті басшылықтар, қоғамдық мекемелерді ... ... одан әрі ... ... ... Бұл
мәселелерді шешудің көп ғасырлық әлемдік тәжірибесі бар екенін ескере
отырып, оны ғылыми жағынан ... мен ... ... ... қолдану да
бүгінгі күннің өзекті мәселесіне айналып отыр. Қазіргі экономикасы, ғылымы
мен техникасы, ақпараты мен пікір алмасу үрдісі қарқынды ... келе ... ... ... ... берудің мүмкін еместігі күн
санап дәлелденіп келеді. Сондықтан 2003 ж. 4 ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Президенті Н.Ә. Назарбаев ... ... ... ... және ... ... жетілдіру мәселелерінің жан-жақты
көрініс табуы жайдан-жай емес. Онда елімізді демократияландыру мен тиімді
басқару мәселелері қозғалып, ... ... ... және ... ... ... ... жергілікті мемлекеттік басқару өкілеттігін және оның
қаржылық мүмкіндіктерін кеңейту ... ... ... ... ... ... ... деңгейлері арасындағы ... ... мен ... ... ажыратуды қамтамасыз ететін
заңдарды одан әрі жетілдіріп, сонымен бірге ... ... ... ... ... үшін жағдайлар туғызу басты мақсатқа
айналды.
Елімізде нарықтық қатынастардың ... ... ... ... әсер ... оны жетілдіре беруді бірбеткей
орталықтандыру жүйесінің икемсіздігіне байланыстыра қарастыруды талап етіп
отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... біртіндеп беру арқылы жергілікті
мәселелердің тиімді әрі уақытында ... ... оның ... ... ... ескерілуінің негізгі жолдары іздестірілуде. Жергілікті
басқаруды қалыптастыруды, дамытуды және ... ... ... сол ... ... ... ... тиімді тетіктер көмегімен
шешіп отырмайынша тұтастай экономиканың тиімді дамуына қол жеткізу мүмкін
еместігі де аян ... ... ... ... күн ... ... оларды шешу жолдары мен тетіктерін ғылыми негіздеу керектігі
туындайтыны түсінікті.
Жергілікті басқару мен ... ... ... ... жүзеге асырар алдында әрбір әкімшілік-аумақтық аймақты (облыс,
қала, аудан) кешенді түрде зерттеу міндетті іске айналуы керек.
Бұл ... ... ... зерттеулер нысанына айнала қойған жоқ.
Оның, біздің ойымызша, екі ... ... бар. ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Заңы (23 қаңтар 2001
ж.) ресми қабылданғаннан кейін ғалымдар бұл мәселеге аса ... ... ... Бірақ, бүгінгі тәжірибе көрсетіп отырғанындай, ол заңның жүзеге
асырылуы мен осы үрдістен туындайтын күрделі мәселелердің шешілуі барысында
кездесуі әбден ... ... ... көбі ... шаруашылық
құрылымының сансыз ерекшеліктеріне байланысты болып келеді) уақытында
еңсере жеңіп ... ... ... ... ... ... оның ... ғылыми тұрғыдан оңтайластыруды талап етеді.
Екіншіден, жергілікті ... ... мен ... шаруашылықты
басқарудың аражігін ғылыми тұрғыдан ашып беруге, сөйтіп екінші мәселенің
шешілу жолдары мен ... ... ... ... ... көңіл бөлінбейді. Осындай олқылықтардың орнын толтыру жаңағыдай жолдар
мен тетіктерді ғылыми зерттеу нысандарына айналдыру арқылы жүзеге асар еді.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... қойылып отырғаны – жергілікті шаруашылықтың ғылыми-құқықтық
негіздерін қалыптастыруға, оны жетілдіруге ... ... ... Егер де, тарихқа үңілсек, Қазақстандағы мемлекеттік басқару
үрдістерінің еркіндік, дала ... ... ... ... ... Бұлардың идеологиялық-руханилық, мәдени-құқықтық, әлеуметтік-
экономикалық негіздері баршылық. Одан кейінгі кезеңдерде, еліміздің ... ... ... ... ... ... ұшырады. Әсіресе,
жергілікті басқару мәселесі жөнінде сөз етудің өзі артық. Ал ... ... ... ... ... ... ... реформалар
басшылыққа алына отырып, жергілікті басқаруды ... ... ... та жатыр.
Жергілікті шаруашылықты ... ... ... «Жергілікті мемлекеттік басқару» заңы мен «Жергілікті өзін-
өзі басқару туралы» заң ... ... ... ... ... үшін оның ... негізінің қалануы маңызды.
Тарихқа тағы да бір ... ... ... ... даму жолы
былайша өрбиді: жергілікті басқару билігінің ... ... ... ... ... 1990-1991 жж. «КСРО жергілікті өзін-өзі басқару және
жергілікті шаруашылықтың жалпы басталуы туралы» ... ... ... ... қалыптасуына негіз болды. 1990 ... ... ... «Қаз ... меншік туралы» Заңы меншікті үш
түрге бөлді, олар: жалпыодақтық; республикалық; жергілікті.
1991 жылғы 15 ... ... ... ... және ... ... Республикасының жергілікті кеңестерінің халық
депутаттары» ... Заңы ... ол заң ... ... ... ... Бұл заңда мемлекеттік басқару мен жергілікті
басқарудың аражігі ... ... ... ... биліктің бірлігі қағидасының негізінде құрылып, мемлекеттік
биліктің жергілікті органдары – ... ... ... ... ... ... (ауыл, село деңгейіне дейін). Осы өкілетті органдар
жергілікті атқарушы органдарды қалыптастырды деп берілген. 1992 ж. ... ... ... ... және Қазақ Кеңестік Социалистік
Республикасының ... ... ... ... ... ... мен ... енгізу туралы» Заңы қабылданды. Бұл заңдағы
өзгерістер «Жергілікті органдардың үстемдігін» ... және ... ... ... мен өкілеттіктерін ажыратумен» алмастырумен
шектелген. Кез келген деңгейдегі халық ... ... ... ... жататын мәселелерді өз қарауларына алуға және
керісінше, әкімшілік әкімдері «халық депутаттарының ... ... ... ... өз ... ... ... заңда ерекше назар аударылған. 1992 ж. 7 ақпанында
«Экономикалық реформалар ... ... ... ... ... мен оны ... жетілдіру туралы» Жарлыққа Президент ... Ал, 1993 ж. 28 ... ... ... Қазақстан Республикасының
тәуелсіз мемлекет ретінде алғашқы Конституциясын қабылдады. ... ... ... ... ... туралы ешқандай мәселелер
айтылмағанымен, жергілікті жерлерде аумақтық қауымдастықтарда қоғамдық ... ... ... құру ... ... ... ... Респбликасында соңғы жылдарда аграрлық секторда жүргізіліп
жатқан маңызды ... орын ... Олар жаңа ... ... мен ... ... пайда болуымен
тығыз байланысты. Соның бірі инновациялық үрдіс. Қазақстан ... ж. 3 ... ... ... ... іс ... ... енуімен
қатар Үкіметтің 2004-2006 жылдарға арналған Бағдарламасында да осы мәселеге
көп көңіл бөлінген. Мемлекетіміздің 2005-2015 жж. белгіленген ... даму ... ... ... ... ... ғылым мен
білімнің бүгінгі заманғы және тиімді жүйесін жасау; шағын және ... ... ... және ... ... ... зейнетақымен және әлеуметтік тұрғыдан қамтамасыз етілуін ... ... т.б. ... ... ... ...... кезекте нарықтық
бәсекелестік болып табылады. Нарық жағдайында өнім ... ... ... ... ... ... ... жолы мен
тауарын өткізетін жаңа нарықтарды қалыптастыру, іздестірумен ... ... ... болып тиімді игерген кәсіпорындар өз
бәсекелестері алдында басымдыққа ие ... ... жаңа өнім ... тұтынушы талғамы артып ... ... ... ... икемділік қабілеттерін күшейту аса қажет екендігін көрсетіп
отыр.
Қазіргі кезде республикада инновациялық қызмет мемлекет тарапынан ... ... емес ... ... да ... өнімге
төлем қабілеті төмен ... ... ... ... ... ... емес секторы үлкен коммерциялық тәуекелге барудың
салдарынан және оны ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкерліктің дамуындағы тежелудің негізгі себебі
шағын кәсіпорындарының, ірі кәсіпорындармен ... ... ... ... ... болып отыр. Шағын кәсіпкерлікті ірі
кәсіпорындармен біріктіру, яғни кооперациялау ... ... ... ... ... ... қызметтер көрсету жөніндегі
функцияларын шағын бизнес субъектілерінің бәсекелестік ... ... ... қажет және оларға жағдай туғызу керек.
Осы негізде әр ... ... ... ... ... аграрлық
реформалар жағдайында иновациялық ғылыми-зерттеу жетістіктерін жергілікті
және аймақтық ... ... ... қолданып қана қоймай,
иновациялық белсенділікті арттыру қажет.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... кеңшарлар мен ұжымшарлардың орнында жеке меншікке
негізделген агроқұрылымдар ынталы жұмыс ... ... ... ... кезеңде онан әрі дамып жетілуін қамтамасыз ететін тиісті заңдар мен
нормативтік заңдылықтар жасалды, кажетті ... ... ... 7 ... - деп көрсетті Елбасы Н.Ә. ... ... ... жеті ... ... ... жиналысқа
жасаған баяндамасында, - елде мазмұны жағынан аса терең әлеуметтік-
экономикалық және ... ... ... ... «Егер сол кезде, - деп
атап өтті ... ... ... ... ... - біз мұны істемеген
болсақ, экономиканы реформалай да, елді дағдарыстан шығара да ... ... ... ... жергілікті және қоғамдық мекемелерді ... ... ... ... жолы ... ... басқаруды орталықсыздандыру ұлттық деңгейде ... ... ... ... ... ... жергілікті
басқару толығымен шешілмеген, барлық талаптарға толыққанды жауап бере
алмайды. 1998 ж. 30 ... ... Н.Ә. ... халыққа
жолдауында мемлекеттік құрылысты орталықсыздандыру бойынша нақты шараларды
ұсына ... ... ... еді: ... ... ... ... сатылы бағдарламасын әзірлеуіміз керек. Бұл жерде кейбір
мемлекеттерді басқарылмайтындай деңгейге ... ... ... ... болмайды. Жақын арада деңгейлері мен сатылары нақты анықталған
бағдарлама дайындауға көшуге тиіспіз. Сондай-ақ, жергілікті ... ... әлі де ... ... ... ... ... осы тұсты да
қайта қалыптастыруға тура келеді». Осыған қарағанда мемлекеттік басқаруды
орталықсыздандыру өзі ұзақ әрі ... ... ол ... мен ... ... ауыл ... реформалардың басты ерекшелігі – бұл жеке
меншік нысанына негізделген ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық тауар өндірушілеріне мемлекет тарапынан
қолдау көрсету және өндірілген өнімді үлестіру құқы ... ... ... жеке ... ... ... енгізу үшін әлі
де болса жағдай қалыптаспаған. Ел ... ... және ... жұмыс істейтін тұлғалар қолындағы жердің сақталуын қамтамасыз ететін
шектелуі тетіктері қалыптаспайынша, жаппай түрдегі жер ... ... ... ... шаруашылығын жүргізудің әрбір ұйымдық-құқықтық нысаны, өндіріс
тиімділігін барынша көтеруге мүмкіндік ... ... ... өз ... ... ... жүргізу нысанын таңдағанда келесі
басты факторлардың ықпал тигізетіні ... ... ... ... қаржылар және материалды ... ... ... ... ... алу ... ... қажет материалды ынталандыру ... ... ... ... ... ... шаруашылық кәсіпорындарын бөлшектеу бағыты өндірісте қалыптасқан
технологиялық үрдістерге нұқсан ... ... ... агроқұрылымдар
санының артуы бәсекенің пайда болуына алып ... ауыл ... ... ... ... жүрген делдал фирмалардың шамадан тыс
көбеюіне, ауыл шаруашылық өнім бағаларының әрдайым өсіп отыруына, ал ол, ... ... ... ... мүмкіндік берді. Бұл жағдайлар
материалды-қаржылай ресурстардың аз болуын, ... ... ... ауыл ... кәсіпорындарының өзара және
басқа да салалар кәсіпорындарымен ... мен ... ... тигізуде.
Әйтсе де, жер мен еңбек, материалдық ресурстарды барынша тиімді, ұқыпты
пайдалану, өндіріс пен ... ... ... ... ... ауыл ... ... жатқан реформа ауыл
еңбеккерлерінің әлеуметтік-тұрмыстық жағдайының ... ... ... қол ... Оны агроқұрлымдық нысандардың көбейуі мен
ауылшаруашылық өнімдерінің көрсеткіш деңгейінің өсуі және ауыл ... ... ... ... болады. Мысалға, Жамбыл облысы бойынша
ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі – ... ... ... 10,7
пайызға, оның ішінде өсімдік шаруашылығында – 7 пайызға артқан. «Ауыл»
мемлекеттік ... ... ... іске ... ... ... ... Жамбыл облысына мемлекеттік бюджеттен 6,5 млрд. теңге, ал
жергілікті бюджеттен 367,2 млн. ... ... Осы ... ... ... ... тексеру мен таңдаулы тұқымдарды алу, минералды
тыңайтқыштар мен ... және ... су ... ... ... ... 2005 жылы 2001 ... ... мың ... дән, 20,5 мың ... ... 82,1 мың ... ... 37,3
мың тонна бақша мен 15 мың тонна майлы дақылдар артық өндірілді.
Ауыл шаруашылығын дамыту мен агронысандарды шаруашылық және ... ... ... ... да көптеген жетістіктерге қол жетуде.
Облыстағы ауыл шаруашылық құрылымдарының санының көрсеткішіне тоқталсақ;
өңірде 1995 жылы 8275 ... 2005 жылы ... ал 2008 жылы 72015 ... ... ... кәсіпорындары – 1995 жылы 978, 2005 жылы ... 2008 жылы – 2537, ... ... – 1995 жылы 7297 болса, 2005 жылы
–70710, ал 2008 – жылы 69478, жұртшылықтың жеке қосалқы шаруашылықтары ... жылы – 237569 ... ... 2005 жылы – 343165, 2008 жылы – ... ... ... өнімі, 1995 жылы – 19160,5 млн. теңгені, 2005
жылы – 95218,3 млн.теңгені құраса, ал 2007 жылы – 118669,4 млн. ... Оның ... ... ... – 1995 жылы – 11605,3 млн. теңгені,
2005 жылы – 59589,1 млн. теңгені құраса, ал 2007 жылы – 68738,1 ... ... – 1995 жылы – 7555,2 млн. ... 2005 жылы – 35629,8 млн.
теңгені құраса, ал 2007 жылы – 49931,3 ... ... ... ... ... ... ... еліміздің агроөнеркәсіп кешенін дамытуға
және бүгінгі жаһандық дағдарыс жағдайында берік азық-түлік ... ... ... ... ... қажеттігін үнемі басты назарға
қойып келеді. Оның айғағы, ... ... ... ... ... саласына бұған дейін болмаған қаржылық қолдаулар көрсетіліп
қана қоймай агронысандарды жетілдіру ... кең ... әрі ... ... ... ... көздері қарастырылып өз
кезеңдерімен шешімін ... ... және ... ... аграрлық
реформалардың әлеуметтік-экономикалық нәтижелері» деп аталатын төртінші
тарауда Қазақстан Президенті Н.Ә. ... 2006 ... ... өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау ... ... ... ... 50 ... ... кіру стратегиясы» [36] ұзақ
мерзімді ... ... ... ... ... ... ... соңғы жылдарда қоғамдық өмірінің барлық салаларында
айтарлықтай ... ... ... ... қауымдастығының толық
құқылы серіктестігіне айналып, дербес тәуелсіз мемлекет ... ... ... ... мен ... және етті-сүтті мал шаруашылығы үшін
мал азығын өндіруге табиғат жағдайлары қолайлы ... ... ауыл ... астық өндірісін сүт, ет өндірісімен үйлестіре
отырып мамандандырылды. Ал қуаңшылық ... ауыл ... ... мен ... ... маманданды. Оңтүстікке қарай, барынша құрғақ
климат жағдайында ауыл шаруашылығы қой – ірі қара ... ... ... ... ... Оңтүстіктің суармалы жерлерінде күріш,
мақта, қант қызылшасы, темекі, жеміс-жидек, ... ... ... ... мал ... ... ... жүргізілді.
«Ауыл» мемлекеттік бағдарламасын іске асыру барысы мен ... ... ... 1999 ж. 24 сәуіріндегі «Қазақстан
Республикасында бірінші ұлттық ауыл шаруашылығы санағын жүргізу туралы» №
463 ... ... ... жж. ... ... ... санақ
аңғартады. 2007 жылды 2003 жылмен салыстырсақ, 2003 жылдың басында ауыл
шаруашылығының 150.696 – ... ... оның ... 126 – мемлекеттік
шаруашылықтар, 4822 – шаруашылық серіктестіктері, 285 – ... 2866 – ... ... 141328 – ... ... қамтыса [37], 2007 ж. бұл көрсеткіш республика көлемінде екі
есе өсті [38]. Мысалға, Қызылорда облысында агроқұрылымдар саны – ... ... ауыл ... ... – 224, ... шаруашылықтар
– 3, серіктестіктер (ЖШС) – 152, акционерлік қоғамдар – 14, өндірістік
кооперативтер – 23, ... ... ... – 2471 [39] ... ... ... саны – 15 ... аса, онын ішінде ауыл
шаруашылық құрылымдары – 390, мемлекеттік шаруашылықтар – 4, ... – 17, ... –211, ... ... – 90, ... – 14674 ... 36452 – шағын кәсіпкерлік, 4874 – заңды
тұлға, 31526 – жеке ... мен ... ... [40] тіркелген.
Қазіргі қоғамның даму кезеңінде, Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... меншік нысанында 70,8 мың
агроқұрылымдар ... ... Оның ... ауыл шаруашылық кәсіпорындар
барлығы – 3,7 мың ... ... ... ... – 67,1 ... ... – 1949, шаруашылық серіктестіктері – ... ... – 16, ... ... – 18 ... ... рыногының әртүрлі жағдайын ескере отырып Қазақстан
Республикасында аймақтық-республикалық – 76 ... ... – 3, ... ... – 2, майлы дақылдарға – 12, көкөніске
– 13, картопқа – 15, ... ... – 10, ет ... – 61, ... – 41, ... ... – 62 ... жүйе құру жобаланып
отыр. Оның ішінде оңтүстік аймақтағы үш ... – 72 ... ... ... ... құру, «Оңтүстік» еркін экономикалық
аймақтың құрылуы бұл ... ... мен ... ... ... ... ... көтеру мүмкіндігіне ие.
Ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 1990-1999 жж. аралығында ... ... ... мал ... жалпы өнім көлемі 55 пайызға
құлдырады. 1990 жылмен салыстырғанда 2000 жылдың басында ірі қара ... ... (60 ... қой мен ешкі 26017 ... (73 пайыз), шошқа 2268
мыңға (71 пайыз), жылқы 667 мыңға (41 пайыз) азайған. 1999 ... ... ... реформаның оңды жетістіктері орын ала бастап ... ... ... ... қол ... ауыл ... ... 1998 жылмен салыстырғанда 28,1 пайызға, оның ... ... ... 66 ... мал ... өнімі 1,8 пайызға ұлғайды
[42].
Ондаған ... бойы ... ауыл ... ... ... ... ... байланыстары едәуір деңгейде бұзылып, бұл тек
ауыл шаруашылығының ғана емес, сондай-ақ онымен ... ... да ... ... әсер етті. Әсіресе, бұл ... ... ... ... ... және ... ... байқалатын еді.
Минералды тыңайтқыш қолданудың нашарлығы әлі де жалғасып келеді.
Негізгі ... ... ... ... қысқаруы мен жоғарғы
бағада сатылуы. Нәтижесінде 1998 жылы 1990 ... ... ... ... ... тыңайтқыштарды енгізу көлемі 34 есе
қысқарған. Органикалық тыңайтқыштарды қолдану бойынша 1990 ж. ... ... ... 22,4 млн. ... ... ... 1997 ж. тек ғана
103 мың тонна, ал 1998 ж. 57 мың ... яғни 1990 ... ... ... ... 47 пайызға кем [43].
Ауыл шаруашылығында қалыптасқан ауыр жағдайдың негізгі себебі ... және ... ... ... дамуы, осыған қарай жеке
ауыл ... ... ... ... мен ... қызығушылықтарын толық жүзеге асыра алмауында. Сонымен ... ... ... ... ... ... ауыл ... өнімдерінің бәсекелікке қабілетсіздігі ... ... ... және ... және ... ... үстемдігі де өздерінің кері ықпалын тигізді.
1998 ж. ауыл ... ... ... ... 1992 жылмен
салыстырғанда 41 есе, оның ішінде мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдар
қаржылары ... – 38 есе, ... емес ... мен ұйымдардың
қаржылары 50 есе қысқарса, 1992 ж. 29 ... ... ... Кеңесінің № 1449-XII қаулысымен мемлекеттік бағытталған 52 млрд.
сом несиені 2 ... ... ... ... ... ... еді. Ал 1993 ... концерні – 120 млрд. сом, Ауылшаруашылық министрлігіне –
70 млрд. сом, «Казагрореммаш-холдинг» ...... сом ... берген
[44]. Эксимбанктің несие желісі бойынша 630 «Джон-Дир» астық ... ... ... ... ... едәуір бөлігі бөлінгенімен
ол өз уақытында қайтарылмаған. Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының шаруашылық
қызмет қорытындысының шығындылығы, ... ... ... 1999 ж. 418.958 мың доллар қайтаруы тиіс қарыздылыққа алып келді.
1999 жылы 90 жылмен салыстырғанда инвестиция көлемі 479 ... ... ... жалпы инвестиция көлеміндегі олардың үлесі бұл кезеңде 22,5 пайыздан
0,5 пайызға немесе 45 есеге ... ... ж. ауыл ... кәсіпорындарының қаржылық шаруашылық
қызметінің қорытындысы шаруашылық категорияларының экономикалық жағдайының
төмендеп ... ... ... Бұл жылы республика шаруашылықтарының 79
пайыз шығынмен аяқтаған, оның ... 27,6 ... ... оның ... ... ... 93 ... және 8,9 млрд. тенге, Ақмола
облысында 89 пайыз және 3,8 млрд. тенге, Батыс Қазақстан облысында 92 ... 2,2 ... ... ... Ауыл ... өнімін өткізуден шеккен
шығын деңгейі республика бойынша 25,7 пайыз, оның ішінде егін ... ... мал ... 32,1 ... Осыған орай 1998 ж. пайдамен бірде-
бір аймақ аяқтамаған
АӨК салаларын дамытуда өндірісті ұйымдастыру, басқару, жоспарлаудың
маңызы зор. ... ... ... ... ... ... үшін ... өндірістің қолайлы, әрі тиімді болатын ... ... ... ... азық-түлікпен қамтамасыз ете
алатындығы жөніндегі идеяны жоққа шығарып отыр. 1999 ж. ... ... саны 79 ... ... яғни барлық ауыл шаруашылық
құрылымдарының жалпы санының 92 пайызын құрайды. Ауыл ... ... 23,4 ... иелік ете отырып 1998 ж. ауыл ... ... 13,9 ... ... ... мен ... өнімділігі төмен күйінде қалып отыр. Мысалы бір сиырдан
сауылатын сүт мөлшері 1998 ж. ... 1636 кг. ... яғни ... ... 158 кг. (9 ... және ауыл ... ... 22 кг. (1,3 пайыз) кем. Шаруа қожалықтарындағы
өнімділіктің төмендігі өнімді ... ... ... ... кеткен
шығынды жабуға мүмкіндік бермейді. Нәтижесінде 1998 ж. ... ... ... ... ал 27 пайыз шығынмен аяқтаған. Дамыған Европалық
елдердің ... бұл ... ... бойы әлпештеуі таңқаларлық емес,
тіпті бай американдықтарға бұл жұмыс үшін ... ... ... кеткен.
Солай бола тұрса да ұсақ тауарлы ... ... ... ... ... ... отыр. Қазіргі кезде мұнда 2 млн. фермерлік шаруашылықтардың
70 пайыз негізгі ауыл шаруашылық қызметі ... ... тағы 10 ... аймақта орналасқан және мемлекеттік қолдаудың әртүрлі ... қүн ... Тек ғана 20 ... ... ірі және өте ірі ... ... ... өнімнің 80 пайызын өндіреді. Сонымен қатар
фермер категориясына жатқызуға болмайтын ірі фермерлердің 50 мыңға жуығы (2
пайыз) ауыл ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде мамандандыру
құрылымында айтарлықтай өзгерістер болды, ең ... ... ... ... ... мал ... саны елеулі түрде кеміді.
Айталық, кейбір аймақтарда сол аймақта өндірілмейтін ауыл ... ... ... бұл ... өнім ... шығындардың өсуін
тудырды. Бірақ біз ... ... өнім ... ... ... дақылдарын өңдеу мен малдарды ... ... ... ... ... тиіспіз.
Аграрлық саладағы мемлекеттік қолдаулар, әсіресе даму деңгейі төмен
аймақтарда, негізгі күнкөріс тағамдарына (нан, ет, сүт) ... ... ... ... ... ... оған ... жиі ауытқуына
әкеліп соқтырады. Оның үстіне нарықты ... ... ... ... жіктеліну, яғни біреудің баюы, екіншілердің күйзеліске ұшырап,
қайыршылануы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... қарқындылығының төмен деңгейі, инфрақұрылымды
дамытуға ... ... және ... сұраныстың өсуі, дүние жүзілік
рыноктағы өзгерістер мемлекеттік ... ... ... ... ... тағамдармен қамтамасыз ету мемлекет пен жергілікті
басқару орындарының ... ... ... ... ... ішіндегі бастысы агроөнеркәсіпті дамыту» [47] - деп,
Елбасы орынды ... ... ... ... Президентің халыққа
Жолдауында «Қазақстан - 2030» - ауыл мәселесі, ел ... ... ... қойылуы кездейсоқ емес [48].
Мемлекеттің тапсырысы салааралық байланыстар ерекшелігін білдіре
отырып, ... ... ... ... ... тауарларды сатып алу
қабілеті мен ауыл шаруашылық өнімін өндіретін ... ... ... ... 1987 жылы ауыл ... өнімдерін тұрақты жоспар бойынша
сатып алу енгізілген еді. Мұнда ... сай ... ... ... ... ... етілу деңгейі және еңбек ресурстары
т.б. ... ... ... Бұл ... ... ... жиынтық
бағамен есептеп, аймақ және өндірістің мамандануы мен орналасқан жағдайын
толық сипаттай ... ... орын ... ... үшін ... міндетті тапсырыс
өткен бес жылдық өнімнің 70 ... ... ... ... ... өткізу кәсіпорындарды ауыл шаруашылық өнімдерін көбейтуге
мүдделі етпеді. Сондықтан 1993 ж. республика ... ... ... бойынша
келісім-шарт негізінде, мемлекеттің мұқтажын қанағаттандыру мәселесін
кәсіпорын қаракетінің 30 ... ... ... ете ... бет ... Ал 1994 ж. ... ... тек астық өнімдерін ғана
сақталды. ... ... ... ... (1991 ж) республиканың мемлекетке
астық өткеру көлемі жылына 14-16 млн. ... ... 1992 ж. –13,2 ... 1993 ж. – 6,6 млн. ... ал 1994 ж. – 5 млн. ... болған еді.
Қазақстан Республикасының Министрлер Кабинетінің 1994 жылғы қаулысы бойынша
1995 жылдан бастап ауыл ... ... ... ... үшін ауыл ... ... тапсырыс тоқтатылды.
Қазір ауыл шаруашылығы өнімдерін сату мен ... ... ... жүйесінің көпжылдық тәжірибесі ... ауыл ... ... ... үшін ... Сондықтан еркін де тікелей ... ... ... ... Енді ... ... «өндіруші - сатып алушы аукциондар немесе
еркін баға ... ... және ішкі ... ... ... ... Ал, күнделікті өмірде, мемлекет пен ауыл шаруашылық өнімдерін
өндірушілер арасындағы күрделі қатынастар жиі кездеседі. Сондықтан ... ... ... ... ықпалы үзілмейді. Оның дәлелі ретінде
мына фактілерді келтіру жеткілікті.
Біріншіден, мемлекеттік басқару органдары мемлекеттік ... ... ... ауыл ... ... көмектесуден
шеттеп қалды. Осының салдарынан ауыл ... ... ... ... ... базар тіркелді. Олар мемлекеттік келісім-шарт бойынша ... мен ... ... ... ... ... өз
беттерінше ала беріп, жеткізіп беру мен өзара есеп айырысуды ... ... ... қорғаушылық салалар монополиясына
тәуелді болып қалды.
Екіншіден, бұрын мемлекет бағаны ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнын халықтың табысына сәйкестендіретін еді.
Енді баға ырықтандырылып, ұсыныс пен сұранысқа ... ... ... қатынасқа енген өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы ... ... әр ... оның ... ... ... қосылды.
Мысалы, ауыл шаруашылық машиналарын өндіретін кәсіпорындар бағаны ... сай ... ауыл ... ... ... ... белгілеген бағамен сатуға мәжбүр. Сондықтан
реформаның барысында (1992-1994 жж.) ... ... ... 1500 ... ... ... 1991 жылы ел ... ұлттық табыс өндіруде
өнеркәсіп өнімінің үлесі 1980 ж. - 20,9 ... ... 1994 ж. - 50,3 ... Ал ауыл шаруашылығының үлесі осы мерзім ішінде - 41,6 ... ... ... ... [49]. Ауыл ... ... жасау мен
басқа да өнеркәсіп салаларында тауарларға баға жыл бойына ғана емес, ... ... ... ал ауыл ... көптеген өнім түрлері (астық,
ет, жүн, көкөніс, тағы басқа) белгілі бір қысқа ... (жаз, күз) ... ... ... ... делдалдардың ұзын шынжыры
(кейде 6-7 буын) қойылатындығы жағдайды ауырлата түсуде. Сонымен ... ... ... ... ... барлық өнеркәсіп
кәсіпорындары қазір қосымша төлем төлеуді талап етеді. Ауыл шаруашылық
өнімдері ұзақ ... ... ... ... ... ... мәжбүр. Мұндай жағдайда техниканы, мұнай өнімдерін, жанар және
жағар май және ... да ... ... ... пайда болады. Олар
ауылдағы өндірушілерден, өндірістің өсуі үшін ештеңе қалдырмастан, ... ... ... өнімін, бүкіл табысын дерлік
қалталарына салады. Мысалы, Қазақстан ... ... ... ... және ... баға ... ... бойынша,
соңғы өнім нанның бағасының 18,9 пайызы астық өндірушілерге, 10 ... ... ... 70 ... мемлекеттік акционерлік компания
«Астыққа» тиесілі, себебі АҚ ... ... ... ... ... және оны
өндеу кәсіпорындары бар [50]. Осындай жағдайлардан ... ... ... ... болуына қарамастан, аграрлық сектор шығынды және ... ... ... ... нәтижесінде ауыл шаруашылық өнімдерін сатып алу
бағасы жиі өзгерді. Мысалы, бір тонна бидайдың бағасы 1992 жылы 1991 ... 15 рет ... 1993 жылы 1992 ... салыстырғанда 5,5 peт
өзгерді. Сөйтіп, 1994 жылы 1 ... ... ... 568 ... 1995 ... айындағы келісім-шартқа сәйкес ол 1250 теңге, ал астық ... ... 2900 ... (55-60 доллар) болды. Бұндай ... ... да ауыл ... ... ... тауарлардың баға
қатынасы мемлекеттік реттеуді талап етеді. Мысалы, 1995 ж. баға ... ... ... ... ... - 10,3 пайыз, күнбағыс - 56,7
пайыз, дәнді дақылдар - 4,7 ... сүт -50,6 ... ірі ... ... - 56,6 ... ... салмақ қосуы - 43,9 пайыз, жүн - 65,7 пайыз
шығынға батты. Мұндай бағаның қиғаштығында ауыл ... ... ... дамыту тиімсіз.
Бұл шаруашылық жүргізудің кейбір нысанының мүддесіне ... ... ... беру және ... жүйесінің өзінде кемшілік
жетерлік. Мысалы, қазіргі Алматы облысына қарасты Талдықорған ... ... ... 1992 ж. шаруа шаруашылықтары жеңілдік ... ... ... ... - 1994 жылы ... есеп ... ... рұқсат шешім ала алмады. Сол сияқты 1995 ж. республика көлемінде
мал шаруашылығын дамытуды қолдауға ... 892 млн. ... 9 ай ... ... Осы мәселе Ресей тәжірибиесінде оңды ... ... ... ... экономикасын жаңа деңгейге көтерудің шешуші шарты – ауылды
(селоны), агроөнеркәсіп кешенін барынша дамыту, ел ... ... ... ... ... қамтамасыз ету. Осы тарапта ... Н.Ә. ... ... жаңару мен дамуға» атты үндеуі 2009
ж. 6 наурыздағы ... ... ... Онда ... ... алда ... ... – дағдарыс ... ... қана ... ... ... ... ... кеңінен қозғалды.
Жолдаудағы негізгі мәселелер қатарында агроөнеркәсіптік кешенді одан
әрі дамыта ... аса ... екі ...... ... ету мен ... әртараптандыруды қатар шешу жолдары аталды [51].
Мемлекеттің халық шаруашылығының барлық ... ... ... ... ... экономикалық дағдарыстан шығуы бірте-бірте
өз нәтижесін беріп келеді. Дегенмен, өндірістің негізгі саласының бірі ... және ... ... ... ... өнім ... ... болса төмен деңгейде. Өндірістерде қалыптасқан жағдайларды
сараптай және талдай келе ... ... ... ... ... ауыл ... ... экономикасына әсер ететін іс-
шараларды (тиімділігін көтеретін, ... ... өнім ... ... ... ... ... келелі мәселелердің негізгісі болып отыр.
Қоғамның даму жағдайы, ... ... ... шаруашылық
жүргізудің барлық деңгейінде басқару мен экономикалық ынталандырудың
барынша ... ... ... іздестіруді және қолдануды талап
етуде. Шаруашылық жүргізудің тетіктерін нарық қатынасына бейімдеу, ұдайы
өндіріс ... атап ... ... ... ... ... көлемінің өсуі, еңбек өнімділігінің көрсеткіштері, өндіріс,
айырбас, тұтыну, үлестіру жүйелерін ... ... ... ... мен ... ... бірі болуда.
Қазақстан Республикасы әлемдік шаруашылық байланыстарына қосылған ел,
сондықтан, Бүкіл дүниежүзілік ... ... (БСҰ) ... шүбә
келтірмейді. Өз қызметін 1995 ж. қаңтарынан бастаған бұл ... ... ... ауылшаруашылық және азық-түлік өнімдері импорттық
саудада жоғары ... ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаев 2009 жылғы халыққа Жолдауында сала
басшылығы мен ... ... ауыл ... ... ... мол өндіріп, оны экспортқа шығарып ... ... ... ... ... ... ... айналдыру міндетін қойды. Осы
және әлемдегі экономикалық және қаржы дағдарысынан шығу мақсатында 2009-
2011 жж. арналған 3 ... ... жыл ... ауыл шаруашылығына 1 млрд.
АҚШ доллары көлемінде қаржы қаралды. Сонымен бірге, 2009 ж. ... ... ... үшін ... 10 ... АҚШ ... 1 ... ауыл
шаруашылығын дамыту үшін «КазАгро» ұлттық холдингіне бөлінді.
Жалпы Елбасының тапсырамасымен Агроөнеркәсіптік ... ... ... ... инфрақұрылымдық жобаларды іске асыруға 120 ... ... ... агроөнеркәсіп өндірісінің даму дәрежесі мен тиімділігі
халықтың ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... қазіргі жаһандық қаржы
дағдарысында азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мен ... ... ... өнеркәсіптерді дамыту, әлеуметтік тұрақтылықты сақтауда
маңызы аса жоғары.
Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... ... құрылған агроқұрылымдар мен шаруашылық нысандары
және қосалқы, жеке шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... талдаулар барысын төмендегідей
көрсетуге болады:
- қаржы-несие жүйесі арқылы ауылшаруашылық нысандары мен қосалқы және
жеке шаруашылықтар ... ... ... қол ... ауыл ... ... негізгі қорлардың көп үлесі толыққанды
өндірістік үрдіске жаратылады, өндірістік қамсыздандырудың материалдық-
техникалық базасы сақталады және кеңейеді;
- мемлекеттік қолдау ... ... ... ... ... ... бірігуі қарыздарды қайтармау тәуекелін
ең аз мөлшерге дейін төмендетеді;
- қазіргі жаһандық қаржы дағдарысында мемлекеттік ... ... ... ... ... істеуі мүмкіндігі төмен;
Ауыл шаруашылығына бөлінген ... ... ауыл ... негізге көшіруге жұмсалады. Атап айтқанда, дамыған экспорттық
инфроқұрылымдары бар жылыжай, көкөніс, мал бордақылау мен ... құс ... ... ... бір ... ... ... шаруашылығын индустрияландыруға бағытталады. Бұл – біздің келешегіміз.
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... бойынша тұжырымдар жасалынды.
ХХ ғасырдың соңы мен ХХI ғасырдың бас кезіндегі Қазақстанның оңтүстік
және ... ... ауыл ... ... ... ... ... мен өзіндік ерекшеліктеріне талдау жасауға
арналған диссертациялық жұмыста ... ... ... ... өзектілігі айқындалып, зерттеу тақырыбы ғылыми тұжырымдалды.
Сонымен, жүргізілген ғылыми зерттеу жұмысы ... ... ... мына қорытынды ұсыныстарды жасауға мүмкіндік берді:
- Қазақстан ... ауыл ... ... тарихы
егемендік қарсаңындағы және тәуелсіздік алғаннан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер өндірістік қатынастарды мүлдем жаңа сипатта
қалыптастырды. Тәуелсіз Қазақстанның алдынан шыққан ... ... ... қауымдастық пен саяси, экономикалық сұхбатқа қол ... пен сөз ... ... және ... ... сияқты мәселелер біз ... ... ... ... ... жаңа да тың ... ... қолға мүмкіндік берді.
- Аграрлық реформалар тарихын зерттеудегі тарихнамасының барынша ала-
құла ... – бұл ... ... мен ... ... ... ... мәселенің саяси астарына баса мән
берілуі түрінде көрініс табуынан. Ал, басты себебі – ... ... ... ... ... деп ... ... Республикасының әлеуметтік дамуынын басым бағыты
экономиканың тепе-тең ... ол үшін ... ... ... ... ... ... тәуелді болмауын қамтамасыз ... ... ... жасалынып стратегиялық жоспарлануы.
Осыдан диссертациялық ... ... ... ... айқындалды. Ол
аграрлық реформалау барысындағы ауылшаруашылығының ... ... ... ... ... ... емес, жаңа шаруашылық нысандарының құрылуы мен даму үрдістерін
ғылыми тұжырымдау.
Еліміздің ауылшаруашылығын келешек ... ... ... ... барынша қабілетті агроқұрылымдарын ұйымдық-
құрылымдық жетілдірудің маңызы зор. Осыны ескере ... ... және ... ... ... әр ... агроөндірісті
кешенді ұйымдастыру мен агроқұрылымдардың тиімділігін арттыру, азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз ету және ... ... ... мүшелік пен
әлемдегі экономикасы бәсекеге барынша қабілетті дамыған 50 елдің қатарына
енуге ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың ... ... // ... – 2003. – №5. - 4 – б.
2 Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың ... ... // ... ... – 2008. – 9 ... ... С.Ф. ... образ Казахстана в условиях мирового кризиса
// Казахстан спектр. – 2009. – № 1. – С. ... ... В.В. ... ... ... ... ... Завтра
// Кентавр. – 1995. – №6. – С. 45-47.
5 Иванов В.В. Методология исторической науки. – М: ... ... 1985. ... ... ... Л.М. Теория, методология и методика исследований по истории
КПСС. – М.: Московский рабочий, 1992. – 192 ... ... К.А., ... С.И. ... политика тоталитарного
государства как фактор кризисного состояния сельского хозяйства Казахстана.
– Алматы: Ғылым, 1994. – 142 с.
8 ... С.А. ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығындағы экстенсивті бағдар және дағдарыс ... ... ... ...... – Алматы, 2000. – 36 б.
9 Байсарина Қ.Қ. Қазақстанда ауыл ... ... ... ... т.ғ.д ... ... ...... – Алматы, 2006. – ... ... Т.Ж. ... ... кұрылысының соңғы кезеңі:
дағдарыстан шығу ... ... ... (1981-1991): т.ғ.к. ...
дисс. авторефераты. – 07.00.02. – Алматы, 1999. –27 б.
11. Мұқатова О.Х. Историография ... ... в ... ... ХIХ – ХХ вв): ... ... ... – 07.00.09 – Алматы, 2000. – 50
б.
12. ... Б.Т. ... ... ... ... ... в капитальном строительстве в 1971-1975 гг. – ... – 231 ... ... Н.Д. План ... // ... ... – 1992. – №3. ... 15.
14 Чаянов А.В. Основные идеи и ... ... ... ... ...... ... – 1993. – 237 с.
15 Абусеитова М. К. О ... ... ... ... ... история. – 1998. – №17. – С. 41- ... ҚР ПМ. 5-Н- қ., 1-т., ... ... ... ... 1-т., 2451-іс, 42-п.
18. ҚР ПМ. 2199-қ., 1-т., 2834-іс, 18-п.
19. Аубакиров Я.А. ... ... ... ... ...... 1984. – 252 ... ҚР ПМ. 5-Н-қ ., т-1., 944-іс, 19-20 – п.п.
21. Башмачников В.Ф., ... И.И. и др. Пути ...... ... – 1991. – 255 ... ҚР ПМ, ... 1-т., 949-іс, 6-п.
23. ҚР ПМ, 5-Н-қ., 1-т., 949-іс, 7-п.
24. ҚР ПМ, 7-қ., 1-т., ... 124-125 – ... ҚР ПМ, 7-қ., 1-т., ... 15- ... Оспанов М.Т., Аутов P.P., Ертазин X. ... ... ... – Алматы, 1997. – 269 б.
27. ҚР ПМ, 7-қ., 2-т., 83-іс, ... ... ... ... «О ... ... ... 2003 г.
29. Кемел М. Нарыққа өту кезеңіндегі Қазақстан ауылшаруашылық
кәсіпорындарының қалыптасуы мен дамуы. – Алматы, 1998. – 140 б.
30. «Программа ... и ... ... в Казахской ССР на 1991-1992 годы (1-й ... ... ... ССР 19 ... 1991 ... ... Казахской ССР «О земельной реформе». 28 июня 1991 года.
32. Сыдыкбаева Г.У. ... ... ... села // Проблемы агрорынка. –
2000. – № 10. – С ... ... ... ... ... ... ... – Алматы: Атамұра, 1994. – 76 б.
34. Вильям Петти, Адам ... ... ... Джон ... ... Милтон
Фридман. Классика экономической мысли. – М.: «ЭКСМО-ПРЕСС», 2000. – 79-89
сс.
35 Назарбаев Н.Ә. Конституция — кемел ... ... // ... – 2002. – 30 ... ... Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан
халқына жолдауы // Егемен Қазақстан. – Алматы. – 2006. – 2 ... ... ... 1-т., ... ... ... Республикасының статистикалық агенттігі // Статистикалық
жинақ. – Алматы. – 2008. – 176 ... ... ... ауыл шаруашылығы санағының алдын ала қорытындылары //
Қызылорда облысының статистикалық басқармасы. Қызылорда. – 2007. – ... ... ... ... ... // ... ...
Тараз. – 2007. – 300 б.
41. ... ... ... ... ... ... ... – Шымкент. – 2007. – 300 б.
42. ... С. АПК ... ... проблемы, прогноз // Транзитная
экономика. – 2000. – № 3. – 18-21 ... ... М.Т. ... ... ... роль и ... ... в
развитии АПК. – Алматы, – 1998. – 112 ... ... ... 1-т., ... ... ... Агрокредитной корпорации. Сентябрь 2002 г.
46. ЖОММ. 851-қ., 4-т., 1165-іс, 19-п.
47. ... Н. А. ... ... и ... Казахстана как
суверенного государства. – Алматы: РГЖН «Дәуір», 1992. – 58 с.
48. Назарбаев Н. Ә. Қазақстан – 2030: ... ... ... ... және әл-ауқатының артуы. – Алматы: Білім,
1996.– 116 б.
49. Ауытов Р.Р. ... Г. ... ... ... //
Экономика и жизнь. – 1995. – № 7. – С. 56-58.
50. Можно ли сдержать рост цен на ... // ... ... – 1994. – ... Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан
халқына ... // ... ...... – 2006. – 12 наурыз.
ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН ЕҢБЕКТЕРДІҢ ТІЗІМІ
а) ҚР БҒМ ... және ... ... ... ... ... ХХ ... 20-жылдарындағы Қазақстан мен Ресей Федерациясының
қарым-қатынасы: ... ... ... ... Қазығұрт, 2003. – 142 б.
2. Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығысындағы ... ... ... ... жж). ... ... Үш Қиян, 2008. – 278 б.
Қазақстан Республикасындағы арнайы ғылыми журналдарда, басылымдарда.
3 Современный этап аграрных ... в ... ... ... Каз НУ. – ... ... – 2006. – № 4 (43). – С. 70-71.
4 Қазақстан Республикасында қалыптасқан тарихи ... ... ... // ... ...... ... – 2007. –№ 3 (46). –
124 -126 - бб.
5 Қазақстан Республикасының ауылшаруашылығының нақты және ... ... // ... хабаршы. – Тарих сериясы. – 2007. –№ 3 (46). ... - ... ... Республикасындағы ауылшаруашылығының дамуы мен өзекті
мәселелері // ҚазҰУ хабаршы. – Тарих сериясы. – 2007. –№ 4 (47). – ... ... ... ... даму ... // Отан тарихы. – 2007. –№ 4. – 145-154 - ... ТМД ... ... ... қалыптасуы және дамуы //
Шакәрім атындағы СМУ хабаршысы. – 2007. – № 4. – 12-19 - ... ... ... ... ... арендалық
қатынастар, әлемдік тәжірибие. // ҚазҰУ хабаршы. – ... ...... 1 (48). – 150-154 - ... Тенденции структурных преобразований в аграрном секторе ... годы ... // ... КазНПУ. – Серия историческаяю – 2008. – №
1 (15). – С. ... ... ... аграрлық секторындағы нарықтық қатынастардың
даму кезеңі // ... ...... сериясы. – 2009. – № 1 (52). – ... ... ... ... ... ... ... // Отан тарихы. – 2009. –№ 2. – 145-154 - ... өзге ... мен ... және ... конференция
материалдарының жинақтарында:
13 Түркістандағы Алаш қайраткерлерінің еңбектері қазақ ... ... // ... ... ... ғылыми-теориялық конференцияның
материалдары. – Шымкент: Халықаралық қазақ-араб ...... 2002 ж. – ... ... 2002. – 35-39 - ... Февральская революция в Росии и ее влияние на ... ... // ... ... 10 ... ... халықаралық ғылыми-
теориялық конференция материалдары. – Шымкент: ОҚО әкімияты мен Қ. ... ... ... – 27-29 ... 2003 ж. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2003. –
290-295 - бб.
15 Қазіргі кездегі тарих ... ... ... ... ... ... // ... кәсіптік, базалық білім және жеке пәндерді
оқыту әдістемесі. Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары.
– Шымкент. – 26-28 ... 2005 ж. – ... ... ... 2005. –
95-101 бб.
16 Аграрлық құрылымдардағы әлеуметтік мәселелерді жетілдіру және
кластерлік үлгі ... ... // Жаңа ... жаңа ... ... экономиканың негізі – атты аймақтық ғылыми-практикалық
конференция ...... – 26-28 ... 2007 ж. – ... ... 2007. – 95-101 - ... ... Республикасындағы аграрлық реформаларды жетілдірудегі
Алматы облысындағы жергілікті өзін-өзі ... ... рөлі // ... Архиография және деректану мәселелері атты ... ... ... ...... ... атын. ҚазҰУ. – 30
қазан 2007 ж. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 219-223 - бб.
18 ... ... ... ... ... // Отан және әлем ... ХХ ... ғылыми
парадигмалардың ортақтығы мен ерекшеліктері атты ... ... ... ... ...... ... атын.
ҚазҰУ. – 22-23 қараша 2007 ж. – ... ... ... 2007. – 94-96 ... ... Республикасындағы аграрлық реформалау салық жүйесінің
қалыптасуы //Орта Азия және ... ... ... ... мен ... атты ... ғылыми-практикалық конференцияның
материалдары. – Шымкент: Отырар университеті. – 24-25 сәуір 2008 ж. ... ... 2007. – 359-362 - бб. (Ж. ... ... ... ... ... дамытудағы МТС-дің рөлі
// М. Әуезов жаңа дәуір данұшпаны атты халықаралық ғылыми-тәжірибиелік
конференция ...... – 15-16 ... 2007 ж. – ... ... ... ... 2007. – 147-149 - бб.
21 Аграрлық секторды реформалауда теория-әдістемелік негіздеудің маңызы
// СМПИ ... – 2007. – № 2 (8). – 62-65 - ... ... ... ... ... басқаруды жетілдірудің
жолдары // СМПИ хабаршысы. – 2007. – № 2 (8). – 65-68 - ... ... бен ... ... ... еңбек // Қазақстан
мұрағаттары. – 2008. – № 2 (6). – 132-133 - бб. (С. ... ... ... ... іске ... ... ... интеграция
мен модернизация жүйесіндегі Қазақстан-Германия қатынастары атты
халықаралық ғылыми-теориялық ... ...... ... – 9 ақпан 2008 ж. – Алматы: Қазақ ... 2008. – 181-183 ... ... ... ... реформалауды зерттеу әдістемесі //
Мемлекет тарихы. – 2009. – № 2. – 23-27 - ... ... ... ... құру ... ... аманаты
атты аймақтық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Шымкент: Қ.
А. Яссауи атындағы ХҚТУ ШИ. – 27-29 ... 2009 ж. – ... ҮШ ... ... 50-52 - ... ... ... секторды реформалауды зерттеудегі шетелдік
және отандық ғалымдардың ... // ... атты ... ғылыми-
тәжірибиелік конференция еңбектері. – Шымкент. – 15-16 қараша 2009 ж. –
Шымкент: М.Әуезов атын. ОҚМУ, 2009. – 147-149 ... ... ... ... ... ... негіздері. «Алаш Орда 90-жыл» атты халықаралық ғылыми-теориялық
конференция ...... ... ҚазҰУ. – 9 желтоқсан 2008 ж.
– Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 181-183 - бб.
29 Қазақстандағы агроқұрлым ... ... ... ... - атты ... ғылыми-тәжірибиелік конференция еңбектері.
– Шымкент. – 15-16 қараша 2008 ж. – Шымкент: М.Әуезов атын. ОҚМУ, 2008. ... - ... ... ... ... ... ... // Бекмаханов
оқуларының ғылыми конференция материалдары. – Алматы: әл-Фараби ... ... ... 2008. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 94-96 - бб.
31 Переход на рыночное отношение аграрного сектора Республики ... ... ... ... ... басылымдар:
32 Некоторые вопросы ... ... ... ... ... // ... тизимида
ижтимоий-гуманитар фанлар. Тошкент. – 2009. – № 1. – С. ... ... ... ... в ... ... опыт и проблемы //
Элагарту. – Бишкек. – 2009. – .№ 2. – С. 2-3.
34 Казахстанский путь ... ... ... опыт и ... ... ... ... фанлар.Тошкент.– 2009.– № 2.– С 24-27
РЕЗЮМЕ
автореферата диссертации на соискание ученой степени доктора
исторических наук по специальности 07.00.02 - Отечественная история
(История Республики ... ... ... ... в ... и ... регионах Казахстана (1991-
2008 гг.)
Актуальность темы ... ... ... ... ... ... в суверенном Казахстане на
развитие современного аула и ... При этом на ... план ... ... ... ... ... реализации аграрных
реформ в условиях отдельно взятых регионов ... ... ... ... ... также приоритетами социально-экономического
развития Республики Казахстан, ... ... ... ... В ... ... Н.А. Назарбаев в Стратегии
«Казахстан - 2030» и ежегодных Посланиях народу Казахстана ставит во главу
угла тему ... ... ... углубления реформ в области
модернизации сельского хозяйства с ... ... ... ... ... в ... ... исследовании рассмотрены
вопросы, связанные с аграрным развитием одного из крупных регионов ... а ... - ... и юго-восточного Казахстана.
Агропромышленный комплекс, который был сформирован в лоне советской
экономики в постсоветский период ... ... ... В
силу сложившихся исторических обстоятельств требовалось время на переход
сельского ... от ... на ... ... В свою ... ... ... связанные с выработкой механизмов перехода и адаптации
аграрного сектора к рыночным условиям. ... ... ... ... ... ... общества требует ... ... ... ... ... ... ... критический взгляд на прошлое, настоящее и
сегодняшнее состояние соответствия ... ... ... ... ... ими ... ... аграрных реформ в
регионах интересам народа и ... ... ... ... ... ... ... при этом условии и историческое
знание в ... ... ... ... ... подняться на новый
уровень.
Вместе с тем, необходимо ... ... ... и ... сферы социально-экономического развития сельского хозяйства в
условиях реформ, совершенствования ... ... ... а ... ... ... и правовой базы аграрных
преобразований в стране.
Наконец, в отечественной ... ... ... на то, что ... отдельные исследования по осмыслению реформ в области развития
сельского хозяйства и его ... в ... ... до ... ... ... работы по аграрным преобразованиям
современности в ... и ... ... Казахстана, что стало
основной предпосылкой для ... ... ... и ... ... ... ... работы является изучение
процесса реализации ... ... в ... ... южного и юго-
восточного Казахстана в ... ХХ – ... ХХI вв., ... и ... ... их эффективности. Данная цель
конкретизирована через выполнение следующих задач:
- обоснование теоретико-методологических основ изучения аграрных ... ... ... и ... ... ... ... и
юго-восточных регионов;
- выявление необходимости и ... ... по ... ... ... организационно-правовой основы аграрных преобразований;
- изучение механизмов ведения хозяйства в условиях реформ;
- ... ... ... ... к ... условиям
современности исторических принципов и ценностей сельхозобъединений и
товариществ;
- проследить связь в ... ... ... ... в южном и юго-
восточном Казахстане по сравнению с ... ... ... определение роли, места и значения исторического опыта при ... ... ... ... ... ... государственной поддержки и
кредитования ... ... ... ... ... и ... ... хозяйства, производства
сельскохозяйственных товаров в агропромышленном комплексе.
Научная новизна диссертации. ... на ... ... ... архивного и статистического материала ... ... ... в ... и ... ... Казахстана в условиях
суверенного развития ... ... ... ... в процессе
аграрных преобразований влияют на ... ... ... ... уникальный опыт. В диссертации:
- впервые подвергнуты системному анализу историграфия, источники, а
также теоретико-методологические проблемы, ... с ... ... в ... в конце ХХ – начале ХХI вв.;
- с новых научных позиций рассмотрены ... ... и ... ... в ... аграрного реформироваия в южных и
юго-восточных регионах Казахстана;
- дана объективная оценка процесса приватизации в аграрном ... ... ... принципов и ценностей сельхозобъединений и
товариществ;
- систематизированы данные по истории аграрного законодательства в
условиях современного Казахстана;
- классифицирована система ... ... по ... в ... ... реформ;
- проведен сравнительно-сопоставительный анализ данных по динамике и
темпам аграрных преобразований в рассматриваемых регионах и в целом
по ... ... ... ... ... ... системы
государственной поддержки и кредитования развития ... ... ... и ... ... ... аграрной
политики;
- разработана итоговая ... ... ... ... и ... ... в сельском
хозяйстве путём системных преобразований процесса агарного
реформирования;
- ... ... ... ... ... ... ... сельских кредитных
товариществ в развитии ... ... ... В ... ... получены следующие
научные результаты:
- обоснованы теоретико-методологические основы изучения рыночных
отношений при выводе сельского хозяйства из ... ... ... ... ... ведения хозяйства в условиях рынка в
проекции на теорию и мировой опыт;
- определены направления ... ... ... и предприятий местного управления в южном и юго-
восточном ... ... в ... ... ... критически рассмотрены система местного и ... в ... ... ... ... с ... соответствия народным интересам;
- дан анализ законодательной документации и приведены доказательства
необходимости их постоянного совершенствования с ... ... ... ... ... государственного управления и
местного ... ... в ... ... ... ... ... получен научный анализ общих черт аграрных реформ с общим процессом
обеспечения социальных потребностей населения со ... ... ... ... ... ... в ... и юго-восточном Казахстане и других
регионах страны.
Структура диссертации. Диссертационное исследование состоит из ... ... ... и ... ... ... the thesis submitted for the scientific degree of doctor of ... ... 07. 00. 02 - History of the ... of the Republic of ... SEYDULLA IBADULLAULY
Agrarian reforms in the southern and southeastern regions of Kazakhstan
(1991-2008)
The ... of the research is based by the ... of ... ... of tendencies of modernization into the development of auls
and villages in ... ... The ... facts stand in ... row because they reflect the ... of realization the
agrarian reforms in the conditions of ... taken regions of ... The ... of research the theme of the ... work ... by priority tasks of the ... development of the Republic
of Kazakhstan which are defined by the ... ... of ... ... ... N. A. ... in the Strategy ... and in his annual Messages to the people of Kazakhstan pointed out as
the important one the theme of ... of the agrarian ... the reforms in the field of ... of the ... taking into ... the specific features of the development
of regions of the country. Thus, in the given ... work has ... the problem ... with agrarian ... of the ... of the country, namely the southern and ... regions ... complex formed on the basis of the soviet economy ... ... in the ... period. The agrarian ... a time to transit from planned economy to market one on the ... the formed ... ... In its turn, it caused the ... with working out of the ... of the ... and
adaptation of the agrarian sector to market conditions. Accordingly, this
case demands its ... on the ... level on the ... of the ... of ... order to work out the critical sight into past, present and ... of ... of formed system of local organs of ... ... policy for ... agrarian reforms in the
regions according to the interests and agrarian policy of the state, it ... to follow the ideology of ... Only in this ... ... knowledge in the field of studying problem will be able ... to a new ... with, it is ... to develop new ways and methods of ... the sphere of ... ... of the agrarian sector in the
conditions of reforms, perfection of the ... in the ... the analysis of ... and legal ground
of the agrarian reforms in the country.
At last, in the homeland ... science, despite, the ... ... on thinking out the reforms in the sphere ... the agrarian economy and its ... in the ... ... there has been still absent special works concerning the
agrarian reforms of the present time in the southern and ... of ... which became the ... ... for writing ... ... ... and tasks of the research. The ... of the ... is studying the process of ... of the agrarian reforms in ... economy of the southern and ... ... at the end
of 20th and at the beginning of the 21st ... ... and factual basis of their ... The given ... done by ... the ... ... substantiating the theoretical-methodological basis for studying the
agrarian reforms in the Republic of ... and the process of ... ... of southern and ... ... finding out ... and primary tasks for agrarian ... of
Kazakhstan;
- analysis of organizational-legal basis for agrarian reformation;
- studying the mechanisms of conducting the economy in the conditions ... ... ground of ... ... and values of agrarian
collectives and enterprises managing the ... to the ... ... to follow the ... in dynamics of ... of ... in southern and southeastern Kazakhstan in ... with ... regions of the ... to ... the role, place and ... of the ... in conducting the agrarian reforms;
- analysis of the main directions of the system of state support ... of ... of ... to determine the ways and mechanisms of conducting the economy,
production of ... goods in the ... ... scientific novelty of the dissertation. The history of the agrarian
reforms in the southern and southeastern regions of ... in ... of the ... ... of the country is studied on ... of sources, archival and ... ... for the first time. The
specific features of the development of regions in the process of ... make an ... into the process of ... of ... its unique ... In the ... historiography, sources and theoretical-methodological problems
connected with the history of agrarian reforms in ... at the end ... 20th and the ... of the 21st ... have been analyzed ... order for the first time;
- the main tendencies and realities of the social ... in ... of agrarian ... in the southern and ... regions ... have been ... from the new scientific position;
- there has been given an ... ... to the process ... of the agrarian sector of the country;
- the expertise of the ... and values of ... unities ... has been ... the data on history of agrarian legislation in the ... of ... ... has been ... the system of ... enterprises concerning the mechanisms of
economy in the conditions of agrarian reforms has been ... the ... analysis of data on dynamics and temps of ... has been made in studied regions and in the country in ... a number of sources have been given which ... the special
features of the system of state support and credit of the ... ... the ... and process of the social ... of the agrarian
policy has been ... the total model of ... of ... ... complex ... over from crisis in the ... economy by ... process
of the agrarian reformation has been worked out;
- the scientific-cognitive model, based on perfection of ... ... of ... credit enterprises in development of the
agricultural economy has been worked out.
The results of the ... In the thesis, the ... ... have been ... the ... basis for studying the ... in leading out from planned condition has been substantiated;
- the analysis of mechanisms of ... in the ... of ... the theory and world ... has been made;
- the directions of the ... advance of public ... ... of local administration in the southern and ... in the republic in the process of ... of the ... has been ... the system of local and regional self ... in the context
of development of agrarian economy fro the point of their ... ... ... ... has been ... critically;
- the analysis of the legislative documentation and examples ... of their ... ... in order to reflect ... between the concepts of local state ... and ... administration in the context of social directions of the agrarian
policy of the state has been given;
- the ... analysis of common features of the agrarian ... common process of supply of social needs of the ... from ... of the state has been obtained;
- the ... results of ... of the agrarian ... the southern and southeastern Kazakhstan and other regions of ... has been ... ... of the ... The dissertation work is consists
of introduction, four parts, conclusion and list of the used ... ... қол ... Пішімі 60х84 1/16.
«SvetoCopy» қағазы. Көлемі 1,5 п.л. Таралымы 100 дана.
Тапсырыс № 27.
«Тарих тағылымы» баспасы
050008, Алматы, ... ... ... 175 ... тел.: +7 (727) 277 53 49

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарындағы аграрлық реформалау427 бет
Ежелгі заманғы Қазақстан414 бет
Тәуелсіз Қазақстанның саяси тарихы14 бет
Қазақстан Республикасы мен Германия Федеративтік Республикасы арасындағы қатынастар7 бет
Қазақстан Республикасы мен Ұлы Британия және Солтүстік Ирландия Құрама Корольдігі арасындағы қатынастар5 бет
Қан эритроцит осмостық резистенттілігіне төмен диапазонды сәулелердің әсерін зерттеу62 бет
Қозғалмалы ойындар9 бет
Қазақстандағы жекеленген аймақтарындағы жеміс шаруашылғының ерекшелгі5 бет
"әртүрлі шет елдердегі жұмысшыларды ынталандыру және қызметтерін жетілдіру реформалары"13 бет
1867-1868 жылдары патша үкіметі жүргізген реформалардың Қазақстандағы ұлттық білім беру жүйесі82 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь