ХIX ғ. аяғы –XX ғ басындағы Қазақстандағы әлеуметтік-эканомикалық жағдай

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.8

І. ХІХ Ғ. АЯҒЫ . ХХ Ғ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК.ЭКАНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9.14

1.1. ХІХғ.ХХғ Қазақстандағы патша үкіметінің отарлау саясаты ... ..9.14

1.2. Ресей патшалығының аграрлық реформасы және оның жүргізілу барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15.24

ІІ. ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ОТАРЛАУ САЯСАТЫНА ҚАРСЫ КҮРЕСІ ... ..25.35

2.1. Жер мәселесі және қазақ интелигенциясының қоғамдық.саяси қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25.35

2.2. Жер мәселесіне қатысты көзқарастар және оның мемлекеттік думада қаралуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36.47

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48.50

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51.52
КІРІСПЕ
Еуразияның жүрегінде, өркениеттер тоғысында талай халықтарды тал бесігінде тербеткен ұлы даланың төсінде дүниеге келген біздің халқымыздың барша тарихы – ұлт пен ұлыс ретінде сақталып қалу жолындағы толассыз күрестерге толы тарих.
Тәуелсіздігімізді алған 16 жылдың ішінде Қазақстанның төл тарихы негізгі тақырыпқа айналғаны белгілі. Осының негізінде назардан тыс қалып келген мәселелердің шешімін табуға, бұрын біржақты баға беріліп келген, идеологиялық себептермен айтыла бермейтін жабық тақырыптарды зерттеп, ғылыми талдаудан өткізу үшін жаңа міндеттер жүктеп отыр.
Кеңестік тарихнамада қазақ даласын отарлау мәселесі көптеген, іргелі зерттеулерге арқау болса да, нақты өз бағасын ашық түрде ала алмады. Кеңес өкіметі жылдары патша өкіметінің отарлау саясатының ақиқатын ашып көрсетпек болған зертеулерге халықтар достығына зиянын тигізді деген желеумен тиым салғаны белгілі.
Қазіргі кезеңде, еліміздің тарихына жаңаша ой-пікірдің қалыптаса бастаған шағында осы мәселені жан-жақты зерттеуге мүмкіндіктер туды. Отарлық кезең тарихының толықтай зерттеліп үлгермеген, өзінің лайықты бағасын ала алмаған мәселелеріне ғылыми талдау жасауға жол ашылды. Бұл Қазақстан тарихындағы аса маңызды осы мәселені тиянақты түрде саралауға, қоғам дамуының заңдылықтары негізінде әлеуметтік құбылыстарды ұсынуға көмектеседі.
ХІХ ғасырдың ІІ-жартысы мен ХХ ғасырдың басы қазақ қоғамы үшін күреске толы кезең. Өйткені, Ресей үкіметінің қол астында болып, патша мен оның шенеуніктерінің езгісі мен тепкісін көрген қазақ халқы басқа да бұратана халықтармен қатар өз азаттығы үшін күреске шықты. Бұл кезде қазақ қоғамында ұлттың еңсесін көтеріп, патша саясатына ашық түрде қарсы шыққан қазақ интеллигенциясының қатары қалыптаса бастаған болатын.
Осы зиялы топ қазақ елін отарлық езгіден құтқарып, ұлт-азаттық жолындағы күресте көш бастаушы болды. Қазақ интеллигенттерінің бұрыннан алға қойған басты мақсаттарының бірі – жер мәселесі еді. Жер мәселесін шешуде қазақ интеллигенттері Ресей Мемлекеттік Думасын, патша үкіметінің әкімшілік органдарын пайдалануға тырысты. Зиялы қауымның осы қызметі және олардың қоғамдық-саяси көзқарастары жете көңіл бөліп, зерттеу елегінен өткізуді талап етеді. ХХғ. бас кезінде қазақтың зиялы қауымы өкілдері, қоғам қайраткерлері мен ағартушылары «Айқап» журналы мен «Қазақ», «Дала уалаятының газеті», «Алаш», «Сарыарқа», «Қазақстан» газеттерінде өз ойларын жариялап, қазақ қоғамының келешегі, қазақ шаруаларының тағдыры, жер мәселесі мен отырықшылыққа көшуге байланысты пікірталастар ұйымдастырды. Олардың сол кездегі қызметі мен көзқарасы бүгінде маңызын жойған жоқ. Соңғы кездерде зерттеушілер қазақ интеллигенциясының пайда болып, қалыптасу ерекшеліктерін, қоғамның әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени дамуында оның атқарған ролін анықтап және мұны әр сала бойынша қарастыруда. Сондықтан бүгінгі қазақ тарихнамасында ғасыр басындағы осындай көкейтесті мәселелерді шешуге тырысқан ұлттық интеллигенцияның көзқарастарын әр қырынан толықтай ашып беретін зерттеу қажет. Міне, сол себепті қарастырылып отырған тақырып арнайы ғылыми зерттеу объектісі болуға лайықты, жаңаша көзқараспен талдауда тарих ғылымындағы өзекті мәселелердің бірі деп айтуға болады.
Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңдегі Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өмірін орыс тарихшылары мен саяхатшыларының зерттеулері мен жазбаларынан, ресми құжаттарынан оқып білуге болады. Алайда, олардың барлығы отырықшылықты көздеген патша үкіметінің арнайы нұсқауымен орындалған еді. Өйткені, қазақ даласын түгелдей отарлық меншікке айналдырып, бодандықта ұстау үшін, халықтың тұрмысын, әлеуметтік өмірін, жерінің табиғи-географиялық жағдайын, мәдениеті мен тілін, дінін, жалпы психологиясын зерттеу өте қажет болды. Жалпы отарлық кезеңде жарияланған мұндай зерттеулердің құнды мәліметтері сыни талдау арқылы пайдалануға болатын маңызды дерек көзі екені даусыз. Ал қазақ интеллигенциясы өкілдерінің пайда болуы, қалыптасуы, қоғам ісіне араласуы, жер мәселесіне байланысты қызметі мерзімді баспасөз беттерінде жарияланған мақалалары мен арнайы ғылыми еңбектерінен белгілі. Бұл ретте Ә.Бөкейхановтың, А.Байтұрсыновтың, Р.Мәрсековтың, Ж.Сейдалиннің, М.Дулатовтың еңбектерін айтқан жөн. Осы алаш қайраткерлерінің мақалалары саяси үгіт пен насихаттың қыр қазағына жақын, ұғынықты тілде жазылған тамаша үлгілері болды.
ХІХ ғ. аяғы – ХХ ғ. бас кезіндегі қазақ тарихына байланысты елді «отарлау», «орыстандыру», «қоныстандыру» саясатына арналған орыс зерттеушілерінің де еңбектері баршылық. Бұл зерттеулер қазақ өлкесінің Ресей қол астына енуінің, патша үкіметінің жүргізген әскери, әкімшілік-шаруашылық отарлауы, орыс шаруаларын қазақ жеріне қоныс аудартуы сияқты жолдарын ашып бере алады. 1917 ж. Жейінгі қазақ қоғамындағы жер мәселесін қарастырғанда Қоныстандыру Басқармасының жыл сайынғы Дала өлкесіндегі қоныстандыру мен санақ жүйесіне қатысты шығарып отырған арнайы есеп істері мен еңбектерінің маңызы зор.
Отаршылар казак әскерлері мен орыс шаруаларын өлкеге қоныстандыру нәтижесінде қазақ шаруалары көшпелі өмірден отырықшылыққа көшіп, егін егуді үйренді деп түсіндіруге тырысты. Патша үкіметі осындай жолмен қазақтың мәдени-әлеуметтік тұрмысы мен ауыл шаруашылығын көтердік деп алдады. Патша үкіметінің отарлау, қоыстандыру саясаты Қазан төңкерісіне дейін шығып тұрған «Вопросы колонизации» журналында жарияланған авторлардың еңбектерінде көрініс тапты.
Патша үкіметінің арнайы нұсқауымен жіберілген қазақ әскерлерінің қазақ жерін иемденуі И.Бородиннің, В.А.Остафьевтің, Н.Г.Путинцевтің, Н.В.Лебедевтің еңбектерінде, отарлау саясаты А.Кауфманның еңбегінде баян етіледі. П.Румянцевтің, К.А. Сүтеева, П.М.Головачев
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе................................................................
.......................................3-8
І. ХІХ Ғ. АЯҒЫ – ХХ Ғ ... ... ... ... ... ... патша үкіметінің отарлау
саясаты......9-14
1.2. Ресей патшалығының ... ... және оның ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ОТАРЛАУ
САЯСАТЫНА ҚАРСЫ КҮРЕСІ......25-35
2.1. Жер мәселесі және ... ... ... Жер ... ... көзқарастар және оның мемлекеттік думада
қаралуы.....................................................................
...........................36-47
ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................
.........................48-50
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... ... ... ... тал
бесігінде тербеткен ұлы даланың төсінде дүниеге келген біздің халқымыздың
барша тарихы – ұлт пен ұлыс ... ... қалу ... ... толы ... алған 16 жылдың ішінде Қазақстанның төл тарихы
негізгі тақырыпқа ... ... ... ... ... тыс ... ... шешімін табуға, бұрын біржақты баға беріліп келген,
идеологиялық себептермен айтыла бермейтін жабық ... ... ... өткізу үшін жаңа міндеттер жүктеп отыр.
Кеңестік тарихнамада қазақ даласын отарлау мәселесі көптеген, іргелі
зерттеулерге арқау болса да, нақты өз ... ашық ... ала ... ... жылдары патша өкіметінің отарлау саясатының ақиқатын ашып көрсетпек
болған зертеулерге халықтар достығына ... ... ... желеумен тиым
салғаны белгілі.
Қазіргі кезеңде, еліміздің тарихына жаңаша ой-пікірдің қалыптаса
бастаған шағында осы ... ... ... ... туды.
Отарлық кезең тарихының толықтай зерттеліп үлгермеген, өзінің лайықты
бағасын ала ... ... ... ... ... жол ... ... тарихындағы аса маңызды осы мәселені тиянақты түрде ... ... ... ... әлеуметтік құбылыстарды ұсынуға
көмектеседі.
ХІХ ғасырдың ІІ-жартысы мен ХХ ... басы ... ... үшін
күреске толы кезең. Өйткені, Ресей үкіметінің қол ... ... ... ... ... езгісі мен тепкісін көрген ... ... ... ... ... қатар өз азаттығы үшін күреске шықты. Бұл кезде ... ... ... ... ... ... ашық ... қарсы шыққан
қазақ интеллигенциясының қатары қалыптаса бастаған болатын.
Осы ... топ ... елін ... ... ... ... күресте көш бастаушы болды. Қазақ интеллигенттерінің бұрыннан
алға қойған басты мақсаттарының бірі – жер ... еді. Жер ... ... интеллигенттері Ресей Мемлекеттік Думасын, патша үкіметінің
әкімшілік органдарын пайдалануға тырысты. Зиялы қауымның осы ... ... ... ... жете көңіл бөліп, зерттеу елегінен
өткізуді талап етеді. ХХғ. бас кезінде ... ... ... ... қайраткерлері мен ағартушылары «Айқап» журналы мен «Қазақ», «Дала
уалаятының газеті», «Алаш», «Сарыарқа», «Қазақстан» газеттерінде өз ... ... ... ... қазақ шаруаларының тағдыры, жер
мәселесі мен отырықшылыққа ... ... ... ... сол ... қызметі мен көзқарасы бүгінде маңызын жойған жоқ. Соңғы
кездерде зерттеушілер қазақ ... ... ... ... қоғамның әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени
дамуында оның атқарған ролін ... және мұны әр сала ... ... ... ... ... ғасыр басындағы осындай көкейтесті
мәселелерді шешуге тырысқан ... ... ... ... ... ашып ... ... қажет. Міне, сол себепті қарастырылып
отырған тақырып арнайы ғылыми ... ... ... ... ... талдауда тарих ғылымындағы өзекті мәселелердің бірі деп айтуға
болады.
Қазан төңкерісіне ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық, саяси және мәдени өмірін орыс тарихшылары мен ... мен ... ... ... оқып ... ... олардың барлығы отырықшылықты көздеген патша ... ... ... еді. ... ... даласын түгелдей отарлық меншікке
айналдырып, бодандықта ұстау үшін, халықтың тұрмысын, әлеуметтік өмірін,
жерінің табиғи-географиялық жағдайын, ... мен ... ... жалпы
психологиясын зерттеу өте қажет болды. Жалпы отарлық ... ... ... құнды мәліметтері сыни талдау арқылы пайдалануға
болатын маңызды дерек көзі ... ... Ал ... ... ... ... қалыптасуы, қоғам ісіне араласуы, жер мәселесіне
байланысты ... ... ... ... ... ... мен
арнайы ғылыми еңбектерінен белгілі. Бұл ... ... ... ... ... еңбектерін
айтқан жөн. Осы алаш қайраткерлерінің мақалалары саяси үгіт пен ... ... ... ... ... ... тамаша үлгілері болды.
ХІХ ғ. аяғы – ХХ ғ. бас кезіндегі қазақ тарихына ... ... ... ... ... ... ... де еңбектері баршылық. Бұл зерттеулер қазақ өлкесінің
Ресей қол астына енуінің, ... ... ... ... ... ... орыс шаруаларын қазақ жеріне қоныс аудартуы ... ашып бере ... 1917 ж. ... ... ... жер ... ... Басқармасының жыл сайынғы Дала өлкесіндегі
қоныстандыру мен ... ... ... ... ... ... есеп ... еңбектерінің маңызы зор.
Отаршылар казак әскерлері мен орыс шаруаларын өлкеге қоныстандыру
нәтижесінде ... ... ... ... отырықшылыққа көшіп, егін егуді
үйренді деп түсіндіруге тырысты. Патша үкіметі осындай жолмен қазақтың
мәдени-әлеуметтік ... мен ауыл ... ... деп ... ... отарлау, қоыстандыру саясаты Қазан төңкерісіне дейін ... ... ... ... ... авторлардың
еңбектерінде көрініс тапты.
Патша үкіметінің арнайы нұсқауымен жіберілген қазақ әскерлерінің
қазақ ... ... ... ... ... ... ... саясаты А.Кауфманның еңбегінде баян
етіледі. П.Румянцевтің, К.А. ... ... ... ... ... ... ... қазақ даласын отарлау тарихына арналған. Аталған авторлар кезінде орыс
шаруаларын ... ... ... қозғалысының нақты себептерін ашып
беруге тырысқан болатын.
1868 ж. Патша реформалары мен оның ... ... ... ... аппараты шенеуніктерінің жүгенсіздіктерін, жергілікті құқық
ұйымдарының заңсыздық әрекеттерін М.Н.Вяткин мен В.Федоров, ... ... ... ... ... ... ... зерттелуіне П.Г.Галузоның,
С.Сүндетовтың, ... ... ... ... Л.Әуезованың еңбектері зор үлес қосты. Аталмыш
зерттеушілер ... ... ... ... даласында жүргізіп келген
аграрлық саясатын, оның қазақ халқына тигізген ... ... ... және саяси күрес барысын әр ... ... ... ... бас ... патша үкіметінің саясатына қарсы мақсаттағы
азаттық қозғалыстар тек ішкі Ресей аймағын қамтыған жоқ, ... ... қол ... ... ... де шарпыды. Қазақстандағы
аграрлық қозғалыстарға ұйытқы болып, жөн сілтеп, жол ... ... ... ... ... ... ... айқындайды. Әсіресе, Әлихан Бөкейхановтың еңбектерінен ... ... ... ... ... ... даму ... аңғаруға болады. Бүгінгі таңда осы ... ... ... ... ... ... қатар, 1923 ж. Орынборда жазылып, 1995
ж. Профессор Ә.Тәкенов пен ... ... жас ... ... ... көрген Телжан Шонанұлының «Жер тағдыры
– ел тағдыры» еңбегінде қазақ жерін ... ... ... ... саясатын жүргізіп келген патша үкіметінің заңсыз әрекеттері
нақты әшкереленген. Ол қазақ ... ... ... ... тигізген зиянын, осының нәтижесінде қазақ-орыс арасында туындаған
қақтығыстарды баса көрсетеді.
Бірінші орыс революциясынан кейінгі Қазақстандағы ... ... орыс пен ... ... ... жер ... ... интеллигенция өкілдерінің саяси күрес бағытын ... ... ... ... өз ... бір ... Мысалы: зерттеуші – ғалым
А.Ф.Якунин ... ... жж. ... атты ... ... аралығында Қазақстанда екі түрлі бағыттағы зиялы қауым тобының
болғанын атап өтеді. Ол ... ... өзін ... (Ә.Бөкейханов басқарған), «мұсылмандық» (Б.Қаратаев
басқарған) деп бөліп, олардың патша ... ... ... ... ... ... тырысты.
Интеллигенция тақырыбы әрбір дәуір тынысы, оқиғалардың және үстем
идеологияның ықпал - ... ... ... белгілі. Ұлттық
интеллигенцияның пайда болуы мен қалыптасу ... және ... ... ... ... мен ... тарихшылар да, бүгінгі зерттеушілер де
біраз еңбектер жазған. Шетел ғалымдарының ... ... ... зерттеуші К.Есмағамбетовтың аударып, құрастырған «Қазақтар шетел
әдебиетінде» кітабынан оқып білуімізге ... ... ... ішінен Алаш
қайраткерлерінің өмірі мен қызметі туралы Х.Оралтайдың еңбегін атаған жөн.
Алайда кітаптағы қысқаша ғұмырнамалық ... қате көп, ... ... мен ... газетін бағалауда жаңсақ пікірлерге ұрынған. Алаш
қозғалысына қатысты мәселелер М.Олкоттың «Қазақтар» атты монографиясында ... ... ... ғалым еңбегін орыс басылымдарындағы деректерге сүйеніп
жазған және көпшілігі шындыққа жанаспайды.
Қазақ даласын орыстандыру мәселесіне ... ... да ... Бұл ... бойынша 1950 жылы 8 шілдеде АҚШ-тың ... ... ... ... ... Мюнхен қаласында құрылған «Кеңес
өкіметін зерттеу институты» күрделі зерттеу жұмыстарын жүргізгені ... ... ... негізгі мақсаты – Ресей империясының тарихы
туралы батыс ... ... емес ... ... ... табылды. Шетел
зерттеушілерінің қарастырылып отырған проблемаға қатысты еңбектерінің
арасынан Дж Демконың ... ... ... (1896-1917)» деген
кітабын атап өткен жөн. Алайда, еңбек орыс зерттеулері ... ... тек ... ... ... ... деректік негізіне байланысты қазақ интеллигенциясының
үкімет ісіне араласып, Мемлекеттік Думаға қатысуы жөнінде (1905-1907 ... ... ... ... және ... ... кезеңінде жарық көрген
еңбектер біршіма мағлұмат береді. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... толық мәліметтер бере
алады. І,ІІ Мемлекеттік Думаларға сайланып, мұсылман фракциясының ... ... ... Ш.Қосшығұлов, А.Бірімжанов, ... ... ... ... ... ... ... екінші, үшінші думадағы мұсылман депутаттар және олардың атқарған
істері» ... ... ... Осы еңбекте дала депутаттарының
суреттері беріліп, олардың Дума ... ... ... ... ашық ... ... ... мен қызметі 20-40 жылдары сол заман ... ... ... ... ... ... қарсы
жүргізілген жаппай қудалау саясаты бұл тақырыптың зерттелуіне ... ... ... ... ... қызметін шынайы түрде
көрсетуге тырысқан ... ... пен ... ... ... ... ... пен С.Асфендияровтар үкімет
тарапынан қудалануға түсті. Т.Рыскулов ... ... ... болуы
мен қалыптасуына зор көңіл бөліп, олардың саяси қызметін саралап ... ал ... ... ... ... ... ... бірі
С.Асфендияров қазақ интеллигенциясының пайда болуын ХІХ ғасырдың аяғына
жатқызып, олардың іс-әрекеттерін ... ... ... ... ... отарлық саясатын, жер, су, тіл ... ... ... бірі ... ... ... ... Автор онда патша үкіметінің жерге, тілге, ... ... ... ... ... ... осы заңдардың тигізген зардабын
нақты түрде көрсетеді.
Ұлттық интеллигенция ... ... 50-60 ... ... ... ... Ә.Әтішев, Қ.Бисембиев, С.Зиманов, Д.Қабдиевтардың еңбектері
қазақ ... ... ... ... зерделеуге арналып,
олардың дүниетанымдық көзқарастарын тереңірек көрсетуге тырысқан. Ал ... ... ... ... ... ... ... отандық
тарихты жаңаша тұрғыдан зерттеуге жол ашты. Зерттеліп ... ... ... ... өміріне арналған М.Бурабаевтың зерттеуі,
қазақ интеллигенттеріне қатысты құнды мәліметтер берсе, С.Зиманов ... ... ... қазақ интеллигенті, «Айқап» ... ... ... ... ... ... кезеңіндегі өзгерістер Алаш қозғалысы мен Алашорда
тарихын қайта қарап, ақиқат тұрғысынан зерттеуге мүмкіндік береді. Қазақ
интеллигенциясы ... Алаш ... мен алаш ... ... ... ... жаңа тарихи таныммен сараланған күрделі
зерттеулер басылып шықты. Бұған М.Қозыбаевтың ... ... ... 1-2 ... ... ... (Алаш һәм Алаш орда.
А.,1995), М.Қойгелдиевтің (алаш қозғалысы. А.,1995), ... ... ... и ... Семей, 199; Казахский автономизм и ... ... ... ... Ә.Пірманов пен А.Қапаеваның (Қазақ
интеллигенциясы. А.,1998), ... ... ... ... ... 1996; Алаш ... саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы.
А.,1998), С.Өзбекұлының (Арыстары Алаштың: Тарихи ... ... ... ... Ж.Б.Әбілхожиннің еңбектерінде ұлттық-
демократиялық интеллигенция өкілдерінің 20-жылдары қазақтың әлеуметтік-
экономикалық өмірін зерттеуге қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ретінде
бағаланып келген зиялы ... ... ... біртуар ұлдары
Ә.Бөкейханов, Ж.Ақбаев, М.Тынышпаевтардың саяси ... ... ... ... «Қазақ демократиялық интеллигенциясының
1905-1907 жылдардағы қоғамдық-саяси қызметі» деп аталатын ... мол ... ... тың ... ... Интеллигенция
тарихында әділетсіз бағаның ақиқатын анықтап, қазақ ... ... ... және ... ... сай ... академик М.Қозыбаев
еңбектерінің орны ерекше.
90-жылдардан бері Ә.Бөкейханов, ... ... ... ... және басқаларының шығармалары жарық
көрді. Бұрын аты аталмай ... Алаш ... ... мен
творчестволық мұрасын зерттеуге Р.Сыздықова, Б.Қойшыбаев, С.Созақбаев,
Б.Байғалиев және ... өз ... ... ... мен ХХ ғ. ... ... жер ... қазақ
депутаттарының Ресей Мемлекеттік Думасындағы қызметі, қазақ зиялы қауымы
өкілдерінің Ресей мұсылмандық қозғалысына ... ... ... ... ... Ғалым Ө.Озғанбаевтың
докторлық диссертациясы мен сол негізінде шыққан монографиясы ... ... оған ... қатысу барысын қарастырады. Соңғы жылдары
Ресей империясының отаршылдық саясаты туралы В.З.Галиевтің, ... ... ... ... ... өңірін
отарлауда Жетісу казачествосының үлесін ашқан М.Абдировтың ... ... Ғ. АЯҒЫ – ХХ Ғ ... ... ... ... үкіметінің ХІХғ-ХХғ Қазақстандағы отарлау саясаты
Қазақстан жері екі ғасырдан астам Ресей империясының бодандығында
болды. Қазақ елі Ресей ... ... ... кейін, отаршыл орыс
әкімшілігі біржолата билікті ... ... ... Сол ... жылы 22 ... «Сібір қырғыздары туралы Жарғыны» шығарып, қазақ
қоғамындағы хандық ... жою ... ... ... ...... отарлық саясатын уағыздаушы патшалық жендет – ... ... ... бұл ... ... ... жүз қазақтарын басқаруды біржолата ... ... ... ... ... ... қанауды күшейтуге жағдай жасау еді. Сөйтіп, орталық
саясат шекара бойынан әрі өтіп ішкі далаға ене ... 1824 жылы ... ... ... ... жобасы бекітіледі[2]. Ал 1844 жылы
14 маусымда «Орынбор қазақтарын басқарутуралы ... ... ... ... 1824ж.реформадан көптеген ерекшеліктері болды [2].
Патша үкіметі отарлау саясатын күшейту мақсатында 1854 жылы 19 ... ... ... жөнінде» жаңа ереже енгізеді. Патша үкіметі түрлі
реформалар жасады[3]. 1865 жылы патша үкіметі Қазақ даласын ... ... ... ... үшін ... комиссиясын» құрып, оған ішкі істер
министрлігінен, әскери министрліктерлің ... мен ... ... ... ... Сібірден «депутаттар» еніп 1865-1866 жылдары ол Сібір және Орынбор
қазақтары облыстарын және Түркістан облысын зерттеп, ... ... ... ... жобасын жасады[4].
Сондай-ақ 1861 жылы 19 ақпандағы «Крепостнойлық құқықты жою» ... да ... ... ... ең ... ... есебінде
көрінді. Осы крепостнойлық құқықтың жойылуы шаруаларды жерлерінің ... ... Бұл ... ... ... патшалық биліктің негізінің
әлсіреуіне де ... ... ... Ресей патшалығы шаруаларды шет
жерлерге қоныстандыру арқылы осы ... ... ... Осы кезеңде
Қазақстан патшалы Ресейдің ең артта қалған отарланушы аймағы болды. Реформа
бойынша крепостниктік тәртіп жойылғанымен, ... ... ... өз
шешімін табуы өте киынға түсті. Енді, ... үшін орыс ... ... ... ... кете ... жылдың өзінде Ресейдегі село тұрғындарының саны 50 млн-ға, ал
1900 жылы 86 ... яғни ... ... ... ... Ресей империясының қазақ өлкесін басқаруда
отарлау саясатының өте сорақы түрде әскерлік-феодалдық ... ... ... ... аударушылардың отарлық құрылымын әскери отарлау, қара
шекпенлілердің отарлау және 1905 ... ... ... переселен
саясаты деп үш дәуірге бөледі.
Ал Қазақтардағы жер мәселесі тарихын зерттеген көрнекті ғалым Телжан
Шонанұлы қазақ жерін отарлауды екі ... ... ... ... ... ... ХІХ ғ. ... басына дейін. Бұл
қазақтардың, әскерилердің ... деп жер алу ... ... ... ... орыстың» келе бастауы.
2. 80-жылдардың аяғы – 90-жылдардан бастап ... ... ... ... үшін жер алу ... Қазақтың «қара орыс ... ... ... көресің» деген мәтелі осы кезеңді сипаттайды [6] -дейді
Т.Шонанұлы.
Әскери отарлау ... ... ... ... ... ... ... қанаудан қашқан қара шаруалар (казактар)
қазақ жеріне келіп (Орал ... ... ... міндеткерлігін
атқарды.
Қазақстанды отарлау саясатымен патша үкіметі оны үшке бөліп, ... ... және ... генерал-губернаторлығы арқылы биледі. Бұл
жерлерде казак-орыстардан құрылған үш әскери топ – Батыс ... ... ... әскері, Оңтүстікте – Жетісу әскері болды.
Оралдағы казак-орыс әскерінің қолында 6 миллион ... жер ... ... Осы Орал ... ... ... мен поселкелерінің саны 116 еді. Ал Сібірдегі ... жері 5 ... ... ... ... ... жетті [7].
1895 жылғы мәлімет бойынша ... ... ... ... ... шаққанда 50 десятинадан қазақ жері тиді. Ал Ақмола облысының 1894
жылғы ... ... ... мен Омбы ... ... ... ... жер мөлшері 200 десятина болды.
Жетісу казак-орыс әскерлерінің ең шұрайлы деген жері 610519 десятинаға
жетті, яғни ... 2 ... ... ... ... ең ... ... әскерлерінің қалына кетті. Отаршыл казактар ешқандай
шектеусіз, өздері ... ... ... егін ... ... Жетісу
облысының 387 жандық Сегейопль станциясындағы казак-орыс әскерінің қазақ
кедейлерінен тартып алынған ... 117618 ... ... яғни ... 300 ... келген.
Қазақ шаруалары өзжерін отаршыларға жалға беруге мәжбүр болды. ... ... ... ... 240 355 сом, ал ... жалға беру жыл
сайын казак әскерлеріне 13 474 сом кіріс әкелді. Сонымен ... ... ... ... ... мал басын да ұстады. ... ... 29 850 ... 24 477 бас ірі қара мен 21 800 қой, ешкі ... Әр
100 адамға 181 бас ... ... Бұл ... ... әскерлерінің
арасындағы ең жоғарғы көрсеткіш еді.
Телжан Шонанұлы «Жер тағдыры – ел ... ... ... 1905 ... ... Орал атты казагында 6 446 400 десятина
жер берілген. 1894 жылғы сынақ бойынша бір ... 45 ... ... Бір бас ... 5 ... жер, ... 4,4 ... жақсы жер
келді» [6]- деп көрсеткен еді.
1855 пен 1860 ... ... Іле ... ... ... ... ... Әскери станциялар, поселкелер салынып, олардың саны жылдан-
жылға көбейді. Казак-орыс ... ... 10 млн. ... ... 1867 ... қарай Сібір казак әскерлерінің 15 мыңдай тұрғыны бар 14
станциялары мен паселкелері болды.
Өздерінің отарлар саясатын одан әрі ... үшін ... ... ... ... ... ... (кеңшіліктер)
жасай бастады. Мәселен, 1859 жылы Том губерниясының қазақ жеріне ... ... ... ... ... ... орналасты.
Үкімет жанұяға 55 сом мөлшерінде ақша, казактармен қатар бұларға да ... ... ... дейін алым-салықтан босатты. Міне, осындай
жағдайлар үй-күйсіз, жерсіз орыс ... ... ... ... ... ХІХ ғ. 90 ... басынан бері қарай қазақ жеріне атты казак-
орыс әскері үшін «Түрлі содырлар, некесіз ... ... ... ... ... беріліп қуып жіберілген құлдар, әйтеуір соғыс
қызметіне жарамсыз, салық төлей алмайтындарды» жіберді.
Қазақстанға россиядан қонысаудару қозғалысы жыл ... ... Тек ... ... ... ... ... тұрғындарының 250мың
десятина жері тартылып алынып, 10 мың ... бар 24 орыс ... ... Осы ... бір ғана Семей облысы қазақ шаруаларының 33 ... ... ... орыс шаруаларының есебіне көшті.
1861 жылғы крепостниктік құқықты жою Ресейдегі отарлық мәселені шеше
қойған жоқ. Бұл шаруаларды кесімді ... ... ... шаруалардың
жерін тонады. Жерсіз қалған шаруаға Ресейдің ішкі аймақтарынан қаңғып жұмыс
істеуден басқа еш нәрсе ... жоқ. ... ... ... ... ... ұрынды. Осындай жағдайда патша үкіметі шаруаларды
революциялық ... ... ... бір ... ... ... ... қоныс аудару саясатын жандандыра түсті.
Шаруалар жер іздеп Сібірге, қазақ даласына ағылды. Әсіресе, бұл толқын
1870 ... ... ... ... ... Орыс шаруаларының қазақ жеріне
тоқтаусыз ағылуының себептерін қазақ зиялыларының бірі ... ... деп ... ... ... ... құшағын ашып келімсектерге
жәрдем көрсетіп неше жылдай алым-шығымнан азат қылып ... ... ... ... 1) Ішкі ... қара ... ... ауыз сала бастауынан; 2) Мал баққан орыс байлары Сібірге
келіп орныға ... соң ... ... ... болды. Байлардың тілін
далада қалдырмайтын үкіметтің байлардың жұмыскері көбейсін дегендігінен; 3)
Шоқындырумақсатынан; 4) Келімсекпен қазақты ... ... ... 5) бәрінен де күшті пікір; қазақты жауынгерлерден бездіріп,
айдауына жүретін, ұрғанына көнетін ... ... ... ... тиым салса да бұл көне тоқтамады. Ерікті
шаруалар қазақ жеріне нобайлап келмеді олар аздап шөбі ... ... ... ... ... ... Қазақтандағы Петрапавл (Қызыл
жар), Көкшетау уездеріне (бұрынғы Ақмола обл) орналасты. ... ... ... ... №1 кестеден ... ... ... |Үй саны ... саны ... |30 үй |150 адам ... |237 |1700 ... |304 |1800 ... |373 |2200 ... |418 |2500 ... |2140 |13 000 ... ... орыс шаруалары (еріктілер) қазақ жеріне «тамақтану
үшін» келді. Жергілікті халықтан бірнеше жылға ақшасын төлеп арендеға ... Бос ... ... орыс ... ... ... арендаға
ақысыз алды. Себебі, қазақтың егін егіге еш ... ... ... ... ... ... 25-30 ... ал үшінші жылдары 75 ... ... ... ... ... жер ... уақыты жақындағанда шаруаларға қайтадан
аренда мерзімін ұзартты және ақырындап сол ... ... ... ... ... ... ... пайда болды. Әбден
орнығып үй-жағдайларын салып алғаннан кейін олар ... ... ... ... беруге «өтініш-арыз» жазады.
Қазақстанды «отарлы елге» айналдыру ісіне патша үкіметі ... ... 1865 ... ... ... жері Ресей үкіметінің әскери
линияларыменқоршалған темір құрсауында қалды. Бұл ... ... ... аяқталғанын білдірді. Енді әскери отарлаудың орнын
шаруашылықпен отарлаудың кезеңі ... ... ішкі ... ... мен ... ... сондай-ақ Орынбор және Батыс Сібір генерал-губернаторлардың
депутаттарынан ... ... ... ... ... жұмысының
негізгі мақсаты Қазақстанды басқару жөніндегі Ереженің жобасын даярлау еді.
1865 жылы, Ресейдегі реформадан ... жаңа ... ... ... ... Сібір әскери округі құрылды. Оның құрамына
Семей және Сергиополь, Қапал, Алатау округтері мен ... ... Сол, ... Ташкент алынғаннан ... ... ... ... бүкіл
территориясымен болашақ Жетісу облысының біраз жері қараған Ташкент облысы
құрылды. Түркістан облысы үш ... ... ... ... ... бағынды. 1865 жылы 6 тамызда Ресей патшасының Ташкент облысын
басқару ... ... ... ... ... жұмысының нәтижесінде
1867 жылдың 11 шілдесінде «Жетісу мен Сырдария облыстарының басқару жобасы»
және 1868жылы 21 қазанда ... ... ... ... ... ... ... Ережесі» қабылданып бекітілді[8].
1868жылғы Ереже қазақ шаруаларына өте ауыр тиді. Ереже бұрынғы ата-
бабадан келе ... ... ... Бұл заң ... ... өте
тиімсіз болды. Ал отырықшы шаруаларға көптеген мүмкіншіліктер жасалды.
Казак әскери бөлімдерінен жаңадан тартып алынған ... ... ... жерлері оларға Ереже бойынша заңдастырылып берілді.
Сондай-ақ, ... 225 ... ... ... ... ... ... тұрғындарының ақысын алуға мүмкіндік берілді. Ережеде:Сібір
әскерлеріне жер беруде ... ... ... 1895 жылдың
мәліметіне сүйенсек,орта есеппен алғанда жер бір адамға 50 ... ... ... жергілікті қазақ тұрғындарының өте
жақсы,шұрайлыдеген 5миллионға жуық жерінтартып алды.
1868 жылғы 21 ... ... ... ... ... ... бөлінді: Түркістан, Орынбор, Батыс Сібір. Әрбір
генерал-губернаторлықтар облыстардан құрылды. ... ... – Орал мен ... ... ... Сібір генерал-
губернаторлығына – Ақмола мен Семей, Түркістан генерал-губернаторлығына –
Жетісу мен ... ... ... Өз ... облыстар бірнеше
уездерге, уездер болыстарға бөлінді. ... ... және ... биліктің ажыратылмауы –қазақдаласын жаңареформа
бойынша әкімшілік жолмен қайтақұрудың және ... ... ... ... жылғы ережелер бойынша облыс басқарушысы өз ... ... ... ... билікті шоғырландырды.
1867-1868 жылдары Қазақстанда жүргізілген реформалар патша үкіметінің
отарлау саясатының маңызды бүтақтарының бірі еді. ... ол ... ... жер ... сот ... ... ағарту, салық
саясатысынды аса маңызды салаларын қамтыған болатын. «Уақытша ережеге»
қолқойылған соң бір жыл ... ... ... ... әрі ... ... шын ... орыс жері...Бұдан былай қазақтар орыс
билігіне ... ... ... деп жазады.
70-жылдардың ортасына қарай Батыс Сібірдің генерал-губернаторлығы
Казнаков қазақ жеріне толассыз ... орыс ... ... ... Ол ... жеріне орыс шаруаларын қоныстандыру үшін арнайы комиссия
құру қажет екенін ескертті. Бұл ... ... 4 ... ... ... ... Ақмола, Атбасар, Көкшетау және ... ... орыс ... ... болды. Комиссия зертеген 30
участкенің 19-ында 4 000 жаннан келген қоныстанушылар орналастырылды.
Міне, осы жағдайдан кейін өз бетінше қазақ жеріне қоныс аудару ... ... ... ... ... бұл ... ... тырысты. 1881
жылдыңа яғына қарай үкімет «Қазақстан облыстарына шаруаларды ... ... ... ... ... ... үкімет орындарының арнай
рұқасты барларға қоныстануға мүмкіндік берілді. 1881 жылы Уақытша ... ... ... ... мына мөлшерде ерікті шаруа жанұяларының
қоныстануына рұқсат етілдігі төмендегі №2 кестеден көруге болады.
Кесте №2
|жылдар ... саны ... |15 ... |1277 ... |377 ... |550 ... |1277 ... |5490 ... |9094 ... |13 109 ... ... келген шаруаларға 45 десятинадан жер және де
басқадай жеңілдіктер берілді. ... екі ... ... яғни 1883 ж
Қазақстанға қоныс аудару «уақытша» тоқтатылды.
Батыс ... ... ... кейін Ақмола
облысының әкімшілігіне қоныстанушылардың толқынын тоқтату жөнінде нұсқау
келді. Нұсқауда: 1) уезд ... ... ... ... ... қоныстануға тиым салу; 2) қоныстанушы шаруаларға облыстың
жеріне өз еркімен ... жол ... 3) ... ... ... ... Ресейге қайтару.
1861ж мен 1885 жылдар аралығында Оралға 300 мыңдай шаруа-мұжықтар
қоныстанды, яғни 1 жыл ... 12 ... ... ... ... түрде
қоныстануы 1885-тен 1894 жылдар аралығында 450 мың, 1 жылда 45 мыңдай, 1895-
тен 1906 жылдар ... ... 1 ... 131 ... 1906 ... ... аралығында 3274 мың, 1 жылда 409 мың болған. Ал ... ... 1885 пен 1913 ... аралығында Орал өңіріне 5 млн.
қара шекпенділер қоныстанды.
Ерікті ... ... ... жері күннен-күнге тарыла
бастады. Бұл жердің азаюы қазақтарға көптеген қиыншылықтар әкелді. Оның
үстіне ... мал ... ... шөбі мол ... енді ... жерлерге
айналды.
Жер тағдыры – тіршілік тағдыры. Халықтың бүгіні мен болашағының ең
өзекті мәселесі екендігі белгілі.
Ал ХІХ ғасырдың ... ... ... көздеген мақсаты толықтай
жүзеге асып, отарлауға қатысты ... ... одан әрі ... ... патшалығының аграрлық реформасы және оның жүргізілу барысы
Патша үкіметі Қазақстандағы ... ... ... аграрлық
саясатын одан әрі жүзеге асыруға кірісті. Өлкенің барлық ... ішкі ... ... ... түрде қоныс аударту үшін
бірнеше шаралар іске асырыла бастады. Қоныстандыру ... ... ... болып қолға алған Жетісу облысының билеушісі Колпаковский 1868 жылы
«Жетісу өлкесіне шаруаларды уақытша қоныстандыру ... ... ... 1883 ... ... қолданды. Осы ереже бойынша қоныстанушы
келімсектерге ... ... ... ... ... ... ер ... десятинадан жер берілді; алым-салықтардан босатылды; 15 жылға әскерге
алынбауға рұқсат берілді; жаңа жерден үй ... ... 100 сом ... ... ... 1868 жылғы 21 қазанда қабылданған «Уақытша Ереженің»
210-статьясында «Қазақтардың көшіп-қонып жүрген жерлері мемлекеттік ... ... және ол ... ... ... беріледі» деп
көрсетілді[9]. Ал 1869 жылы Түркістан генерал-губернаторы К.Ф.фон Кауфман
бекіткен «Жетісуда шаруаларды қоныстандыру туралы ... ... ... ... ... жағдайын жеңілдетуді көздеген бірсыпыра
шараларды белгіледі. Осы ережеден кейін Жетісу облысында 35 569 ... ... ... ... ... болды[10].
Жетісу облысының Дала генерал-губернаторлығының құрамына енуіне
байланысты 1883 жылы ... ... ... ... ... ... Ережесін» қабылдады. Бұл заң 1885 жылы 1 мамырда ... ... ... ... ... ... шаруа-мұжықтар, ұйғыр мен
дұнғандарды орналастыру ісі қолға алынды. 1884ж ... ... ... 45373 ұйғыр келеді[11]. 1897 жылғы санақ бойынша Қазақстанға 14130
дұнған мен 55 999 ұйғыр ... ... жаңа заң ... ... ... ... деген артықшылықтарын азайтты. Мысалы, бұрынғы 30 десятина жер
ендігі жерде 10 десятина болып қысқарды. Қоныстанушы шаруалар ... ... ... ... 81 жер ... ... Украинадан және ішкі
Ресейдің Воронеж, сондай-ақ басқа аудандарынан қоныс ... ... ... 1891 жылы ішкі Істер Министрі арнайы бұйрықпен Жетісуға
шаруалардың ... ... тиым ... Бұл ... негізінен
қоныстанушыларға деген дайын жердің жоқтығынан, әрі жаппай ... ... ... өте ... ... еді.
1886 жылы 12 маусымда «Түркістан өлкесін басқару» туралы ереже
қабылданды. Бұл ... 331 ... ... Кіріспесі біріктіріле отырып және
4 бөлімнің ішкі тараулары мен бөлімшелері қосылды. Ереже кезінде ...... ... Самарқанд кірді. Түркістан өлкесі империяның
әскери министрлігінің қарамағына алынды. Бұл ереженің 9 бабы ... ... Оның ... ... ...... өлкесінің көшпелі
және отырықшы халықтары, яғни ауыл тұрғындары ауылдық құқыққа, ал қалалық
тұрғындар қалалық ... ... ... 1886 ... ... жер ... деп бекіте отырып «бұл қоғамдық жер ... ... ... ... ... деп» ... етек жаюы ... үкіметін қатты ойландырды. Жер жәннатын
іздеп ... ... ... ... ... емес еді. Сондықтан да
1883 жылдан 5 жыл ... әр ... ... ... «қоныстандыру»
мәселесі жөнінде қызу таластар жүргізді. «Қоныстандыру» саясаты өз бетінше
рұқсатсыз жүрмес ... ... ... бағынып, қоныстанушыларды үкімет
рұқсатымен, белгіленген жерге барып орналасу үшін жаңа «Ереже» қажет болды.
Ішкі ... ... граф ... ... ... ... ... жасалып, патшаның бұйрығымен қабылданды. Осы қабылданған
жоба ... ... ... ... аудару қатал түрде үкіметтің бақылауы
арқылы жүргізілуі тиіс деп табылды. ІІІ Александр ... ... ... ... енгізіп, әрі қарай толықтыру үшін граф ... жаңа ... ... ... ... ... ... үкіметі 1889 жылы 1 шілдеде
«Селолық адамдар мен мещандарды ... ... өз ... ... ... және осы ... адамдарын «бұрынғы уақыттары қоныс
аударғандар» ... ... ... туралы арнайы Ережені жасап бекітті.
Ережеде Том және Тобыл губерниясындағы, сондай-ақ Жетісу, ... ... ... ... ... баратын нақтылай түсті. Мысалы, ... 15 ... ... жер ... ... ... ... мүдделері ескертілді.
Шаруаларды қазақ өлкесіне қоныс аударту көшпелі қазақтардың жерлерін
тартып алу ... ... Тек ... жж. ... ... ... ... тұрғын халқының пайдалануынан 251 779 десятина жер
тартып ... 10940 жан ... ... бар 24 қоныс аударғандар учаскелері
құрылды. Ал ... ... осы ... ... ... 33064 ... егетін жерлері тартып алынды.
1889 жылы 13 шілдеде «Селолық адамдар мен ... ... өз ... ... ... ... заң қабылданды. Осы жылдан
бастап қазақ өлкесіне орыс шаруаларын толассыз қоныс аударуы ... ... ... ... ... Ақмола облысына көптеп келе бастады.
Тек бір ғана 1890 жылы ... ... ... 32 ... 15 ... орыс ... қоныс аударса, 1891 жылы олардың саны 39 595 адамға
дейін көбейді[12]. Бұл заңның күші ... ... ... мен Орал
облыстарына тарады. Осы заң бойынша қоныс аудару үшін арнай ... ... ... өз ... ... ... шек ... Бірақ стихиялық
процеске айналған қоныс аударушылықты патша ... ... бір ... ... баққанынан түк шықпады. 1896 ... ... ... ... астам орыс поселкелері мен селолары пайда ... ... ... өз ... ... алуы ... берді.
1891 жылы 25 наурызда 1868 ... 21 ... ... ... ... семей, Жетісу, Орал мен Торғай ... ... ... ... 1868 ... «Уақытша Ережемен» салыстырғанда 1891
жылғы Ережеде жайылымдық жерлерді қауым ... бөлу ... ... ... ... бұл процесс осы жылдың аяғына дейін толық аяқталды деп
есептеді. 1891 ... ... ... бойынша қазақ жерін жалға беру
әкімшілік тарапынан қатаң бақылауға жал ... ... ... ... ... ... ... пайдаланып келген жерлерін орыстарға 30
жылға бере алады. Жалға беру болыстық съездерде қаралғаннан кейін, облыстық
үкімет орындарының ... ... ... ... жерлерге орыстар
фабрика, зауыт, сондай-ақ басқа да ... ... сала ... ... 1891 ... Ереже патша үкіметінің қанау билігін нақты
жүргізген тұрақты ережелерінің біріне айналды. ... ... ... ... ... мемлекет меншігіне айналды. Орман,
көлдер мемлекет қарамағына көшті. Ережеде былай деп жазылды: «Көшпенділер
үшін артық деп ... ... ... ... ... қарамағына
өтеді». Басы «артық» жерлер мемлекет есебіне алынды. 120-баптың І-қосымшасы
қазақтарға өте ауыр тиді. Осы ереженің есебінде қазақтардан көп ... ... жер ... ... 1906 ... ... Жетісу
облысындағы қазақтардың пайдаланып келген 838495 ... жері ... ел ... ... жер осы ... ... және оның
тәртіптері бойынша көшпенділердің мерзімсіз қоғамдық ... ... ... Заң 1868 ... Заңмен салыстырғанда қазақтарды көптеген
жерінен айырды, сансыз салықтар салды. Заң бойынша ... ... ... ... санаспай жерді межелеп бөлуде
өз үлестерін тағайындады. Сондай-ақ, осы ... ... ... «артық»
деген жерлерді анықтап, сол жерлерге қоныс аударып ... ... ... легі 1891-92 жылдары астық шықпай қалып, ашаршылық
қаупі төнген сәттерде, оба індеті жайлағанда ұлғайды. «Астықтың ... ... ... ... ... ... мен ... қазақ жеріне ағылды.
Қыстың түсуіне байланысты: Қазалыға – 968 жан, Перовскіге – 989, ... 1534, ... – 1148, ... – 377 ... ... ... тура
келді. Барлығын қосқанда 5 213 жан»,-деп көрсетті ... ... ... Азияны жаулап алу тарихы» еңбегінде.
Ал қазақ жеріне келіп әлі толықтай қоныстанып үлгермеген ... ... ... қоныстанбақ болып алған участкелерін ... ... ... ... 6 ... ... – 800, ... мен
Атбасар қалаларында -600 –дей қоныстанушылар жиналды. Көктемнің түсуіне
қарай олардың бір бөлігі Алтай округіне, көпшілігі ... ... ... ... ... осы ... ... мен поселкелеріне
қайтып оралды.
80-90 жылдардағы жұт қазақтарға оңай тиген жоқ. 1897-1880 жылдардағы
жұт Торғай, Ақмола, ... ... 13 млн бас ... 6 ... ... Осы оба індеттің жайылуынан, шөп азығының жетіспеуінен, сондай-
ақ қыстың қатты боранынан Семей облысында 89 мың бас мал, ...... аса, ... 63 ... бас мал ... ұшырады.
Астықтың шықпай қалуы одан сайын егіс көлемін ұлғайтуға алып келді.
Әбден ашыққан қазақтар тамақ іздеп Қатайға кетті. ... ... 1019 ... 3675 жан ... ... ... ішінде, яғни 1892 жылға дейін қоныстанушы орыс және украин
шаруаларының алған жер ... 722 мың ... ... Бұл ... ... ... бөлінген еді. Ерікті қоныс аударушылардың саны қоныстануға жабық
деп саналған облыстарда – 24 ... ... жылы ... 1 117 ... ... 9 ... ал 1892 жылы ... қоныстанған 13 поселке салды. Қоныстанушылардың көпшілігінің қолында
малы болмады.
Орыс шаруаларының қоныстануы Сібір темір жолы ... ... ... ... жолы ... салу ісі ХІХ ... ... Ұзақ жылдар бойы талқыланып 1891 жылы темір жол құрылысын бастау
жөнінде патша бұйрығы шықты. Ал 1892 жылдың 10 ... ... ... ... ... ... Осы темір жолдың салынуынан кейін өлкеде
1893 және 1894 жылдары барлық көлемі 468 539 ... ... ... ... 23, ал Омбы уезінде 20 қоныс ... ... ... ... ... ... үсті-үстіне келіп, олардың
қатары көбейе түскенін дәлелдейтін тағы ... ... ... ... көлемі бойынша, бір ғана Көкшетау уезіне 1881-1891 жылдар аралығында
16,5 мың адам қоныс аударса, ал 1891-1990 ... ... ... ... ... ... ... Демек, 19 жылдың ішінде уездегі қоныс
аударушылардың саны 39,1 мың ... ... ... ... темір
жолының салынуы патша үкіметі аграрлық саясатын жүргізудегі ең негізгі ... ... ... 1893 жылы 24 ... «Сібір темір жолы аудандарында
қоныстандыру және қосымша учаскелер құру үшін Уақытша ереже» қабылдады. Осы
ереже бойынша Сібір ... жолы ... ... үшін ... ... ... ... 100 мүше, яғни 81 жер өлшеуші техниктер мен 19
жер ісін жүргізушілер болды. Олар ... ... Том, ... ... ... ... ... нәтижесінде 1893-1895 жылдар
аралығында Семей облысынан 30 512 ... ... 78 ... ... Том ... мен Ақмола облысының жер межелеуші
партияларының алдында мынадай мәселе тұрды: таяу ... яғни 3-4 ... ... жол ... 11 млн десятинаға дейінгі ... ... ... Петропавл, Көкшетау, Омбы уездерінің ең жақсы ... ... ... ол ... 160 мың орыс ... ... ... аяғына қарай Ақмола облысының Петропавл уезінде 23 учаскесі
құрылды.
1896 жылы Ішкі ... ... ... Переселен аудару
басқармасы құрылды. Бұл мекемеге орыс шаруаларының ... ... ... ... мен ... ... міндеті жүктелді. Осыдан кейін қазақ
жеріне қоныстанушы орыс шаруаларының жан-жақтан қаптап келуі қазақ халқының
ашу-ызасын ... ... екі ... да ... ойлап, шешімін табу үшін
арнайы далалық комиссиялар құрылды. Бұл комиссия ... ... ... ... ... қолға алды. Қазақстанда құрылған бұл
қоныстандыру қорының ... ... ... ... ... еді. Т.Седельников
осы қоныстандыру қоры өзінің 13 жыл өмір сүру барысында ... 3,5 ... ... ... ... ... атап көрсетті.
1897 жылдың 26-желтоқсанындағы «Закаспий және Жетісу облыстарын
Түркістан генерал-губернаторлығы басқаруына беру туралы» және 1899 ... ... ... облыстарды азаматтық қайта құру туралы» патша
Жарлықтары бойынша Жетісу облысы Түркістан өлкесіне қаралуы тиіс болды. Бұл
жарлықтарды жүзеге асыру барысындағы ... ... ... 4- ... ... ... және Жетісу губернаторлары
Түркістан генерал-губернаторлығына ... ... аяғы мен ХХ ... ... ... үкімет Қазақстанға
арнайы статистикалық, экономикалық және жергілікті ғылыми, ... ... ... ... Бұл ... ... – қоныстандыру саясатын одан әрі жандандыру үшін өлкедегі
егістікке жарамды жерлерді анықтап, «артық» деп ... ... ... алу еді. Осы ... ... ... ... комитеттер
жыл сайын арнаулы шолулар жасап, ... ... ... ... ... ісін ұйымдастырушылардың бірі, генерал-губернатор
Кауфман ... ... ... облыс пен уездерге зерттеу
жүргізудің қажеті жоқ, тек ... ... ... ... ... ғана зерттелуі тиіс» екендігін баса ескертті.
Мемлекеттік жер ... ... ... ... 1895 ... қарашада далалық облыстарды зерттеу бойынша экспедицияны басқару туралы
пікірді экономист Ф.А.Щербинаға жіберді. 1896 жылы 27 қаңтарда Ф.А.Щербина
далалық ... ... ... ... ... ... ... Ф.А.Щербина зерттеу объектісінің толық игерілмегенін мәлімдей
отырып, алдымен ... ... ... ... ... соң жұмыс
бағдарламасын, оны ... ... ... ұсынды. Кеңес бұл
пікірді мақұлдады. 1896 жылы жолға шыққан да бірден ... ... ... ... ... «Щербина экспедициясы» деп аталған[16].
Ф.А.Щербина экспедициясы 1896-1901 жылдар аралығында сол ... ... ... ... Торғай облыстарының 12 уезінде ... ... ... ... ... та статистик ретінде
шақырылған. Кейін ол экспедицияның жеке зерттеу ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында өткен бұл экцпедицияға
қатысуы барысында Ә.Бөкейхан қазақ даласына байланысты ... ... ... ... өзі ... бермеген жаңа қырынан көрді және ... ... ірі ... үстінде тұрғанын байқады[17].
Экспедиция Ақмола облысының бес уезінде, ... ... екі уезі ... облысының бір уезінде 4 жыл жұмыс істеп, 171 200 қазақ және 8 475
орыс ... ... ... Осы үш ... ... 208 қоныстанушы
поселкелердегі шаруашылық мәліметі жайында құжаттар ... Осы ... орыс ... ... жер ... 1,4 млн. ... ... де 8 уезде бір ... ... ... бар 4 ... ... поселкенің қоныстанушылары қазақтардың егінге жарамды және шөбі
мол шабындықты деген 88 мың ... ... ... ... ... ... ... қарамағына кетуі жергілікті халыққа ауыр тиді. Олар мал
жайылымдық жерінен айрылды.
Географиялық жағдайларды ескере ... ... ... ... ... шаруаларының жерді пайдалануының нормаларын белгілеп берді.
1893-1905 жылдар аралығында қазақ даласынан «артық-ау» деп ... 18 ... ... 4074180 ... ... Ақмоланың қоныстандыру
аудандарынан – 2550 202 десятина, Семейден – 499566 ... ...... ... жер ... сол ... 56 ... және
25 запас учаскелер құрылды.
Ал В.Тресвятский есебі бойынша осы жерлерде 1906 жылға дейін Ақмола
облысында ... ... ... ... 183 50 ... ... оның 2978 560 десятинасы қоныстандыру қорына, ... ... ... ... – 536 124 ... жер, оның 3 699 ... ... Торғай облысынан – 1 94 841 десятина, оның 1 022 164
десятинасы қоныстандыру қорына, ал 372 674 десятинасы запас қорға бөлінді.
Казак әскерлерінің ... ... ... ... ... ... ... жоғары мөлшерде алған. Нәтижесінде арзан аренда
алып-сатарлық шаруашылыққа үлкен жол ашып ... ... ... үкіметтің переселен саясатын
қолпаштаудың орнына қарсы шыққандай сынай танытады. Зерттеу ... ... ... ... де ... ... зерттеуіне ілінген жоғарыда аталған ... жер ... ... десятина болған. Щербина есебі бойынша
бұл жердің 23 297 000 ... (51℅) ... ... ал ... ... десятинасы (49℅) артық жер есебінде переселен мекемесі қарамағына
көшуге тиіс еді.
1897 жылғы қаңтар ... есеп ... ... ... мен ... қазақтар – 3392 мың адам (81,8℅), орыстар- 454,4 ... ... ... – 300,6 мың ... адам ... ... аралығында Семей облысы мен Жетісу облысында
қоныстанушы шаруалар мен еріктілердің саны 2 628 14 ... ... ғана 1906 жылы ... ... ... және ... бойынша орыс шаруаларының 100 поселкесі болып, онда 37413 адам
орын тепті. ... ... және ... ... 6,9 мың
десятина жердің 58,5 млн. десятинасы Ресей ... ... ... ... халыққа, яғни, 5 миллион адамға 5 млн. десятина жер қалдырылды.
1913 жылдың қаңтарында Жетісудың қоныстандыру аудандарында 13 28 ... ал сол ... 1 ... бұл ... 13 895-ке жеткен.
Сонымен жер жөніндегі Министрліктің Щербина бастаған экспедициясына
жүктеген қазақтың жерін «нормалап», оның мал ... ... ... ... ... ... ... жерлерді
көбірек анықтайды-ау деген үміті ақталмады. Керісінше, зерттеу жұмыстарының
нәтижелері қазақ ... ... егін ... гөрі, мал
шаруашылығына көбірек икем екендігін, ал үкіметтің ... ... ... ... жер-суына және ежелден қалыптасқан дәстүрлі
шаруашылығына өтелместей нұқсан келтіретінін дәлелдеп шықты. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... күтпеген нәтиже
береді.
Зерттеу жұмыстарының кенеттен жабылуының басты ... ... ... да, ... ... ... үшін патша үкіметі ХХғ бас
кезінде «артық» жерлердің ... одан әрі ... ... ... тағы да ... ... ... деп тапты.
Егер ХІХ ғасырдың соңына қарай қоныстанушылар қозғалысы ... ... және ... ... ... ... дамыған болса, ХХ
ғасырдың басында ол жалпы мемлекеттік ... ... ... іске
асырылған, сондықтан жаппай ұйымдасқан ... ие ... ... ... ... күштеп отырықшыландырудың жаңа саяси жолдары
пайда болды.
1903 жылы 10 маусымда «Сырдария, Ферғана және Самарқан ... ... ... қоныс аудару» заңы қабылданды. Бұл заң бойынша, 1906-
1913 жылдар аралығында Сырдария ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізіліп 1000000 десятинадай «артық» жерлер табылып,
бұл жерлерге орыс шаруаларын қоныстандыру үшін даярлық ... ... деп ... Осы заң ... 1889 ... қоныстандыру заңы
өзгертілді. Заңда жергілікті халықтың «артық» деген жерлерін, су көздерін
алу мәселесі қойылған еді.
«Қоныс ... ... - ... ... 1904 ... ... ... шаруаларды Орталық Ресейден шеткері аймақтарға қоныс ... ... ... құрылды[9]. Оның міндеті – патша үкіметінің 1904
жылғы 6 маусымдағы «село тұрғындары мен жер ... ... ... ... ... ... ... » заңын іске асыру еді. Мұнда
«үкімет қажет деп тапқан» аудандарға барғысы ... ... Ішкі ... ... аударуына рұқсат етілді. 1906 жылы Сырдария облысындағы
«артық» жерлерді табу үшін зерттеулер жүргізілді.
1906 жылы «Далалық ... ... ... ереженің 120-ыншы
бабының қосымшасына сәйкес көшпелілер үшін артық болуы мүмкін жерлер ... және ... ... ... ... ... ... орындары Қазақстан территориясын бес қоныс
аударатын аудандарға бөлді. Олар: Торғай-Орал, ... ... ... және
Жетісу аудандары. Сондай-ақ осы аудандарда қоныстандыру мекемелері құрылды.
Қоныстандыру ... ... ... – жергілікті халықтың
пайдалануындағы жердің «артығын» тауып, ... ... ... сол мақсатта құрылған жер ... ... ... ... ... тиесілі түрлі мемлекеттік көмектердің
уағында берілуін қамтамасыз ету, қоныс аударушылардың ... ... ... ... ... ... ... жнргілікті халықпен
келімсектер арасында туып отырған дау-дамайды реттеу еді.
Қазақстанға қоныс ... 1905 ... ... орыс ... ... ... үкіметі Ресейдегі шаруаны сыртқа көбірек жіберіп, жағдайын
дұрыстау үшін қара шаруалардың ... ... ... ... ... өркендету саясатын жүргізе бастады. 1906 жылы 9 ... ... ... ... жеке ... шығуға мүмкіндік еткен
заң шығарды. Бұл заң 1910 жылы 14 ... ... ІІІ ... мен Мемлекеттік Кеңесте бекітілді. Столыпиннің аграрлық ... ... ... ... кілті болып есептелді. Реформаны дайындау
төрт сатыдан тұрды: 1. мәселенің қойылуы; 2. Саясаттың ... ... ... ... ... 3. Осы жаңа ... 4. Реформаға саяси қолдау беретін саяси жеке ... Ал ... ... төрт ... тұрып, төрт кезеңді
қамтыды. Соңғы қорытынды кезеңі жергілікті басқару мен соттың ... ... Бұл екі заң да ... ... қанағаттандырды.
Өйткені, кулак элементі патша үкіметінің ауылдық жердегі ең сенімді тірегі
еді. Өз жерлерін өз күшімен өңдей ... ... ... ... ... ... 1906 жылы 9 қарашадан 1915 жылға ... ... млн. ... қара ... бөлініп шықты. Столыпиннің реформасы 20 ... ... еді. Ол іс ... 1907 жылы басталып, 1917 жылғы 28
маусымда /11 шілдеде/ тоқтатылды.
П.А.Столыпиннің ұсынған аграрлық реформасына ... ... ... мен ... ... ... Бұл ... қауымнан шығып жерлерін
сатқан кедей шаруалар еді. Қоныстандыру басқармасы столыпиннің реформасынан
кейінгі келімсектердің келуі 1906 ... 1912 ... ... ... 2 293 44 ... ... мен Орал облысында 153 41 адамға, Семей
облысында 55 315 адамға жеткен.
1907 жылы ... ... ... ... үшін ... жерді
анықтау мақсатында, әрі қазақтарды жерге орналастыру деген желеумен ерекше
ведомствоаралық мәслихат ... ... ... ... ... ... жер мөлшерін қайта қарауды қажет деп тауып,
осы ... ... ... Кузнецовтың басшылығымен жаңа экспедиция
жібереді. Бұл экспедиция Щербина зерттеп кеткен ... ... ... ... ... зерттеген «артық» жерлердің көлемін өсірді.
Ақмоланың бес уезін Кузнецов экспедициясының қайта зерттеу нәтижесінде
(1907-1909 жж) ... ... жаңа ... ... ... ... екі түрін белгілеген. Олар: ... ... ... жері ... |
| ... ... ... экспедициясы |
| ... ... ... |168-199 |77-205 ... |191-51 |74-323 ... |209-444 |72-28 ... |168-84 |55-358 ... |158-401 |85-286 ... |30-360 |44-280 ... |226 |116-280 ... |177 |92-142 ... |123-168 |27-168 ... |120-300 |27-40 ... | |130 ... ... ... қоса ... ... күштеп
отырықшыландырудың саясаты да белең ала бастады. Осы мақсатта Ішкі Істер
министрлігінде жалпы ... ... ... ... ... орналастыру
мәселесі қарастырылып, мемлекет меншігіне ... ... ... ... ... ... алынбайтын жерлерге: а) қазақтардың
қыстық үйлері, бау-бақшалары саналған жерлері, б) су көздері, ... ... ... в) қолдан отырғызылған бақтар, жайылымдар, ... ... ... ... ... жерлер, д) зират орындары,
жеке бейіттер, е) керуен, мал ... ... ... және малдарды карантин
кезінде ұстайтын алаңдар ... ... ... ... жер ... ... ... болса, ендігі жаңа зерттеуде 6000 ... ... ... ... 189-1905 ... ... яғни 12 жыл ... қазақ шаруалары
4 млн. десятина жерінен айрылса, кейін 7 жыл ... ... ... жылға
дейін 17 млн. десятина жерінен айрылған. Осы ... ... 13 ... ... 2 млн. ... ... Столыпин реформасы
қазақ облыстары тұрғындарының ұлттық құрамына да үлкен өзгерістер әкелді.
Патша үкіметі осындай ... ... ... «жаңа бағыт» ұстауға
тырысты. ІІІ Мемлекеттік Думада Қоныстандыру Басқармасының 1909 ... ... ... ... пен ... орналастыру Басқармасында
министр Кривошеин сөз сөйлеп Думада қоныстандыру ісін ... ... бөлу ... 1909 ... 9 маусымында шыққан «Дала облыстарында
Мемлекеттік жер қорын бөлу тәртібі» нұсқауына байланысты ... ... ... ... ... ... көшуге тілек білдірген
қазақтарға жер бөлу олардың иелігіндегі жерлердің «артығын» қоныстандыру
бөлімшелеріне кесумен ... ... ... ... ... ... ... білдірген қазақтарға жалпы жер көлемі 384,364 десятина болатын
17, 192 ер адамға ... 107 ... ... Сондай-ақ тоқтамай
ағылған келімсектерді орналастыруға қоныстандыруға қоныстандыру ұйымы дайын
емес еді.
Ресейден келген келімсектерге үнемі «бос жатқан» ... жоқ ... тіра ... ... қоныс аударушылар қолдарына жер тигенше қаңғып
өмір сүрді. Қоныстандыру ұйымының өздеріне деген селқос көзқарастарына ... соң, ... ... бос ... ... іздеуге шықты.
Қоныстандыру мекемелері қазақ шаруаларын жерге орналастыру ісін ... ... кең ... ... ... Дума ... да ... орыс шаруаларын қазақ жеріне орналастыру ісін жалғастыра беру
қажет деп тапты.
ІІ. ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ... ... ЖӘНЕ ... ... ... Жер ... және қазақ интеллигенциясының қоғамдық-саяси қызметі
Қазақ елінің өзінің отарлық езгідегі халін түсіне бастауы ... ... ... көшу 1905 ... орыс ... тікелей
байланйсты.
1905 жылдың 18 ақпанында «Бостандық манифесі» қазақ халқына жасқанбай
өз талаптарын қойып, ... ... ... петиция жазуға жол
берді. Соның нәтижесінде діни ... ... ... ... ... ... келетін шектеуліктерді жою, орыс тілімен қатар қазақ
тілінде жүретін мектептер ашу, газет шығару, ... ашу, ... ... жүргізу сияқты талаптарын қойған Қарқаралы, Орал мен Торғай
облысының, Лепсі Уезінің, Сырдария облысының ... ... ... ... Бұл петициялар қалың қазақ қамы үшін ... ... ... дін, тіл ... ... қауымының бірден-бір шешәін таппаған
мәселесі болды. Міне, осы істерден қазақ ... ... ... өкілдері де
халқына қызмет етуге тырысады. Патша үкіметі өзінің қызметіне деп даярлаған
қазақтың зиялылары елдегі өзгерістерге, ... дем ... ... көш ... ... Олар елдегі жаңа сипат, жаңа өрлеу ала бастаған
ұлттық қозғалысқа саналылық, ұйымдасқан сипат беру жолында қарастырылды.
Жер ... ... ... ... ... ... жоғары орындарға хат жазды. «Қазақ» газетіне, «Айқап» журналдарына
мақалалар жариялады, халық ... ... ... жылғы петицияға байланысты А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов,
М.Дулатовтардың оны жазуға қатысып, ... ... ... ... ... ... 173 ... жарияланды.
Ә.Бөкейханов үшін өмірінің соңына дейін ең негізгі мәселелердің бірі ... ... ... Әлихан қазақ халқына ХІХ соңы мен ХХ басындағы қазақ
зиялыларының қоғам және ... ... аса ... тұлғасы ретінде
белгілі. Ол көрнекті қоғам қайраткері – Ресейдің жергілікті және ... ... ... ... ... ... ... 20-
ғасыр басындағы ұлт-азаттық ... ... ... әрі ... ... ... Алаш партиясының ұйымдастырушысы және ... ... ... ғұлама ғалым-ормантанушы экономист,
тарихышы, этнограф, әдебиеттенушы, әрі дарынды публицист ретінде танылды.
Әлихан Бөкейханов үкімет ... ... 1896 ... 1903 ... ... Ф.А.Щербинаның ғылыми экспедициясының құрамына енеді. Бұл
экспедицияның мақсаты аталған жылдар аралығында қазақ өлкесінің ... және ... ... жер ... ... ... қажетті ғылыми негіз жасап беру еді. ... бұл ... ... ... ... ... экспедицияның жеке зерттеу
тобын басқарып жұмыс істеген. Әлиханның ойынша бұл экспедицияның жұмысы
қазақ ... үшін ең зәру ... ... ... ... ... белгілі бір тұжырымға келуге жағдай жасауға тиіс еді. Осы
экспедицияның ... ... Ә. ... ... ... империясының
қазақ жеріне байланысты бұрыннан көздеп келген мақсатын ... және ... ... ... ... ірі бір ... іске ... таңғылықты
даярланып жатқанын түсінді.
Қазақ даласына отарлау саясатын пәрменді түрде енгізу үшін ... ... ... ... ала ... Байырғы қазақ жері “мемлекет
меншігіне” айналған соң, қазақ шаруаларын жерінен ығыстыра бастады. Бұл мал
өсіруде үлкен қиындықтар ... ... ... ең ... ... екендігін түсіндіре келе, Әлихан Бөкейханов орыс ... ... ... еш ... жоқ ... байқады.
Европалық Ресейден келген келімсектер ... дала ... ... ... ... “1907 ... ... - деп
келтірді Ә.Бөкейханов, - қоныстану учаскелерінде қазақ даласының жерінен 54
мың жан есебіне 810 мың ... жер ... Жер ... қазақтарды кеңсе
тілімен айтқанда “үкіметке қарсы” шығуға алып келді” [21].
“Речь” сынды орталық ... ... ... ... ... тынысын тарылтып, өрісін таптап, ... ... ... үкіметтің пересенел саясатын қатты сынайды, ... ... 1909 ... 9 ... ... қарсы шықты.
Мал өсіріп, көшпелі өмір сүріп жатқан қазақ қауымын 15 ... ... ... сиымсыз, елін жерінен ығыстыру ... ... ... көрсетуге тырысты.
Әлихан қазақ шаруаларының15 десятина мөлшерінде жер ... ... ... ... ... адамның бірден-бірі. Отырықшылық мәселесі
туралы айтыс-тартыс “Айқап” журналы мен “Қазақ” газетінің маңайында ... ... ... осы ... өмірге қатысты пікірін “Қазақ” газетіне
жариялап, оның қандай зиян тигізетіндігін ашып көрсетуге тырысады.
Ә. Бөкейханов Мемлекеттік Дума ... осы ... ... ... Бұл ... ... қол ... арманы еді. Сондықтан да ... ... ... үмітпен Мемлекеттік Думаға халық сенді. 1906 жылы
“Семипалатинский листок” газетінің № 11 санында бұл жайында: “Мемлекеттік
думаға ... ... тез ... ... қажет, өйткені бұл шешімсіз елді
тыныштандыру мүмкін емес”, - деп жазылды. Әрине, Әлиханның да алға ... осы ... дума ... бірге әйгілі “Выборг үндеуіне” қол
қояды. Бұл “Выборг үндеуінің” негізгі талаптары халықты салық ... ... мен ... міндеткерліктен босату болатын.
Әлихан Бөкейханов І Мемлекеттік думадан ... ... ... ... қатысты жүргізіп отырған жұмысын бақылап отырды. Ол дала ... ... Дала ... ... ... қатысты өткізіп
отырған кеңесінің ісіне аса назар аударады.
Сонымен, Ә.Бөкейханов ұсынған Қазақстандағы ... ... ... саяды:
1). Қазақ бұқарасы түгел еншісін алып болғанша келімсектердің келуі
тоқтатылуы тиіс. Жер ... ... ... ... –ата-қонысынан
айырылған жергілікті халық алуға тиіс.
2). Адамға, үйге ... жер ... ... ... ... ... ... болуы керек. Барлық облыс, ... ... ... ... жер комитеттері белгілейді.
3). Қазақ жері кесілгенде ауылға, ұлысқа руға, өздерінің тілегіне
қарай бөлінеді. Жерді ... ... ру, ауыл ... өз ... ... ... пайдаланады.
4). Жерге атты қазақтардың ерекше құқықтары біржола жойылады. Жер
сыбағасы жергілікті халыққа бұрынғы ... ... яғни ... Атты ... ... біз Ертістен кетпейміз, жер алмай
қоймаймыз. Жерді жолмен, законмен аламыз.
5). Жер ... тиым ... ... ... жер ... ... ... билігі жұрт мекемесі қолына өтеді.
6). Қазақ мемлекетінің жер үлесіндегі түгі, суы, астындағы кеңі ... ... ... ... ... азаматтарының бірі – Жақып Ақбаев та қазақ халқының
тарихындағы туған елінің азаттығы үшін ... оның ... ... ... ... пида ... ... Ол Ресей ғылым зиялыларының
қаймағы жиналған ортада болып, ең үлкен ғылым ордасында білім алып, ... ... ... ойды ... ... заң қызметіне араласқан кезі ... ... ... ... ... ... іргесі іріп,
қабырғасы сөгіле бастаған кезбен қазақтың интеллигенция ... ... ... ұлт ... ... ... алуға барында, жанын да жатқан
сәтпен тұспа-тұс келді. Ж.Ақбаевтың есімі 1905 ... ... ... ең бірінші рет қазақ даласына әйгілі ... ... ... 1905 ... 22 ... Петербургке жіберілген петицияны
ұйымдастырушы ретінде де белгілі.
Жақып Ақбаев ... ... ... ... ... кездерінде ел
ішінде үгіт-насихат жүргізумен шұғылданады. Ол халықтың сеніміне кіріп,
олардың саяси санасын оятуға тырысады. ... ... ... ... ... бірден ілігеді. Оның астыртын халық арасындағы үгіт
жұмысын ... ... 1901 жылы ... 22-ші ... ... ... ... Санкт-Петербург университетінің ректорының
атына мәлімет жіберді[23].
Жақып студент бола ... қолы ... ... ... ... жолдап, жариялап тұрды. “Санкт-Петербургские ведомости” 1901
жылғы №69 ... ... ... ... ... 1901 жылғы 25
наурыздағы №12 ... сол ... ... ... ... ... ... қанаушылық сипатын жазған еді. Ол мал басына салынатын ... ... ... алып, оның кедей шаруалардың онсыз да күйзелген
тұрмысын одан әрі тұралата түсетіндігін және де ... ... ... мен жемқорлығын нақты мысалдармен дәлелдейді. Ж.Ақбаев
өз пікірінде ... ... ескі ... сақтау керектігі жөнінде ұсыныс
жасайды. Сол кезде патша ... ... ... ... ... ... келе ... еді.
1905-1907 жылдардағы революция кезінде саяси қызметін ерекшеөрістеткен
Жақып ... ... ... ... ... митингілер,
демонстрацияларда үкіметке қарсы саяси сөздер сөйлеп, ... ... ... ... ... ... үкіметін құлату үшін күреске
шығуға шақырады.
Жақып “17 қараша Манифесі” патша үкіметінің көз байлаушызаңы екенін,
олардың әрекетінен түк ... ... ... ықпалынан қатты сескенген Семей губернаторы А.Тройницкий
Дала генерал-губернаторына 1908 жылы17 қарашадағы хабарламасында ... ... ... алыс бір ... 5 ... жер ... ... жылы 1 желтоқсанда Дала генерал-губернаторы өзінің №30 қаулысымен
Ж:Ақбаевты Ақмола облысы Омбы уезіне бес ... жер ... ... төрт ... ... ... ... “құпия” белгімен Ж.Ақбаевты Якут
облысына полицияның ұдайы бақылауымен бес жылға жер аудару ... ... ... әрі бұл ... ... ... ... сезген Жақып Ішкі Істер Министрлігіне хат жолдап, Дала генерал-
губернаторының өзіне жазықсыздан жала ... ... ... Ақбаевтың
“шешінген судан тайынбасын” білген министр дала генерал-губернаторына ... өзі ... ... хат ... ... мерзімді Жетісу облысының
Қапал даласында өтеуді қалайды.
Қапалға келгеннен кейін де ол қазақтардың арасында үгіт-насихат ісін
жүргізе ... Ал Дала ... оның ... ізін ... ... ... хабарлап отырған. Халық арасында ықпалының басым
болғандығынан 1910 жылы ... ... ... екі жыл ... ... ... өңірінде тұруға тиым салды.
Ж.Ақбаевпен бірге Ахмет Байтұрсынов та ... ... ... ... ақыр аяғы ... ... ... Ол қазақ халқының
мұқтажын, патша үкіметінің қанаушылығын, ... ... ... ... ... ... саясатын көріп, оны көпшілік
қауымның талқысына салуға “Қазақ” газетін ұйымдастырады.
Ж.Ақбаевты қылмысты деп тауып Қапалға жер ... ... ... та ... ... қамауға алынады. Ахмет
Байтұрсынов жер ... тіл, дін ... ... қойды. “Бұл күнде
қазақтың һәм көпшілігі қай жағынан болса да көп: ... ... ... жер ... Біз бұл туралы бұрын жазған жоқ едік; ... ... яки ... деп ... ... ... жер деген сөзді
жеңіл түсініп жүрген сықылды”, - деп ... ... ... ең зоры – жер ... бұл ... ... өлі болу ... бұл турасында түсінік жетпей қаталасып, қазақты теріс
жолға ... – 5 ... ... ... ... ... бұл турасында қазаққа ақыл айтқанымыз, қазақты һәм басқаларды да
қате ұқпастай етіп, анықтап, ашық ... ... - деп ... осы ... ... айтысты пікірлер қажет екенін айтып өтеді.
Ахмет өзінің осы төңіректегі ойларын “Қазақ” газеті шыққанша “Айқап”
журналы арқылы ... ... ... да жер жәйінан” ... ... ... барарын білмей дағдарып жүргенін, жер мәселесін шешу ... ... таба ... “қала боламыз” дегендерге “қазірде аяулы жерді
алып қалудың қолайлысы жалғыз-ақ сол ... ... қала ... бұл қала ... сөз ... бәріне айтылған емес, егін салып, күн көрерлік жер бар
қазақтарға айтылған сөз, мұны мақұлдамайтұғын адам аз ... деп әлі ... ... ... ... ... ... ұстау, бос ұстау қазақтың
өздерінен” деп жерден айырылып ... үшін бар ... ... ... жерінің екі ұшы қолда, - дей келе, - бір ұшы ... ... ... әдіс ... жағы ... алып ... бос ... жағы
айырылып қалып жатыр”, ал “қазақ жерін алғанға риза ма, жоқ па” онымен
санасып ... ... де жоқ деп ... ... ... ... бұғаудан құтқару мақсатында патша үкіметімен
ымырасыз күрес ... ІІ ... ... ... ... бірі – ... Қаратаев студент кезінен-ақ қозғалыстарға
белсене араласып отырды. Бақытжан қаратаевтың осындай оғаш қылықтарын сезіп
қалған үкімет ... оны оқу ... ... ... ... құлақ
естімеген Кутаиси қаласына жібереді. Өйткені, 1891 жылы патша үкіметі қазақ
өлкесін басқарудың жаңа ... ... ... ... еді. ... ... үшін ... Сенатында шенеунік қазақтың жүргені қауіпті болып
көрінсе керек.
Бақытжан Бисәліұлы 1905 жылы ... бір топ ... ... ІІ ... ... ... ... Партиясының бағдарламасын
талқылап, оның жер жөніндегі тауаршасын қазақ мұңына лайықтап “қайта
тұжырымдаған” бес ... ... ... деп ... ... ... ... ат салысады.
Б.Қаратаев ІІ Мемлекеттік Дума басталғанға дейін де, одан кейін де
аграралық мәселемен ... ... ... барады. Ол бұл жөнінде 1911
жылы “Айқап” журналына: “1905-інші жылы Орал һәм ... ... ... ... ... ... ... һәм министрлерді көріп, жер
тұрғысында, жер қазақтардың өзіне де ... деп; ... ... мен де бар ... - деп жазады.
Бақытжан көшпенді және жартылай көшпенді қазақ шаруалары енді
отырықшылыққа ... ... ... ... ... ... ... отырықшы жер қорын ұлғайта түсу саясатына үзілді-
кесілді қарсы шықты.
1907-1916 жылдар аралығында Б.Қаратаев ел ... ... ... ... ... ... саясатына қарсы “Айқап”
журналы мен “Қазақ” газеттеріне мақалалар жазады. Осы жол ... ... ... ... тойымсыз әрекетін әшкерелейді.
Мұхаметжан Тынышпаев қазақ халқының саяси өміріне белсене араласқан
азаматтардың бірі. Тіршілік тыныс оған ... ... ... Ол ... ... қайғысын өз көзімен, көріп, оны жеңілдетудің
әдісін іздеді.
Мұхамеджан Тынышбайұлы – 1879 жылы туған. Қазақ арасынан шыққан ... жол ... ІІ ... ... ... ... 1890 жылы
Алматыдағы ерлер гимназиясына түсіп, оны алтын медальмен бітірген. Сонсоң,
Санкт-Петербургтегі І ... ... Жол ... ... институтқа түскен. Осы оқу орнында жүрген жылдары оның саяси
көзқарасы қалыптасады. 1905 ... ... ... ... ... ... ... һәм азаттық қозғалысы” деген тақырыпта
баяндама ... Онда ... ... ... ... ... ... Думаға халықтың санына сәйкес мандат беру, ар-
ождан, сөз бостандығын беру, ... ... ашу, ... ... ... өз ... және ... саны, қоныстану
жиілігі, т.б. зерттеп, ең ... ... ... ... ... кезінде ол өз мамандығы бойынша түрлі қызметтер істеді. Бірақ Алаш
партиясына мүше болғандығы ... НКВД ... ... 1932 жылы тұтқындап,
Воронежге жер аударады. Есіл ер сол жатқа көз жұмады[24].
Мәмбетәлі Сердалин ХІХ ... ... ... ... ... ... ... араласты. Ол Петербург университетінде оқып
жүрген “Жерлестер одағы” атты студенттік ұйымға қатысқаны үшін ... Ал ... Омбы ... ... ... Алайда, саяси
сенімсіз Анненков, ... ... ... ... ... ... үшін бұл оқудан да шығарылады. Петропавл
қаласының ... 1889 ... 4 ... 112 ... ... ... ... Сердалинмен жеке кездесіп, үкімет
бақылауындағы “сенімсіз адамдармен” ... ... ... ... сол ... ... ... оның бұл әрекеті Омбы
техникалық училищесінің басқармасына хабарлап, оқудан шығарылғанын айтады.
М.Сердалиннің Петербург университетінен ... одан ... ... ... ... ... ... лаынуы, сонымен қатар
Омбы, Қызылжар, Көкшетау қалаларына жер аударылған революционерлермен және
социал-демократиялық ұйым мүшелерімен тығыз байланыс жасап, ... ... ... ... ... ... қоймады. Ол патша
үкіметінің отаршылдық саясатына ... ... үшін 1890 жылы ... да
отырғызылады.
Мәмбетәлінің көзқарасының қалыптасуына қазақ қоғамындағы болып жатқан
патша билігінің шектен тыс қанауы үлкен әсер ... Ол ... ... ... ... ... көп ... қояды.
Ол щербина жұмысын “Оның (Щербинаның – С.С.) еңбегіндегі қазаққа деген
көзқарасы бастан бір ... ... ... ... тек қана қазақтардың өзі кінәлі
деген пікірінің ... ... ... ... ол ... алды-артына
қарамай жырта беруден сақтандырады. Ол жер мәселесіне қатысты өз ойын ашық
білдіреді. Қазақтың көп жерлері сортаң болғандықтан бұл ... егін ... деп ... “1889 жылдан бастап орыс шаруалары біздің ... ... ... Дала ... ... ... олар бұл ... төрі деп есептесе керек, алайда олар ... дей ... ... ... ... ... ... келген жақтарына қайтып
жатқанын баса айтады[25].
Мәмбетәлі осындай ... ... ... ... ... ... Еш ... шықпаған соң Санкт-Петербургке барып патша ағзамға
жолықпақшы болды. Ол Петербургте Дума ... ... ... ... ... ... ... келген сапарының жәй-жапсарын айтып
ақылдасады. Ол бірнеше министрліктерге, соның ішінде Жер департаментіне ... ... ... ... да ... ... олардан еш қайран
болмады. Солтүстік кавказ тер облысынан сайланған депутат Қарауылов ... ... ... ... алты ... ... арыз жазады. Патша оған
“Безобразие. Вернуть. Николай” деп бұрыштама қойып қабылдамай тастайды.
Жер мәселесіне қатысты ойын ... ... ... ... ... ... азаматтың бірі – заңгер Райымжан Мәрсеков.
Стольпиннің реформасына қарсы шығады. Қазақ ... ... суы ... ... ... ... берілуі, оның үстіне олардың
тоқтаусыз қазақ даласына ағылуы жанына ... ... ... өзінің “Қазақ қайтсе жерге ие болады?” ... ... ... ... аман алып қалу ... ... “ … ... кісілер Петербургке шейін барып қайтып жүр, бірақ соның
бір-біреуі қалдыра алмай жүр. Бәлкім олар жөнін, жолын тауып ... ... - деп ... “Біз баяғыда бір жағы Қытай патшасынан, бір жағы ... ... ... бізге қараңдар деп сөз салғанда, біз ақ патшаға
қараймыз, әділеті көп, халқы да ... ... ... мол ... жұрт ... оқ атып, қылыш суырмай бар жер, суымызбен. Енді бізді
іске ... ... көз ... қалуға лайық па? – деп халықсенген “ақ
патшаның” арам ісіне ызаланады. Жер турасында ... да ... ... бір шетін шығарукеректігін айтады. “ойлап тұрсақ, бізге бұл
біреумен кеңесіп, хал жағдайымызды ойлап бұл жер ... ... ... іс қылу ... ... ... айырылған қазақ жайлы”, “Жер
мәселесі” атты мақаларында патша үкіметінің қазақ халқының жері ... ... ... оны ... ... ... ... наразылық білдірген[26].
“Соңғы өткен 15-20 жылдарға көз салсақ ... ... жер ... ... де ... ... ... өздері сығылыса-сығылыса барған
сайын жиынтық жерлерге кетіп жатыр. Әсіресе соңғы 3-5 жылдың ... ... ... - деп ... ... ... ... үкімет қазынасына кетіп,
ендігі жерде отырған үй орындарынан да айырылып, жердің бәрі мұжық ... ... ... ... не қасиет?” деп қынжылыс білдіреді.
Қазақ интеллигенциясының өкілдері “Айқап” журналы ... ... ... аман алып қалсақ” деген ой төңірегінде кеңесіп, өз ... ... ... Соның бірі Райымжан мен Мұхамед-Сәлім Көшімовтың арасындағы
әңгіме. Райымжан бұл әңгіме барысында “жерді аман сақтаудың ... бір ... ... ... айналысу, әйтпесе, келген хахолдар жылдан-
жылға жақсы жерді алып ... ... ... нашар жерлер қалып, мал
шаруасы мен шөл болатұғынға ұрынып жатыр, бара-бара тау мен тас, құм ... ... ... ... ... мал бағу ... тұру ... сондықтан ол үшін “әр дуаннан ел адамдары бір ... ... - ... Бұл яғни ... ... қатарлы өкілдерінің басын
қосып съезд ... ... ... ... ... ... атқа ие болған, орыс езгісіне қарсы
күресіп, жер мәселесіне қатысты пікірлер айтқан, ... ... ... қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінің ауырлығын шешуге ... ... ... де бар ... интеллигенциясының өкілдері «Айқап» журналы арқылы «Қазақ жерін
қалай аман алып ... ... ой ... ... өз ... ... ... демократ» деген атқа ие болған, орыс езгісіне қарсы
күресіп, жер ... ... ... айтқан, қазақ зиялыларымен тығыз
араласып, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінің ауырлығын шешуге ... ... ... де бар ... жылы ... Манифесінен» кейін Ж.Сейдалин қазақ халқының ар-
ождан бостандығы, дін, жер мәселесіне қатысты орыс және ... ... ... ... Жаһанша осы жылы Орынборда шыққан газетті
ұйымдастырады. Аграрлық мәселе оның өміріндегі негізгі мәселеге ... ... ... тұрып ол осы аграрлық мәселеге қатысты мақалаларын
«Оренбургский край» ... ... ... отырды. Ол ... ... ... ... меншігіне айналдырған 1868жылы заңына
сәйкес «Аграрлық мәселе» деген мақала жазады. Сонымен қатар ол ... ... ... ... ... ... ал ... жөн-жосықсыз ала
бергендері барып тұрған қанаушылық екендігін білдіреді. Жаһанша қазақтардың
орыс шаруаларына деген қастығы жоқ ... ... ... ... ... өз еріктерімен қоныстанушыларға бергендігін жазады.
Өз заманының озық ойлы азаматы Барлыбек патша ... ... ... ... ... ... аянышты тұрмысына, жердің
тарылуына, отарлық империя саясатының езгісіне ... ... ... пен ... ... «Семиреяенские областные отдел» деп
аталатын патша үкімет газетінде «Туземный отдел» деп ... ... ... Бұл ... ... халықтың тұрмыс-тіршілігі, ... ... ... саясаты хақында мәселелер ... Бұл ... ... ... ... ... жабылып қалады.
Барлыбек Сыртанов 1911 жылдың мамыр айында әскери Митингіге, 1911 жылдың 12
маусымында Түркістан генерал-губернаторына өтініш-хаттар ... Ол ... ... ... ... ... ... тоқтату үшін, әрі олар
үшін қазақ ... ... шөл ... кетіп, қара шекпенділерге
Қоныстандыру Басқармасының «рахымы» деп берілген жерлерді қазақ жері ... үшін ... ... ... ... Нәтижесінде, 1910 жылы
Ұзынағашта сол ... ... ... өзі баяндама жасап, халыққа
үкіметтің отарлау саясатының мәнін түсіндіруге ... ... аяғы мен ХХ ... бас ... ... ... өміріне қызу араласқан Мұхамеджан Сералиннің «Айқап» журналын ашудағы
еңбегі зор. Мұхамеджан Троицк қаласында медреседе оқып, одан кейін ... екі ... ... ... ... ... ... жыл
Арал өңірінде сабақ беріп, қазақ балаларын ғылым-білімге үйретеді. Далаға
сапармен ... ... ... ауыл ... ... ... ... Троицк қаласында Мұхаметжан көзі ашық зиялы қауыммен, ақыл-ой
иелерімен, орыс, татар ағартушыларымен ... ... ... қазақ арасында революциялық идеяны таратты. Ол қазақ шаруаларына
патша үкіметінің қанау ... ... ... ... ... ... депутаттыққа кандидатурасын ұсынды. Бірақ, одан қорыққан бай-
билер қара күйе жағып, ақыры оның кандидатурасын алғызып тастайды.
М.Сералин жер ... ... ... бөлді. Ол өзінің «Қазақ даласына
хат», «Айқап» журналының ең бірінші саныдағы мақалаларында жер мәселесіне
тоқтала ... ... ... ... ... ... ... қазақ
халқының тіршілік көзінің бірден бірі мал екенін айта келе, сол үшін жерден
де айырылмауымыз керек деп ... Ол үшін ... сал, ... ... ... болса жақсы жерің қолыңда қалады» - дейді.
Патша үкіметінің қазақ ... ... ... бұйрық,
циркулярына М.Сералин сынмен қарады. «... Заң қабылданып шығатұғын болса
қазаққа қаншама жағымды болар дейсің» деп ... ... ... ... «отаршыл заң» екеніне халықтың көзін жеткізуге тырысады. Ол қазақ
шаруалары мен орыс ... ... ... ... ... кезде қақтығыстардың да болатынында атап көрсетті.
Қазақ интеллигенттерінің бірі Мыржақып Дулатов та ... ... ... ... ... саясатына қатысты мақаласын «Серке»
газетінің 1907 жылғы 2 санында жариялайды. ... ... ... ... көрген бұл мақалада «Қазағым менің, елім менің!» деп басталып, 1905
жылы Қарқаралыдағы бас көтеру мен ... ... ... ... ... көрсетеді. Міржақып қазақ халқының көзін ашуға талпынып
«Оян, қазақ!» деген ақ патшаның әрекетін әшкерелеген кітабын ... ... ... ... ... ... ... болып, мұжыққа
кеткенін ашына жырлады. Ақын патша үкіметінің қазақтарды малға жайлы,
шұрайлы ... ... ... ... ... мың ... жүз алпыс сегіз,
Қазыналық, деді, жірдің һәммасын да.
Тарылып жылдан-жылға жер, суымыз,
Мұжықтың кетті бәрі ... ... ... кескен қайран жерлер.
Мұжыққа, хош аман бол, барасың да.
Қасиетті бабамызды зираты,
Қалдың ғой көшесінің ... ... ... ... ... ... ... салып,
сүйектерін қорлап, зират тастарын монша салуға алып, қазақ жұртын мазақ
қылып, емін-еркін алшаң басқан мұжыққа ызаланады. Келімсектер қара ... ... жер де ... ғой бұл ... ... ... жалынғаның.
Он бестен кісі басы десятина,
Жер берсе сонда қазақ нешік халің?-деп, енді қазақ көзіңді аш, осы
уақытқа шейін ... ... ... ... ... елің, жерің, дінің үшін
күрес дейді[27]. М.Дулатовты қазақтың езілген, ... ... ... ... ... дәл көрсетті. «Оян, қазақ!» кітабы патша үкіметіне
ұнамағандықтан М.Дулатов қамауға алынады. Омбы жандарымдық ... ... 1911 жылы 13 ... ... ... ... М.Дулатовты кінәлі деп, үстінен сот ісі ... ... ... Патша үкіметі М.Дулатовты 103-ші баптың 2-ші ... ... деп ... бір жыл ... ... ... ... бұл үкімге риза болмайды. Семей округтік ... ... ... сом ... ақшалай төлем беріліп, қамаудан босатылады. Бірақ артын
ала губернатор Тройницкийдің бұйрығымен ол ... ... ... ... ... абақтысында 1912 жылдың желтоқсанына дейін отырып
шығады.
«Оян, қазақ!» бүкіл қазақ ... ... Бұл ... ... ... Сондықтан, қолда бар ... ... ... сауда
орындарында сатуға тиым салған бұйрықтар бірінен ... бірі ... ... қоныстанушыларының легі қазақ шаруаларының жерінің тарылу қаупін
туғызды. Міржақып қазақ жерін қалай аман ... қалу ... ... жүру ... пе, 15 десятинадан ер басына жер кестіріп қала салу керек
пе?» деген ойын «Айқап» журналына ... ... ... баспасөз
бетіне шыққан мақалалары арқылы қазақ халқының сана-сезімін оятып, жер
мәселесін шешуде бағыт-бағдар ... ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ... бас ... ... түскен қазақ қоғамындағы отарлық саясатымен күрескен өз жерін,
дінін, тілін сақтап қалуға жанталасқан қазақ интеллигенттерінің күрес ... ... Жер ... ... ... және оның ... ... биліктің қазақ даласын отарлау саясатына, елдегі наразылықтың
күшейуіне байланысты саяси ... дер ... ... ... қоғамдық
пікір қалыптастыруға қажет құрал ұлттық саяси ... ... ... ... ... басылымдар демократияшыл интеллигенция мен халықты
жалғастырушы көпір іспеттес болды. Ұлт – азаттық ... ... ... қазақ
зиялыларының бірінші кезекте шешуге тырысқан мәселелерінің ішінде жер
мәселесі өте ... ... ... және ... ... бұл мәселені
ұлттық ауқымға көтеріп, қызу пікір-сайысқа айналдырды. Бұл ... ... ... ... ... ең ... айтыс болды. «Айқап» журналының
жер мәселесін шешуге өзіндік позициясы болды: ол – қазақтардың ... ... еді. ... ... ... ... Ресейдің билеуші топтары қазақ даласында шаруашылыққа қолайлы
артық жерлер қалдырмады. Осындай жағдайда жергілікті ... ... ... ... ... деп есептеледі, сондықтан отырықшылықтың
жақсы қасйеттерін барынша насихаттады. «Айқаптықтар» ... ... ... ... ... ... ... құнарлығы орташа
жерлер ғана қалды. Егерде қазақтар тез арада жаппай отырықшылыққа көшіп,
тұрғын ... ... ... ... алмаса, халықтар жерсіз
қалады», - деп сақтандырады[28].
«Қазақ» газеті маңына топтасқан Ә.Бөкейхановпен оның серіктері қазақ
халқының жалпы отырықшылыққа ... ... жер ... отырықшы норманың
отаршыл мазмұнына, аңқау елді алдауға ... ... ... ... «Қазақ» газетінде бас мақала ретінде жарияланған А.Байтұрсыновтың
«Жер жалдау ... атты ... ... ... екі ұшы екі ... ... ... екінші ұшы орыста екенін айтыла келіп, мынадай мазмұнды ... ... ... жағы ... алып ... бос ұстаған жағы айырылып
қалып жатыр. Жерді қолында қатты ұстау, бос ұстау ... ... жері ... кетпес еді, Қазақ жері қазақтан кетпесіне іс қылсаңдар.
Жерін алдыруға болмаса, алдырмасқа іс қылған қазақ жоқ. ... өз ... ... өз ... ... ойлап, өз пайдасын ғана көздеп іс қылып, жұрт
пайдасы мен залалына тіпті қарамайды». Бұл ... өз ойын ашық ... ... ... ... орыс патшалығынан жерімізді
тоналуына бірлесіп қарсы тұруға, «қазақ жері ... ... іс ... ... ... қиын ... «Қазақ» гаетіне осыған мазмұндас
мақалалар аз ... ... ... Мәрсековтың «Ата қонысынан
айрылған қазақ жайлы» және «Жер ... ... ... жерін алу
турасындағы низам», «Шаруа жайынан», «Қазақ һәм жер мәселесі» тағы ... ... ... интелигенциясы патша үкіметінің әділетсіз ... ... ... ... да, кейде осы мәселеге ... ... ... ... де ... тыс ... Мысалы,
А.Байтұрсынов 1911 жылы «Айқапта» жазған «Қазақ өкпесі» деген мақаласында
былай деген еді: Қазақ пайдаланып ... ... ... алып ... ... өкпелейді. Қазақ жерін қазыналық етуге неге көнген өткендерге
өкпелейді... Қазақ жерінің қазыналық ... ...... ...
қазыналық етемін дегенде көнбеске шара жоқ. Екінші, жер ... ... ... ... бәле ... ... ... әлі күнге қол үзбей
отырғаны – жер қазыналық болмағандықтан. Бүгін тойғанына мәз ... ... ... ... жерін сатып, тойып, ертең тентіреп ... Жер ... ... аз ба? ... ... ... сатуданда
тартынбайды. Жер қазыналық болған соң сата алмайды, жалдаудан тартылып
қалған қазақ аз ... ... ... ... ... ... ... қағылғанымыз, жоралы жерде жолдан қағылғанымыз – бәрі ... ... да оның ... ... ... көреміз».
А.Байтұрсынов «Айқап» бетінде өзінің ұлтын сынағанда оны жеп көргеннен
емес, ... ... ... ол ... ... намысқа тырысса
екен, өзінің жерін өзіде байқамай басқаларға таратып беретін аңқаулығынан,
надандығынан құтылса екен деген ізгі ниетті көздеп ... ... ... заңдық негізде тартып алудың қулық-сұмдықтарына терең
бойлаған Ә.Бөкейханов бұл ... ... ойын ... ... ... Дума һәм ... ... мақаласында тұжырымдап былай
жазады: «Жетісу, ... ... ... һәм Орал ... ... ... ... «25 март 1891 жылғы Степное положение» шықты... Түркістандағы
Самарқан, Ферғана, Сырдария облысының қазақтарына шығарған ... «21 ... ... ... ... ... хақындағы шыққан положение». Бұл
положениенің 279 – статьясында қазақтан жер артылса, қазына өз ... ... ... жоба еді. Бұл закон бұрынғы күйінде тұрса Түркістанға
қазақ жері мұжыққа ... еді, ... 279 – ... ... деп 1911
жылы ІІІ Думаға ұзындығы екі жол закон кіргізді. «Түркістанда қазақ жерінен
артық жер ... ... өз ... ... болсын» деп
Большевиктік бағыттағы берік ұстаған Ораз Жандосов жерге орналастыруда
қазақтар мүддесі алғашқы ... ... тиіс ... ... ... Ол ... байланысты өзінің ойын төмендегіше қорытты: «... басқадан бұрын
қазақ елінің мүддесі қарастырылуы керек. ... ... ... елі ... ... керек деген бағыт қолдандық, өйткені патша заманында қазақ
елінің жерге қожалығы болмады. Бұл негізгі бағытымыз».
Патша ... ... ... ... алу ... қазақ зиялыларын
кейбір тұңілуге алып келді. Осыған баланысты ... ... ... ... ... ... ... жердің жақсысын мұжық алды; жаманы да қазақ
пайдасына ... ... ... қалған жерді арендаға сатайын деп
жатыр. Кешікпей бұл законыда ... ... Аз да ... 15 ... ... ... бауырларымыздың не боларына көзім ... ... ... ... ... ... ... Бұл қосақтау бірінші февральда
басталды».
Қоныстанушы орыс мұжықтарынан қазақтың көрген қорлығын ... ... та ... ... ... ... еді. Оның «Торғай» деп
аталатын мақаласынан төмендегідей жолдарды оқимыз: «1914 жылы 15 ... ... ... ... ... келе ... Сарықопа болысының 4 –ауылына Көкенбай
қарсуы деген жерге қонған. ... малы ... ... ... кісі ... хахолдың малын қайырады. Хахол мен қазақ арасында жанжал
шығады. Сол арада бір орыс ... ... ... ... ... ... военный хакімге білдірген. Міне, осы қазақты атып
өлтірген хахол Ақмола облысы, ... уезі ... ... ... 1415 ... 2 ... бойынша айыпталып, обвинительный акт
жасалып Оренбург окружной судына түсті».
Ауыр отарлық езгі, жер үшін ... ... ... шаруашылық
дағдарысының тереңдеуі, саяси әлеуметтік құқықтың жоқтығы, міне, осындай
жағдайда «Қазақ» газеті мен ... ... бар ... ... кең ... ... ... демократиялық зиялылары
ұлт-азаттық қозғалыс идеологиясының негізін жасады.
Міне, ХХ ғасырдың беташар оқиғасы, Ресей империясының басқару жүйесіне
қарсы 1905-1907 ... орыс ... ... ... Дала өлкесінде
де шарпып, қазақ зиялыларын саяси белсенді күрес майданына алып ... ... ... саяси-әлеумемтік, мәдени-рухани өмірдегі
теңсіздігін, демократиялық қарапайым құқының жоқтығын тілге тиек етіп, ... ... ... ... ... ... ... үлгісіндегі жоғарғы мәртебелік билік иелеріне талап ... ... ... ... ... ... ... алдаусырату
мақсатымен бірсыпыра демократиялық жеңілдіктер жасап, ... ... ... Бостандық теңдік аңсаған қозғалыстың күннен-күнге
ушығып бара жатқанынан сескенген патша халықты алдауға көшті. Ол 1905 ... ... ... ... ... елге әйгілі болған манифесін жариялап
қарапайым ... ... ... ... ... жол ашып берді.
Осылайша сан жылдар аңсаған, бүкіл халыққа «теңдік пен бақыт» ... ... Дума ... ... Әсіресе, заң шығаратын жоғарғы
орган Мемлекеттік Думаға қазақ халқының мүддесін қорғайтын ұлт ... ... ана ... төл ... ... ... жарық көруіне
қол жеткізуі – сөз жоқ, сол дәуірдегі ел қамын ... ... ... ... ... ... деп басталған патша Манифесінде: ... ... ... ... ... ... ... мен
ереуілдерден Біздің жүрегімізді ауыр қайғы ... Осы ... аяғы ... ... ... бұзылуына соқтырды. Державиямыздың тұтастығы мен
бірлігіне қауып төндіруі мүмкін ...
Үкіметке біздің ... ... екі ... ... ... ... іс жүзінде толық азат болуы ұжданына, ... ... ... одақ ... ерік ... ... халыққа
түпкілікті азаматтық бостандық жариялансын.
2. Мемлекеттік Дума сайлау жұмысын кідіртпей ... ... аз ... қалғанын ескере отырып, қазірден бастап бұл сайлауға
араластырылсын, алдағы уақытта жалпы сайлау құқымыз белгіленген заң тәртібі
бойынша өрби ... ... 3. ... ... Дума мақұлдамаған заң орындалмайтын болсын, осы
тәртіп қатты сақталсын және ... ... ... ... тарапымыздан
қойылған үкімет басшыларының істеген жұмыстарының заңдылығын шын мәнінде
бақылап отыруларына толық мүмкіндік берілсін.
Руссияның барлық адал ... Отан ... ... орындауға
мынадай құлақ естіп, көз көрмеген бүлікті ... ... ... ... тыныштық пен бейбітшілікті орнатуға барлық күштерін ... деп ... ... осылай дүниеге келтірілген Мемлекет
Думаның ... ... ... ... ... олардың көңілін
конституциялы жолға бұру еді. Мемлекеттік Дума Ішкі ... ... ... ... ... деп аталынды. Булыгин жобасы
алғашқы кезде министрлер кеңесінде, ал кейіннен ... ... ... ... ІІ Николайдың басшылығымен қаралды. Ақыр аяғы ... 6 ... ... ... бекіту жөніндегі Манифестке» патша
Николай ІІ қол ... ... ... заң ... Мемлекеттік Дума мерзімі 5 жыл, алайда
жоғары мәртебенің бұйрығы бойынша қажет деп тапса Дума ... ... ... ... Дума ... ... Дума мәжілісінен
қуылатын болды /40-бап/.
Дума заң жобасын ... ... ... ... және ... Дума сайлауына қатыстыру қажет емес деп ... ... ... ... хатында “қазақ жұрты арнайы, көшпелі, тон
астында мұзды ерімейтін мұхит қабағында ит жегіп ... ... ... ... ... ... қылайық деп тұрмыз, сіз қазақты билеп
отырсыз, біздің бұл ақылды ... ... ... еді. ... бұл сөзін
Сухотин өзіне қарасты мекеме ... ... ... ... ... ұлт ... ... мүше сайлауды помещиктер де өте қауіпті деп
санады.
Бұратана елдерді сайлау құқынан ... ұлт ... ... ... туғызатынын Дала генерал-губернаторы Сухотин білді.
Омбыдағы өзінің ... ... жиып алып ... ... адасқандық. Қазақ жұрты іскер, шешен, өзі он облыста, саны ... ... өз ... өзі ... баян ... жөні бар. Қазақстан Думаға
депутат болмаса бес миллион жұрт мақсұды ... ... және ... ... бұл әділдіктен тысқары болады, патша ... ... деп, ... ... ... құқынан айырғанына қарсы шықты, әрі
Думаға ... мен ... ... ... ... бір немесе екі адам
жіберу туралы өзінің ... ... ... ... ... пікірін
қайтадан жақтап қалады.
І Думаға сайлау 1906 жылдың ақпан-наурыз айларында жүргізілді. ... ... ... ... айтыс-тартыстың нәтижесінде арнайы мәжілістің
шешімі бойынша “бұратана елдерден” Думаға мүше сайлау турасында ... жылы 22 ... ... ІІ ... ... Орал және ... ... Думаға сайлау жағдайын қолдану ережесі мен ... ... ... ... ... ... заң ... бекітті.
Түркістан өлкесіндегі Думаға сайлау Дурнов жобасы ... ... ... ... орыс ... ... ... сайлауға қатыстырылмады. Бұл
ереже қазақтарға ауыр тиді.
Қазақ халқынан Думаға сайлау 1906 жылғы 22 ақпандағы заң бойынша қатаң
бақылау ... ... Осы заң ... ... ... ... ... облыстарындағы бұратаналардан Мемлекеттік Думаға бір-бір мүшеден, ал
қалалық жерлерде және отырықшы өмір сүретін ... ... әр ... Думаға І мүше сайлауға тиіс болды.
Мемлекеттік Думаға сайлау құрылымы бернеше сатыға бөлінді. ... ... Орал және ... облыстарындағы қазақтарды сайлау үш сатылы,
ал Сырдария облысы қазақтары үшін төрт ... ... ... ... ... ... ішінде ұйғыр, дұнғандар да үш сатылы
құрылымменен ... ... ... орал және ... әскери
бөлімшелерінің қазақтарын Думаға көптеген жеңілдіктер жасалынды. Олар ... екі ... ... ... Думаға 30 млн. мұсылман халқының атынан 14-ақ адам
қатынасты, Бұл мемлекеттік Дума ... ... ғана еді. ... қарсаңында жалпы қазақ халқының саны 4 млн. 800 мың болды.
Сайлау заңы бойынша І-ші ... ... ... 524 ... ... ... ... жалпы 478 адам сайланып, ... ... ... ... атынан І-ші, ІІ-ші, ІІІ-ші Думаларға ... ... І ... Думаға мұсылман фракциясынан 25 депутат, ІІ
Думаға – 35 депутат, ал ІІІ ... – 10 ... ... өлкесі Думаға 10 Депутат сайлауға ерікті болды. ... ... 4-еуі ... екі ... Орал және Сібір казак-орыс әскерінен
сайланды. Ал оралға – 1, Түркістан өлкесіне – 13 депутаттыққа орын ... ұлт ... 6 ... ... 6 орын, Жетісу казак-
әскерлеріне І орын ... ... ... І ... Думаға 25
депутат сайланды. Соның 11-і қазақтар еді.
Ставрорль мен Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтың ішінде Думаға
депутат сайлау құқығын қалмақтар мен ... ғана ... Олар ... ... ... ... ... ал екіншісі ішкі Орданың ... ... ... беттерінде Думаға сайлау басталғаны жөнінде хабарлар жариялана
бастады. ... ... ... ... ... 1906 жылдың ақпан айының
соңына қарай алды. Бұл кезде І Мемлекеттік Дума өз ... ... ... ... ... ... голос” газеттерінде І Дума
жұмысының барысы жөнінде күнделікті хабарлар басылып ... ... ... ... жер ... ... бірден-бір құрал
деп есептеді. Сондықтан да, Думаға депутат сайлау барысында Дума ісіне
толық ... ... ... мұңын үкімет басшыларына жеткізетін адамды
сайлауға тырысты. 1916 жылы ... ... ... ... ... атты ... ... қатысқан қазақ депутаттары жәйлі
мәліметтер берді. Осы басылымда Ахмат ... ... ... ... ... ... Сақыпзада Мақсұтовтың
суреттері беріліп бірсыпыра мәліметтер келтірілген. Депутаттар кітапшасында
Шаймерден Қосшығұлов пен ... ... ... ... ... ... кірмей қалған.
Сайлау қазақ даласында ең соңынан өткізілді. Семей облысының атынан
депутаттыққа Ә.Бөкейханов сайланды. Семей облысының ең ... ... 10 ... ... ... ... Үйінің сарайында болып
өтті. 150 ... ... ... ... ... ... ... Нүрекенов төрағалық етуімен «Народная свобода» ... ... ... ... ... ... қылып
сайлау жөнінде шешім қабылдайды. Ал 15 маусымда Омбы Сот Палатасының
прокуроры ... ... ... ... ... оьлысынан
Мемлекеттік Думаға бірауыздан Ә.Бөкейханов сайланды.
Сол күні Көкшетау қаласында ... ... ... ... мүшелкке молла Шаймерден Қосшұғұловты ... ... ... ... ... тілін» білмегендіктен алынып
тасталынды. Бұл ... ... ... 1906 ... ... беріледі. Ш.Қосшығұлов ІІ- Думаға сайланады.
Торғай облысының атынан Думаға Ахмет ... ... ... ... Ішкі істер Министріне жіберілген жеделхатта ... ... ... ... ... Бірімжановтың сайланғаны
хабарланады. Ол екі кластық орысша-қазақша училищесін, «Руссияның ... ... ... ... ... ... ... сайланған қырғыздар арасында бірінші интеллигентный мұсылман»- деп
оның депутаттығына қысқаша мәліметтер беріледі.
Астрахан губерниясына ... Ішкі Орда ... ... депутат болып сайланады. Ол Санкт-Петербург университетінің ... ... ... ... рет шет ... ... ... атақты біріші алған адам. Бөкей Ордасын басқаратын уақытша кеңестің
кеңесшісі болып қызмет ... ... ... ... ... депутат болып сайланады.
Бастауыш мектепте дәріс ... ... ... ... ... ... ... өте жоғары болған.
Сәлімгерей Сейітханұлы Жантөрин – Уфа губерниясынан сайланған. Москва
университеттінің заң факультетін бітірген. Адвокат болып жүріп ... ... ... ... басқа облыстар сияқты нақты өз уақытында депутат
сайлап үлгермеді. Дума аяқталар сәтте асығыс түрде 20 маусым мен 7 ... ... ... Молланы депутат қылып сайлайды.
І Мемлекеттік Дума жұмысы 1906 ... 27 ... ... ... ... Дума ... ... Ресей империясының 87
губерниясы мен облыстарының 82-сіне төтенше әскери ... ... ... ... тиым ... ... депутаттары І Мемлекеттік
Думаға қатыса алмады. Көбіне депутаттар Дума жұмысы басталып, қызу ... ... ... ... Мемлекеттік Думадағы басты қойылғаны аграрлық мәселе болды. ... ... Дума ... 8 ... ... ... мәселені
қарау барысында Дума кеңесіне 3 жер жобасы: кадеттер ... (42 мүше ... ... топ ... (104 мүше қол ... ... ... (33
мүше қол қойған) келіп түсті. Жер ... ... ... Орынбор
депутаты Т.Седельников ең алғаш болып Дала өлкесіндегі жер бөлу ... ... ... үш ... ... жағдайға көшіру миллиондаған
қазақтарды жерінен айырғанын баса айтты. Ресейдің ... ... бұл ... ... ... ... деп тағатсыздана күтті. Оңшылдар
мен кадеттерден құралған аграрлық комиссия жер мәселесіне қатысты заң
жобасын ... ... ... ... Дума ... жер мәселесі
кадеттердің жобасы бойынша құралды.
Қазақ депутаттар ... ... ... ... ... ... Сондықтан да 26 маусым күні Думаға Сібір депутаттарынан
Сібір және Дала ... ... ... ... ... енгізу
турасында ұсыныс түседі. Аграрлық комиссия құрамына өкілдер енгізу мәселесі
бойынша бірінші рет ... ... ... Ахмет Бірімжанов сөйлейді.
Ол қазақ елінің жерге байланысты шешілмей жатқан көп мәселелері бар ... осы ... ... шешу үшін ... комиссияның құрамына қазақ
депутарттарының өкілін енгізуді ... ... ... ... де бар еді. Орал ... ... ... атынан сайланған
Н.А. Бородин да аграрлық комиссия ... ... оған ... ... ... ... атқарады. Осыдан кейін Мемлекеттік Думамен
бірлесе отырып, жер мәселесіне қатысты аграрлық заң ... ... ... ... ... Дума ... ... ұсынысы бойынша 99 мүшеден тұратын аграрлық комиссия құрады.
«Аграрлық мәселе Мемлекеттік ... ... ... ... бұл шешімсіз
елді тыныштандыру мүмкін емес»,- деп жазды «Семипалатинский листок» ... ... ... ... ... ... мен ... тобының
құрамына енді. Мемлекеттік Думадағы аграрлық мәселе 6 және 20 ... ... ... ... ... ... жерге деген
қарама-қайшылығын, бұл екі топтың ешқандай тіл ... ... ... Дума ... ... ... Кәлменов үш бөлімге мүше
болып бекітіліп, сұрау салу жөніндегі үш бірдей үндеуге қол ... күн ... ... жер ... ... ... ... небір министрлер, профессорлар, латыш, мұсылман, башқұрт
өкілдері шығып, ... ... ... жер ... сөз сөйлейді. 1906 жылы 4 шілдеде Думаның 53 мүшесі ... ... ... пе ... ... Дала ... переселен учаскелерін құрып, орманды жерлерде рұқсатсыз сая-жайлар
салуы жөнінде арыз ... ... қол ... ... ... ... ... мүшесі А.Бірімжанов, еңбекші, кадет, сациал-
демократ партияларының мүшесі ... ... ... Хан
Эриванский, Н.Жорданин, И.Церетели, В.Нобаков, Лединицкий, ... ... және ... Бас басқармасының переселен
учаскелерін құру жөніндегі уақытша партиялар өзінің 13 жыл өмір ... 17 млн. ... ... ... ... ... млн. десятина жерлерді «артық» деп алып ... деп ... құру ... ... ... ... заңсыз екендігін,
осы мәселелерге қатысты қазақтардың жоғары орындарға, Дума депутаттарының
атына петиция жібергендігін атап өтіп, осы ... Дума ... ... ... етеді. Алайда, депутаттарының бұл сұраулары аяқсыз
қалады. 1906 жылы 8 маусымында 72 күн ... ... І ... Дума
үкімет шешімімен таратылады[29].
Дума таратылғаннан кейін көпшілік Дума мүшелері Финляндияның Выборг
қаласына ... ... ... үндеуіне» қол қояды. «8 июльде ағзаларға
Таврический дворецке жиналуға мүмкін болмады... ағзалар Петербург ... ... ... ... шаһарға кетіп сонда жиылысты.
«Воззвание» таратуға қарар беріліп, сонда... 180 адам қол ... ... бұл ... ... ... деп тауып қол қойған адамдарды
үкімге тартты. Қол қойған депутаттардың арасында 6 мұсылман ... ... ... Ахмутов, Зиятханов, (бір депутаттың аты
көрсетілмеген) бар еді. Дума депутаты А.Бірімжанов та ... ... ... ... бір ... килігіп бара алмай қалады».
«Выборг ундеуіне» қатысқандардың үстінен 22 тамызда іс қаралады. Сол
үшін барлығы да сотқа ... үш ай ... ... үкім ... тартылған депутаттардың келесі ІІ және ІІІ Мемлекеттік Думаға ... ... ... ... осында болса керек.
І Мемлекеттік Думаның таратылуы қазақ даласындағы қозғалыстың одан әрі
жандана түсуіне әсер етті. Әсересе, аграрлық мәселе бойынша ... ... ... Мемлекеттік Думаға сайлау 1907 жылдың қаңтар-ақпан айларында 1905
жылғы 11 желтоқсан негізінде жүргізілді.
Бұл дума 1907 жылы 20 ... ... ... 103 ... ... 2 ... ашып, 53 мәжіліс жасады. 1906 жылы 19 ... Ішкі ... ... сайлауға өз атынан үй жалдап, бірақ біршіма ... ... және ... ... ... ... сондай-ақ баспанасы жоқтар
сайлауға қатыса алмайтынждығын ... ... ... ... ... вахтер және от жағу жұмыстарын атқарущы адамджар сайлаушылар
қатарына енгізілмеді. Сайлау құқынан ... жол ... бу ... ... ... құрылысшылар және жол айрығында жұмыс
істеушілер айырылды.
ІІ Думаға Дала өлкесінен депутаттыққа Ақмола ... ... ... ... ... ... И.В.Голованов, Семей
облысынан Мемлекеттік думада Сібір ... ... ... ... ... ... облысының Сібір казактарынан И.П.Лаптев
сайланады.
ІІ ... ... ... 36 ... ... Бұл ... ... фракциясына» және «Мұсылман қызмет ... ... ... ... ... ... 30 ... енді. Бұл фракция өз
бағдарламасын жасап, Дума барысында бірнеше ... ... еді. ... ... фракциясының» құрамында 6-ақ ағзасы болды: үш молда, ... бір ... бір ... ... ... Орал ... ... Ақмола
облысынан Ш.Қосшығұлов, Торғай облысынан А.Бірімжанов, Семей облысынан
Т.Нүрекенов, Жетісу ... ... ... ... ... ... ... сайланады[29].
Орал оьлысының қазақтары мен орыс шаруалары 15 ақпанда ІІ Думаға
депутат болып сайланған Б.Қаратаев пен ... ... ... вокзал
басына келіп, олардың Думада мұң-мұқтаждарын шешуге күш ... ... ... ... әкімшілігіне қарсы шыққан адамдарды сайлауға
қатыстырмауға тырысты. Осыған орай 1906 жылы 23 ... Заң ... ... ... ... ... Дала ... Омбы
қаласының сайлау тізімінен Ә.Бөкейхановты «Выборг үндеуіне» қол ... ... үшін тез ... ... ... ... жібереді. Нұсқау
тиісімен Омбы округтік сотының басқарушысы бұрынғы ... Дума ... ... ... ... ... ... мәлімет түсіреді.
Қазақ депутаттары Т.Нұркенов, Т.Алдабергенов, ... және ... ... ... ... ал ... сайланған М.Тынышпаев конституциялық-демократиялық фракция
тізіміне ... ІІ Дума да ... ... және ... ... ... ІІ ... Дума депутаттарының құрамы жағынан да, күн тәртібіне
қойылған мәселелерді талқылау жағынан да бірінші Думадан гөрі ... ... Дума ... оның мүшесі А.Бірімжанов Далалық сот пен жергілікті
сот ... ... ал ... пен ... ... ... болды. Б.Қаратаев алғашқы кездерде тіркеу тізімі
бойынша кадет партиясының құрамына енген еді. ... ... ... ... ... ... ... фракциясының тізіміне енгізіледі.
Ол Дума жұмысының барысында, әсіресе Дала ... ... ... ... Дума ... ... ... сүйенеді.
Дума отырысының барысында Б.Қаратаев Егіншілік пен Жерге
орналастыру Бас басқармасына барып ... ... ... ... жер ... ... ... үлкен зиянын тигізіп отырғанын,
Дала өлкесіне орыс шаруаларын қоныстандыруыды ... ... ... Ол ... аграрлық комиссиясының құрамына еніп, аграрлық заң
жобасын жасауға қатынасты. Сондай-ақ бірнеше рет ... ... ... ... ... ... сөз сөйлейді. Думаның 39 пленарлық
отырысында аграрлық мәселені талқылауға қатысып мінбеге көтеріліп сөз
сөйлейді.
Б.Қаратаев ... ... ... мен ... ... ... ауыр жағдайларына көңіл аударуға шақырады. Ол басқа ... ... ... ... және ... ... ... деп
үміттенеді. Алайда, оның Думаның алдында қойған жер ... ... ... қолдау таппады. Сондықтан да Қаратаев елге құр қайтпас
үшін Дала Ережесіне қатысты әр ... ... ... Дума ... ... ... хат ... Думаның мұсылман фракциясына тапсырады.
Мұсылман фракциясының депутаттары 21 сәуірде «Дума» газетін ... ... ... ... отырды. Бұл газеттің ІІ Дума
таратылғанша 6 номері шықты. Газет Петербургтың ... ... ... ... Бұл ІІ ... да ... ұнамады. 1907 жылдың 3 маусым
күнгі заң ... бұл Дума да ... ... ... ... ... 65 ... 16-сы «бүкіл» ұйымдастыруға дайындалып
жатыр деген желеумен қамауға алынуға тиіс болды.
Думаның таратылуына халық наразы ... ... әр ... ... жиналыс, митингілер өтіп жатты. Осындай қарсылықтың ... ... ... өтті.
Жаңа ІІІ Мемлекеттік Думаға сайлау заңы түбірімен өзгертіледі.
«Бұратана халық» деп менсінбеген ... ... ... ... үрей
туғызды. Сондықтан да, келесі Думада депутаттарды өз ... ... ... ... айырды. Думада 82 депутаттық орын кеміді.
ІІІ Мемлекеттік Дума 1907 жылдың 1 қарашасынан бастап ... 9 ... ... ... ... Осы ... ... 5 сессия, 62
отырыстар өткізді. Бұл думаның да алдында қойған негізгі жұмысы аграрлық
мәселе ... ... ... ... ... ... ... да мұсылман
фракциясына үлкен үміт артты, сондай-ақ Сібір депутаттары жер ... ... деп ... ... ... аластатылуы зиялы қауым өкілдеріне
қатты батты. «Енді бұл уақытта Думада қазақтардан депутат жоқ, ноғайлардан
бары он ғана кісі бар; ... орны ... еш ... қазақ үшін сөйлемей
қалғандары жоқ Бірақ, қазақтардың тұрмысын, әдет-ғұрпын, мұқтажын ... ... һәм ... ... арасында болып көздері көрмеген ... да ... ... ... ... келе ... қазақ халқының
ең маңызды мәселелері қазақ жеріндегі шындықты ашып ... екен ... ... ... мен орыс ... да ... ... барысын бақылап
отырды. ІІІ Думаның Сібір депутатары, ... ... ... елінің ауыр жағдайын көрсетуге тырысты.
Қазақтың жер, дін, оқу-ағарту мәселелері Думаның әр отырысында
айтылып жатты. Дума депутаттары реті ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Думаның бір отырысында Астрахан
губерниясының ... ... ... ... ... ... әлі жоқ ... бұл жөнінде ешкімнің осы күнге ... ... ... ... депутаты Дзюбинский қазақ жеріне қоныстанып
жатқан орыс шаруаларының жағдайының нашар, он бес десятина жер ... ... ... ашып көрсетеді және Павлодар уезінде, Атбасар,
Ақмола, Көкшетауда егін шықпай қалғанын баса айтады.
Қазақ зиялылары қалай да ... ... ... ... ... Уфа, ... татарларынан Орынборға берілген бір орынға сол өлкедегі
қазақтың мұңын ... ... ... ... ... беруді өтінеді.
Осындай бір өтініштерін жедел хатпен Шымкент уезінің ... ... ... ... ... ... жолдайды. Мемлекеттік
Думаға депутат енгізуге қаншама ... де ... ... ... ... ... ... алайда, қазақ жұрты назарларын ... ... ІІІ ... ... да ... ... шеше
алмайтындарын түсінді. Депутат сайлауынан айырылса да, қазақтар әр түрлі
жолдармен өз ... ... ... ... Дума депутаттары сөз
болған іске өздерінше баға бере алды. ІІІ Дума патша бұйрығымен 1912 жылдың
29 тамызында таратылды. Ал ІV Дума 1912 ... ... 1917 ... ... созылды. ІV Думаны насихаттау мәселесі толықтай бұратана
елдерінің ақшаларын ... ... Бұл ІV ... да ... ... сөз ... өлкесіндегі Мемлекеттік Дума сайлау құқығын қалпына келтіру
мақсатында Омбыдағы ... ... те ... ... 1913 ... ... комитет 629 нөмермен Дала генерал-губернаторына хат жолдайды. Бұл
хатта «Дала ... ... деп Дала ... ... ... ... ... келтіруіне көмегін тигізуді өтінеді. Өкінішке
орай Дала өлкесіндегі аграрлық мәселені І-ші, ІІ-ші, ІІІ-ші, ІV-ші Дума да
шеше алмады. ... І-ші және ІV-ші ... ... ... ... - өз сайлаушыларының ұлттық мүддесін қорғау, елдегі барлық
халықтардың ... ... заң ... ... ... ... халықтың саяси және мүліктік құқықтарына байланысты
барлық шектеулерді жою болып табылды[28].
Міне, осылайша Дума депутаттары ... Дума ... ... отаршыл әрекетінің бет-пердесін ашып, қазақ халқының атадан-
балаға келе жатқан ... ... орыс ... ... сақтап,
келімсектердің ағылған толқынын тоқтатуға әрекет жасаған еді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ халқының тарихын зерттеуде ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... ең маңызды кезеңдерге жатады. Бұл кезеңдерде қазақ ... ... ... империясының отарына айналған еді. ... орыс ... ... ... қоныстандыру саяси қажеттілігі –
қазақ ... ... ... ... және ... ... ... дәріптеу, орыс халқының өлкедегі ... ... ... ... қазақ даласының табиғат байлығын тонап, талан-
таражға сайлауға жол ашты.
Патшалық шаруаларды жаппай қоныстандыра отырып, қазақ жері мен ... ... жер үсті ... ... ... ... Орыс мұжықтарының
сыбағасына қазақтың ең шұрайлы, сулы-нулы жерлері ... ... ... ... ... мен ... ... ойпатты жерлердің
тартып алынуы қазақтардың шөлді, құмды ... ... алып ... ... ... халықтың дәстүрлі шаруашылығының негізін бұзып, ата
қонысын тарылтуы қазақтарда жер тартысын, рулар ... ... ... ... ... қоғамының әлеуметтік мәселелерін қатты
шиеленістіріп, қазақ ауылдарындағы таптық ара-жіктің ажыратылуына әсер
етті. Екі ел ... ұл ... ... ... ... 1886, 1891 ... ... әрқашан өзекті болды, қазақ өлкесінде ... ... ... ... елді өз ... мен тәуелсіздігінен
толық айырған болатын.
Патша өкіметінің қоныс аудару саясаты нәтижесінде ... ... ... ... егін ... шөп ... үйренді, отырықшылдық пайда
болды, өлкедегі өндіріс күштерінің дамуы ... ... ... бір ... ... тарихи шындыққа толық келе бермейтінін
есекерсек, керісінше, қоныстандыру шаралары қазақ қоғамы ... ... ... кедергілер тудырды. Қазақтың 1870-1917 жылдары
аралығында 40-45 млн шұрайлы ... ... ... ... ... өлкесі келімсектер мекеніне айналған еді.
Қазақ халқы патша үкіметінің бұғауында болып келді. Ол халықтың
әлеуметтік-эканомикалық ... ... ... оның рухани өсуіне де
кедергі жасады. Бұл жағдайлар халыққа білім беру саласында айқын аңғарылды.
ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... ... ... және саяси дамуында болған өзгерістер қазақ ... ... әсер ... үкіметінің отарлық және қазақ феодалдарының езгісіне, қыспағына
түскен қазақ қоғамы өзінің бойына бар күш-қуатын, қайратын жинап, ... ... ... ... ... ... еді. ХХ ғасырдың бас
кезінде қазақтың “елім”, “жерім” деген азаматтары бас көтерді. Ең ... ... ... ... ... ... ... ортасы
тұрғысынан алғанда әртекті тапқа жататын қазақ интеллигенттері ... ... ... қарсы ашық және батыл түрде талаптарын
қойып, олардан арылу жолын көкседі.
Туған халқының ... ... ... ... мен ... халі ... жеген, халқын отарлық езгіден құтқарып, азат ету жолында өздерінің
өмірін сарп еткен қазақ ... ... ... ... ... ... және ұлт ... сай дүниеге келген болатын
Саны аздығына қарамастан ХХ ғасыр басында қалыптасқан Ә.Бөкейханов
бастаған қазақ ұлттық ... мен ... ... шаруаларының
патша үкіметінің саясатына қарсы шығуы, жер ... ... ... 1905 ... орыс революциясы тұсында, сондай-ақ, патша
Манифесінің шығуына, ... ... ... ... ... ... мәселенің шешімін табу үшін ... ... ... ... тыс ... Олар ... ... қызметін тоқтату үшін саяси күрес жүргізуге арнады. ... ... ... ... мақалалары мен ғылыми еңбектерінде,
жоғарғы орындарға жазған хаттарында ашық білдірді.
«Қазақ жері отырықшы өмір кешу керек пе, жоқ әлде ... өмір ... пе» ... ... айналасында қалыптасқан ерекше екі топ осы
мәселені шешуде 1911 ... ... ... көре ... ... ... мен
1913 жылдан жүйелі түрде шыға бастаған «Қазақ» газетін еркін пайдаланды.
Қазақ ... өз ... ... бағытын анықтап алып, өз
идеяларын кеңінен тарату үшін баспасөз арқылы саяси аренаға ... ... ... ... ... сана-сезімін ояту және жаңа қоғамдық сананы
қалыптастыру ісіне «Қазақ» газеті мен ... ... зор үлес ... жер ... Ресейдің Мемлекеттік Думасында да ... ... ... Думаға сайланған депутаттардың негізгі ... ... Дума ... ... ... өкілдері белсенді түрде
қатынасты. Онда қазақтың мұң-мұқтажын көре білген өзге ұлт ... ... ... ... жер ... ... ... Қазақ
интеллигенттерінің белсенділігі І және ІІ ... ... ... ... ... ... жоқ. Олардың кейбір өкілдері Ресей
мұсылмандарының қоғамдық-саяси қозғалысына қатынасып, Мемлекеттік ... ... ... ... ... жәрдемдесті. Жас қазақ
интеллигенциясының негізгі мақсаты – тәуелсіздікке қол ... ... ... ... азат ... ... мен мәдениет ... жету еді. ... ... алда 1916 ... ... 1917 ... ... Алаш қозғалысының қилы тағдыры күтіп
тұрған еді.
Міне, осындай оқиғалар коммунистік ... ... ... ... оның патшалық отарлық саясатынан қай жері артық деген ой
туындайды.
Көңілге көктемнің ... ... ... жаз самалындай әсер етер
оқиға – халқымыздың тәуелсіздік алуы.
Тәуелсіздігіміздің арқасында, 1991 ... 10 ... ... ... ... ССР Жер ... және ... орналастыру
жөніндегі Мемлекеттік комитетін құру туралы Указ шығарды. «Қазақ ССР-нің
жер кодексі» қабылданды. 1991 ... ... ... жер ... асырылуда. Мұның негізгі мақсаты жерде ... ... ... ауыл ... өнімдерін өндірушілер арасында жерді
қайта бөлу еді. Соңғы ... ... ... ... заң шығару,
аграрлық және жер реформалары жүзеге асырылуда. Аграрлық ... ... ... ... ... ету, ... мен
заңды тұлғаларға, жерге меншік және шаруашылық түрін таңдау құқығын ... және ... ... қамтамасыз ету.
Жоғарыда айтылған мәселелерді ескерсек, жер тағдыры – бүгінгі таңда
өте күрделі, баршаның мүддесін ... ... ... аңғаруға болады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ғ.М.Қарасаев. Патша үкіметінің ХІХ ғасыр көлеміндегі орта жүздегі
әкімшілік-территориялық ... ... ... ... ... ... сериясы, 2004, №3, 5б.
2. С.Мәшімбев. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. Алматы.1994,
3. А.Борсықбаева. Патша ... ... ... ... ... 2006, 23 ... ... Оңтүстік Қазақстанда Патшалық Ресейдің отарлау саясатының
алғашқы қадамдары// ҚазҰУ ... ... ... 2005, №1, 54 ... ... ... ... қазақ ауыл шаруашылығына тигізген
әсері (ХІХғ.ІІ-ж – ХХғ. басы)// ... ... ... ... 2005, ... ... Телжан Шонанұлы. Жер тағдыры-ел тағдыры. Алматы. 1995, 105 ... ... С. ... тарихының очерктері. Алматы. 1994, 69-70 бб.
8. Р.А.Карманова. Әкімшілік мекемелеріндегі қазақ шенеуніктері (ХІХғ. ... – ХХғ. ... ... ... ... ... 2006, №1, 76 б.
9. Әсіп.С. Қазақ қасіреті: қоғамдық-саяси зерттеулер мен ... ... 97 ... ... ... ... саяси-әкімшілік реформалардың
Оңтүстік Қазақстанға тигізген зардаптары// ҚазҰУ ... ... ... №3, ... ... Г.Г. Аграрные отношение на юге Казахстана в 1867-1914гг/Под ... ... 1965. 274 ... ... Қоныстандыру саясатының Ақмола облысы тұрғындарының
ұлттық құрамына ... ... /ХІХ ... ... ... хабаршысы,
тарих сериясы, 2004, №4, 59 б.
13. К.А.Сүтеева. ХІХғ. ІІ-жартысындағы орыс ... ... ... ... саясатының нәтижелері туралы// Отандық тарихты
оқыту: проблемалары мен инновациялық ... ... ... ... университетінің 70-жылдық мерейтойына арналған халықаралық ғылыми-
практикалық конференция ... 21-22 ... 2004, 2 ... 74 б.
14. С.Шілдебай. Ресейдің Түркістанды отарлау саясаты (1867-1924ж) ... 24 ... ... ХІХ ғасырдың ортасы мен ХХ ғасырдың басындағы Перовск
уезіндегі егіншіліктің дамуы және орыс ... ... ... ... ... ... №2, (29), 64 ... М.С.Амирина. Ф.А.Щербина экспедициясының құрылуы және ұйымдастырушылық
- әдістемелік принциптері// ҚазҰУ хабаршысы, ... ... 2006, №4, 51 ... ... ...... ... де, халыққа да... бәйге
жоқ// Жас ... 2006. 11 ... 1 ... ... Қазақстанда кеңес үкіметінің қоныс аудару қорын құруы//
ҚазҰУ хабаршысы, тарих сериясы, 2003, №4, 94 ... ... ... ... ... ... саясаты// Отан
тарихы. 2005, №3, 110 б.
20. Ұ.Ысмағұлова. Қазақтарды отырықшыландыру – жерді тонаудың тың тәсілі//
Қазақ ... 1996, №5, 31 ... ... А. ... -587 ... М.Қ.Қойгелдиев. Әлихан Бөкейханов// Ақиқат, 1992, №6, 71-76 бб.
23. С.Созақбаев. Жақып мырза Ақбаев// Қазақ батырлары. 1992, №4, 10б.
24. ... ... ... ... ... қазақ азаматтары//
Қазақстан жоғарғы мектебі. 2006, №2, 172 б.
25. ... ... ... ... ... ... 1994, №4, 59 б.
26. К.Нұрпейісов. Алаш һәм алашорда. Алматы. 1995, 59-60 бб.
27. Әсіп.С. Қатерлі дерт, ... ... ... 1998, 15-16 ... Р.Ж.Мұхамеджанова. Отарлық езгіге ... ... ... тарихи мәні (ХІХғ ІІ-жартысы мен ХХғ басы, тарихи аспект)
Афтореферат, Алматы, 2006, 21 б.
29. ... ... ... думасы және Қазақстан (1905-1917)
Алматы. 2006, 75 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы хиуа хандығымен рассйге қарсы ұлт-азытық күресі12 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы Хиуа хандығымен Ресейге қарсы ұлт-азаттық күресі13 бет
Бөкей ордасының құрылуы9 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысының басталу себептері және барысы9 бет
Мұстафа Шоқай12 бет
70-80 жылдардағы Қазақстан9 бет
Аймақтық саясат жайлы5 бет
Аудиттің түрлері және оның сипаттамасы5 бет
Жапония мемлекетінің салық жүйесі14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь