Нығмет Сауранбаев

Академик Нығмет Сауранбаев – қазақ тілі білімінің барлық салаларында қалам тартып, оның негізгі теориялық бағыт-бағдарын анықтап, іргетасын қалыптастыруға үлес қосқан санаулы ғалымның бірі. Бүгінгі таңда ғалымның есімі тарих қойнауында. Ал Н.Сауранбаевтың зерттеулері қазақ тілінің бүгінгі дамуы мен оның өзекті мәселелерін шешуге әлі де ғылыми-теориялық құндылығын жоймаған, жолбасшы ретінде пайдаланылып келеді. Бұл – ғалымның теориялық білімінің тереңдігінің, өміршілдігінің, өрістілігінің куәсі.
Қазіргі қазақ тілі құрмалас сөйлемдер жүйесінің өткені мен бүгінгі жай күйін, көкейтесті мәселелерін танып білуде академик Н.Сауранбаевтың теориялық тұжырымдарын зерттеудің маңызы зор. Н.Сауранбаевтың ғылыми зерттеулері - құрмалас сөйлемдердің негізгі теориялық бағыт-бағдарын, негізін анықтауда бағдарламалық мәні бар, қазіргі қазақ тілі құрмалас сөйлем синтаксисінің бүгінгі дамуы мен оның өзекті мәселелерін шешуде баға жетпес мұра. Бүгінде ғалымның еңбектері, соның ішінде құрмалас сөйлемдер жөніндегі зерттеулері ғылыми бағасын әлі де толық алған жоқ. Сондықтан ғалым тұжырымдарының қалыптасуының теориялық негіздерін анықтау, бүгінгі күнгі тұжырымдармен салыстырып, жан-жақты талдауды қажет етеді.
Н.Т.Сауранбаев өз шығармашылығының нағыз шарықтау кезеңінде құрмалас сөйлем синтаксисі мәселелерін зерттеумен шұғылданады. Ғалым құрмалас сөйлемдердің табиғатын танып, тарихына көз жүгіртумен бірге, ішкі-сыртқы заңдылықтары мен ерекшеліктерін, жасалу жолдары мен жұмсалуын қарастырып, синтаксистік қызметін саралады.
Құрмалас сөйлемдерді зерттеуде даулы мәселелердің бірі – жай сөйлем мен құрмалас сөйлемдерді айырудың критерийлері қандай деген мәселе. Бұл мәселе жөнінде ғалым «жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің арасындағы айырмашылық: жай сөйлем жеке сөздерден, сөз тіркестерінен құралса, құрмалас сөйлемдер бірнеше жай сөйлемдерден (синтаксистік компоненттер- ден) құралады. Яғни, әрқайсысының өзіне тән дербес бастауышы, баяндауышы және тұрлаусыз
        
        Нығмет Сауранбаев
Академик Нығмет Сауранбаев – қазақ тілі білімінің барлық салаларында
қалам тартып, оның негізгі теориялық ... ... ... үлес ... санаулы ғалымның бірі. Бүгінгі таңда ғалымның
есімі ... ... Ал ... ... ... тілінің
бүгінгі дамуы мен оның өзекті мәселелерін шешуге әлі де ... ... ... ... ... келеді. Бұл – ғалымның
теориялық білімінің тереңдігінің, өміршілдігінің, өрістілігінің куәсі.
Қазіргі қазақ тілі ... ... ... өткені мен бүгінгі
жай күйін, көкейтесті мәселелерін танып білуде академик ... ... ... ... зор. ... ... - ... сөйлемдердің негізгі теориялық бағыт-бағдарын,
негізін анықтауда бағдарламалық мәні бар, ... ... тілі ... синтаксисінің бүгінгі дамуы мен оның өзекті мәселелерін шешуде баға
жетпес ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдер
жөніндегі зерттеулері ғылыми бағасын әлі де ... ... жоқ. ... ... ... теориялық негіздерін анықтау, бүгінгі
күнгі тұжырымдармен салыстырып, жан-жақты талдауды қажет ... өз ... ... ... ... ... синтаксисі мәселелерін зерттеумен шұғылданады. Ғалым ... ... ... ... көз ... ... ішкі-сыртқы
заңдылықтары мен ерекшеліктерін, жасалу жолдары мен ... ... ... саралады.
Құрмалас сөйлемдерді зерттеуде даулы мәселелердің бірі – жай ... ... ... ... критерийлері қандай деген мәселе. ... ... ... «жай ... мен құрмалас сөйлемнің арасындағы
айырмашылық: жай сөйлем жеке ... сөз ... ... ... ... жай сөйлемдерден (синтаксистік компоненттер- ден)
құралады. Яғни, ... ... тән ... ... ... және
тұрлаусыз мүшелері бар, әр сөйлем бөлек тұрған ... ... ... ... ... ... ... құрмалас
сөйлемдердің негізгі белгілері ретінде мыналарды береді:
1) Құрмаластағы синтаксистік ... ... ... ... ... ... бастауышпен баяндауыштың болуы;
3) Құрмаластағы әрбір компоненттердің интонациялық жігі айқын болуы;
Құрмалас сөйлемде ... ой ... ... ... ... олар ... ... логикалық жағынан бір-біріне ұласа
айтылады. ... ... ... ... ойдың дербестігін
компоненттің тұлғалық дербестігімен шатастырмау керек. Құрмаластағы жай
сөйлемдер өзінің тұлғалық ... ... да, ... да ... ... ... жай ... құралатындықтан, ондағы
синтаксистік компоненттерде бастауыш пен баяндауыштың болуы құрмалас сөйлем
деп танудың басты критерийі деп таниды. ... бұл ... ... пен
баяндауыш құрмалас сөйлемнің негізгі критерийі болғанымен, ... бұл ... ... рөлі ... ... бастауыштан баяндауыштың рөлі
басым екендігін, ... ... ... компоненттерінің бастауыштары
кейде ортақ болып, тіпті болмауы мүмкіндігін ... ... ... ... ... мал ... ... қардың суы секілді тез суалар»
деген сөйлемінің мағыналық жағын басшылыққа алған болу ... ... ... ... қатынасқа құралған.
Көптеген түркітанушылар (Н.Дмитриев, Ш.Ширалиев,т.б.) құрмалас
сөйлемнің компоненттерінің баяндауыштары жақтасуын басты шарт деп ... ... ... ... ... ... ... тиянақты қалыпта тұруы, қазақ тілі үшін де, ... ... үшін де ... ... ... бұл пікірімен келіспеуге
болмайды.
Н.Сауранбаев құрмалас сөйлемдегі синтаксистік компоненттердің ара
жігі ... ... ... ... ... келеді. Олар:
интонация, баяндауыштың тиянақты формасы, жалғаулықтар, ... ... ... атқаратын жалғаулық сөздер. Сондықтан «сабақтастарда
компоненттердің жігін көрсетуші көбінесе интонация ... да, ... үш ... ... тиянақты формасы, жалғаулық, демеулік,
интонация) бірдей қолданылады» деп, әрқайсысына талдау жасаған.[18;510-бет]
Бұл – түркологияда бұрын-соңды айтылмаған пікір.
Ғалым тұжырымдарын 1939 жылы ... ... ... ... ... синтаксис бөлімінде толықтырып, жетілдіре түседі.
Құрмалас сөйлемдер жөнінде осы күні ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдер салалас, сабақтас және аралас деп үш
топқа бөліп, аралас құрмалас сөйлемдер жеке ... ... ... ... ... және ... ... деп екіге
бөлінгенде, жалғаулықты салалас жеті түрге жіктелген: ... ... ... ... ... ... салалас сөйлемдер. Ал
сабақтас құрмалас сөйлемдер: себеп-салдар, ... ... ... мәнді,
салыстырмалы, мақсатты, қарсылықты, нұсқаулы, іргелес, аяулы, сілтеулі
сабақтастар деп ... ... ... «үдетпелі салалас» пен
«тіркесті салалас» - ыңғайлас салалас, ... ... - ... ... ... ... ... салалас» сабақтас құрмалас
сөйлемдер қатарынан «үлектес ... деп ... Ал ... ... ... ... ... «сілтеулі сабақтас»
дегендерден басқасының барлығы қолданылып жүр.
Жай ... ... ... ... ... қандай граммати–
калық тығыз байланыста болса, құрмалас сөйлем ... жай ... ... ... байланыста тұрады. Құрмалас сөйлемдер арасындағы ... ... ... ... не біріне-бірі меңгеріле бағыну
негізіндегі ... ... ... Құрмалас сөйлемдер құрамындағы жай
сөйлемдердің байланысының әр түрлі ...... ... ... әр алуандығы.
Н.Сауранбаев құрмалас сөйлемдерді ұйымдастырудың амалдары ретінде
интонация, ... орын ... ... етістіктің есімше,
көсемше, шартты рай тұлғалары, изафеттік тіркестер қатыса алады дейді.Бұнда
ғалымның ...... ... ... ... ... ... тілде болмасын, адамның айтайын деген ойының аяқталғанын немесе
аяқталмағанын білдіруде интонацияның атқарар қызметі өте зор. ... ... және ... ... ... ... ... интонация
сөйлемнің соңында келеді де, айтылған ойдың аяқталғанын білдіреді. Бұл
қағида – тек жай сөйлемге ғана тән ... ... ... ... ... ... қасиет. Н.Сауранбаевтың айтуынша, интонация – құрмалас сөйлемнің
грамматикалық табиғатының негізгі крите- рийлерінің бірі. Құрмалас сөйлем
тиянақты ойды ... екі я одан да көп жай ... ... ... ойды ... өзара предикативтік қатынаста тұратын ... ... ... ... ... компоненті тиянақсыз
немесе біршама тиянақсыз үнмен айтылады да, тиянақты интонация сөйлемнің
соңында келеді. Сондықтан ол - тек ... ... ғана ... ... де тән құбылыс. Құрмалас сөйлемдердегі интонацияның бұл түрінің
қызметі сол, ... ... ... жай ... ... ... ... бір бүтін етіп тұрады. ... ... ... ... ... разновидности, которые
используется в почеркивании эмоциональной ... ... ... ... ... ... Бұл үстеме мағына
жалғаулықтарды ... ... ... ... ... ... көрсеткен.
Құрмалас сөйлемдердің құрамына енген жай сөйлемдердің тіліміздегі
қалыптасқан орын тәртібі бұзылса, жай ... ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемнің
компоненттерінің орын тәртібі жай сөйлемдерді құрмаластырудың елеулі бір
тәсілінің бірі болып ... ... ... ... мынадай заңдылықтар болады:
1) салалас құрмалас сөйлемде, сабақтас құрмаласта да мағына ... ... ... компоненті тиянақты компоненттің алдынан
келеді;
2) поэзияда құрмаластардың тиянақты компоненттерімен ... орын ... ... өлең ... ... түрленіп
айтылады. Бұлай болып келу - тілімізде қалыптасқан заңдылық;
3) сабақтас құрмалас ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл тілімізде кең жайылған құбылыс емес,
өте сирек кездеседі. Бұнда сөйлемнің интонациялық ... ғана ... ... ... мен ... ... нұқсан келмейді.
Н.Сауранбаевтың көрсетуінше, анықтауыш бағыныңқылы, ... және ... ... , ... бағыныңқылы сөйлемдер басыңқы
сөйлемнің алдында тұрады.
Сондай-ақ ... ... ... ... де
белгілі орын тәртібі бар. Мысалы, септеуліктер бағыныңқы ... ... ... ... ... келеді де: «в сложном иредложе- нии
твердый порядок расположения простые предложений используется как один ... ... деп ... ... ... ... құрмалас сөйлем жасауда
жалғаулықтардың атқарар ролі зор. Әрбір грамматикалық ... ... ... ... ... мен ... сөздердің
формасына тарихи өлшем тұрғысынан қарайтын ғалым, әрбір жалғаулықты бір
кезде толық ... жеке ... ... ... ... ... ... себебі - сөз бен сөздің, сөйлем мен сөйлемнің арасындағы
синтаксистік қатынас» деген пікір айтады (бірақ – бір + ақ, ... – де ... + мен, ... – алай + да, ... – солай + етіп, сондықтан – солай +
болғандықтан, біресе – бір + есе, сөйтсе – ... + ... ... ... жалғаулық мәнде қолданылатын сөздер
толығымен жалғаулыққа айналмаған. ... ... сөзі екі ... ... және ... ... ... ретінде Бұл үйді
салып бітіру керек, болмаса тіпті қою керек. Олай ... ... ... ... болмаса жалғаулығы бірінші сөйлемде жалғаулық мәнде,
екінші сөйлемде өзінің негізгі мағынасында ... деп ... орай ... ... жалғаулықтарды екі топқа бөледі. Бірінші топқа
таза жалғаулықтар, яғни үстеме ... ... ... ... ... ... және ... мағынада жұмсалатын
жалғаулық мәнді сөздер: ... ... ... ... ... пайда болу дәуірі де, жазба ескерткіштер
тілінде кездесу дәрежесі де, қызметтері де біркелкі емес. Ғалым 8–17- ғасыр-
лар ... ... ... тілінде осы күні ... ... ... айтып, тек «үшін» шылауының қолданылғандығын
айтады. Зерттеушілердің жалғаулықтардың бір ... ... ... ... жеке ... ... сөйлемдерден пайда болып, олардың
жаңа синтаксистік мәнге ие болғандығын ... ... ... ... болмаса, әйтпесе, немесе ерте кезде шартты бағыныңқы
сабақтас қызметін атқарып, осының нәтижесінде талғаулықты және қарсылықты
жалғаулықтар ... ... және ... ... ... ... қолдану
дәрежесі біркелкі емес. Салаласа ... ... ... ... ... негізгі тұлға емес, бұнда
байланысты күшейте түсетін, көмекші тұлға ретінде ... ... ... «По сравнению с послелогами союзные слова имеют особую ... ... ... не влияние синтаксические отношения и
следовательно, связывают составные ... ... ... не ... Сфера действия союзов распространяется преимущественно в пределах
одного отношения именно в тех ... ... ... ... ... к
другому и одного предложения у другому предложению является равным или
независимым. В том ... ... ... ... ... ... или компонентами бывают неравное или зависимое,
союзы вообще по своим функциям преимущественно ... ... ... ... ... ... предложения в
отличии от сложноподчиненного». [16;366-бет]
Салалас құрмалас пен ... ... ... ... ... екі ... ... қалыптасқан: бірінші көзқарас бойынша, оларды
ажыратудың ... ... ... ... ... ... жағынан бірі екіншісіне тәуелді болса, сабақтас
құрмалас сөйлем болады. Ал ... ... ... жұмсалса,
компоненттерінің баяндауыштары тиянақты тиянақсыз тұлғаларда тұрғанымен
салалас құрмалас сөйлем деп ... ... ... бойынша, салалас
құрмалас пен сабақтас құрмалас сөйлемдерді ... ... ... ... ... ... критерийі етіп алу. Егер алдыңғы
компоненттің баяндауышы тұлғалық ... ... ... ... ... ... ... құрмалас деп, ал баяндауыштары
тиянақты тұлғада тұрса салалас құрмалас деп танылады.
Қазақ тіл ... ... ... көсемшенің – п тұлғасымен
келген сөйлемдердің де ... ... ... ... Бұл ғалымдар сөйлем табиғатын түсінуде мағыналық
тиянақтылықты басшылыққа алып, ... ... ... ... ... Мұндай сөйлемдерді Н.Сауранбаев «іргелес сабақтас» сөйлем деп,
С.Аманжолов «үлектес сабақтас» сөйлем деп ... ... тіл ... ... ... ... ... табиғатын психолингвистика тұрғысынан алғаш рет Н.Сауранбаев
түсіндірген. Ғалымның түсіндіруінше, сөз бен ... ... мен ... ... ... ... психолингвистикасыз түсіндіруге болмады.
Ғалым өз тұжырымын дәлелдеу мақсатында: Жазды күні ... бір ... еді, енді олар ... ... кетіпті де, жалтыр төбелері (қар тұрмайтын)
сырғанақ болып қалыпты сөйлемінде талдау жасайды: ... ... - ... томпайған бір төбелер бар еді, екіншісі - енді олар қарға ... де, ... - ... ... (қар тұрмайтын) сырғанақ болып
қалыпты. Мұнда төбе туралы ... ой ... ... ... бір мезгілде
барлығы, екіншіде олардың қарға батуы, үшіншісі тақыр төбелердің сырғанақ
болып қалуы ... ... ... үш сөйлем форма жағынан да тығыз
байланысты. Үш ... ... да ...... ... ... күні ... бір төбелер бар еді), екінші сөйлем (енді олар қарға
батып кетіпті де) мезгіл жағынан байланысты, яғни ... ... ... ... ... қарға батып кеткені) туралы ... ... ... ... ... бір ой ... ... арқылы жаңа ой (олардың қарға ... ... ... ... Психологияда мұндай процесс апперцепция деп аталады. ... ... ... нәрсені бұрын білінген нәрсе арқылы білу болады.
Сондықтан апперцепцияның нәтижесінде жаңадан ой құрастырылады. ... ... ... құралады: бірінші апперцепциялаушы (яғни бұрыннан
белгілі) ... ... ... ... ... ... ... ғалым мынадай қорытындыға келеді: «жай сөйлемдердің ... ... ... ... ... бір – біріне бағынып сабақтасып құрмаласуының
ең негізгі себебі – адамның айналадағы ... ... ... ... ... ... ... құрмаласқан жай ... ... ішкі ... ... ... ... ... дәл ажырату емес,
ассоциация ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің сабақтасып
құрмаласуының психологиялық негізі – ... ... Ал ... құрмаласуының психологиялық негізі керісінше болады. Сөйлемдердің
салаласып құрмаласуының психологиялық негізі – ... ... ... ... ... ... жай сөйлемдер өздерінің
сөйлемдік қасиеттерінен аз да болса айырылып, бір бүтіннің органикалық
бөлшектеріне ... ... ... ... ... ... ... интонациясы тиянақсыздау болады. Осыдан болу керек
Н.Сауранбаев интонациясы құрмалас сөйлем – дерді танудың ... ... ... ... ... жай ... әркашан белгілі жалғаулық
арқылы, я жалғаулық мағынада қолданылатын ... ... ... ... әр ... баяндауыштары тиянақты қалыпта тұра
алады. Осыған орай, Н.Сауранбаев ... ... ... жай ... ... тұруының үлкен бір себебі – олардың арасындағы
синтаксистік ... ... ... ... ... жай
сөйлемдердің баяндауыштары арқылы емес) арнаулы жеке ... ... ... деп ... Бұл – ...... ... пікір. Ғалым
салалас құрмалас сөйлемдердің өзара байланысу тәсілдерін баяндай отырып,
бүгінде ... ... ... ... (аналитикалық) тәсіл,
жалғаулықтар немесе жалғаулықтар орнына жүретін ... ... ... ... құрмалас сөйлемдердің байланысу жолдары мен топтастыру
мәселелерінде шартты болса да бірізділік ... ... ... олардың байланысу тұлғаларын айқындауда мұндай ... ... ... ... құрмаластағы жай сөйлемдердің байланыс формалары
да, белгілі бір ойды білдірудегі дербестілік дәрежесі де әр түрлі құрмалас
сөйлемдер жатқызылып жүрді. Ал ... ... ... ... ... ... жіктеуде Н.Сауранбаев өзіне дейін жіктеліп келгендей
мезгілдес, ... ... деп үш ... ғана ... ... ... мәнін түсіндірген. Бұл саладағы автордың ...... ... түрлерін кеңірек баяндауында. Бірақ қазақ тіліндегі
талғаулы, кезектес салаластар құрмалас сөйлем дәрежесіне ... ... деп ... ... ... ... құрмаластардың басқа
түрлерінен (іргелес, сабақтас) ажырататын шек – ... ... ... ... ... құрмаластарды құрмалас сөйлемдердің ерекше құрылымдық-
семантикалық түрі ... ... ... түрколог ғалымдардың
еңбектерінде айтылған. Қазақ тіл ... ... ... ... рет ... ... жеке түрі ... Н.Сауранбаев қарастырған.
Н.Сауранбаев еңбегінде «іргелес» деген термин бұған дейінгі лингвистикалық
әдебиеттерде «жалғаулықсыз» деп аталатын ... ... ... ... ... мағынада емес, бірақ басқаша мағынада жұмсалған.
Бұған дейінгі ... ... ... ... ... бір түрі ... ... Н.Сауранбаев оны салаласқа да,
сабақтасқа да қоспай, құрмалас сөйлемнің бір жеке түрі ретінде ... ... ... ... да, сабақтастың да белгісі бар.
Салаласқа тән ...... жай ... ... жағынан бір –
бірімен тең дәрежеде құрмаласатындығы және ... ... ... ... Ал ... сабақтастармен жақындастыратын белгі –
іргелестегі жай сөйлемдер ішкі ... ... ... – бірі ... ... біріне тәуелді болып байланысады».[15;27-бет]
Кейінгі еңбектерінде ғалым бұл пікірінен қайтып, іргелес ... ... ... бір түрі деп ... ... ... ыңғайсыз, іргелес деп аталатын болсын деген
пікірінен қайтқан жоқ. ... ... ... ... ... бар: ... ... атау жай сөйлемдердің іргелесіп
құрмаласу тәсілін ... ... ... ... сияқты.
Біріншіден бұл құрмаласқа енген жай ... ... ... ... ... ғылыми әдебиетте орныққан «примыкание,
замыкание» ұғымдарға ... ... сай ... де, жақын келеді».[15; 32-
33-бет] Бұндай ғылыми тұжырым ... ... ... өз
жалғасын тапты. Ғалымның тұжырымдауынша, қазақ тіл білімінде жалғаусыз
байланысқан ... ... өз ... ... ... тип ... ... Өйткені, іргелес құрмаластардың өзіне тән ұйымдасу
заңдылықтары мен сол ... іске ... ... бар. Біз ... ... Өйткені, «жалғаулықсыз» термині ... ... ... қолданылғанымен құрмалас сөйлемнің компоненттері арасындағы
құрмаласу тәсілін, қарым-қатынасын білдіре алмайды.
Іргелес құрмалас ... ... ...... жалғаулықтардың жоқтығы. Яғни, іргелес құрмаластардың басты
ерекшелігі – ... ... ... құрмалас сөйлемдердің синтаксистік
тұтастығы компоненттердің мағына жағынан байланыстылығы мен олардың ерекше
құрылымдық ... ... ... ... арқылы
көрінеді. Ғалымның айтуынша, интонация – іргелес ... ... ... ... ... ... ... бірінші
компоненттен кейінгі интонация сәл төмендеп бәсеңдейді, бірақ ... ... ... ... басталады.
Іргелес құрмалас сөйлем мен жай сөйлемдер тізбесі арасындағы
айырмашылық: «ол ... ... жай ... ... ... жағынан байланысты болатындығы, яғни, мезгілдес, амалдас, ... ... ... да олар бір ... ... ұласып
айтылады.[15;27-бет]
Н.Сауранбаев белгілі жалғаулықтар арқылы жалғаулықты салаласқа
айналдыруға болатындығын (Осымен сөз ... ... ... ... ... ... сөз ... де, Алшынбай біраз отырып үйіне қайтты), ... ... ... «е», «еді», «емес» көмекшілеріне бітсе, ондай
жалғаулықсыз ... ... ... ... ... кезінде
айтып кеткен. Бұның алдыңғысын профессор Р.Әмір ... ... ... тұрақты іргелес деп ... ... ... ... ететін мынадай екі жағдай бар дейді. Олар:
1) Салалас құрмаласқа қатысатын бірінші компоненттің құрамына арнаулы
формада («жедел өткен шақ етістік + бар ... ... ... шақ + ... ... рай ... – баяндауышы сол (осы) еді», «бастауышы тұйық
етістік – баяндауышы мұң еді», «бастауышы өткен шақ есімше – ... ... ... өткен шақ есімше – баяндауышы мұң еді») баяндауышының
қатысуы.
2) Бұлардан бөлек жалғаулықты қатыстырып та, ... да ... ... құрмалас сөйлемдердің құрамындағы жай сөйлемдер бірлігі жай
сөйлемдердің мағыналық жағынан өзара байланыстылығынан, ... ... және ... құрылысындағы кейбір ортақ
сипаттардан білінеді. Мағыналық жағынан алғанда, іргелес ... ... ... жай сөйлемдер бір – біріне жақын, өзара іліктес, шарттас,
мезгілдес, себептес болып келеді. Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... әр түрлі топтастырылды.
Мәселен, ... ... ... сөйлемдер туралы алғаш 1939 жылы
шыққан еңбекте қатыстырылған. Бұнда ... ... ... ... ... ... тек іргелес деп қарастырылған.
Н.Сауранбаев пен Ғ.Бегалиевтің педучилищелерге ... ... ... ... ... ... іргелес деп танылып:
«іргелесіп құрмаласқан жай ... де ... ... қарсылықты,
шарттас, амалдас болып құрылады.
Академик Н.Сауранбаев сабақтас құрмалас жөніндегі баяндауларын
сабақтас құрамындағы жай ... ... ... ... ... ... Одан әрі ... сөйлемдердің басыңқы
сөйлемдермен байланысу жолдарын көрсетеді де, өз ... ... ... ... ... ... ... талдаудан аяқтайды.
Ғалым өз еңбектерінде сабақтас құрмалас сөйлемнің бағыныңқы ... бір ... ... ... ... бұл екеуі – семантикасы
жағынан да, құрылыстары ... да екі ... ... ... ... мүшелер жеке бір ғана ұғымды білдірсе, бағыныңқы сөйлем тиянақсыз
болғанымен ... ойды ... Ал ... ... бағыныңқы сөйлемдер
предикативтік қатынасқа ие, ал тұрлаусыз мүшелерде ондай сөйлемдік қасиет
жоқ.
Сабақтас құрмалас сөйлемнің негізгі ... ... ... ... ... ... ... Өйткені, бағыныңқы сөйлем –
сабақтас құрмалас сөйлемді ... ... ... бағыныңқы сөйлем – басыңқы сөйлемде берілген тұтас ойды, не ... ... ... ... үшін сол ... мен ... ... бастауышы
бар баяндауыш арқылы құрмаласқан жай сөйлем.
Дәстүрлі грамматикада бағыныңқы сөйлемнің басты белгілері ретінде:
1) ... тән ой ... ... ... ... ... құралу.
3) Ұластырушы интонациямен айтылуы беріледі.
Бұнда бағыныңқы сөйлемнің ой дербестігі мен ұластырушы интонациямен
айтылуы еш дау тудырмайды. ... жеке ... ойға ие ... ... ... ... ... берілетін ой жеке алдында дараланған ой
емес, басыңқы сыңарға байланысты айтылған, соны ... ... ... ие. ... ... ... интонациямен
айтылады. Кез-келген сөйлемде, ... ... ... ... ... ... бұларда интонация ритмикалық ... ... ... бұл интонация айтылу жағынан ... ... ... ... Интонациялық толқынның басыңқы компоненттің соңында
жоғарылауы сөйлемнің аяқталмағандығын, ... бар ... ... ... байланыстың барлығын көрсетеді.
Бағыныңқы сөйлемнің грамматикалық безендірілуі – ... ... екі ... ... ... ... ... пен
баяндауыштың болуы. Сабақтас құрмаластың бағыныңқы сыңарында ... ... ... ... ... Бірақ грамматикалық бастауыш
барлық сөйлемде бола бермейді, сабақтас үшін оның ... ... ... да ... сөйлемнің тарихында ең алдымен көп ... бойы ... ... ... ... орын ... ... ғалымдар «үйірлі
мүшені» жай сөйлем құрамында қарастырса, кейбірі оларды бағыныңқы сөйлемге
жатқызады. Қазақ тіл білімінде үйірлі мүшесі бар ... ... ... ... С.Жиенбаев, Н.Сауранбаев – тардың еңбектерінен
орын алған. Академик Н. Сауранбаев пікірінше, ... мүше ... ... ... Ал егер бола ... ол үйірлі мүше емес, сабақтас
құрмалас ... ... ... ішіндегі жай сөйлем есебінде
қарастырады.
Ендігі кезекте сабақтас құрмалас сөйлемдер компоненттерінің құрмаласу
жолдарына келер болсақ, ... ... ... ... 1) көсемшелер; 2) есімшелер; 3) ... рай; 4) ... ... Көсемшенің ішінде (-ып, -іп, -п; -а, -е, -й; -ғалы, -гелі,
-қалы, ... ... ... ... көп ... ... ... әр түрлі – п көсемше түрі. Н.Сауранбаев бұл түрін үнемді
түр, ал –а және ... ... ... ... ... мақсатты түрі деп
берген. Ғалымның айтуынша, –а және –қалы формалары көсемшенің үнемді түрі
сияқты әмбебап емес, ... ... ... ... ... ... ... соңғы кезеңдерге дейін қазақ тіл білімінен де орын алып келді.
Бұл жайды да қазақ ғалымдары тарапынан ... ... ... ... ... ... 1950 жылдар – ға дейін
сөйлем ішіндегі есімшенің ... ... ... ... ... ... бірдей дәрежеде мектеп оқушыларына ... ... ... ... ... ... сөйлемдерге байланысты
осындай пікірінен (арнайы бастауышы болуына байланысты барлық ... ... ... болады) соңғы зерттеулерінде де арыла алмады.
Ғалымның пікірінше, қазақ тілінде сабақтас сөйлемдердің ... ... ның ... ... әр ... ... орны ... Осы жөнінде Н.Сауранбаев сабақтас құрмалас
сөйлемнің бағыныңқы компонентінің баяндауышы есімшенің атау ... ... ... ... ... сөйлемнің атқарар қызметінен көрінетіндігін
атап көрсеткен. Бағыныңқы сөйлем басыңқыдағы ойды қысқартып, оның мезгілін,
мекенін, амалын, ... ... ... ... бағыныңқыдағы есімше
баяндауыштың атау түрін, я тиісті септеу түрін белгілі ... я ... ... ... меңгеріп тұрады.
Есімше, көсемше тұлғасында келген бағыныңқының баяндауыштары көптеген
ғалымдар арасында күдік ... ... рай ... ... ... еш ... ... Өйткені, баяндауыш пен бастауыш бір-бірімен
жақ жағынан қиысады. Бағыныңқы сөйлемдер көбінесе шартты рай және ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар шартты
бағыныңқы сөйлемді есімше, көсемше арқылы байланысқан ... ... ... көсемшелі бағыныңқыларда баяндауыш өз ... ... ... ... ... ... ... тілдеріндегі сабақтас сөйлемдердің сырын ашуға кілт бола алмайды.
Олай болмаса, есімше, көсемше баяндауышы бағыныңқыда екі ... ... ... ... ... ... негіз бола алмайды.
Шартты рай тұлғасы арқылы байланысқан сабақтас құрмаласта жеке
сөйлемдердің бір-бірімен ... ... ... ... ... де ... қызметі елеулі. Мұндай қатыстық сөздер
сілтеу, сұрау ... ... да, бір ... ... қарай
екінші сөйлемді де іліктес ... ... ... ... ... ... осындай қатыстық сөздер бар сабақтас ... ... ... қатынас деп қарайды. Академик
Н.Сауранбаев осы ... ... ... ... (Кім де кім мұның
мүйізін кесіп алса, ол ... ... ... жеңе алмайды) деп берсе,
С.Аманжолов егіспелі сөйлемдер ... тіл ... ... түркологияда «деп» - тің синтаксистік
қызметін, оның құрмалас ... ... жай ... ... ... амал ретінде қолданылуын алғаш айтқан Н.Сауранбаев.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Сонымен қатар ғалымның тұжырымдауынша, қазіргі заманғы тілдік практикада
«деп» өзінің лексикалық мағынасымен ... ... ... да ... ... ғалымның бұл тұжырымымен келіспейді. Бұған автордың сөзімен
айтқанда: «Этому, видимо, способствовала некоторая ... ... ... ... ... «деп» (говорит так) имеет конкретно –
абстрактное значение, которое ... ... ... от него ... ... ... деп, деген, дейтін и т.п.» [16;244-бет] Бұнда «деп»
- тің жалғаулық ... ... ... ... -п ... ... отыр: «деепричастный аффикс -п блогодаря своей связующей ... ... «де» в ... ... -п ... связь глагола «де» с
последущим предложением... В форме ... ... ... две ... – эта ... ... ... с глаголом «де». Эту связь можно
назвать семантической связью – эта ... ... «де» ... со своей
семантической группой с ... ... Эта ... ... -п. ... ... назвать синтаксической связью. Поэтому ... в ... ... ... ... ... көрсетілген байланысу түрімен қатар, Н.Сауранбаевтың
зерттеуінше, қазақ тілінде байланыстың ерекше бір түрі бар. Бұл ... ... ... компоненттері тәуелдік жалғауы- ның 3- ... ... ... ... ... ... тұрған изафетті
құрылымдар жеке сөйлемнің бір мүшесі болып қатысады. Мысалы: Мал дегендегі
жалғыз шолақ торы аттың ... ауыр ... ... ... ... жал
бітпеді. Бірақ ғалымның бұл ғылыми тұжырымы ғалымдар ... ... тіл ... орныға алмаған. Автор кейінгі еңбектерінде бұл
тәсілді алып тастаған.
Бағыныңқы сөйлемдерді өзара саралауда тіл білімінде әр ... ... ... келді, соның салдарынан әр еңбекте бағыныңқылар әр
түрліше жіктелді. Бағыныңқыларды жіктеуде ең ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа алынды. Бұл
тәсілді қолдаушылар Қ.Жұбанов, С.Жиенбаев және Н.Сауранбаев (анықтауыш
бағыныңқылы, ... ... ... ... ... мезгіл,
себеп, амал, мақсат пысықтауыш бағыныңқылы, шарт ... ... ... бағыныңқылы сабақтас) болады.
Берілген сабақтастардың грамматикалық табиғатына тоқталсақ, ... ... ... мен ... ... ... ... шек тек
бастауыштың бар, жоғында ғана емес, есімшенің қандай ... ... сөз ... ... онда ол ... ... сөздерімен
есімше анықтауыш үйірлі мүше болады. Ал егер ... өз ... ... ... онда ол етістіктің бастауышы айтылмаса да,
анықтауыш бағыныңқы болады».[15,79-бет] ... ... ... - өзі ... сөзден ешбір ажырамай бір интонациямен
қабылдап айтылуында.
2) ... ... ... мен ... ... ... компоненттің жай сөйлемдегі сөйлем мүшелерінің қызметімен тең
қарастырады. ... ... ... мен ... ... ...... сөйлемнің дербес бастауышының
болуында деп есептейді ғалым.
3) «Егер баяндауышы шартты райда тұрған ... ... ... ... ... қосып айтуға болса, ол шартты мәнді бағыныңқы, ал бұл үстеуді
оған қосып ... ... ол ... ... шартты райда
тұрғанымен) шарт мәнді болмайды, не мезгіл мәнді, не басқа мәнді
болады. ... ... ... кейін «да», «де» қосалқысы тұрса, ол
бағыныңқы шарт мәнде де, мезгіл мәнде болмайды, қарсы мәнде болады.
4) ... ... ... – олар тұрақты интонациямен айтыла –ды.
Олардың өзара ... ... әр ... ... ... ... сабақтастың алдыңғы сөйлемі соңғы сөйлемінен бөлек
айтылып, баяндауышына «-мен» қосымшасы мен «да» ... ... олар ... ... айтылады.
Академик Н.Сауранбаев соңғы зерттеулерінде сабақтас құрмалас сөйлем–
дердің жеті түрі берілген: мезгіл пысықтауыш бағыныңқы, ... ... амал ... ... мақсат пысықтауыш бағыныңқы, ... ... ... сабақтас, салыстырмалы бағыныңқы сабақтас.
Бұрынғы «анықтауыш бағыныңқы сабақтас» пен «толықтауыш бағыныңқы» ... ... ... ... деп берілген
Н.Сауранбаевтың құрмалас сөйлемдердің грамматикалық табиғаты,
ұйымдастыру заңдылықтары, даму ... мен ... ... ... ... ... кеңдігі, теориялық тұжырымдары-ның тереңдігі
салыстыру, талдау барысында анықталып, ғалымның құрмалас сөйлемнің жүйесін
зерттеудегі еңбектері қазақ тілі ... ғана ... ... ... ерекше. Н.Сауранбаевты қазақ тіл ... ... ... ғылыми негізін салдырушылардың бірі деуге негіз бар.
Ғалымның пікірінше, құрмалас ... ... жай ... ... құрмаласуы – адамның айналадағы қоршаған ортаны, ондағы
құбылыстарды аңдауының нәтижесі. Қазақ тіл білімінде алғаш рет ... ... ... ... ерекше түрінің бірі ретінде
қарастырған. Ғалымның тұжырымынша, іргелес құрмалас ... ... ... бар ... сөйлемнің бір түрі. Ғалымның
бұл пікірі уақыт елегінен өтіп, араға біраз ... ... ... ... өз ... ... тіл білімінде Н.Сауранбаев қазақ тіліндегі сабақтас ... ... ... оның ... ... ... ... пікірлері өз құндылығымен ерекшеленеді. Н.Сауранбаевтың
құрмалас ... ... ... ... мен ... ... ... ұсынған критерийлері мен шарттарын кей ... кей ... ... ... Бұл – ... дамуында болатын
заңды құбылыс. Ғылымда пікір ... ... ой ... ... ... ... ... ғалымға өз айтқанынан тез «айнитын» ғалым
деген баға берілген. Меніңше, бұл – ғалымның ғылымдағы тұрақсыздығы емес,
ғалымның ... ... ... ғылыми мұрасы бүгінгі
ұрпақ үшін ғылыми ... ... ... ... еңбектерге бағыт-бағдар
беретін, методологиялық қайнар көзі болатын құнды еңбектер деп танимыз.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ортағасырлық Сауран қаласы – туристік нысан ретінде7 бет
Саурандағы археологиялық қазба жұмыстарының жүргізілуі және зерттеулер барысынданда аршылған нысандар47 бет
Аллаға иман 8 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Аумалы-төкпелі кезеңдегі қоғам, тұлға және дін50 бет
Воллейбол6 бет
Ислам мәдениетінің қалыптасуы9 бет
Исламтану және ислам философиясы12 бет
Синтаксистік оралымдар және оның жай сөйлемдер мен құрмалас сөйлемдерге қатысы62 бет
Түркология және қазақ тіл білімі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь