Қожаберген жыраудың шығармашылығы


Жұмыс түрі:  Реферат
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 8 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
М.ӘУЕЗОВ атындағы ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ

ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТІ КАФЕДРАСЫ

РЕФЕРАТ
Тақырыбы: Батыр жырау - Қожаберген

Орындаған: Жолдасбек Д.
Тобы: Фи-17-1к1
Қабылдаған: Омаров Н.

Шымкент қ., 2019 ж.
Жоспар:
* Кіріспе
* Қожаберген жыраудың шығармашылығы
* Қожаберген жыраудың шығармашылығы туралы зерттеулер
* Пайдаланылған әдебиет

Ақындықта Қожаберген жырауға Дәстем сал, Бұқар, Ақтам-бердi, Үмбетей, Тәтiқара, Жанкiсi (Көшебе керей) жыраулар шә-кiрт болып,одан үлгi-өнеге алса, батырлықта Бақсары, Бөгенбай, Жәнiбек (Кiшi Арғын) үшеуiнен бастап, Бөкенбай Мергенұлына (1717-1758ж.ж.) дейiнгi батыр атаулы сол Толыбай сыншыұлы ордабасыға шәкiрт болып,одан тәлiм-тәрбие алыпты.
Қожабергеннiң бар айыбы сол, оның өмiрi мен қоғамдық қызметiнiң, шығармаларының дер кезiнде жиналмай-зерттелмей қалғандығы, iздеушiсi болмағандығы. Қожаберген шығармаларының кейбiреуi қазақ халқының ХIХ ғасырда өмiр сүрген педагог жазушысы, ағартушы-демократы Ыбырай Алтынсарин құрастырып, 1879 жылы Орынбор баспасында жарық көрген "Қазақ хрестоматиясынан" (жинақ) және оның 1896 жылы Қазанда жарық көрген "Мәктубат" деген кiтабынан орын алған, ол жинақтарда ақынның бiрнеше өлеңдерiнен үзiндiлер берiлген. Соңғы жиырма бес жылда Толыбайсыншыұлы ақынның өмiрi мен шығармашылығы бiр шама зерттелiп, ол 1983 жылы "Ғылым" баспасынан жарық көрген. "Ерте дәуiрдегi қазақ әдебиетi" атты жинаққа ендi және онда Қожаберген жыраудың "Елiм-ай" әнi мен күйiн, жыр-дастанын шығарғандығы айтылып, сол зерттеуде талданып жазылды.
Қожаберген ақынның өмiрi мен қоғамдық қызметi туралы деректер және оның "Елiм-ай" әнiн, "Елiм-ай" күйiн, "Елiм-ай" тарихи жырын шығарғандығы туралы республикалық газет-журналдарда, облыстық, аудандық газеттерде бiрталай зерттеу мақалалары жарияланды. Атап айтқанда, филология ғылымынын кандидаты М.Жармұхаммедов "Қазақ әдебиетi" газетiнде 1981 жылы 15 мамырда "Елiм-ай" жыр-дастаны" атты, ғылыми қызметкер Г.Тұрсынова "Мәдениет және тұрмыс" журналының 1981 жылғы 6-санында "Қаратаудың басынан көш келедi" деген, белгiлi драматург-жазушы Н.Әбутәлиев "Жұлдыз" журналының 1984 жылғы 3-санында Қожаберген жырау атты, осы жолдардың авторларының бiрi "Мәдениет және тұрмыс" журналының 1988 жылғы 6-санында "Елiм-ай" деген, 1988 жылы 27 қыркүйекте жазушы Н.Әбуталиев пен әдебиетшi-ғалым М.Жармұхамедов "Алматы ақшамы" газетiнде ""Елiм-айдың" аторы кiм?" атты, шежiрешi М.Болатов "Жезқазған туы" газетiнiң 1982 жылғы 22 қантардағы санында ""Елiм-ай" жыр-дастанының авторы Қожаберген жырау хақында" деген, белгiлi әдебиетшi-ғалым Т.Сүлейменов "Еңбек таңы" журналының 1989 жылғы 2-санында "Қазақ есiмi хақында" атты, шежiрешi, қарт мұғалiм Е.Қалданов "Қызыл ту" газетiнiң 1990 жылғы 23-24 қазандағы сандарында "Елiм-ай" атты деректi де көлемдi мақалаларын жариялатқан едi. Бұлардан басқа да Қожа-берген жырау туралы бiрнеше автордың 1982-2001 жылдар аралығында газет-журналдарда отызға тарта зерттеу мақалалары жарық көрдi және сол Толыбайсыншыұлы ақынның есiмiн атап оның шығармаларынан үзiндiлер келтiрiлген бiрнеше автордың жиырма шақты мақалалары 1988-2001 жж. аралығында республикалық газет-журналдарда, облыстық, аудандық газеттерде жарияланды. Олардан басқа Ш.Смағұлов, Қ.Омаров, Қ.Биғожин, Қ.Мұқанов, Ғ.Қадрәлi, С.Жұмабаев сияқты жергiлiктi зерттеушiлердiң ғылыми мақалалары және жергiлiктi жазушы Ожан Қалиевтiң Қожабергенге арнаған дастаны жарық көрдi.
Солтүстiк Қазақстан облысының (Қызылжар аймағының) топырағында бұрынғы - соңды дүниеге келген ақын-жыраулардың (Кеңес дәуiрiне дейiнгi) өмiрлерi мен қоғамдық қызметтер туралы деректер мен шағармаларының дер кезiнде жиналмай - зерттелмей қалуына, бiрiншiден, облысқа 1936 жылға дейiн де, одан кейiн де әдеби-тарихи экспедицияның сапарларға шықпауы себеп болды. 1936 жылы жазда жазушылар: Iлияс Жансүгiров, Бейiмбет Майлин, Ғабит Мүсiрепов - үшеуi бастаған бiр топ әдебиетшiлер мен тарихшылар экспедиция жасаған. Олар облыстан Қожаберген жыраудан бастап, Бiржан Берденұлы ақынға дейнгi ақын-жыраулардың өмiрлерi мен қоғамдық қызметтерi туралы деректер мен олардың шығармаларын жинапты. Алайда аталмыш экспедициялық топтың жинаған мұралары 1937 жылғы зобалаңда құрып кетiптi. Екiншiден, облыстан не әдебиет зерттеушiсi, не тарих зерттеушiсi, не ән-күй зерттеушiсi шықпауы да ақын-жырау, шешен бабаларымыздың еңбектерiнiң зерттелмей қалуына тағы себепкер болды. Қожаберген жырау шығармалары, әсiресе, "Елiм-ай" тарихи жырының бiрiншi бөлiмi және екiншi, үшiншi бөлiмдерiнiң үзiндi-лерi, "Баба тiл" дастаны және басқа өлеңдерi туған республика-мыздың әр облысында тұратын жекелеген азаматтардың абдыра-сының түбiнде сақталып, бiздiң кезеңге жеткен. Ел iшiнде "Ата тек", "Қойлыбай әулие", "Қызылжар" дастандарының үзiндiлерi, "Үш би", "Үш Тәуке", "Үш құрдас", "Күлдiрмамай", "Едiге биге", "Жетi жарғы" және басқа өлеңдерi ұшырасып қалып жүрдi.
Толыбайсыншыұлы ақын "Бағылан баба", "Фархад баһадұр", "Ғадыл Танаш", "Едiге баба", "Балға-Балта батырлар", "Ер Аббас", "Ер Көшебе", "Ата тек", "Баба тiл", "Алтай батыр", "Елiм-ай" және басқа көптеген дастан, "Қойлыбай әулие", "Бiлерсiң", "Күлдiрмамай", "Жетi жарғы", "Үш би", "Қайран, жастық", "Едi-ге биге", "Жастық", "Ақсауыт", және басқа бiрталай өлеңдер, "Бүркiт қонған", "Көк Есiл", "Айша", "Қызылжар", "Қайран, Арқа", "Елiм-ай", "Қалмақ қырылған", "Ел айырылған" және бiраз күйлер шығарса да, оның толып жатқан шығармаларының басым көпшiлiгi бiздiң кезеңге келiп жетпедi. Қожабергеннiң әндерi мен күйлерiнiң соңғы орындаушысы Iргебай Қоржынкөлұлы (1891-1966 жж.) осыдан отыз жетi жыл бұрын Ресейге қарасты Қорған облысының Макушин ауданындағы Күмiскөл (Қожаберген жыраудың Күмiс көлi атанған көл ғой) деген селода ауырып қайтыс болды.
Сонымен қатар, 1723 жылғы аса iрi апаттың халық ұғымында қалған атауы "Ақтабан шұбырынды, Алакөл сұлама" деген сөз тiркестерi де Қожабергеннiң "Елiм-ай" жыр-дастанының бiрiншi бөлiмiнiң аяқ жағында келетiн мына шұмақта әдемi зерленген:
Атсыз қап жұрт жүрiсi шабан болды,
Халқыма аштық, соғыс жаман болды.
Басталып ел сұлауы Алакөлден,
Ақтабан шұбырынды заман болды.
Алакөлдi кейiн бiреулер жаңылысып Алқакөл деп керi ұғынған сияқты. Өйткенi, Алқакөл деген атақты үлкен көл қазақ даласында арғы-бергiде болған емес. Баба жырау бәйбiшесi Айшаны ертiп, сол 1723 жылдың қараша айында (бас кезiнде) өз елiне келе жатып, орталық Сарыарқадағы Қорғалжын көлi аймағында ағайын-туғандарымен, ұлдарымен, қызымен аман табысады. Өйткенi, Қожабергеннiң елi Керей-Уақ та, оған көшiп келiп ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қожабеген Толыбайұлы және оның шығармашылығы
Ел тарихын ұмыттырмаған ән
Қазақ халқының XVIII ғасырдағы мәдениеті
Xvii ғасырдың екінші жартысы мен xviii ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал жайлы
Ежелгі түркі тілді ру-ұлыстарымен бірге жасаған көркем сөз өнерін түсіндіру
Жыраулар поэзиясында троптардың қолданылуы
“ӘЗ ТӘУКЕГЕ ҚЫЗМЕТ ҚЫП, ЖАЗДЫМ “ЖЕТІ ЖАРҒЫНЫ”
Жыраулар шығармаларындағы ел тағдыры.
Қожаберген жырау
XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал
Пәндер