М. Дулатовтың өмірбаяны

ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ қоғамында қанат жайған демократиялық қозғалыстың , елдің елдігі еркіндігі , мәдени өркендеуі үшін күрескен жаңа бағыттың ең ірі өкңлдерінің бірі.
М.Дулатовтың тағдыры - патша өкіметінің қуғын сүргіні мен станлиндік репрессияның зардабынан тар жол тайғақ кешуді басынан өткізіп, қатары сирек тартсада әділетпен шындық жолында халқының мұң - мұқтажын жақтаған қазақ зиялыларына тән тағдыр.
М.Дулатов 1885 жылы қараша айының 25 күні Торғай уезінің Сарықопа болысының үшінші ауылында атақты шебер Дулат шаңырағанда дүниеге келді. 1935 жылы 5 қазанда айдауда, лагерде жүрген кезінде ауырып қайтыс болады. Әкесі Дулат қарапайым іскер қол шебері етікші болған. 2 жасында Міржақып анасынан айырылады. 8 жасында оны әкесі ауыл молдасыа оқуға береді. Бірақтан Міржақып өз өмірбаянында жазғанындай, ауыл молдасынан араб дұғаларын жаттағаннан басқа ештеңе үйренбеген.
Екі жылдан соң Міржақыпты атасы ауылдағы орыс мектебіне береді. 1897 жылы Торғайдағы орыс қазақ мектебінеде оқиды. 1902 жылдан бастап ауылда мұғалімдік қызметін атқарып жүріп бос уақытын білімін жетілдіруге жұмсайды. Орыс тілін жетік меңгереді. Орыс және шетел жазушыларының творчестовасымен танысты. Оның пір тұтатын адамдары Фердауиси, А.Қ. Ясауи , Абу Фирас, Шиндер, Гете, Ломоносов , Пушкин, Лермотов , Маржани болды.
Міржақовтың тұқымы Байжұмырдан тарайды. Байжұмырдан – сансызбай, одан туғандар Ниязбек, Дулат, (1849 – 1897), Дулат пен Дәміштен туған балалар: Асқар (1865 – 1938), Қонысбай (Қошай, Злиха, Қанипа, Міржақып (1885 – 1935), Ақыжан (1973 жыл қайтыс болады.).
Міржақовтың ағасы Асқар Дулатов өзінен 20 жас үлкен болған. Оның ел ішінде беделі зор жұр силайтын, оқыған кісі, елбасшысы, атқа мінері болған.
1911 жылы Міржақып Қызылжардан Семейге барады. Полиция оны Сеймей түрмесіне қаматады. Онда бір жылдай отырып шығады. Міржақып 1914 жылы яғни 29 жасында Омбыда өзінен 10 жас кіші қазақ қызы Ғайнижамалға үйленеді. 1915 жылдың күзінде оның тұңғышы Гүлнар дүниеге келеді.
        
        М.Дулатовтың  өмірбаяны.
ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... жайған
демократиялық қозғалыстың , ... ... ... , ... үшін ... жаңа бағыттың ең ірі өкңлдерінің бірі.
М.Дулатовтың тағдыры - ... ... ... сүргіні мен
станлиндік репрессияның зардабынан тар жол ... ... ... ... ... тартсада әділетпен шындық жолында халқының мұң
- мұқтажын жақтаған қазақ зиялыларына тән ... 1885 жылы ... ... 25 күні ... ... ... үшінші ауылында атақты ... ... ... ... 1935 жылы 5 ... айдауда, лагерде жүрген кезінде
ауырып ... ... ... ... қарапайым іскер қол шебері
етікші болған. 2 жасында ... ... ... 8 ... оны
әкесі ауыл молдасыа оқуға береді. ... ... ... ... ауыл ... араб ... ... ... ... жылдан соң Міржақыпты атасы ауылдағы орыс ... ... жылы ... орыс ... ... оқиды. 1902 жылдан
бастап ауылда ... ... ... ... бос ... жетілдіруге жұмсайды. Орыс ... ... ... ... шетел жазушыларының ... ... Оның ... ... ... А.Қ. ... , Абу ... Шиндер, Гете,
Ломоносов , Пушкин, Лермотов , Маржани болды.
Міржақовтың тұқымы Байжұмырдан ... ...... туғандар Ниязбек, Дулат, (1849 – 1897), Дулат пен Дәміштен туған
балалар: Асқар (1865 – 1938), ... ... ... ... ... – 1935), ... (1973 жыл ... болады.).
Міржақовтың ағасы Асқар Дулатов өзінен 20 жас үлкен болған. Оның
ел ішінде ... зор жұр ... ... ... ... ... болған.
1911 жылы Міржақып Қызылжардан Семейге ... ... ... ... ... Онда бір ... отырып шығады. Міржақып
1914 жылы яғни 29 жасында Омбыда өзінен 10 жас кіші ... ... ... 1915 ... ... оның ... Гүлнар
дүниеге келеді.
М.Дулатов - зерделі сөз ... ... ауыл ... ... ... ... ... араласа келе, бұл істегі баспасөздің ролін тез түсіне қойған.
Көңідегі ой-пікір мен игі ... ... ... жеткізуде, мемлекеттік
үлкен мәселелер теңірегінде қоғамдық пікір қалыптастыруда газет, журналдың
аса қажетті құрал екеніне көзі ... ... ... ... ... ... өмірін баспасөзбен байланыстырған. М. Дулатов ... ... ... ... орыс ... ... онда татар
тілінде «Үлфәт» атты газет шығып тұрған. Міржақып-1906 жылы ... ... ... қатысады да, артынша оның ... ... ... Бара салып «Үлфәт» редакциясымен байланыс жасайды.
Қазақ оқушыларына арнап, оның «Серке» атты ... ... ... жылы ... ... ... «Үлфәт» газеті бірнеше рет мынадай
хабарлама жариялады: «Серке» ... ... ... тілінде бір журнал
шығармақ пікірдеміз. Бірінші нөмірі осы март ... ... ... ... бір ... екі ... жарты жылға бір теңге 25 тиын. Бірмелеп нұсқасы
10 тиын.
Айтқандай-ақ, «Үлфәттің» сол ... 28 ... ... ... ... газетінің бірінші нөмірі жарық көрді. Әрі онда «Серке»
есімінде нағыз қазақ ... ... ... уағыда қылғандығымыз
мәлімдеу. Журналдың көрсетміш нөмірі шықты. Алушы дәптері ... ... ... ... ... ... ... берілді.
«Серке» журнал емес, газет болып шықты. Оны дайындап, жарыққа әкелуде М.
Дулатов үлкен еңбек сіңірді. ... ... ... ... жариялады.
Етемін үміт жастардан
Жаңа гүл шашқан бақшадай.
Мұратын оңай кім табар.
Жар салып жұртқа қақсамай,
Халыққа, жастар, басшы бол,
Қараңғыдан ... ... өтер ... ... ... ... ... алдына үлкен міндеттер қойды. ... зор ... ... ... ... ... ... түнекте жатқан ... ... алып ... ... ... мақсатымыз» атты мақаласында
Міржақып ... ... ұлт ... ... саясатын сынап,
бұратана халықтарға көрсетіп отырған, қиянатын, ... Осы үшін ... ... ... ... одан әрі
шығарылуына тыйым салынды.
Бұл туралы «Үлфәт» газетін ... бірі ... деп ... ... соң, ... күн ... ... полиция келіп, қала начальнигінің
«Серке», «Үлфәт» ... ... ... ... ... ... бар
даналарын жинап, құлыптап кетті. Екінші күні тиісті орындардан себебін
сұрағанымызда, олар: «Серке» газетіндегі ... ... ... ... халқына қарсы үгіттеу бар. Содан ұсталды деп жауап берді» («Нажат»-
жинағы, Санкт-Петербург, 1907, 6—7-беттер).
Сәті түспеген ... ... ... ... ... ... оның қызметін аса жоғары бағалады. Екі жылдығына арналған «Айқапқа»
атты ... ... ел ... оң ... ... теріс істерге
күйініп, мұң-мұқтажды күзеткенін, жұрттың қамын ойлап, өз ... ... ... ... көз жасын қозғағанын, адасып теріс ыққанын түзу жолға
салығанын, ақиқатты тура ... ... ... ... ... ... шыққан «жүйріктердің» шабысын көрсеткенін, қаламы өткір
білімпаздардың дабысын ... ... паш ... Осы игі ісі үшін
журналды ерлік көрсеткен ... ... ... жұлдызым» деп
таныды.
Жомарттықта бірінші
Орын алған ел едік.
Үш теңгеден өлмеспіз,
Кел, мырзалар, берелік.—
деп журналды ... ... ... ... ... ... ... тартынба,
Бекерге де шашасың,--
деп одан қаржы аямауға үгіттеді. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... ... жасасын! —
деп ұрандады.
Бұдан кейін М. ... ... ... ... жалғасты. Ол іскер газетші, ... ... ... ... Газетті шығарушы А. Байтұрсыновтың ең сенімді серік, оң
көзі, оң қолы болды. Ақпан революциясына ... ... ... ... ... игі ... істеді. Бірақ ол үнемі қуғын-сүргінмен шығып тұрды,
айыптан бас ала алмады. Бұл ... ... ... ... ... ... баспахана. алу — бес жылдан бері «Қазақты» шығарып келе жатқан, жас
баласын тәрбиелеген анадай ыстық-суығын көрген бізге зор іс, зор ... қай күні ... ... ... қай күні ... ... ... зор еді. Бірақ «бел байлап тәуекелге шоқыта бер, қансырап ... ... деп ... ақын ... біз ... не салғанына көнуге
риза болып, жолымыздан тоқтамадық».
Ахмет пен ... ... ... олар ... ... ... Жау ... шыққан. «Құдай» қарғаған «бауырлары»
арыз-шағымның астында қалдырған. ... ... ... Байтұрсынов әм
Мирякуб Дулатов өздерінің агенттері әм ... ... ... ... үкіметке қар-у-жарақпен қарсы тұруға құтыртып жатыр», «министр
шығарған законға көнбе... әділетсіздікке ... тұр» деп ақыл ... ... ... ... ... ... айдап жіберсеңіздер екен» деп
ызыңдаудан бір ... ... ... ... 1918 жылы жабылды.
Міржақыптың Совет дәуіріндегі журналистік қызметі «Ақ жол» ... ... ... бірге ол 1920 жылы 5 ... ... ... ... Бұл алай-түлей төңкерістер жасалып, аумалы-төкпелі
кезеңдер болып, алмалы-салмалы үкіметтер ауысып, бүгін біреу, ... ... ... ... ... жұрт ... ... көріп, ашаршылық
аранын ашыл тұрған кез еді. Осындай ... ... «Ақ жол» ... ... ... тап ... ... сөйлеп ел санасын оятуға, советтікидеяны
таратуға ауыз толтырып айтарлық-тай үлес қосты.
Даңғыл журналист бүл ... ... ... ... ... өмірлік проблемаларын «Әй-тен келсе, ... ... ... ... ине сәтімен» деп уақтылы шешіп отыруды күн тәртібіне
қойды. Түсін бояп, тонын ... ... ... билей-тін мекемелерге
отырып алып, баяғы тіске ... ... ... жем қылып, әлі де жүрегін
жалғауды ниет еткендерді әшкерелеп тастап жүрді.
Бұл ... ... ... ... ... мәселеге белсене
араласып," одан оқырмандарды ... етіп ... ... бір ғана ... ... VIII ... ... Түркістан екілдері
Москвадан 123 пуд мұсылман харіптерін ала келді. 1921 жылы 23 ... ... ... белу туралы Түркістан Орталык Атқару Комитетінің төрағасы Н.
Төреқұлов мәжіліс өткізген. Осы жиынның басы-қасында больш ... ... ... Онда әлгі ... көбі Ташкентте қал-дырьшып, оқу
құралдарын шығаруға пайдаланылатын болғанын, біразын Әндіжанға, қалғанын
Жетісуға жіберу ... ... ... жол» ... тіл, стилін жақсартуға да М. ... көп ... Бір ... ... ... Сұлтанхожаев сияқты өзбек жолдастар
өздерінің «Қызыл байрақ» газетін таза өзбек тілінде шықпайтындығы, өзбектер
өмірін жазбайтындығы үшін қатты ... «Біз осы күні «Ақ жол» ... ... ... бұл газет таза қазақ тілінде жазылып, ... ... ... ... ... ... тұрған «Қазақ тілі» газеті 1921 жылғы-29 ... ... ... ... ... Онда «Ташкентте шығатын «Ақ жол»
газетінің бас жазушысы ... ... ... 24 шілдеде Семейге келді.
Жұмысшы баспасөзі істерімен ... ... ... ... ... ... деп ... Бірақ ол қайтпады, біраз уақыт сонда сот
орындарында істеп ... ... ... ... ... 1923 жылы ... ... білім беру институтында істей жүріп «Қызыл Қазақстан»
журналында ... ... «Тай — ... ... ... ... ... оқу» (№15), «Дін әм ғылым» (і№ 16), ... ... ... ... ғылыми мақалалар жариялады. Бұларда автор елге ілім-
білімнің маңызын түсіндірді, жұртты ... ... ... игеруге
үндеді. Сауатты жаза білудің ережелерін түсіндірді. Әрі Совет үкіметі окуға
жаңа жол ... ол ... ... ... ... да, бұл ... әлі де
жөнді жолға қойылмай отырғанын сынады. Бірсыпыра кемшіліктердің бетін ... ... істі ... ... 1926 жылы ... ... «Еңбекш.і
казақ» реакциясына кызметке ауысты. Мұнда ол әсіресе ... ... ... ... ... ... ... баса көңіл бөлді.
Ең алдымен тілшілермен ... ... ... ... ... редакцияда олардан қанша хат түсіп, қаншасы пайдаланылып, қаншасынан
нәтиже шыққаны ... ... ... ... еді. Енді ... есеп
жүргізіліп, кейбір нақты деректер айтылатын болды. Мысалы, 1927 ... ... ... 1589 хат ... Оның 786-сы ... басылған, 49-ы
тексеруге жіберілген. 754-і пайдалануға жарамсыз болып ... 1928 ... 7 айы ... ... ... 1274 хат ... тексеруге жіберілген. Соның 73 проңенті ... 27 ... Бұл ... ... саны 639-ға ... Оның 135-і өндіріс
орындарынан, қала өмірінен жазып тұрды. Қалғандары ауыл ... ... ... ... Әйелдер өмірін, олардың хал-жайын жазатын 32 әйел
тілші шыкты («Еңбекші қазақ» газеті, 16.09.1928).
Баспасөздің тілі туралы ... ... тілі оңды ... ... ... ... ... Онда қазақ тіліне заңды түрде
алынған терминдерден басқа да, жамау-жасқау ... ... ... ... ... жат сөздер көп сіңіп бара ... ... ... осыдан сақтандыратын, осыған тосқауыл болатын орындардың бірі —
баспасөз. Ол күн сайын пәлен мыңнан тарап тұрады. Оған неше ... ... Оның бәрі ... жазатын, тілге шебер кісілер емес. Оның біреуі
бұтып-шатып жазса, екіншісі ... ескі ... ... үшіншісі тілдің
басын жарьш, көзін шығарып жазады. Газет редакциялары осындай ... ... ... түзетпей, қырып-жонып, тезге салмай шикі күйінде жібере
салады. Жұрт, әсіресе жазушы, тілші болу ... бар ... ... ... ... нәрселерге сын көзімен қарамай, дұрыс-бұрысын парықтамай,
орынсыз еліктеп, солай жаза береді. Мәселен, біреу «түсініс беремін» деп
жазса, ... да ... ... баса ... ... Ең ... жұмысты жандандырып, байланысты күшейтті. Бұған дейін
редакцияда ... ... хат ... қаншасы пайдаланылып, қаншасынан нәтиже
шыққаны жөнінде ешбір мәлімет болмайтын еді. Енді азды-көпті есеп ... ... ... деректер айтылатын болды. Мысалы, 1927 ... ... ... 1589 хат ... Оның 786-сы ... ... 49-ы
тексеруге жіберілген. 754-і пайдалануға жарамсыз болып ... 1928 ... 7 айы ... ... ... 1274 хат ... тексеруге жіберілген. Соның 73 проценті расталған, 27 ... Бұл ... ... саңы 639-ға жеткен. Оның 135-і ендіріс
орындарынан, қала өмірінен жазып тұрды. ... ауыл ... ... ... ... Әйелдер өмірін, олардың хал-жайын жазатын 32 әйел
тілші шықты («Еңбекші қазақ» газеті, 16.09.1928).
Баспасөздің тілі ... ... ... тілі оңды ... ... арнаулы мақала жариялады. Онда қазақ тіліне заңды ... ... ... да, ... ... ... ... оның
ұғымын ауырлататын жат сөздер көп сіңіп бара жатқанын айтты. ... ... ... ... ... болатын орындардың бірі —
баспасөз. Ол күн сайын пәлен мыңнан тарап тұрады. Оған неше түрлі ... Оның бәрі ... ... ... ... кісілер емес. Оның біреуі
бұтып-шатып жазса, екіншісі үйренген ескі қалыппен жазады, үшіншісі ... ... ... ... жазады. Газет редакциялары осындай материалдарға
биік талап қоймай, түзетпей, қырып-жонып, ... ... шикі ... ... ... ... жазушы, тілші болу ойында бар жастар, осыдан ... ... ... сьн ... ... дұрыс-бұрысын парықтамай,
орынсыз еліктеп, солай жаза береді. Мәселен, біреу «түсініс беремін» ... ... да ... ... ... де отырады. Біреу «Некен
заманында» деп жазса, Николай атамайтын атасының атындай, ... да ... ... ... ... да, ... ... журналист газетте
басылатын әрбір материалды ұқыпты окып, түзетіп, ... ... ... ... ... бұл орайда жауапкершілікті сезбейтінін, көбіне
материалдың мазмұн. мағынасына ғана қарап, тіл ... ... ... ... ... мән ... және бірнәрсе — емле
екенін, газет ... ... де қаяу ... ... «Еңбекші қазақ» газетінің редакциясында ... ... 1927 жылы ... ... ... облысындағы Свердлов
ауданында сол кезде адвокат больш істейтін, ... ... ... қонаққа шақырған. Жақаң жұбайы Ғайнижамал, ағасы Асқардың қызы
Ботагөзді ертіп, ұлы ... алып ... ... Үй тіккізіп, бие
байлатып, қымыз ішіп, демалып біраз жатқан. Ел ... жер ... ... ... бай, ... болыстармен жүздескен. Халықтың тіршілік
сыңайына, салт-санасына ден қойған. Журналист ретінде кейбір ... оның ... ... көрген. Осы сапарынан Міржақып бірсыпыра ойлар
түйіп қайтқан. Кейін жергілікті ... оның ... ... ... ... ... елі — ... қазақы ел. Ас-той, көкпар, бәйге дегенің
бұл елде әлі қалған жоқ. ... ... ... ... болады. Бұл
елде бәйге аты аса қадірлі. Асты бұл ел бәсекемен ... ... ... Бас ... 5 мың сом, 3 мың сом, иә ... жүз қой ... ... табылады. Тек малы болсын, иә атағы ... ... ... ... ел байлығын, ел ... ... ... ... ... ... ... іле кеткен.
Міржақып Дулатұлының прозасы.
Халқының үлкен қамқоршысы болған М. Дулатов қазақ әйелдерінің ... ... олар ... ... әдет-ғұрып, салт-сананы,
көзқарасты жақсы биіген. Әйелдер тагдыры оны кеп толғандырған. Бұған
«Бақытсыз ... ... ... ... ... ... ... — айқын
дәлел.
1920 жылы Қазақстан үкіметі қалыңмалды жою, қыз-келіншектерді еріксіз
малға сатуды қою туралы декрет-низам қабылдады. «Ақ жол» ... оны ... 19 ... ... ... ... М. ... «Әйел теңдігі»
деген көлемді макаласын қоса басты. Мұнда Жакаң патша өкіметінің қазақ,
қырғызды ... ... ... аркасын жауыр, құйрығын шарлак, ерғашты
қыдғанын әшкерелей келіп, өзіміздің сүйекке ... ... ... да ірі ... орын алғанын, солардың бірі — ... ... ... ... ... ... көп қазақтың басында бар мал-қорлықты,
дүниеқоңыздықты тап басып ... ... кім ... соған сата салу салтын,
мал үшін көрнеу ... де, ете ... де, ... әйел ... — тоқалдыққа да
бере қою қорқаулығын, қызынан ... ... ... ... деп ... сұрамайтынын орынды сынады. Азаматтың айтуынша, қызын берген жері
кедей болса да, ... ... бір ... ... ... қазақ тайынбайды.
Ертең өз балам баратын үй ғой, ... ... ... ... дегенді
ойлайтын қазак мыңнан біреу-ақ табылады.
Әдеби-сын ойларының тұңғыш рет сөз болуы; "Бақытсыз Жамал" романына
ауыз әдебиеті дәстүрінің ... ... ... ... аз ... мен ... ... толық қамтып қарастыру негізінен
көзделген мақсаттың бірі ... ... ... журналының ел алдындағы жаңадан шыға бастағанында үлкен
жәрдем беріп, қалам қуатын, ой бұлағын аямаған арыстардын бірі - ... ... ... 1911-1913 жылдардағы нөмірлерінде Міржақып
Дулатов, Азамат Алашұлы, Азамат Алашұғлы, ... М.Д. деп қол ... ... ... ... жиі ... тұрды.
Міржақыптың әдеби-публицистикалық қызметі Петербургте басталды. 1907
жылы Петербургте шығарылған «Серке» газетінде оның ... ... ... ... ... атты ... мақаласы басылады.
Мемлекеттік дума жайы қазақтың озық ойлы азаматтарын толғандырған
мәселелердің бірі ... Оның ... ... «Государственная дума
һәм қазақ» атты мақаласы ... ... ... өз ... өзекті
такырыбын көпшілік талқысына салады. Мақалада көтерілетін бірінші ... ... - жаңа ... ... ... думаға депутат сайлау хұқынан
ажырап қалғандығы. Осыған орай, автор өз көзқарасын ... ... ... білімді, халық үшін ... пида ... ... ... ... ... лайық адамдардьщ кезінде өтпей қалғанына
өкініш білдіреді. «Заманымызда ... үшін ... ... жұмсап ауыр
жазаларға кіріптар болып, жанын қиып жүрген күллі қазақ халқында бірінші
дерлік жол ... ... ... Бірінші Дума сайлауында Қарқаралы
уезінің Тоқыраунск ... ... ... ... таласып,
Бөкейхановтың үстінен жамандап рапорттар бергендігі күллі қазақтың депутат
сайлауына нендей көзбен ... ... ... деп ... - ... ... депутатыкқа шын лайықты адамды сайлау керектігіне ел ... ... ... ... ... ал ... бәрі он ... екенін айта келіп, туысқан ноғайлар қазақ үшін сөйлейтіндігін, бірақ
олардың ... ... ... ... қай занның пайдалы,
залалды болатындығын көздері көрмеген соң ... ... ... ... үшін ... ғана ... ... де дума арқылы өтеді. Біздің
қазақ халкының үғьш тұрған бір ісі жок, ... ... ... орын ... жер ... аз да ... думада депутатгарымыз болса, ... ... да ... жері өз мүлкі екендігін селдей агғып келе
жатқан хақолдар жерді тарыятып, (астын сызған біз - Б.Ж.) ... ... ... де бұл ... ... ғаділсіздігін дума мінбесінен
сөйлеп, отчетында жазылып калар еді. ... ... ... ... ... ... ... - деп қазақ үшін ең басты мәселе - жер ... өте ... ... 1906 жылы ... ... жерлері» деген бір
өлеңінде осы мазмұндас, саяси мәселені ашық көтеріп, ... ... ... ... ... ... ... қайда ата мекен,
қазақ қазақ болғалы мекен еткен ?
Хазірде бәріңізді қуып шығып,
Орныңа қала салып «хахол « ... жер ... ... үшін ... ... ... жерлер.
Тәтті шөп, тущы судың бәрі сонда,
Табатын бұған хәйлә қайда ерлер?» -
осы жыр жолдарындағы, қазақ қалын жақсартуға айла ... ... - ... ойы ... ... бас ... зиялылар болса керек еді.
Қазақ халқының атынан уәкіл жоқ ... ... ... заңдар
қабылданып жатқанынан да бейхабар екендігіне өкініш ... ... жылы ... дума жиылысында - бұрын бірде бір оқымаған бала-ларды
сегіз жасқа келген соң ... ... ... ал ... ... ата-аналарға штраф салу туралы заң болғандығын айтады. Ал бұл
үлкен оқиғаны қазақлың білмейтіндігіне шүбә ... ... ... ... енді не ... ... - деп сауал қойып, «келер думаға қазақ
халқының да депутаттар ... ... ... леп ... ... ... елді ой жолға бұрады.
Сол кездің басты мәселесі - жер мәселесі екендігін ... ... ... ... еді. ... ... көрген «Жер мәселесі» мақаласының
қоғамдық мәні зор болды. Мұнда публицист М.Дулатов жер ... ... ... іздестіреді, көпшілікті ойласуға, ақылдасуға шақырады.
«Ішкі Россиядан бұлттай ... келе ... ... алдағыға көз салулы
үйреніс қылмаған қазақ халқын да ойга қалдырды. Бұрынғыдай көшіп жүру ... 15 ... ер ... жер кестіріп қала болу керек пе?» - деп
заманауи сауал ... ... ... жатқан өзгерістерді де шолып өтеді.
Мәселен, қазақ оқығандарыныц бір тобы мен ноғай туғандарымыздың білімділері
жақсы ... ... ... ... көріп, газеттерде жазып жатқанына
тоқталады. «Атақты қазақ адвокаты 2 дума ... ... ... мырза
Қаратаев өзіне ерген ағайындарымен тиісті жерін кестіріп алып, қала ... ... ... да ... ... ... ... бұзып өзгертуі (көшпенділік-тен
отырықшылықка отырықшылықтан көшпенділікке шыққан секілді) оңай іс емес», -
екендігін еске ... ... ... 4-5 ... қыс тұр. Осындай еркін
уақытта қазақ ... ... ... ... ... шейін я қала болуға, я
бұрынғыдай көшпенділікте қалуға тізгінді мықтап коярға ... - ... ... көп нәрссні аңғаруға болады. Қазақтың өз мемлекеттілігі
жоқ кезде, билік бөтен жұрттың ... ... ... қазақ публицистикасы,
әсіресе көш бастаушы көсем сөзшілер қалың елді басылым ... ... ... ... ... басқарып отырғанды-ғының дәлелі - ... ... ... ... болады. Шын мәнінде мемлекеттігіміздің
жоқ кезіндс калың қазақтың қарайтын жалғыз тұтқасы - ... көзі ... ... ... ... дәлел тілемейді. Ал сондай
ауыр кезенде публицистика «басшылығы дұрыс болса, әлеуметті түзейді, теріс
басшылық ... ... ... - ... мақалада өз қаупін де жеткізеді: «15-20 жылдан
бері бұл көшпелі мұжықтардың келіп бітуінің ұшы көрінбей, ... ... аз ... қазақ халқы ең жаман жерге сорлап қалып ақырында ... ... Міне сол ... ... үшін қазақ дұрыс жолды
тандауы керек. Әйтпесе, кейін кеш болатынын ел есіне ... де ... ... қандай артықшылығы бар. ... ... ... ... ... бір аз ғана ... қала ... Мал бағып көшіп жүргендіктен қырылып ... ... ... ... ... ... ... емес, бізден аз емес, бізден күшсіз емес.
Бұларды көре тұра, біз қазақтарда қала болып, малдың санын ... ... егін ... ... ... оқу окып, өнер тауып өзіміз де ... ... ... ... ... ... сол ... ғана қатардағы
халықтардың, бірі бола аламыз», - деп ой ... Сөз ... ... ... ... ... ... де солардың бірінен санаймын)», - деп,
өз ... қай ... ... де ... ... де ... ... көрсетіп өтеді. «Қазақ
халқы көшейін деп жүрген жок, жерінің ауасына (климатическая условия) қарап
көшіп жүр. Адам ... ... ... Қазақ отырған жер егіншілікке
жарамсыз. 12-15 жыл егін салған жер тозып шаңы шығады, тағы да жаңа ... ... ... Әлгі ... жер ... ... 20-25 жыл ... ғұмыры 20-30 жылдығына емес, дүние тұрғанша ... ... - деп ... мал ... ... ... да кұптамайтынын
біддіреді. «Қазак ... ... ... ... мал ... ... бірінші өзіне екінші мемлекетке зор пайда келтіреді», ... мал ... ... да ... ... ... ... жерде
«өзі қайда барарын білмей, адасып тұрған ... ... ... ... бір ... ... қайғырып, тездетіп бір
ынтымакқа ... ... -деп өз ойын ... ... тартсаң өгіз
өледі, былай тартсаң арба сынадының» кері, қиын заманда қысталаңнан жол
тауып шығу оңай ... Осы ауыр жүк ең ... ... ... ... ұлт
болашағын ойлаған азаматтар иығына түсті.
Ғасыр басында мерзімді басылымдар қазақ ... ... ... тәрбие мектебіне айналды. Қуатты дарын, қоғам
қайраткері Смагұл Сөлуакасовтың 18 ... ... ... орыс
журналында жарияланған «Қазақ әдебиеті» атты тарихи-талдау очеркі назар
аударарлық. Онда XX ... бас ... ... ... жайынан, публициистердің кімдер екендігі жөнінен мынадай
деректер келтіріледі:
«Қазақ прозасына келетім ... ... ... ... ауыз ... ... Қырғыз (қазақ - Б.Ж.) прозасында публици-
стика тәуірірек ... Бір ... олар ... халқының бостандығы мен әйел
теңдігін қорқайды. Ең көрнекті ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов тур (бұл публицист болғанда да бесаспап), содан
кейін ... (тек ... ... ғана ... ... пен ... (халыққа білім беру мен әйел теңдігін қорғайды) ... ... біз ... Бұл бағытгағы жас күштердің арасынан Болғанбаев, ... ... ... ... ... ... Жәнібеков
және басқалар көп үміт күттіреді». Осында айтылған әйел теңдігі тақырыбына
жазуды ... ... ... ... бастады. Оған дәлел «Екі қыздың
мұңы» атты ерекше бір ... ... ... ... ... қоғамындагы
әйел теңсіздігі проблемасы Нұрила және Ұлбосын есімді екі қыздың ... ... ... Бұл - жай үй ... ... емес, бүкіл қоғамдағы
қазақ әйелінің басына түскен ауыр тауқыметті, азапты тағдырды сөз ... ... ... іздестірген, көпшілік қауымға ой тастаған салмақты
сөзге қонақ беру.
Екі қыз алдымен өз жеке ... ... ... ... ... бүкіл қоғамдағы үлкен мәселеге бет бұрады. М.Дула-тов
- публицист қазақ әйелінің басындағы қара ... ... ... ... ... ... ... салады.
«Нұрила: Бұрынғырақ заманда қыз-қатындарды кемге ... ... ... сату ... ... ... ... әр жұртта болған. Бұл кезде ол
жұрттардың көбі оқу-өнерге молығып, арасынан ... ... ... ... ... ... жер жүзіндегі халықтардың жартысы ғана һәм
олар халықтың анасы, тәрбиелі ... да ... ... ... ... да ... да ... болатын. Сол себепті әйелдерді ерлермен бір
дәрежеде ұстау керектігін жұртқа түсіндіріп, берірек келген соң ... де ... ... қосып, дауыстарын жаңғырықтырып, өздерін
жәбіршіліктен ... оқу ... ... ... теңдікке жеткен, бұ заманда
қатыннан патша болғандар да бар...».
М.Дулатов - публицист қазақ әйеліне жеткізетін ... ... ... айтады: «Нұрила: бір ғана сен емес, күллі қазақ қыздарына
айтат-ұғын насихатым мынау. Атасынын ... ... ... егер өзі риза
болмаса, басын кессе де бармасын. Ғұмырын қол ... етсе де, ... ... Бұл іс шариғатка да теріс емес. Қызын ... ... жоқ. ... ... закон көптен ерік берген. Бұларды көре ... ... ... ... өздеріне. Қызды балам деген аталар
жылатпасын, ... ... Міне ... ... қазак әйеліне теңдік
әперуді көздеген публицистің ақжарма ойлары осылай ... ... ... жаңа ... ... ... ... түсінікті тілмен
жазылған. Қаншама қазақ қызының көкейіндегі арман-зарын, үміт-мұңын ашып
көрсетеді.
«Айқап» ... ... ... танымдық очеркі нақты тарихи
деректер негізінде жазылған. ... ... ... ... ... Л.Байтұрсынов үлгісін қолдап, қуаттайды. «Адамға тіршілік не үшін
керек» публицистикалық мақала ... ... «Мәз ... ... өлеңін
мысалға келтіре отырып, заман, қоғам туралы ... ... ... мақаласында жер бетіндегі халықтардың бір-бірімен қатынас кұралы
ретіндс пайла болған тілге тоқталады. ... ... ... машһүр
доктор Заменгов деген жер жүзіндегі халықтарға бірдей ортақ ... ... ... бұл ... ... оңайлығы сонша: егер бірнеше
ай көңіл бөліп үйренген кісі өзінің ана тіліндей ... ... - ... әлемнен сыр тартамын, тіл үйренемін деген қазақ жастарына арзан
кітаптарды қайдан ... ... ... ... береді.
М.Дулатов публицистикасы зор қоғамдық саяси-әлеуметтік мәселелерлі
көтеруімен, қарапайым ... ... ... ... шешімін көрсстуімен, ағартушылық, ілгерілеушілік идеяларымен
кұнды. «Міржақып публицистикасының идеялық қуатын, ... ... ... және бір жайт - ол ... азаматгарды үнемі бірлікке,
ынтымаққа, өзара көмекке үндеп отырады... Тағы бір ... ... ... ... ... шебері». (КожакеевТ. Көк сеңгірлер.. А.
Қазақ университеті. 1992. 62-63 б.б.) Айта ... ... жаңа ... да ашуға болады. Жақаң публицистикасының
жарқырап ашылған тұсы – ... ... ... ... айқын
көрінеді. Оған орайы түскенде, қайта оралармыз.
М. Дулатов публицистикасы — елге ... ... ... деген
жанашырлыққа, адамгершілік асқақ үнге суарылған публицистика, ... ... ... ... ... Оның публицистикасы — Ұлы Қазан
революциясын қипақсыз қолдаған. Совет өкіметіне қалтқысыз қызмет ... ... ... ... қосқан биік идеялы, көркем бітімді,
жалынды да арынды публицистика.
Ғасыр басындағы ... ... ... әйел тендігі мәселесі ұсақ
өлеңдерден поэмаға, әңгімеден романға дейінгі аралықта көтеріліп, ... шешу ... күн ... ... ... ... ... бұл
мәселенің көркемдік шешімін түрліше түйіндегендігін "Бақытсыз Жамалдан"
кейін жарық көрген Т.Жомартбаевтың "Қыз көрелік" (1912), ... ... (1913), ... ... ... (1914), С.Торайғыровтың "Қамар
сұлу" (1914), "Кім жазықты" (1915), Б.Майлиннің "Шұғаның белгісі" (1915),
С.Сейфуллиннің ... (1922) ... ... ... ... ... ... арасындағы алғашқы қазақ романдары туралы қалыптасқан
пікірдің екі түрлі ... ... ... ... ... ... ... екендігін ескеріп, роман деген ... ... бой ... ... ... ... характер калпын көрсетуде
әлеуметтік өмірдің негізгі тартыстарын сюжет етіп ... ... ... ... ... ... ... өзіндік жаңалық болып қабылданған,
үлкен жанрдың көп ... өз ... ... ... ... ... көрінісін адам тағдырлары арқылы бейнелеуге күш салған,
сол дәуірдің моральдық-адамгершілік принциптерін кеңінен ... мен ... ... ... ... ... арқылы қоғамды өзгертуге деген толғанысты білдірген, сонымен қоса ең
негізгісі - жаңалық болып енуімен қатар ... ... ... ... ... ... ... шоғырының бой көтеруіне негіз ... ... сол ... ... ие болған статусынан, тарихи орнынан ... Сол ... XX ... басындағы қоғам құрылысындағы ерекшеліктерді,
баспасөз қызметін, қазақ әдебиетінің даму ерекшеліктерін, романның әдеби
дәстүрге ... ... ... ... ... ... ... жазба әдебиетінің нәр алған бастаулары ретінде халық ауыз
әдебиетін, төл прозаның шағын үлгілерін, ... ... ... ... пен ... әдебиетінің аударма нұсқаларын айта ... XX ... ... ... ... қалыптасу жолдарын көрсетуде
А.А.Жандыбаевтың "Жас өмірім яки ... ... (1907) ... ... "Томан байдың баласы Әділ мырза, я болмаса Байғозы ... ... ... (1909) ... әңгімелеу стильдерімен салыстырып, "Бақытсыз
Жамалды" кәсіби көркем проза тілінің ... ... ... кейіпкер
мінезін тілдік оралымдар арқылы беруте ойысқандығын дәлелдеуге тырысады.
Қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық жағдайларға байланысты ... ... еніп ... ... ғалымдары да салт ... ... ... романның алғашқы нұсқалары, "халықтық
романдар" деп біледі. Мұнда ... да, ... да, ... ... түйіскен.
XX ғасыр басына дейін ... ... ... даму ... ... ... дамығандығы, қазақ жазба романының алғашқы
үлгілерінің бойында фольклорлық өзгешеліктердің мол сақталғандығы жөнінде
көп айтылып ... Бұл ... ... ... ... ... бір ... процесінде ұлттық сипаттарын мол сақтағандығын да көрсетеді. Мәселен,
"Бақытсыз Жамал" романының сөз басы бұрынғы батырлар жыры, ... ... ... ... сөз ... ... ... жайынан және заман көріністерінен мол мәлімет ... ... ... автор өз көзқарасын ашық көрсеткен. Роман оқиғасы "Мың ... ... ... бір ... екінші адамға айтқан әңгімесі
түрінде емес, автор субъективтік шындықгар мен объективтік ... ... ... мен ... образын сомдауға күш салған.
Сөз өнеріндегі ұлттық ерекшелігіміз және фольклордың үлкен бір саласы
болып табылатын ... қыз бен ... ... түрі де Жамалдың ауыл
бозбалаларымен сөз ... және ... ... ... өлең
айтысуынан көрініс береді. Мұнда екі жастың өнерлілігі ғана емес, ой ... ... ... да ... ... Тікелей өнер жарысы басталмаса
да айтыс сипатындағы сыр ашудан кейін екі жастың арасында шынайы ... ... ... ... ... ұласқан бұл ... ... ... ... жеткізуге лиро-эпостағы ең өнімді
тәсіл - өлең - хат ... ... ... оқиғасын этнографиялық
мәліметтермен тығыз байланыста еріп отыруы да ... ... ... ... ... ... XX ... басындағы әдебиеттен орын
алған фольклорлық дәстүрдің ерекшеліктері арнайы ғылыми еңбектердің зерттеу
объектісіне айнала бастады. Мысалы, ... ... «XX ... ... ... ... ... (Ш.Құдайбердиев, С.Торайғыров
шығармаларының негізінде)» атты кандидаттық диссертациясы.
Романға ... ... заңы ... ... ... ... ... деген көзқарасын кейіпкерлер бойына сіңіруі,
өзгерісті тарихи ... мен ... ... ... ... ... т.б. ерекшеліктер тән.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дулат Бабатайұлы өмірі3 бет
Дулат Бабатайұлы өмірімен шығармалары29 бет
Дулат Бабатайұлы өмірбаяны3 бет
Дулат Бабатайұлының өмірі5 бет
Дулат Исабековтың өмір жолы29 бет
М. Дулатовтың өмірі10 бет
М. Х. Дулатидың өмірбаянына шолу6 бет
М.Дулатовтың өмірі мен шығармашылығын оқыту82 бет
Міржақып Дулатов өмірбаяны8 бет
Міржақып Дулатовтың өмірі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь