Алтын Алаштың ардағы-хан кене

Жоспары:

1. Кіріспе.

Ақтаңдақтар ақиқаты.

2. Негізгі бөлім

а) Кенесарының туып өскен жері және арғы атасы Абылай туралы.
ә) Қазақ еліне Ресей және Қоқан бектерінің отаршылдық саясаты.
б) Кенесары әкесі Қасымның және Кенесарының отаршылдыққа қарсы әділетті күресі.
в) Кенесарының ерліктері, саясаткершілігі, әскери тактикасы.
г) Ханның көтеріліс салмағын Қазақстанның күнгейіне Қырғыз еліне аудару себептері.
д) Қателіктер ханнан тараған ұрпақтары жайында.

3. Қортынды.

Тарих парағын түгендеу ұрпаққа парыз.

4. Пайдаланылған әдебиеттер:
Қысқаша шолу.
Қазақтарды біріктіретін бір мемлекеттік орталықсыз қуатты Ресей патшалығына және Орта Азия хандықтарына қарсы күресуге болмайтындығын Кенесары түсінген болатын. Ол қазақтар арасындағы ру араздығы мен барымтаның ел бірлігіне елеулі нұқсан келтіретінін бірнеше рет ескерткен еді. Хорунжий Жаңбыршин Балқожаға жазған хатында Кенесары өзінің бір орталыққа бағынған мемлекет туралы ойын ашық айтады:


Ойда-Қоқан, қырда-орыс,
Әкім болды қаласы.
Кімнен таяқ жегендей
Біздің қазақ баласы?!
Быт-шыт болып жүргені-
Ауызының аласы.


Нысанбай ақын да өзінің жырында рулық араздықтың, барымтаның және алауыздықтың зияндығы туралы жырлаған:

Бірлік болса біздерде,
Кім мазалар бұл қазақтың баласын?!

Рулық араздық қазақ қоғамын бөлшектеп жіберді. Араздықтың басты себебі, жайылым үшін талас болды. Рулық араздықтың жақсылыққа апармайтынын халық мақалдарында да бейнеленген. Мысалы: “Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса төбедегі келеді”, “Әркім би болса, алып тауда да орын қалмас”.
Кенесары құрған мемлекет – феодалдық мемлекет болды. Себебі, қазақ қоғамының өндірістік қатынастарының феодалдық негізі Кенесарының қайта құрушылық қызметінен өзгере қоған жоқ еді. Алайда Кенесары феодалдық экономика шеңберінде ілгерішіл маңызы бар бірқатар дамдареформалар жүргізді. Осы реформалар қазақ халқы күштерінің бірігуіне,сары қазақ мемлекетінің күшеюіне алып келді. Кенесары тұсындағы хан билгінің әлеуметтік негізін билердің орта тобы мен төре тұқымына жатпайтын феодалдар, батырлар құрады. Кенесарының қайта құрушылық қызметі билікті ұйымдастырудың барлық жағын қамтыды.
Қазақ мемлекетінің басында Кенесарының өзі тұрды. Онымен бірге ең жақын серіктерінен: батырлар, билер және ханның кейбір туыстарынан
құрылған Кеңес жұмыс істеді. Хан кеңесі-кеңесуші орган ғана болды: тек хан ғана шешуші дауысқа ие болды. Әбілқайыр тұсындағы хан еркін тежеп отырған. Ақсақалдар кеңесіне қарағанда, бұл біршама ерекшелігі еді. Кенесары Хан кеңесінің құрамына бытыраңқылықты қолдайтын ақсүйек феодалдарды кіргізбеді. Хан кеңесінде елдің ішкі және сыртқы жағдайының басты мәселері қаралды. Кеңес бар уақытта Кенесары пікірімен есептесіп отырды.

Кенесары мемлекетті сот, елшілік, қаржы, әскери іспен және азық-түлік жинау мәселелерімен айналысатын жеке адамдар арқылы басқарды. Олар қырғыздармен, Қытаймен және патша әкімшілігімен болған келіссөздердің барлығына қатысты. Қаржы мекемесіне алым-салық жинаумен және керуендерден салық алумен айналысқан.
Жоғарғы сот билігін Кенесары өз қолына шоғырландырды. Руаралық сот істерін шешу үшін ол билерді сайлады. Ірі ақсүйектердің малы мен мүлкін мемлекет қармағына тартып алу ісін Кенесарының әпкесі Бопай басқарды. Мемлекет қарамағындағы көтерілісшілерге көмектесуден бас тартқан ірі феодалдардың мал-мүлкі тартып алынып отырды. Күшпен тартып алардан бұрын, мал-мүлік иелері алдын ала хабарландырып отырған. Маңызды тапсырмаларды орындау үшін төленгіттер пайдаланылды, олардың құқы күшейді.
Міне, Кенесары тұсында елді басқару белгілі бір жүйеге келтіріліп, мемлекеттік аппарат жеке салаларға бөлінді, әр атқарушы белгілі бір мемлекеттік (сот, әскери, елшілік) ие болды. Сот-құқықтық реформаның мақсаты –сот істерін қарауды жақсарту және барымта, өзара талас пен ру араздығын тоқтату еді.
Кенесары сот реформасын жасағанда, өзіне дейінгілердің ісін жалғастыра білді. Кенесарыға дейін сот ісі реформасын жүргізген –тарихта әдеттегі құқық жинағы-“Жеті жарғының” авторы ретінде белгілі Тәуке хан болды. XIX-ғасырдың бірінші жартысындағы тағы бір ірі тұлға, Кенесарының заң шығарушылық қызметіне елеулі ықпал жасаған-Арынғазы сұлтан болды (1815-1821).Рулар арасындағы дау-жанжал ол тағайындаған молда– қазы арқылы шешілетін болды.
Рулар арасындағы жанжалды қарастырғанда, Кенесары араздықты тоқтатуға және өзінің жақтастарының арасында бірлікті сақтауға тырысты. Кенесары өзіне қарасты рулардың арасындағы барымта мен жайылым үшін болатын жанжалдарды мүмкіндігінше болдырмауға тырысты. Тек атап өтетін нәрсе, мұрағаттағы барлық деректерден білетініміз – Кенесары тобында құлдардың болмауы. Кенесарының барымтаға деген көзқарасын Орынбор Шекара комиссиясының төрағасына жазған хатынанда байқауға болады. Онда ол шүрен, тілеуқабақ, назар руларының малын барымталады деп жала жапқан сұлтандардың хатының өтірік екендігін дәлелдеді.
Жоғарыдағы мәліметтерді қорытындылай келе Кенесарының қызыменті рулық араздықты жоюға және қазақтардың әдеттегі заңына елеулі өзгерістер енгізудің нәтижесінде оны жалпы мемлекеттік құқ дәрежесіне жеткізгенін айтуға болады.
1. Хан Кене Алматы, «Жалын», 1993ж.
2. Кенесары және Сыздық сұлтандар. Ахмет сұлтан Кенесарылы 1889ж. Қазақ тіліне аударған – Ғалаым Ахмедов. Алматы, «Жалын», 1992ж.
3. «Жұлдыз» Журналы 1991ж №3, 1994ж №10-12.
4. Е.Бекмаханов. «Қазақ халқының Кенесары бастаған азаттық қозғалысы» тарихи монаграфия.
5. Ж.Қасымбаев Кенесары хан. Алматы 1993
6. «Қазақ тарихы» журналы 1993ж №1, 1994№5-6, 1995№2. 2000 №1-2.
7. «Жас Алаш» газеті 1999 наурыз 10 «Кенесары-соңғы ханы алаштың».
8. «Қазақ әдебиеті» газеті 5 маусым 1992 «Хан Кененің оң қолы» Е.Мырзахметов. «Наурызбай атты сүр перен» С. Мауленов.
9. «Қазақ әдебиеті» газеті 12 қазан 1990 «Қазақ батырлары» К.Боранбаев.
10. «Жас алаш» газеті 2 қазан 1997 «Алаш деп аттқа қонған Ер Кенекем!» А.Ақылбеков.
11. «Қазақ әдебиеті» газеті 12 мамыр 2000 «Кенесары және қара қозы» Д. Рамазанов.
12. І. Есенберлин. «Көшпенділер» триллогиясы.
        
        Алтын Алаштың ардағы-Хан Кене
Жоспары:
1. Кіріспе.
Ақтаңдақтар ақиқаты.
2. Негізгі бөлім
а) ... туып ... жері және арғы ... Абылай туралы.
ә) Қазақ еліне Ресей және Қоқан бектерінің отаршылдық саясаты.
б) Кенесары әкесі Қасымның және Кенесарының отаршылдыққа қарсы ... ... ... ... ... ... Ханның көтеріліс салмағын Қазақстанның күнгейіне Қырғыз еліне аудару
себептері.
д) Қателіктер ханнан тараған ұрпақтары жайында.
3. Қортынды.
Тарих парағын ... ... ... ... ... шолу.
Қазақтарды біріктіретін бір мемлекеттік орталықсыз қуатты Ресей
патшалығына және Орта Азия ... ... ... болмайтындығын
Кенесары түсінген болатын. Ол қазақтар арасындағы ру ... ... ел ... ... нұқсан келтіретінін бірнеше рет ескерткен
еді. Хорунжий Жаңбыршин ... ... ... ... ... бір
орталыққа бағынған мемлекет туралы ойын ашық айтады:
Ойда-Қоқан, қырда-орыс,
Әкім болды қаласы.
Кімнен таяқ ... ... ... ... ... аласы.
Нысанбай ақын да өзінің жырында рулық араздықтың, барымтаның және
алауыздықтың зияндығы туралы жырлаған:
Бірлік болса біздерде,
Кім мазалар бұл ... ... ... ... ... ... жіберді. Араздықтың басты
себебі, жайылым үшін талас болды. Рулық араздықтың жақсылыққа апармайтынын
халық мақалдарында да ... ... ... ала ... ... төртеу түгел болса төбедегі келеді”, “Әркім би болса, алып тауда да
орын қалмас”.
Кенесары құрған мемлекет – ... ... ... ... ... ... қатынастарының феодалдық негізі Кенесарының қайта
құрушылық қызметінен өзгере қоған жоқ еді. ... ... ... ... ... ... бар бірқатар дамдареформалар
жүргізді. Осы реформалар қазақ халқы күштерінің ... ... ... алып ... ... тұсындағы хан ... ... ... орта тобы мен төре ... ... ... құрады. Кенесарының қайта құрушылық қызметі билікті
ұйымдастырудың барлық жағын қамтыды.
Қазақ мемлекетінің басында Кенесарының өзі ... ... ... ең ... ... ... және ... кейбір туыстарынан
құрылған Кеңес жұмыс істеді. Хан кеңесі-кеңесуші орган ғана болды: тек хан
ғана ... ... ие ... Әбілқайыр тұсындағы хан еркін тежеп отырған.
Ақсақалдар кеңесіне қарағанда, бұл ... ... еді. ... ... құрамына бытыраңқылықты қолдайтын ақсүйек феодалдарды кіргізбеді.
Хан кеңесінде елдің ішкі және ... ... ... ... ... бар уақытта Кенесары пікірімен есептесіп отырды.
Кенесары мемлекетті сот, ... ... ... ... және ... ... айналысатын жеке адамдар арқылы басқарды. Олар
қырғыздармен, ... және ... ... ... ... ... Қаржы мекемесіне алым-салық жинаумен және керуендерден
салық алумен айналысқан.
Жоғарғы сот билігін Кенесары өз қолына шоғырландырды. Руаралық ... шешу үшін ол ... ... Ірі ақсүйектердің малы мен ... ... ... алу ісін ... ... ... ... қарамағындағы көтерілісшілерге көмектесуден бас тартқан ... ... ... ... ... ... ... алардан бұрын,
мал-мүлік иелері алдын ала хабарландырып отырған. Маңызды ... үшін ... ... ... құқы ... ... ... елді басқару белгілі бір жүйеге келтіріліп,
мемлекеттік аппарат жеке салаларға бөлінді, әр ... ... ... (сот, ... ... ие ... ... реформаның
мақсаты –сот істерін қарауды жақсарту және барымта, өзара талас пен ... ... ... сот ... жасағанда, өзіне ... ... ... ... дейін сот ісі реформасын жүргізген –тарихта
әдеттегі құқық жинағы-“Жеті жарғының” ... ... ... ... ... XIX-ғасырдың бірінші жартысындағы тағы бір ірі тұлға, Кенесарының
заң шығарушылық ... ... ... ... ... ... ... арасындағы дау-жанжал ол тағайындаған молда– қазы ... ... ... ... ... ... ... және өзінің жақтастарының арасында бірлікті сақтауға тырысты.
Кенесары өзіне ... ... ... ... мен ... үшін ... ... болдырмауға тырысты. Тек атап өтетін нәрсе,
мұрағаттағы барлық деректерден білетініміз – ... ... ... ... ... ... ... Орынбор Шекара
комиссиясының төрағасына жазған хатынанда байқауға болады. Онда ол шүрен,
тілеуқабақ, ... ... ... ... деп жала ... сұлтандардың
хатының өтірік екендігін дәлелдеді.
Жоғарыдағы мәліметтерді қорытындылай келе ... ... ... ... және қазақтардың әдеттегі заңына елеулі өзгерістер
енгізудің нәтижесінде оны жалпы ... құқ ... ... ... ... ... болса да ең маңызды ескерткіші оның ... ... орыс ... және ... КСРО ... ... ақтаңдақтардың болғандығы ақиқат. Сол ақиқаттардың ең үлкені-
халқымыздың ұлт-азаттық жолындағы күресі еді. ... ... ... білу-бүгініңк сабақ, болашаққа бағдар. Өзіңнің тарихыңды
тану-елдігіңнің, өскеніңнің айғағы. Біз өткені жоқ ... емес ... ... сол ... біле білмей келдік. Біз тарихы жоқ халық емес едік,
бірақ та ... тани ... ... Я, кешегі қызыл империя тұсында
тарихымыз ... ... ... ... ... айналдық. Кенесары
Қасымұлы бастаған халық көтерілісі туралы шындықтыбілгенімізден ... көп ... ... ... ... анық.
Халқымыздың небір заманды басынан өткергенін «елім» деп ... ... ... ... білмей тұрып, өзіміздің кім екенімізді
ұғамыз деу бекершілік екендігін ұқтық.
Тәуелсіздік-бұл ... ұшін ... ... ... ... ... өлшеусіз бақыт.
Міне осы Тәуелсіздік үшін Кенесары күресті, бар өмірін сарп ... елін ... ел ... елі ... деп ... ... әділ ... алып жатқан, арысымызды оқушыларға толық жеткізу мақсатында мен
шығармашылық жұмысына Кенесарының ерлікке толы өмір ... ... ... ... ... ... келгенін түсіндіру, оларды
Отанын сүйетін, ер жүрек, ұлт жанды етіп тәрбиелеу.
«Азаттың ащы дәмін, тәуелсіздіктің тәтті дәмін» ... ... ... ... ... ... ... мақтанышпен айту. Кенесары
батырдың туған жерінің азаттығы мен бостандығы үшін бар өмірін ... ... ... ... шын ... азамат етіп тәрбиелеу.
Жалпы далалықтардың денсаулықтарын, олардың ... ... ... ... ... ... негіз қалау.
Негізгі бөлім: Кенесары туралы жалпы мәлімет.
Кнесары 1802 жылы қазіргі Көкшетау облысының ... ... ... ... ... атасы Абылай хан ерекше даңқы шыққан адам
екендігі тарихта белгілі.
Абылай ... ... ... ... ... ... өз
қоластына біріктіріп, Қазақстанды бөліп алуға ... ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып, іс-
жүзінде елдің ... ... қала ... дара ... Міне бұл
Кенесарының атасы Абылайға тарихшылардың берген бағасы. Бұрынғы кеңестік
дәуірде: ... ... ... реакциялық, ол қазақ ... ... ... тәртіпті нығайтуға, орта ... ... ... ... ... ... орыс халқынан бөліп
әкетіуге тырысты» - деп жазылды.
Империялық мүдде ... ... ... ... ... ... қозғалыс мәселелеріне де қырын қарағаны ... Өз ... ... құру ... ... ... халықтар төл тарихына да
империялық күштердің көзімен қарауға тиісті. Сондықтан халық ... ... ... ... жеке ... ... «ұлттық ауытқушылық», халықтың өз қарапайым құқықтарының
қанағаттандырудың талап еткен ұсыныстарға ... ... ... ... ... түптеп келгенде ұлттың өз ... ... ... ... ... ... айдарлар тағылды.
Бір сөзбен айтқанда отарлаушы ел, отар елдің тарихын өз қалауынша
жазады. ... ... ... кешегі қызыл империя тұсында осы шындықты
жазғандар болды. М.Әуезов «Хан Кене» пьесасын, тарихшы ... ... 20-40ж. ... атты ... ... ... ... сол үшін олардың қуғынға түскен баршамызға мәлім.
Бүгінге дейінгі жарық көрген еңбектерге сүйенсек, қазақ ... ... ... ... ... ... орталық тәуелділікке қарсы
жүргізген күресін екі ... ... ... ... ... ... ғасырдың соңы ХІХ ғасырдың ортасы аралығын қамтиды. Осы аралықтағы
көтерілістердің орталық ... ... ... ... ... ... ... хан билігі кезінде қазақтар күшейіп, біртұтас
мемілекет болды, Абылай өлген соң алаш ... ... ... ... мемілекет, ұлыс жойылған жоқ . ХІХ ... ... ... ... ... қазақ елінің алауыздығын пайдаланып, Қоқан
мен Хиуа хандары Ұлы жүздің оңтүстік өңірі мен ... ... ... ... ... ... бейбіт ауылдарға тонаушылық
шабуылдармен үлкен ауыртпалық әкелді. Ал ... 1822 ... ... жарғысы» бойынша қазақтарда хандық билікті жойып, қазақ елін
бөлшектеу саясатын жүргізді, қазақтарды бостандықтан, ... ... ... көздеді. Осы мақсатта Жайық бойы, ... ... Нұра ... ... бекініс қоныстар сала бастады. Қырда Қоқан, Ойда Орыс қазақ
жеріне өздерінің билігін орнатуға тырысып, ... ... ... ... қонысына айналды. Патша өкіметі малдың жайы жайылымдық
жерлерден қазақтарды ... ... ... аймақтарға ығыстырды, бұл
оларға ауыр соққы болды патшаның ... ... ... ... ... Қаым ХІХ-ғасырдың 20-жылдарының өзінде-ақ қарсы шыққан
болатын. Батыс Сібір генерал губернаторы Копцевичке жазған ... ... ... және орыс ... ... ... талап етті. Осы
талапқа жауап ретінде патша ... ... жаңа ... толықтыруды
және Ақмола бекіністерді шебімен байланысты Ақтау бекінісін салуды бастады.
Кенесарының әкесі Қасым патшаәскерінің тегеуіріне төтеп бере ... ... ... ... ... ... ... Бопы, Кенесары,
Бопайдыерітіп Қаратауға, Шу ... ... ... ... өтіп кетті. Қоқанға бара жатып, Қасым азаттық күреске Қоқан
хандығының қол астына қазақтарды ... және Орта Азия ... ... ... ... ... бұл Қасымның Қоқан ханымен ынтымақтасуы
табысқа жеткен жоқ. Керісінше, ол оның ... ... ... ... ... өліміне алып келді. Бұған төзбеген Кенесары қазақ Құрымбай
датқаның көмегімен Қоқан бектерінен ... кек ... ... ... ... ... сәтсіздікке ұшырағандықтан, Қасым сұлтанның
жанұясы ... ... ... ... ... ... Сібір генерал-
губернаторлығына қарасты Ұлытау деген жерге қоныс аударды. Міне, осылай,
бала кезінен бастап Кенесары ... ... ... әскеріне қарсы күресінің
куәгері ғана емес ... ... да ... Патша әскерінің
әрекеттерінің бәрі, Қоқандықтардың жауыздығы Кенесарыға терең із ... ... ... ... ... ауыр ... ... ойлай
отырып, Кенесары; «Менің атам-Абылай Сібірде дүнеге келіпті, ал Аякөз бен
Қарқаралы округінде көшіп-қонып жүргенінде, ылғи ... ... ... ... да ... ... болды. Өз әкем Қасым мен ... да ... ... Есіл ... ... қоыс ... жүргенінде де
сібір отряттары тоқтаусыз қуғындап отырып еді» - деп еске алады.
Кенесарының саяси саласының қалыптасуына ... рол ... ... ... өзі және оның ... отарлық езгіні өз бастарынан кешіруі
екендігі даусыз нәрсе. Кенесарыға көп ... ... ... тура ... ... ... Қоқан хандығының қазақ жеріне басып кіруін қайғы-
қасіретім деп ... ... ... ... ... жас ... ... ағасы Саржанның атряттарының қатарында, өзің ер жүрек батыр ретінде
ғана ... ... ... ... ... саяси аренаға
өзінің әкесі мен ағасының ... ... ғана ... Осы ... ... соң ... ... көтерген, басын біріктіруге күш салған «үш
жүздің Ханы болған» Кенесары еді. Көтерілістің басты мақсаты – ... ... ... ... үлгермеген қазақ өңірлерінің дербестігін сақтау,
қазақ жерлерін бекіністер мен жаңа ... ... ... жан-жақты
отарлауды тоқтату еді Көтерілістің қозғаушы күші – қазақ шаруалар ... оған ... ... ... бұл ... ірі ... ... және аты
аңызға айналған батырларда қатысты. Мысалы: Сұлтандар-Шеген, ... Танй ... ... округінен – Күшік, Жадай, ... Кіші ... би ... және ... ... ... ... Бұхарбай, Саурық, Сұраншы т.б қатынасты.
Кенесарының жақын серіктерінің ішінде оның бауырлары- Наурызбай, Абылғазы
және ... ... ... Олар ... ... ... ... Атасы Абылайды мақтан тұтатын және әр ... оның ... және оның ... ... ... ... атап ... Адбылай есімін атайтын және «атасы Абылайға тиісті жерлер үшін»
күресетіндігін және «атасының жолымен ... ашық және ... ... Өзінің үндеулерінде ол «Абылай тұсында Қазақтар бейбіт
және еркін өмір ... еске алып ... Ал ... ... ұранына айналды. Кенесары жас кезінен батылдығымен және
ержүректігімен ... Ол: «Мен ... ... ... және ... ... көрсетіп барып өлемін» - деп айтқан екен.
Тарихшы Смирнов оның есейген жылдарын сипаттай келіп,
былай деп ... ... ... сұлу ... ... ту ... ... ылғи өз тобының алдында шауып жүретін».
Кенесарыны Л.Мейерде осылай сипаттап, оны «шексіз ержүрек еді» деп
атап өтеді. ... 1837 жылы ... ... ... ... птша
үкіметін Ақмола және Көкшетауда, яғни өзінің туған жерінде бекініс жүйесін
салуда бас тартқызуға ... ... ... Осы ... патша
өкіметіне арнап, наразылық білдірген хат жолдады.
«Аталарымыз мұра еткен,-деп жазды ол ... ... ... ... ... ... Қарқаралы, Қазылық, Жарқайын, Обаған, Тобыл, ... ... ... дейінгі жер – қазіргі патша түсында бізден ... ол ... ... ... ... ... ... жерлерімізді
тартып ала отырып, ол жерлнрге бекіністер салып, сонысымен халықты өте қиын
жағдайға жеткізуде. Бұл тек ... ... үшін ғана ... ... бүгінгі өмір сүруімізге де қауіпті». Күткендей-ақ, хаттар жауапсыз
қалды. Кенесары 1837 жылы ... ... ... Орта жүзін Ақмола
округіне келеді. Бұл дәрісі бар бөшкеге түскен ұшқындай әсер ... ... ... ... ... ... ту астына топ–топ болып жинала
басталды. 1837 жылы ... ... ... Алексинск, Қойлыбай-Шағырай,
Жанай-Қалқаман, Темеш, Тналы болыстарындағы қазақтар көтеріліске шықты.
Осыған байланысты полковник талызин өзінің ... ... ... ... ... ... ... алты болысы Кіші жүзге орыстар
билігінен азат етуге уәде берген ... ... ... көшіп
кетті».
Қазақтардың Ақмола округінінен жаппай көшіп, Кенесарыға қосылуы Сібір
өкіметін орындарына ұлкен әсер етті.
Кенесарының әскері күн ... өсе ... Осы ... отарлау
саясатын жүргізген патша өкіметі басқарудың небір әккі айла-амалдарын
қолданды. ... ... ... ... мұраға қалдыратын құнарлы
жерлер беру, аға сұлтан, болыс сияқты әкімшілік ... ... ... ақы ... алым ... ... зерлі ту, мақтау қағаздар
беру т.б. сяқты ... ... ... ... ... ел ... атанды. Әрине, шен мен шекпенге ... аз ... ... ... Кенесарының әскері Ақтауды басып алып, ... Осы жылы ... ... тіккен Кенесары Ташкентке аттанды. Бірақ
бұл Ташкент сапары нәтиже
бермеді. Себебі, сарбаздар арасында ... ... ауру ... ... ойлағандай болмады Созақ, Жаңақорған, Жүлек, Ақ ... ... ... қоқандықтардың зәресін ұшырды. Қоқан бектері
Кенесары мен одақтасуды көздеді. Бірақ ... ... азат ... ... ол ... бас ... Азаттық қозғалысы қанат жайып, оның көсемі
Кенесарының аты жер ... ... ... ... үш ... ... ... баталасып, ежелгі дәстүр бойынша оны ақ киізге салып, көтеріп,
хан сайлайды.Кенесарының атақ-беделі осы кезде аспандап ... ... ... ... ... ... ... бой бермей кең қанат жая
бастады. Осы туралы Орынбор ... ... ... ... ... ... ... яғни Кенесары Орда басшысына айналды, күш алып табысты ... ... ... ... Ордада ықпалы күшейген сайын бізге
соншама қауіпті бола түсуде» деп ... ... ... ...... ... ... Кенесарының Ағайындарының үйіне баса көктеп кірген есауыл Сотников
басқарған қазақ отряды батырдың әйелін тұтқындап өздерімен ... он ... мың ... ... айдап әкетеді кейіннен сол отряд кенсарның
ауылынада шабуыл жасап, бір түйе үш мың ... он мың ... ... ... ... елге ... мына сөзін осы оқиғадан кейін айтқан еді:
«Рақымді тек бір ғана Алладан күту ... ал орыс ... оны ... ... патша жендеттері жоғарыда айтып кеткеніміздей, қазақтарды
осындай шығындарға ұшыратып отырған.
Кенесары қолының әскери ... ... ... ... ... ... аралығында кенесары Әскері старшина Симоновтың ... ... ... ... қорғанындағы хорунжий Рытовтың елу бес
адамнан құралған отрядын жояды. Осы ... ... ... ... үшін ... ... неше ... шешуші соққы беруге бел байлайды. Бірақ
бәрі сәтсіз аяқталып отыр.
1845 жылы Патша укіметі қазақ даласын бойлай түсуді көздеп, ... ... ... ... ... ... өзенінің бойындағы Жармола
тоғайлы сай-салаға Орал бекінісі, Торғайда ... ... ... ... ... ... ... кейін, күзге қарай
Кенесары сарбаздарымен оңтүстікке, Ұлы жүзге бағыт ... ... ... ... әрекеттеріне тоқталып, талдап, мынадай қортындыға келуге
болады. Патша отрядының Кенесарыға ... ... бәрі ... ... Патша жендеттері, бейбіт тұрмыстағы ... ... ... ... ... ... ... әскерінің саны мен сапасы,
техникалық жарақтану жақсы ... ашық ... ... ... беріп,
әскерін жойып жіберуге дәрменсіз болғандығын тарихи мәліметтерден анық
аңғарылдары. Кенесары таланты қолбасшы ... әр ... ... тактикасын
шебер қолдана білген. Сонымен ... ... ... ... ... ... қасиеттерінің көтеріліс басында мейлінше
әсер етіп, оған қатысушылардың қатарының өсіуіне зор ықпалын ... ... ... бәр ... атап айтқан.
Бірде мынадай оқиға болады. Полковник Қоңырқұлжа Құдаймендин мен
бірігіп, көтерілісшілердің соңына түскен ... ... ... Кенесары
сарбаздарының қоршауына түседі. Патша өкіметіне өзін байлап бермек болып
жүрген Әбділдәні Кенесары жазаға ... ... үй ... екі ... етіп жібереді. Осы айласы кейін көп қазақ ауылының көтерілісшілер
жағына шығуына әсер етеді.
Кенесары Перовскиге ... бір ... ... кезінде ІІ
Екетарина патшайымға ... ... «Мен оған ... жақында
болмасам да жүрегім мен жанымды салып қызымет етуге дайынмын . ... ... мен ... алып берсеңіз», - деген өтініш жасайды. Мұны Кенесарының І
Николайдан атақ, шен сұрап, Орынбор әкіміне «жағылыуын » біріңғай ... ... ... ... тактикалық айла деп ұққан жөн.
Кенесары батырлығы мен тапқырлығы ... Н.Н. ... ... ... ... өз жасағының ықыласына лайық ... ... ... «Ол оның ... ... жоғарылығына Еуропалық
әскердің қайсысының болсын қолбасшысы ... ... еді. Ол ... сондай жылдам, бейне бір жолындағының бәрін күйрететін дала дауылы
сияқты, Кенесары алдында қандай кедергі ... да ... ... ... бір ... ... оның ... өрлендіре түсіп, өзінің ойлаған
мақсатына жету ... ... ... ... оның ... ... ... күйремейінше оны екпіндетіп, өз ісіне өжеттендіре түсетін.
Кенесары бойындағы осы қасиеттерін біздің көшпелілер жоғары санайтын ... ... ... өз ... ... жан ... сеніммен
соғатын» Ал Томас Аткинсон былай дейді: «Кенесары жеке басы көзі ... ... ... ... ... оған олар ... құлшынғандай
құлшынатын, ал жетесіз кеткендерді де ... ... ... ... ... де ... ... өлім жазасы күтетін. Жау мен
кескілескен шайқастарда ұран ... ... ... ... бірінші
керетін. Бұл жігіттерге сенім беретін, оның көптеген бастамасының ... ... ... ... ... жауынгерлер даярлайтын. Найза мен
айбалтаны ғажайып игерген, ... көз ... ... ... көп ... ... жеңісті соғыса беретінін мен
талайлардан ... Егер ... ... ... ... әлемдегі ең
әйгілі атты әскерлерін құрар еді. Оларға ... ... ... ... ... ... қасиеттері тән болатын.»
Е. Бекмаханов өзінің кітабында Кенесарының мықтылығы оның айлакерлігі
мен атты әскерді шебер басқара білгендігіне екендігін айтады. Ол ... ... ... ... жолға қоя білді. Әскери айла, ... ... ... сөз ... ... ... жаңылдыру.
Міне, осылайша дала соғысының тактикасын тамаша қолдануы, көтерілісшілердің
ерлігі, ең үкіметінің ... ... ... ... аты
шыққан, қазақтар мен отарлаушы әскерлердің ішіндегі ең күштісі мен ... ... ... ... ... салмағын Қазақстанның күнгейіне, Ұлы жүз ... ... бел ... ... ... қырғыздары мен қазақтарының
күшін біріктіруді ойлайды. Кенесарыға қырғыз қалқының көмегі өте ... ... ... ... ... «История киргизии» деген еңбегінде ... ... ... ... өкілін жіберіп, қазақ пен қырғыздың бірігіп,
ортақ жауға қарсы күресуіне өтініш жасады» - деп ... ... мен ... қабылдамайды. Ақыры 1847 жылы Кенесары қырғыз жерін басып кіреді.
Мақсаты қазақ-қырғыздың жауы ... және оның ... ... ... ... ... еді.
Енді Кенесары қырғыздарға не үшін шапты? Біріншіден,әскер күші ... ... ... ... ... ... ... ұстау үшін мал
– пұл керек екендігі белгілі. Ал, 1846-47 ... ... жаны ... ... ... қателігі
Біріншіден, одақтаса бірігейік деген саясатпн емес, менің ... ... ... хан ... ... ... ... талаппен
келді.
Екіншіден, қалың бұқараны өзіне қарсы қойып ... ... ... тағдыры, қырғыздың жеңісімен
аяқталатыны белгілі болды. Себебі, біріншіден ... ... ... ... қимыл жоспарын кеңесіп отырған. Екіншіден, қазақ
сұлтаны Рүстем мен Сыпатай би он екі мың ... ... ... ... ... кетеді. Осы сатқындығы үшін олар патша өкіметінен ... ... ... ... ... өз ... ... манаптың қарамағына
береді. Көптің аты көп, топырақ шаша алмайсың. Орыс, ... ... ... ... қолын қоршауға алады. Осы кездері Хан Кененің оң қолы
Наурызбай, жанған өрттей лапылдап:
-Кене аға, маған Ағыбай мен Құрман бас қып екі жүз ... ... ... шебін жарып өтіп, жол ашайын. Сол жерден сіздер де шығасыздар, - деп
жігерін жинайды. Б9л бірден бір дұрыс жол болатын. ... жау ... ... өте ... да еді. Өзгелер де соны анық ... бір ... ... ... ... аты ... қашып құтыламыз, ал қалғандары
қайтеді? Бәрі түгел ... ма? ... ... ... ... ... жауға
тастап, өз басымды амандасам, менің кім болғаным? Жоқ, жоқ өлсек ... ... ... бірге құтыламыз! – дейді.
Ақыры Кенесары сарбаздары қоршауға түсіп, Иман (Амангелді батырдың
атасы), Бұғыбай, ... ... ... опат ... Ал ... ... ... соңғы шайқасы, Тоқымақ қаласының шығыс жағында ... ... ... болыпты. Ал Наурызбай, Ағыбай, Жеке ... ... ... ... ... ... жігітпен жау шебін бұзып-жарып өтіп
кетеді. Кене ағасы ... ... ... ... Наурызбай, сыңарынан
айырылған аққудай алысқа ұзай алмай, маңайды теңіректеп ... ... ... ... ... ... дал ... Өлтірейін десе
қорқады. Наурызбай тірі жүргенде тыныштық бермеуі Қақ, қан ... ... ... Бәрі ... келе ақыры Кенесарыны босатып жіберуден өзге
жол таппайды. Ол жайлы ... ... ... ... жау ... ... ... күйігі шыдатпай қайғыларып, ақыры:
«Кене ағамнан жаным артық емес, өлсем бірге өлем!» - деп басын өлімге
берік ... да, жау ... ... ... ... Егер наурызбай жау
қолына өзі барып түспесе, тарих парағы қалай ... кім ... ... ... бес жасында Наурызбай пәнимен бақұлдасады. Ал ... ... ... ... ... осы ... ... алып келіп, айға жуық жеке үйде ұстапты.
«Хан болсаң қаруыңды таста, қара болсаң қамдан» дегенде ... ... ... өз еркімен беріліпті деседі білетіндер. Күзет те
қоймапты. Хан басымен қашып кетпейтініне көздері жетсе ... Бір ... «не ... ... ... деп киіз үйдің жабығынан сығаласа ұйықтап
жатқан Кенесарының үстінен бір қара қозы ... ... жүр ... Хан ұйқысынан оянғаннан кейін сұраса, ол «құрыды ғой, оңбай қалды
ғой» дегеннен ... ... ... Бұл ... ... ғана емес
аруақты да адам болғанын көрсетеді. Содан не керек, Кенесары: «Жаман ... ... ... ... мен ... ... ... «маған
кезіктермей-ақ көзін құртыңдар» деп ... Бұл ... көп ... ... Кенесарының Басын кесіп, Батыс ... ... ... ... одан соң ... басы ... Денесі қырғыз жерінде қалады.
Қортынды
Тарих парағын түгендеу ұрпаққа ... ... ... ... Алайда ол қазақ халқының ұлт-
азаттық қозғалысында көрнекті орын ... ... жүз ... ... қарсы жұмылдырған, он тоғызыншы ғасырдағы ең ірі ... ... ... ... ... Сыр ... жеке дара ... Егер,
осылардың бәрі бір мезгілде Кене ханың жасыл туының астынан табылғанда,
Қоңырқұлжа Қдайменди, Ахмет ... ... ... өз бауырлары
Кнесарыға қарсы майдан ашпағанда, тарих дөңгелегі басқаша ... ма ... еді. ... жыл бойы үзіліссіз Ресей империясымен, опасыз Қоқан хандығымен
соғысып ... ақ ... ... ... ариманы таза «алты алаштың ардағы»
еді Ер Кенекем!
«Тоғыз ұлын бір төбе, Ер Төстігім бір ... ... ... Хан – Кененің орны ерекше еді.Бұл оқиғалардың өрескіл
бұрмаланып келгендігі ақиқат.
Абылайдың ... ... отыз ... ... орыс ... ... өткен тек Қасым әулеті ғана. Халқының тәуелсіздігі жолында ... жау ... қаза ... Олар ең ... ... еді,. ... ... адал болып келешек ұрпағының жолында шейіт болды.
«Кім қаншама шексіз сүйсе Отанын,
Оның ... ... да ... М. ... ... ... ... әулеті қалқының азабын арқалап, Отаны үшін опат болды. Сондықтан да
бұл ... ... ақ ... Ал Кенесарының атақ-даңқы тірі күндегісінен
арта ... әсте ... ... ... арта ... Тау ... ... Имам Шәміл орыстарға тізе бүкті, ал Кнесары бабамыз ... жоқ, ... ... ... Имам ... көзінің тірісінде де,
өлгеннен кейін де ... зор ... ... ... ... да ... ... өз қолына тапсырдым» деген Шәміл Мәдинеде қайтыс болды.
Сонда жерленген. Ал, Кенесарының денесі қырғыз ... ... ... бір ... ... ... бас ... Ресейде. Кенесары хан мәңгілікке
тыныс алған сәттен бастап қазақ елінің шаңырағы құлады, алып ... ... ... теміріне түсті.
«Кімнен таяқ жегендей, біздің қазақ баласы.
Алдырып жүрген дұшпанға ауызының аласы»-деп Кенесары ... ... ... шіл ... ... ... орыстың айтқанына
көнді, айдағанына жүрді. Кенесары өлгенде Нысанбай жырау:
Кене ханның тұсында,
Қарт бурадай жарадық.
...Кене хан жазым ... ... ... ... ... ... – деген екен.
Ал, қазір заман өзгерді. Кенесарының ... ... ... ... ... ел болды. Арыстан туған Ханымызды ұрпақ санасында
мәңгілікке қалатындай не іс ... ... басы ... ... әлі ... дейін тұр. Ал денесі қырғыз жерінде.
Қазақта «Сүйегіңді ... ... ... сөз бар. Осы сөздің астарына
терең ... ... ... ... ... ... кезінде ханымызды мазақ қылғаны баршамызға
белгілі. Еңді оған жол ... ... ... басты міндет:
Батырдың кеменгер басын алдырып, оның қырғыз жерінен сүйегін тауып,
туған топыраққа яғни ... бар ... ... ... т.б) түркі халықтарының бесігі қасиетті Түркістанға
әкеліп жерлеу қолға алынса. Бұл тұрғыдан оң істер ... ... ... ... ... Ат ... Федерациясының президенті Қайрат
Сатыпалдыұлы Назарбаев деген азаматымыз осы тұрғыда ... ... ... ... сүйегін іздейтін экспедиция құрылды. ... ... «Өлі разы ... тірі ... Тарих даңғыл жол
емес, құпия, қалтарысы мол бұралаң жол.Қарама-қайшылығы мол қиын ... ... ... ... құрбаны болған Кенесарының мәңгі есте
қалдыру үшін не ... ... ... лайықты құрмет көрсетсек, ескерткіш орнатсақ,
мұражай ашсақ, әр ... ... бір ... Хан Кене ... берсек.
Екінші: Кекілік сеңгірде жатқан Кенесарының ... ... ... Бұл ... ғана емес ... ұрпақ үшн керек. Ол-бүкіл
қазақ ұлтының абыройы, мақтанышы, болатыны сөзсіз.
...Тұранның топырағын құшып ... хан ... ... ері ... деп ... ақын ... Әлі де ... ... жарық көреді. «Құдайдан басқаға құл болмас
үшін» күрескен кенесары ханымыздың екінші өмірі басталады ал сөз ... ... ... болсақ, оған қысқаша мынадай мәлімет беруг болады.
Қазақтың ханының ұрпақтарына келсек оның баласы Сыздық сұлтан ... ... ... ... ... ... өлкесінде соларға қарсы соғысқан қазақ
жігіттері мен түрікпен шабандоздарын басқарып қайрат көрсеткен ... адам ... ... өз алдына ел болуы үшін күрескен ең соңғы жауынгер. Ол
Орта Азияда патша үкіметіне, хандарға, ... ... ... ... бастаған (1860-1877ж.) Сыздық туралы қвзықты әңгімелер, жырлар ... көп ... ... 1910 жылы 71 ... ... ... шөбересі, Мәскеу метрополитенін салудағы еңбегі үшін
сонда ескерткіш ... аты ... ... ... аса ірі гидогеолог
ғалым Натай Әзімханұлы Кенесарин өзбек бауырларға барып, жан сауғалады да
туған елді зарға ... ... 1973 жылы ... ... сол ... ... Хан Кене ... «Жалын», 1993ж.
2. Кенесары және Сыздық сұлтандар. Ахмет сұлтан Кенесарылы 1889ж. ... ...... Ахмедов. Алматы, «Жалын», 1992ж.
3. «Жұлдыз» Журналы 1991ж №3, 1994ж №10-12.
4. Е.Бекмаханов. «Қазақ халқының Кенесары ... ... ... ... ... ... хан. Алматы 1993
6. «Қазақ тарихы» журналы 1993ж №1, 1994№5-6, 1995№2. 2000 ... «Жас ... ... 1999 ... 10 «Кенесары-соңғы ханы алаштың».
8. «Қазақ әдебиеті» газеті 5 маусым 1992 «Хан Кененің оң ... ... атты сүр ... С. ... ... ... ... 12 қазан 1990 «Қазақ батырлары» К.Боранбаев.
10. «Жас алаш» газеті 2 қазан 1997 ... деп ... ... Ер ... ... ... ... 12 мамыр 2000 «Кенесары және қара қозы» Д.
Рамазанов.
12. І. Есенберлин. «Көшпенділер» триллогиясы.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазыбек би Келдібекұлы14 бет
Алаш партиясының құрылуы мен мақсаты7 бет
Алаш философиясы әлем қазақтары мәдениеті контексінде4 бет
"Алтын орда."6 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
«Алтын миллиард» ұғымы5 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
«Алтын сапа» сапа деңгейі20 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь