Қазақстан тарихына кіріспе

1.Тақырып: Кіріспе
2.2 Лекциялық сабақтар тезистері

1.ші тақырып Қазақстан тарихына кіріспе. «Қазақстан тарихы» курсының пәні, мақсаты мен міндеттері.

1. Қазақстан тарихы курсының пәні мен міндеттері.
2. Қазақстан тарихын дәуірлеу.
3. Қазақстан тарихының аса маңызды мәселелері.
        
         пәні бойынша
дәріс сабақтарының контактілік мәліметтері
Контактілік дәріс сабақтарының кестесі

Тақырыптар
Сағат саны
1
Кіріспе
2
2
Тайпалық одақтар мен ежелгі мемлекеттер ... VII ... б.д. IVғ. ... ... ... ... құрастыру.
2
4
Қазақстан территориясындағы ерте ортағасырлық мемлекеттер (VІғ.- IХғ. басы).
2
5
тақырыбына байланысты кесте құрастыру.
2
Барлығы
10
Тақырыптар:
1.Тақырып: Кіріспе
2.2 Лекциялық сабақтар тезистері
1-ші тақырып Қазақстан ... ... ... ... ... мен ... Қазақстан тарихы курсының пәні мен ... ... ... ... ... тарихының аса маңызды мәселелері.
Қазақстан тарихы курсының пәні мақсаты мен міндеттері. оқу пәнін қазіргі тұрғыда түсіну. Тарих, тұлға, ... ... және ... Отан тарихының функциялары мен принциптері. Қазақстан тарихы ... ... ... Ұлттық тарихтың приоритеттері. .
Қазақстан тарихын дәуірлерге бөлу. Қазақстан тарихын зерттеудің негізгі әдістері. Отан тарихын зерттеуге жаңа тұжырымдамалық тұрғыдан қарау.
пәнінің ... мен ... Отан ... ... ... Қазіргі кезеңде Қазақстанның ұлттық тарихы проблемалары маңызының арта түсуі.
Қазақ, орыс, Ресей, шетел ғалымдары ... ... ... ... ... оқытудағы жаңа бастамалар мен бағыттар. Отандық тарих ғылымындағы теориялық мәселелер. Қазақстан тарихы қазақстандықтардың жадын қалпына келтіру, ... сана мен ... ... ... ... және ... ... бірден бір құралы.
Ұлттық тарихтың басымдықтары.
Н.Ә.Назарбаевтың , , Қазақстан халқына жолдауы еңбектері. Қазақстан тарихының Еуразия халықтары тарихы мен ... ... ... ... ... өз ... жаңа ... жасау қарсаңында Қазақстан халқына жолдауы. Республика Президенті ... ... ... жолдауы.
Негізгі әдебиет: [22, 23, 24, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37]
Қосымша әдебиет: [Негізгі әдебиетте: 1, 2, 7, 16, 17, 38, ... ... ... ... ... Қазақстан территориясындағы ерте дәуір.
1. ... ... тас ... Қола ... ... ХVIII - IX ғғ.).
3. ... ... ... ... мен ... ... сақтар, үйсіндер, қаңлылар, ғұндар.
Палеолит (көне тас ғасыры). Адамның пайда болуы (антропогенез). Африка мен Азия территориясындағы негізгі ... ... ... ... және ертеде өмір сүрген гоминиттердің ортасы. Тас ғасырын археологиялық дәуірлеу және оның хронологиясы. Қазақстан палеолитін зерттеу тарихы. Х.А.Алпысбаев басқарған Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... табылуы. А.Г.Медоевтың Батыс Қазақстан мен Балқаштың Солтүстік жағалауында жүргізген жұмыстарының маңызы. М.Н.Клапчук пен В.С.Волошиннің Орталық Қазақстанда жүргізген ... ... ... экспедициясы палеолит отрядының және Қазақстанның тас ғасырының ескерткіштерін Ж.Таймағамбетов басшылығымен зерттеген экспедиция жұмыстарының ... ... ... ... ... ... ... (1992-2002 жж.) ашқан палеолит ескерткіштері. Қошқорған, Шоқтас т.б. стратифицияланған ескерткіштер.
Мезолит (орта тас ... ... ... өту. ... шегінуі. Оңтүстік Қазақстанның мезолит ескерткіштері. Материалдық мәдениетке сипаттама. Табиғат жағдайлары мен еңбек құралдарының әсерінен шаруашылықта ... ... ... ... дәлелденуі. Тұрмыста садақ пен жебенің пайда болуы. Тас еңбек ... ... мен ... ... ... ... ... жағаларындағы ескерткіштер. Еңбек құралдарындағы айырмашылықтар. Мезолиттің тарихи орны.
Неолит (жаңа тас ғасыры). Неолитке жалпы сипаттама. . ... ... ... ... ... өту. Мал ... мен егіншіліктің пайда болуы. Қазақстандағы неолиттік тұрақтар. ... ... ... ... ... ... және ... жасау.
Батыс Қазақстан территориясындағы Келтеминар мәдениеті. Орталық Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... көптүрлілігі: саз балшық ыдыстардағы өрнектер, жартастардағы суреттер т.б.
Матриархаттық - рулық қоғамның дамуы.
Энеолит (мыстытас ... ... ... ... құралдарымен қатар тас құралдардың пайда болуы. Кетпенді егіншілік пен мал ... ... Орал - ... өзен аралығындағы энеолит. Ботай мәдениеті. Материалдық мәдениет. Қоныстар мен тұрғын үйлердің сипаты. ... ... ... ... ... ескерткіштері. Балшықтан ыдыс жасау тәсілдері. Мәдениеттің көрші территориялар мәдениетімен өзара байланысы.
Қазақстан территориясындағы ерте ... ... ... XVIII - IX ғ.ғ.). Жалпы сипаттамасы және кезеңдерге бөлудің дамуы: малды бағып өсіру, жайылымдық - жайлауда өсіру, көшпелі мал ... ... ... ... ... жеке ... пайда болуы. Этникалық қауымның дамуы.
Қазақстан территориясындағы Андронов және Беғазы-Дәндібай мәдениеті. Үй кәсіпшілігі, тұрғын үй шаруашылығы, дін және ... ... ... ... ... ... ... Тасты бұлақ, Атасу, Таутары, Таңбалытас т.б. Артефактілер типологиясы. Ескерткіштердің ... ... Қола ... ... ... ... ... мамандығының бөлінуі. Сазбалшықтан шеңбер жасаудың пайда болуы. Жерлеу салты. Ботай, Тоқсанбай алғашқы қала үлгілері.
Ерте ... ... ... ... VII - III ғ.ғ.). Ерте ... ... Көшпелі мал шаруашылығына жаппай өту. Евразияның ұлы даласы және скиф-сақ қауымдастығы. Қазақстан территориясындағы сақтар мен ... ... ... ... және сақ мемлекеттік құрылымы. Сақ жазуы - мемлекеттіліктің маңызды атрибуты. Өнердің, мифтің және діннің дамуы. ... ... ... ... ... Егіншілік, қолөнер, сауда. Қыстақтар мен қалалар. Ассирия, ... ... ... ... және ... (б.з.б. II - б.з V ғғ.) сақтардың мәдени - тарихи мұрасын қабылдап жалғастырған үйсіндер мен ... және ... ... мемлекеті Жетісуда, қаңлылар мемлекеті Сырдарияда. Соғыс жүйесі. Соғыс және мемлекеттік ұйымдардың ... - ... - ... ... ... мен ... Қытаймен, ғұндармен, Орта Азия мемлекеттерімен саяси және этномәдени ... ... ... ... ... ... ... ІІІ - б.з. І ғғ.) ғұн тайпаларының батысқа миграциясы. Ғұндардың Шығыс және Орталық ... ... ... құруы (б.з. ІІ - V ғғ.). Басқарушы әулет. Рулар мен тайпалардың иерархиясы. Басқарушының қасиетті өкіметі. Соғыс ұйымының онмыңдық жүйесі. Мал ... ... ... Жазу және ... ... табыну.
Негізгі әдебиет: [1, 2, 4, 11, 17, ... 22, 23, 24, 30, ... ... [1, 10, 18, 54, 56, 57, 64, 71, 72, 77, 81, 86, 90, 98, 109, 136]
3-ші ... Ерте және ... ... ... ғғ. ... Түрік және Батыс түрік қағанаттары.
2. Түргештер. Қарлықтар.
3. Оғыз мемлекеті.
4. Қимақ мен қыпшақтар мемлекеттері.
5. Наймандар. ... ... ... ... ... ... ғ. басы - 1219 ж.).
Түрік қағанаты (552-603 ж.ж.). Евразиядағы тұңғыш көшпелі империя. Түріктер ... және ... ... ... және ... ... мәдени дәстүрлері. Қазақстан Түрік қағанатының құрамында. Қағанат шекараларының Иранға, Солтүстік Кавказға және Қара теңіз жағалауларына дейін ... ... Иран және ... ... ... екіге бөлінуі. Батыс-Түрік қағанатының (603-704 жж.) саяси тарихы. Соғыс - әкімшілік жүйесі, этноәлеуметтік құрылымы. Тайпалық иерархия. Батыс - ... ... ... ... ... ... ( 704-756 жж.). Түргештердің Орта Азиядағы Таң әулетімен, арабтармен ... ... ... Қазақстанда. Қытай шапқыншылығы. 751 ж. Таластағы тарихи ... ... ... құлауы. Осымен Түрік қағанаты тарихы аяқталды, оның орнына Жетісуда Қарлұқ ... (756 - 940 жж.), ... ... ... (IХ ғ. басы - XI ғ.) ... ... ... қимақтар-ерте түрік мемлекеттік дәстүрлерді жалғастырушылар.
Қарлық мемлекеті (776-940 жж.) мемлекеттің Жетісуда құрылуы. ... ... ... ... ... ... ислам шекарасының Талас аумағына дейін тарауы. Басқарудың соғыс-әкімшілік сипаты. Шаруашылығы. Қалалары мен қоныстары. Рухани мәдениеті. Әскери ... ... ... ... ... ... ... Оғыз мемлекеті. (IХ ғ. соңы - XI ғ. басы). Оғыздардың ... ... ... аңғарынан, Арал жағалауларынан ығыстыруы. Оғыздар мемлекетінің құрылуы. Оғыздардың қимақтармен, қарлықтармен, хазарлармен, бұлғарлармен этносаяси байланыстары. Тайпалық құрамы және орналасуы. Қоғамдық ... ... ... ... ... мен ... дамуы. Сельджуктермен күрес және өзара қырқысудың күшеюі. Оғыз джабғасының саяси тұғырының әлсіреуі.
Қимақ қағанаты (IX ғ. соңы - XI ғ. ... ... ... ... ... ерте түрік дәстүрлерінің дамуы. Тайпалық құрамы және орналасуы. Қимақтардың, қыпшақтардың, құмандардың тайпалық ... ... ... ... ... ... ... саяси және этномәдени байланыстары. Қоғамдық құрылысы, шаруашылық ... ... ... ... ... ақсүйектерінің күшеюі. Қағанаттың құлауы.
VI-X ғасырлардағы Қазақстанның экономикалық және мәдени өмірі. Көшпелі өркениет, оның дамуының ... ... ... мәдени типтері: мал бағу, егіншілік. Қазақстандағы Жібек жолы, оның бойындағы қалалар мен қоныстар. Дала мен ... Ерте ... ... және ... ... ... ... ислам және мұсылман мәдениетінің тарауы: буддизм, манихейлік. ... ... ... Тегін, аса көрнекті ғалым әл-Фараби, ғалым және ... ... ... ... ... (XІ ғ. басы - XIII ғғ). Қарақан мемлекеті (942 - 1210 жж.). Қашғар мен Жетісу ... ... ... ... Қазақстандағы тұңғыш мұсылман мемлекеті. Оңтүстік Қазақстан қарахандықтардың қоластында. Қарахандықтардың саяси билігінің Мавреннахрға ... ... ... ... саяси байланыстары. Өкімет құрылысының иерархиялық жүйесі. Көшпелі дәстүр және ... ... ... мәдениетін игеру. Қала және сауда. Егіншіліктің, отырықшылықтың дамуы. Басқарудың әскери тайпалық әкімшілік жүйесі. ... ... ... ... тарауы.
Қарақытай (1128 - 1213 жж.). Шығыс Қарахан қағанатын қарақытайлардың басып алуы. Қарақытайлардың саяси ықпалдарының Мавреннахрға тарауы. ... ... және ... Қарақытайлар билігінің құлауы.
Найман мен кереит ұлыстары (XII ғ. басы - XIII ғ.). ... ... ... мен ... тайпалары конфедерациясының қалыптасуы. Қоныстануы. Христиандықтың тарауы. Наймандар мен кереиттерде мемлекеттің құрылуы. Шыңғысханның ... мен ... ... ... ... Жетісуға өрлеуі. Наймандардың монғолдардан жеңілуі.
Қыпшақ хандығы (XI ғ. басы - 1224 ж.). Қыпшақтар Қимақ мемлекетінің мұрагерлері. ... ... ... ... ... пен ... Қыпшақтардың тайпалық құрамы және оның иерархиясы. Көрші халықтармен, мемлекеттермен өзара қарым-қатынасы. Мемлекеттің екі бірлестікке бөлінуі. Қыпшақтардың ... ... XI-XII ... ... ... ... ... этникалық негізі қалыптасуы. Қыпшақ халқының өзінің қалыптасу құрамының аяқталу кезеңін Шыңғысхан шапқыншылығының үзуі. Шаруашылығы. ... ... ... ... ... ғ. басы мен XII ғ. ... экономикасы мен мәдениетінің дамуы. Көшпелі мал өсірушілік қоғамдағы шаруашылық мәдниет типтері. Оңтүстік, Шығыс, Орталық және Батыс Қазақстанның қалалары. Сәулет өнері. ... ... ақша ... Ұлы ... жолы және оның Қазақстан территориясындағы тармақтары. Қазақстан халықтары мен тайпаларының рухани мәдениеті. Діни наным сенімдері және табыну. ... ... ... ... ... Исламның көшпелілер арасына тарауы. Қазақстан халықтары мен тайпаларының Шығысындағы мұсылман елдерімен, басқа да алыс - ... ... ... және саяси байланыстар жасауы және ұлғаюы.
Ауызша шығармашылық және жазбаша мұсылман түрік ... ... мен ... ... ... ... ... Ахмед Жүгенекидің, Қожа Ахмет Ясауидің еңбектері.
Негізгі әдебиет: [1, 2, 3, 11, 12, 22, 23, 24, 30, 33, ... ... [10, 11, 21, 32, 35, 38, 43, 49, 55, 64, 70, 71, 72, 86, 113, 121, 138, ... ... ... ... жаулаушылығы кезеңінде (ХІІІ ғ.). Алтын Орда (1243 ж. - ХV ғ. ортасы).
XIV - XV ғғ. ... ... ... ... мен Орта Азия ... жаулауы. Ұлыстардың құрылуы.
* Алтын Орда (1243 ж. - ХV ғ. ... ХІV - ХV ғғ. ... ... империясының құрылуы. Шыңғысханның Шығыс Түркістан мен Жетісуды басып алуы. Монғолдардың Орта Азия мен Қазақстанды басып ... ... үш ... ... ... Батый ханның Шығыс Еуропаға жорығы. Алтын Орданың құрылуы. Ұлыстық жүйенің дамуы. Алтын Орданың билеушілері. Исламды ... дін ... ... ... Орданың Мамлюк мемлекетімен этносаяси байланыстары. Темірдің Алтын Ордаға жорығы. Алтын Орданың әлсіреуі және құлауы. Ұлыстық күрес. Шағатай мемлекетінің құрылуы.
XVI - XV ... ... ... Көк Орда және Ақ Орда ... Көк Орда (XIII ... соңы - XV ... ... жергілікті этникалық негізде біріккен тұңғыш ірі мемлекет. Сырдария бойындағы қалалар үшін күрес. Орта Азиямен, Хорезммен байланыс. Сырдария бойындағы ... үшін ... ... Биліктің Шайбанилерге көшуі.
Моғолстан (XIV ғ. ортасы - XVI ғ. басы). Мемлекеттің құрылуы. Территориясы мен этникалық құрамы. Мұсылмандықтың ... ... ... ... ... мен Көк Орда билеушілерінің Темірге қарсы одағы. Моғолстанның Темірге вассалдық тәуелділігі. Мухаммад хан ... ... ... ... ... соғыс рейдтері. Моғолстанның әлсіреуі және құлауы.
Көшпелі өзбектер мемлекеті (1428 - 1468 жж.) ... ... ... ... және ... құрамы. Әбілхайыр ханның Орта Азияға соғыс жорықтары. Сырдария бойындағы қалалар үшін күрес. Әбілхайыр ... ... ... (1457 ж.). ... пен Керей сұлтандардың көшіп кетуі (1459 ж.). Хандықтардың ыдырауы.
Ноғай ордасы (Маңғыт үйі) - XIV ғасырдың соңы XV ... ... және ... ... ... ... билеушілер. Ноғай Ордасының шектес мемлекеттермен өзара қарым - қатынасы. Ноғай Ордасының ыдырауы.
Сібір ... (XV ғ. соңы - XVI ғ.). ... ... ... оның ішкі және ... саяси тарихы. Территориясы, этникалық құрамы, шаруашылығы. Сібір хандығының құлауы.
Негізгі әдебиет: [3, 12, 16, 17, 22, 23, 24, ... ... [3, 21, 31, 42, 43, 59, 60, 63, 69, 91, 92, 98, 99, 104, 106, 107, 113, 127, 133, 134, 135, 143, 145, ... ... ... ... ... этнонимі. Қазақ жүздері.
1. ... ... ... ... ... жүздері.
Қазақ халқының құралуының тарихи алғышарттары. Ертедегі, ерте және дамыған ортағасырлардағы этникалық ... ... ... ... ... қалыптасуы. Қазақ халқы қалыптасуының үрдісі. Этникалық территорияның және бірыңғай тілдің қалыптасуы. Шаруашылықтың, материалдық және рухани ... ... ... ... ... және оның этникалық үрдіске ықпалы. Жазба деректерде терминінің тұңғыш рет кездесуі. Оның әлеуметтік мәні. және ... ... ... осы ... ... аты. Қазақ жүздерінің қалыптасуына этносаяси және шаруашылық факторларының әсер етуі. Жүздер - қазақтардың этнотерриториялық бірлестіктері. Ұлы, Орта және Кіші ... ... ... ... [1, 2, 6, 12, 14, 15, 16, 17, 22, 23, 24, 30, 33, 86(қ.ә.)]
Қосымша әдебиет: [5, 6, 9, 12, 20, 21, 31, 36, 43, 59, 91, 96, 104, 107, 116, 126, 127, 138, 139, ... ... ХV - ... ғғ. басындағы
қазақ хандығы.
1. ... ... ... мен ... ХVІ ғ. ... ... ХVІІ - ... ғғ. басындағы қазақ хандығының әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайы.
Қазақ хандығының құрылуы (1466 ж.). Қазақ хандығы саяси үстемдігінің Шығыс ... ... ... мен ... ... ... ... Бұрындық пен Қасымның Шайбаниге және Ноғай Ордасының мырзасына қарсы күресі. Қазақ хандығының Сырдария бойындағы қалалар үшін күресі.
Қазақ хандығының ... ... ... XVI ғасыр басындағы әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайы. ... ... ... ... мал ... ... қалалары, сауда. Сырдария жағалауындағы жерлердің саяси және экономикалық маңызы. Мұхаммед Шайбанидің қазақ хандығына қарсы жорықтары. Шайбани ... ... ... ... ... ... ... Орталық Азиядағы ең күшті мемлекеттердің біріне айналуы. Жетісуды қазақ хандығы территориясына қосу. Қасым хан ... ... ... ... ... ... ... қарсы жорығы. XVI ғасырдың екінші ширегіндегі Қазақ хандығы. Тақ үшін күрес. Қазақ хандығының Моғолстанмен өзара қарым-қатынасы. XVI ... ... ... хандықтың әлсіреуі. Қазақ-ноғай қатынастары.
XVI ғасырдың екінші жартысындағы Қазақ хандығы. ... ... ... ... ... байланысы. Қазақ хандығы және Мавренахрдағы Шайбанидтер. Қазақ хандарының Бұқар мен Сібір хандығының одағына қарсы күресі. ... ... ... хандығы мен Мавренахрдың өзара қарым-қатынасына әсері. Аштарханидтердің Орта Азиядағы билік басына келуі.
XVIІ ғ. және XVIІІ ғ. басындағы Қазақ хандығы.
XVI ғасырдағы ... ... ... және ... ... Есім ... Сырдария бойындағы қалалар үшін күресі. Қазақ және Бұхар хандықтары арасындағы ... ... ... және ... ... иелік. Қазақ-жоңғар қатынастары. Жоңғар хандығының пайда болуы, оның ... ... ... XVIІ ғ. ... ... ... ... шиеленісуі. Қазақ қоғамында батырлар мен билердің ықпалының өсуі. Жәңгір тұсындағы Қазақ ... ... ... басқаруы. Қазақ-Жоңғар қатынасында шиеленістің күшеюі. Тәуке ханның "Жеті ... Төле би, ... би, ... би. Сыртқы саясат. Орта Азия мемлекеттерімен қарым-қатынастар. Орыс-қазақ қатынастары.
Негізгі ... [1, 2, 6, 12, 16, 17, 22, 23, 29, 30, 33, 38, ... ... әдебиет: [4, 5, 6, 12, 16, 17, 40, 42, 43, 51, 52, 59, 70, 91, 95, 96, 99, 104, 112, ... ... ... мен Ресей жаңа заман жағдайында. Қазақстандағы отаршылдық дәуірдің ... XVII - XVIII ғғ. ... ... ... ... Қазақстанның Ресейге бодандыққа түсуінің экономикалық және саяси алғы шарттары.
3. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... отаршылдық саясатының басталуы.
5. ... ... ... ... ... жж.)
Қазақстанның жаңа заманға өтуі: мәселенің теориялық аспектілері. Дәуірлеу. Тарихнамасы мен деректері.
Қазақстанның ... ... ... және ... Қазақстан Орталық Азия жүйесінде.
XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның ішкі саяси және әлеуметтік - экономикалық жағдайы. Қазақстанға жасалған жоңғар ... . ... ... ... ... кезінде қазақ қоғамының топтасуы. Жоңғар шапқыншылығына қарсы қазақ халқының жасақтарын басқарған ... мен ... ... ... ... ... шапқыншылығының зардаптары. Қазақ-жоңғар соғыстарының халықтың ауызша тарихи жырларындағы көрінісі.
Қазақстан және ... жаңа ... ... - XVII ... ... қарым-қатынастарының алғышарттары. XVIII ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ-орыс қарым-қатынасы. І Петр ... ... ... ... ... Ресейге бодандыққа өтуінің басталуы: тарихнамасы және деректер. Әбілхайыр хан мемлекеттік, саяси қайраткер және қолбасшы. XVIII ғасырдың екінші ширегіндегі ... ... ... шеңберіндегі Қазақстан.
Қазақстанда отаршылдық кезеңінің басталуы.
Проблеманың тарихнамасы. Деректер.
XVIII ғасырдың екінші ширегіндегі Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік саяси дамуы.
Қазақстанның ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... және ... ... Ресейдің Қазақстандағы отарлау саясаты.
Абылай хан дәуіріндегі Қазақстандағы мемлекеттілік, Қазақстандағы ішкі және ... ... ... ... ханның егемендікке ұмтылып, біртұтас тәуелсіз қазақ мемлекетін құру әрекеті. Қазақ қоғамының әлеуметтік ... XVIII ... ... ... ... ... жағдайдың динамикасы мен трансформациясы.
XVIIІ ғасырдың соңы XIX ғасырдың екінші жартысы аралығындағы Қазақстан және Орта ... ... ... ... Қазақ-Жоңғар қатынастары. Ресей мен Қытайдың сыртқы саясатындағы Қазақстан және Жоңғария.
XVIII ғасырдағы қазақ ... ... мал ... ... ... ... ... Қазақ көші. Егіншіліктің даму ерекшеліктері. Қолөнердің жайы. Экономикадағы өзгерістер. Сыртқы сауда. Қазақтардың қоғамдық құрылымы. Әлеуметтік бөлініс. , ұғымдары, олардың ... мен ... ... соңы мен XIX ... ... ... Қазақстан және Ортаазиялық мемлекеттер. Абылай ханның мұрагерлері басқару дәуіріндегі (XVIII ғ. 80 жылдарынан 1821 жылға дейін) Орта жүз ... ... ... ... мен ... ... ... жағдайында Қазақстан мен Орта Азияның егемендік пен тәуелсіздікті сақтап қалу проблемалары. Ресейдің ... ... ... ... хандық биліктің жойылуы. XVIII ғ. мен XIX ғ. басы аралығында қазақ халқының егемендігі мен мемлекеттілік тәуелсіздігінен айырылған кездегі ... ... ... ... қорытындылары, проблемалары.
Қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысының бірінші кезеңі (1731 - 1837 жж.). ... ... ... ... ... ... ... Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы, Қасым Абылайханұлы, Саржан Қасымұлы, Жоламан ... ... ... Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстың басталу кезеңінің идеологиялық ерекшеліктері мен өзіндік өзгешеліктері.
Негізгі әдебиет: [10, 22, 23, 24, 28, 29,30, 33, ... ... [5, 7, 8, 17, 25, 26, 32, 40, 43, 50, 66, 68, 70, 74, 75, 83, 85, 94, 95, 107, 110, 112, 114, 115, 116, 118, 124, 129, 131, 140, ... ... ХІХ - ХХ ғғ. ... ... әлеуметтік-экономикалық және саяси дамуы.
1. ХІХ - ХХ ғғ. ... ... ... және ... ... 1905-1907 жж. орыс революциясы және оның ... ... ... ... ... қозғалыстағы қазақ интеллигенциясының ролі.
4. 1917 ж. Ақпан буржуазиялық - ... ... ... ... ... ... ... 1Петр Қара .Балтық теңіздері арқылы Европаға Терезе ол ... ... ... Азия ... де кілті іздеді. Оның алдындағы және саясаткерлер үшін Қазақстан ... ... ... ... ... Орта Азия ... ... асыратын мақсат қана емес, басты құрал болып есептелетін.Жалпы Ресей имперсиясының Қазақстанды отарландыруының негізгі кезеңдері
* 16 ғасырдан ... ... ... ... ... құрылған отрядтардың еркінде қалайболса солай отарлауы өріс алды.
* 17 ғасырдан бастап сауда өнеркәсіптік капиталының ыңғайымен әскери әкімшілік отарлау жүзеге ... 19 ... ... 20 ғасырдың басына дейін көшіп қону бағытында отарлау.
* 17 ғасырдан 20 ғасырға ... ... ... ... отарлау.
Ең қауіпті жау қазақтың феодалдық мемлекетінің өмір сүру сүрмеуі ... ... ... ... ... ... ... мен мұрагерң Қалден Серен басқарған жылдар Жоңғар Хандығы күшейе түсіп Орта Азия халықтары өмірінде белсенді рол ... ... ... 1717 жылы ... ... ... ... пен Әбілқайыр сұлтандар қазақ руларының сыртқы саяси жағдайын байқап, Петр 1-ге өздерін одақ болуға сөз салды. Жоңғарлардың ... ... ... ... салдарынан 1681,1684,1694,1771-1712,1714-1717, көшіп қонудың дәстүрлі бағыттары мен ... және оның ... бойы ... ... ... тұтасымен бұзылды.Қазақтардың сыртқы саяси жағдайының өзгеруінен Ресей империясына қосылуға ... ... жылы Кіші жүз ... азаматтығын қабылдағаннан кейін ,1732 жылы Орта жүз ханы ... ... ... ... ... Орта ... ... Әбілмәмбет пен Абылай сұлтан Ресейдің құрамына қосылды. 1738 жылы Ұлы жүздің ханы Жолбарыс Ресейдің құрамына алу ... әйел ... ... ... Ресей үкіметі 1734 жылы мамырда Орынбор экспедициясын ұйымдастырды. Оны П.К.Кириллов басқарды, көмекшісі Тевкелев тағайындалды, 1735 жылы ... орыс ... және ... ... дамытуда Орынбор қаласы салынды.Орта жүзде әскери желілер салу қазақ жерлерін күрделі саяси ... ... ... ... ... жылы ... Орта жүзже позициясын әлсіретуге тырысып үкімет 2-ші хан етіп Бөкейді тағайындады.1817 жылы 1819 Уәли қайтыс болған соң Орта жүзде хан ... Орта ... хан ... ... ... ... ... Сібірдің қазақтары жарлығы сүйеніп басқарудың М.М.Сперанскийдің ... жаңа жүйе ... 1839 ж ... ... жүйесі Тобольскіде 1839 бастап Омскіде жаңа құрылған Батыс - ... ... ... енді. Өлкені отарлаудыц тездету мақсатында басқарудың Ресейлік жүйесі енгізіле бастады. ... ... ... ... көтеріліске ұласқан қарсылығын туғызды.
3- тақырып Қазақстандағы ақпан революцисы.
1917 жыл ... ... ... демократиялық революция жаңа патша өкіметін құлатты Ақпан революцисының басты өзгешелігі елде екі өкіметтілік буржуазиялық уақытша үкімет пен жұмысшы солдат депутаттарының ... ... ... ... ... ... саяси өкімет органдарын құру үшін Мемлекеттік Дума ... ... және ... ... ... ... басына қазақтардың ұлттық инттелегенциясының өкілдерін қойды. Ә.Бөкейханов. Уақытша өкімет Торғай облысы.М.Тынышпаев Жетісу облысы коммиссарыболып тағайындалды, Ақпан революциясы кейін ... ... ... ... жою ... еткендерді жазалау жөніндегі шаралар қолға алынды. Уақытша үкімет жер реформасын жүргізу туралы соғыста ... ... ... ... ... ... ... хабарлайтын болды. Уақытша үкімет халықтың сеімінен айырыла бастады, Жалпы халықтық наразылық пен Ашу ыза толқынында Ресейдегі ... ... және ... ... өзгертуге ұмтылу батыл күштер үстем бола түсті.
4.Тақырып:Қазақстан азамат соғысы жылдарында.
Қазақстандағы азат соғысы алғашқы ошақтағы 1917 қараша ... ... ... ... ... қалыптасты.Қазақтары әскердің атаманы Дутов Совет өкметін құлатып,бүкіл Ресейлік сьезінің делегаты С.Цвилинг бас.рев.ком.тұтқұнға алынды.Кеңес үкіметімен ... ... ... ... ... ж ІІ маусымда Семейдегі Кеңес өкіметі құлатылды.
1918 Жазда Кеңес өкіметі Жетісу мен Сырдария ... ... ... ... ... ауданында сақталып қалды.
Азамат соғысы жағдайында қызыл армияны құру жүзеге асырылды.Қызыл ... ... ... мен бірге қазақ еңбекшілері де бара бастайды.Бүкіл Рейсейлік Атқару комитетінің 1818 ж мамырдағы жарлығы мен әскерге еркімен бару,әскери борышты ... ... ж ... ... ... ... ... борышты орындаумен алмастырылады.1918 ж. Жазда Қызыл Армияның құрамды бөлігі ретінде ұлттық әскери бөлімдер құрыла бастайды.Қызыл ... ... ... ... бөлімдерін жасауға Сырдария,Жетісу обл,Бөкей Ордамен, Торғай облысы (Торғай мен Ырғыз)негіз болды.
1919 ж.Қазақстанның негізгі территориясы ақгвардиялардан босатылды.1920 ... ... ... ең ... ... ... майданы жойылды.
1920 ж. 26 тамыз РК.ФСР Халық комиссарлар Кеңесі Қазақ Республикасы жөніндегі Декреттің жобасын қарап қолдады.
1920.ж 12 ... ... ... ... ... құрылтай сьезі Кеңесін декларациясын қабылдап,ол Декларация РКФСР құрамына жеке автономия Қаз.ССР құрылуын жұмысшылардың қазақ халқының, қазақтар, қызыл ... ... ... ... ... ... С.Меңдешев. ОАК және В.Радус Зеньковичті халық Комиссарлары Кеңесін сайлады.
Қазақстанның әлеуметтік - экономикалық жағдайының ерекшеліктері. XIX ғасырдың І жартысындағы ... ... ... ... Қазақстан.
Қазақстан территориясы мен мемлекеттілігінің бүтіндігін сақтау үшін күрес. Қазақ ... ... ... ... ... (1837-1870 жж.). Кенесары Қасымұлы - қаһарман, ... ... ... жж. ... ... Жанқожа Нұрмұхамедов және Есет Көтібаров бастаған көтерілістер. ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысының екінші кезеңіндегі ортақтық және ерекшеліктер. Азаттық қозғалысындағы Қазақстан және Ресей.
Қазақстанның Ресей ... ... ... ... ... мен ... ... Қазақ жерлерін Ресей мемлекетінің меншігі деп жариялау. Патша өкіметінің XIX ... ... ... ... ... ... және XX ғасырдың бас кезіндегі Қазақстанның әлеуметтік - экономикалық және саяси дамуы. Қазақстан - Ресей ... ... XX ... ... ... қоныс аудару саясаты және столыпиндік модернизация.
Түркістан өлкесінен және ... ... ... ... ... Отарлық басқаруды орталықтандырудың күшеюі. Сот ісі құрылымындағы өзгерістер, сот ісіне енгізілген жаңалықтардың мәні. Жұмысшы қозғалысының басталуы. Халықтың әлеуметтік ... ... ... ... Жұмысшылардың наразылығының формалары. Алғашқы ереуілдер.
Қазақстанда полиэтникалық қоғамның қалыптасуы: жалпы сипаттамасы. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың бас кезіндегі этникалық процестер және ... ... ... ... ... ... ... факторлары, қалыптасу негіздері, құрамы. Қазақ ауылы. Жатақтар (шетке кету). ... ... ... империясы халықтар түрмесі. Қазақтар. Халықтардың өзара қарым-қатынасы.
Қазақстандағы орыстар. Қазақстанға жер аударылған поляктар. Қазақстанға ұйғырлар мен дұнғандардың қоныс аударуы. Қоныс ... ... ... ... ... мен ... ... Алғашқы қоныстары. Шаруашылығы, егіншіліктің дамуы. Ұйғырлар мен ... ... ... ... дамуы. Сауда. Жәрмеңкелер. Кәсіпшілік. Өнеркәсіп. Урбанизациялау процестері. ... ... ... ... қатынастары. Өлкедегі сауда және жол қатынастары жағдайы. Жұмысшы кадрларының қалыптасуы. Жерді пайдалану жүйесі және аграрлық мәселенің шиеленісуі. Столыпиннің аграрлық реформаларының ... ... ... ... ... және Петропавлдың Синьцзянмен сауда жасау орталықтарына айналуы. Сауда қатынасының одан әрі дамуы. Қазақ-Қытай сауда қатынастарының әлсіреуі, оның себептері.
Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалысының ... ... (XIX ... ... ... - XX ... ... XІX ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ интеллигенциясының реформаторлық қозғалысының ерекшеліктері. Қазақ ұлттық мемлекеттігі идеяларының жаңа мазмұны.
1905-1907 жж. Орыс ... ... ... және оның ... ... Патша өкіметінің отарлау саясатының күшеюі. Жұмысшы қозғалысының басталуы, қазақ шаруаларының оппозициялық қозғалысының өршуі. 1905 ... ... ... ... ... І - ІІІ Мемлекеттік Думаларының қызметіне қатысуы. Халық азаттық қозғалысындағы қазақ интеллигенциясының рөлі. Парламенттік және ұлттық автономия идеялары. Қазақ ... ... ... қайта өркендеу, өсу проблемасы.
XX ғ. басында Қазақстанда ұлттық - демократиялық, реформаторлық қозғалыстардың қайта көтерілуі. Қазақтың саяси, интеллектуалды, ... ... ... ... А.Байтұрсынов, ағайынды Досмұхамедовтер, М.Тынышбаев, Ш.Құдайбердиев т.б.). Ұлттық өзіндік ... ... ... мен ... рөлі.
Метрополия Ресей және отар Қазақстан бірінші дүниежүзілік соғыста. Қазақстандағы 1916 ... ... ... ... сабақтары. Қозғалыстың негізгі ошақтары және қозғалыстың басшылары. Патшаның 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығына түрлі әлеуметтік топтардың қатынасы. Қозғалыстың жеңілу ... ... ... ... ... ... мен тәуелсіздік үшін XVIIІ - XX ғасырларда жүргізген күресінің тарихи маңызы.
1917 ж. ... ... және ... ... ... ... буржуазиялық-демократиялық революция, оның Қазақстанға жасаған ықпалының ерекшеліктері. В.И.Лениннің қоғамдық-саяси қызметі. Кеңес органдарының құрылуы. 1917 жылдың көктемі мен жазындағы ... ... мен ... Большевиктер, кадеттер, эсерлер, қозғалысы және партиясы, , т.б.
Жаңа заман кезіндегі ұлттық идея мен ұлттық мемлекеттіліктің эволюциясы. XVIII ғасырдың ... XX ... бас ... ... ... ... ... өзіндік ұлттық санасының өсуі. Дүние жүзі халықтарының жаңа замандағы ұлттық ... ... ... ... ... ... ... [10, 22, 23, 24, 27, 28, 30, 79(қ.ә.), 140(қ.ә.)]
Қосымша әдебиет: [1, 7, 22, 24, 30, 37, 43, 45, 46, 58, 66, 70, 75, 84, 93, 97, 115, 118, 124, 140, 142, ... ... ... мәдениеті (XVIII - ХХ ғғ. басы).
1. ... ... ... ... ... ғылыми зерттеу және Қазақстан ғылымы.
3. ... ... ... Қазақ халқының саз өнерінің мұралары.
5. ... ... ... ғ. ... ... ... ... әдебиеті. Ақтанберді жырау. Бұқар жырау. Тәттіқара, Үмбетей Тілеуұлы, Шал Күлекеұлы.
Мұсылмандық және орысша білім ... Орыс ... ... ... - ... ... ... Орыс-қазақ әдебиетінің байланыстары.
Қазақ әдебиетінің негізгі бағыттары. Музыка өнері. Жыраулар, ... ... ... Үй ... және қолөнер.
XIX ғасырдың 60-70 жж. оқу-ағарту мекемелері мен ... ... ... ... ... ... ... Халық ағарту ісі: қиындықтар мен кемшіліктер.
Өнер мен мәдениет. Бейнелеу ... ... ... ... ... ... Шығайұлы, Тәттімбет Қазанғапұлы, Біржан Қожағұлұлы, Ақансері-Ақжігіт Қорамсаұлы және басқалар.
Ұлттық сана-сезімнің жетілуі. Қазақ ... ... ... ... ... ... басылымдар.
ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басындағы Қазақстан мәдениетіндегі ... және ... ... ... ... Ы.Алтынсаринның, С.Бабажановтың, Б.Дауылбаевтың, Д.Чуваковтың, Ш.Құдайбердіұлының қызметі мен ғылыми мұрасы т.б. Қазақ халқының ... және ... ... ... ... мұрадағы орны. Қазақ халқының білімді және білікті элитасының мұралары.
Негізгі әдебиет: [2, 5, 6(қ.ә.), 14, 15, 16, 17, 22, 23, 24, 30, 33, ... ... [7, 12, 26, 37, 38, 42, 46, 58, 70, 71, 93, 94, 95, 96, 103, 104, 105, 110, 114, 116, 128, 131, 132, 143, 144, 149, 153, ... тақырып 1917 ж. Қазан төңкерісі және оның алғы ... ... ... ... ... ... Қазан төңкерісі кезеңіндегі ... ... ... ... ... ерекшеліктері.
2. Қазақ өлкесіндегі әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдай.
3. ... ... ... ... ... жж.).
Қоғамның түрлі әлеуметтік топтарының революцияға қатынасы. Қазан революциясының әлеуметтік базасы және қозғаушы күштері (отарлық революция), т.б. ... ... ... ... өкіметі орнауының ерекшеліктері. Өлкедегі саяси - әлеуметтік ситуация. ... ... ... ІІ ... ... ... және оның ұлттық автономия туралы шешімі. партиясы - саяси күрес факторы. талқандау. Кеңестердің алғашқы ... және оны ... ... ... ... жж.) халық трагедиясы.
Саяси ситуацияның ушыға түсуі, азаматтық қарсыласудың одан әрі ... ... ... мен Солтүстік - шығысында Кеңес өкіметінің құлатылуы. Қазақстан соғыс қимылдары жылдарында. Өлкенің батысы мен ... ... ... ... ... Түркістан майдандарының құрылуы. Халық баррикадалардың әр түрлі жақтарында: азамат соғысы кезінде қоғамның соғыс - саяси жағынан дифференциялануы. және ... ... ... ... ... мен ... рөлі мен орны. , өкіметтердің жүргізген идеологиясы, саясаты, ісі. ... ... ... және ... ... ... [7, 8, 12, 15, 16, 17, 23, 24, 27, ... әдебиет: [3, 14, 22, 25, 33, 33(н.ә.), 43, 45, 46,47, 53, 67, 76, 101, 119, 120,123, ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру - Қазақстан шаруаларының қасіреті. Индустриаландыру: сипаты, қарқыны, маштабы.
1. ... ЖЭС ... ... жж. ... ауыл ... ұжымдастыру.
3. 1920-1930 жж. Қазақстандағы мәдени құрылыстар. Сталиндік ... ... ... ... ... ... жөніндегі Революциялық комитеттің құрылуы. Ревкомдардан Кеңестерге көшу. РСФСР БОАК мен ХКК-нің Түркістан ісі жөніндегі Комиссиясының қызметі. ... ... 1920 ... 26 ... . ... ҚАКСР Кеңестерінің Құрылтай съезі. және оның мазмұны. Республиканың Орталық Атқару ... мен ... ... ... құрылуы.
Қазақстандағы саясаты (1918-1921 ж. наурыз). большевиктердің іске асырудағы алғашқы ... ... ... ... қатынастарын тоқтату (еркін саудаға тиым салу, еңбек ақы ... ... т.б.) ... ... орталықтандыру. Азық-түлік диктатурасын ендіру. (Мемлекеттің ауыл шаруашылық өнімдерін дайындауға, бөлуге монополия орнатуы - ... ... ... ... (жер, ... көлігі, еңбек құралдары) арендаға беруге, жұмыс күшін жалға беру (жалдамалы еңбек) қатынастарына тиым ... ... ... ... - ... ... реакция. Өнеркәсіптің құлдырауы. Ауыл шаруашылығы өнімінің кері кетуі. 1921-1922 жж. ... ... ... ... ... ... өсуі және саяси дағдарыс. Шаруалардың қарсылық қозғалыстары: өлкедегі ... ... ... ... - ке ... ... және саяси алғышарттары. Орта және ұсақ өнеркәсіпорындарын денационализациялау. Тауар-ақша қатынастары қызметінің ұлғаюы (саудаға еркіндік беру, еңбекке заттай ақы ... ... ... ... жж. ақша ... ... ... жою (алым-салық салғыртын салық қатынастарымен ауыстыру).
Социалистік, капиталистікке дейінгі және стихиялық-рыноктық тенденциялардың күресі: ... ... көп ... ... ... Қазақстанның оңтүстігіндегі жер-су реформасы және оның нәтижесі.
Өлкедегі Кеңестік мемлекет құрылысы.
Территориялық әкімшілік орналасу. Қазақ жерлерін ҚКАСР ... ... ... ... 1926 жылғы халық санағы.
Мемлекеттің жер қатынастары саласындағы реттеушілік акциясы (Қазақстанның оңтүстігіндегі 1921-1922 жж. ... ... ... ... ауылда қалыптасқан дәстүрлі әлеуметтік және экономикалық құрылымға берілген алғашқы соққы: жайылымдық-егістік жерлерді қайта бөлу, ірі малдарын тәркілеу, ... және ... ... ... ... ... және идеялық күрес. және қазақ ауылын күштеп кеңестендіру саясаты: Ф.И.Голощекин және оның креатурасы. ... ... ... - экономикалық даму жолдары туралы дискуссиялар: мал және астық шаруашылығының келешегі, индустриализациялау және ... ... т.б. ... ... ... қорытындылары.
Өнеркәсіпті, көлік және ауылшаруашылығын қалпына келтірудің басталуы. Кооператив қозғалысы. Сауданың дамуы. Тарихнамадағы ... ... ... ... ... ... шегінудің басталуы. 1927-1928 жж. ауылшаруашылық өнімдерін дайындаудағы дағдарыс. Ауыл шаруашылық өнімдерін дайындауды күштеуге ... ... ... ... Шаруаларға қарсы жаппай репресияның өрістей бастауы.
Өлкедегі мәдени өмір. Ұлттық интеллигенцияның идеялық көзқарастары: М.Жұмабаевтың, А.Байтұрсыновтың, Ж.Аймауытовтың, М.Дулатовтың, Ә.Бөкейхановтың, ... ... мен ... Жаңа ... интеллигенциясының қалыптасуы.
Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру - Қазақстан шаруаларының трагедиясы.
: ... мен ... ... ... ... ... ... алу қорлану проблемасын және өнеркәсіпті модернизациялауды шешу проблемасының механизмі.
Көшпелілер мен жартылай көшпелілерді отырықшылыққа көшірудің күштеу ... ... ... ... ... ... және ... тиімділік мәселелері туралы. Көшпелілірді отырықшыландыруға ауыстырудың экономикалық және ... ... ... ... мен ... ... жоюға бағыт алу. жою. Қазақстанның дәстүрлі құрылымын біржолата бұзу және оның трагедиялық салдары. ... ... ... ... ... ... аударуы. Шаруалардың қарсылық қозғалыстары Шаруалардың бас көтерулерін ... ... ... ... сипаты, қарқыны, масштабы.
КСРО-ның халық шаруашылығын дамытудың бірінші бес жылдық жоспары және ондағы Қазақстанның орны.
Республиканың өнеркәсіп инфраструктурасының ұлғаюы. ... күш ... ... ... ... ... бағыт алу). Жұмысшы табы кадрлары қалыптасуының ерекшеліктері. Урбанизациялау процесі.
Қоғамдық-саяси ситуация.
Саяси және идеялық оппозицияны ... ... және ... ... одан әрі ... Саяси репрессиялар.
Халыққа білім беру. Ересек адамдардың сауатсыздығын жою. Латындандырылған алфавитке көшу. 20-30 жж. Халық ағартудың ұлттық ... ... ... қосқан үлесі. Жалпы білім беретін мектептің жетістіктері. Орта арнаулы оқу орындары. ... ... ... оқу ... ... және ... мекемелердің қалыптасуы. Қазақстан зерттеу қоғамы. КСРО - ҒА Қазақ филиалының қызметі (ҒА Қаз Ф) Қаз АКСР Наркомпросы. А.Байтұрсынов пен ... да ... ... ... ... ... ... рөлі.
Қазақ кеңес әдебиетінің қалыптасуы. С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Ж.Аймауытов, М.Дулатов, Б.Майлин, М.Әуезов, М.Жұмабаев, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов т.б. Н.Анов, И.Шухов, Д.Снегин, Х.Алиев, Х.Хамраев т.б. ... ... ... өнерінің қалыптасуы. Халық театрларының, клубтарының пайда болуы. Композиторлар А.В.Затаевичтің және Е.Г.Брусиловскийдің Қазақстанның музыка және опера өнерін дамытудағы орны мен ... ... аса ... ... әншісі. Қазақ өнерінің көрнекті қайраткерлері: К.Байсейітова, К.Жандарбеков, Ж.Шанин т.б. ... ... ... ... жылы ... өнерінің Мәскеудегі тұңғыш декадасы. Бейнелеу өнері (Н.Хлудов, Ә.Қастеев). ... ... ... және ... ... мәдени құрылыстың тәжірибиесі. Мәдени құрылыстың келеңсіз және жағымды жақтары. Ұлттық интеллигенцияның трагедиялық тағдыры.
Негізгі ... [7, 8, 12, 15, 23, 24, 27, 30, ... ... [3, 14, 27, 34, 43, 46, 47, 48, 70, 71, 78, 86, 100, 101, 102, 103, 111, 117, 122, 123, 125, 128, 137, 148, ... ... ... 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысы кезеңінде. Қазақстан соғыстан ... ... ... ... ... басталуы мен сипаты.
2. Қазақстанды соғыс жағдайына байланысты қайта құру.
3. Ұлы Отан ... ... ... ... соғыстан кейінгі жылдарда (1946 - 1953 жж.).
Фашистік ... ... ... Соғыстың басталуы, оның сипаты. Қазақстан фашистік Германияның жоспарларында. Қазақстандықтар майданда. Брест қамалы қорғаушыларының ерліктері. Қазақстандықтардың Мәскеу мен ... үшін ... ... Алғашқы Қазақстандық батырлар. 28-панфиловшылар.
Қазақстан Кеңес Одағының Ұлы Отан соғысының барысындағы түбірлі өзгеріс кезеңінде (1942 ж. қараша 1943 ж.). ... ... ... Сталинград түбіндегі талқандаудағы ерліктері. Неміс фашист әскерлерін ... ... ... және оған ... ... ... ... және басқа да туысқан республикалардың территорияларын азат етуге қатысуы.
Қазақстанның адам және экономикалық ресурстарын жауға соққы беруге жұмылдыру. Әскери бөлімдердің ... ... - ... ... лагерінің құрамдас бөлігі. Өлкенің экономикасын соғыс мүддесіне лайық қайта құру. Кеңес ... ... ... ... ... жөніндегі шаралары. Тылда да майдандағыдай. Жұмысшылар мен шаруалардың еңбектегі ерліктері. Қазақстанның халық шаруашылығындағы әйелдер мен ... ... ... ... ... ... кәсіпорындарды, халықты және мәдени құндылықтарды қабылдау, орналастыру. Кеңес ғылымы мен мәдениетінің Қазақстандағы қайраткерлері.
Майданға бүкілхалықтық көмек. Қорғаныс ... ... ... ... танк ... авиация эскадриаларын құруға қатысуы. Қазақстанның азат етілген аудандардың халық шаруашылығын қалпына келтіруге көмектесуі. Соғыс жылдарында ... - ... ... ... ... ... және ... орналасуы.
Оккупацияланған аудандардағы партизандық және Еуропадағы қарсыласу қозғалыстарына қазақстандықтардың қатысуы. Қазақстандық партизандардың Украинаның, ... және ... ... ... облыстарын босатуға қосқан үлесі.
Қазақстан Ұлы Отан соғысының аяқталу кезеңінде (1944 - 1945 жж.). Қазақстандықтардың Орталық және Оңтүстік шығыс ... ... ... оккупанттардан азат ету шайқастарына және Берлинге штрум жасауға қатысуы.
Соғыстан кейінгі он жылдағы Қазақстанның индустриялық дамуы. Қазақстанның әскери - өнеркәсіптік комплексі. 1946 - 1953 жж. ... ... ... 1940 - 1950 ... басындағы қоғамдық - саяси өмірі. Әміршілік-әкімшілік жүйенің асқындауы.
Негізгі ... [8, 9, 12, 15, 17, 23, 24, 25, 26, 30, ... ... [14, 27, 41, 61, 78, 80, 82, 88, ... ... ... жылдарында (1953-1964 жж.). Қазақстан 1960 ж. екінші жартысы мен 1980 ж. бірінші жартысында.
1. ХХ ғ. 50 - 60 жж. ... ... және ... жағдайы.
2. ХХ ғ. 70 - 80 жж. ... ... ... қайшылықтар мен қиыншылықтар.
Ауыл шаруашылығын реформалауға бағыт алу (1953 ж. ... КОКП ... ... ... және оның шешімдері (ауыл шаруашылық өнімдерін сатып алу бағасының өсуі, ауыл шаруашылығы салықтарының кемуі). КОКП XX съезі - ... жеке ... ... ... ... ... бастарту емес. Экономиканы басқарудағы реформалау. Совнархоздар - халық шаруашылығын территориялық - өндірістік басқару ... тың және ... ... ... экономиканы экстенсивтендіру бағытының жалғасы. экономикалық, экологиялық және әлеуметтік салдары.
Өнеркәсіп пен транспорттың дамуы. Қала құрлысын ... ... және жаңа ... ... ... - ... ... космодромын салу. Халықты урбанизациялау процесінің дамуы. Хрущевтік әлеуметтік қиял (, т.б.). ... ... ... ... ... үй-комуналдық құрылыс, халық тұтынатын тауарларды өндіруді ұлғайту, оның ассортиментін көбейту т.б.). Қоғамдық - саяси өмірдегі . ... мен ... ... - ... ... кемшіліктерінің көбеюі. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының экстенсивті сипаты. - экономиканың басты сипаты. Экономиканы реформалаудағы ... ... ... ... одан әрі ... ... ... шаруашылығы комплексінде Қазақстан рөлінің арта түсуі. Халықтың орналасу құрылымындағы әлеуметтік өзгерістер.
Өмір сүру сапасын стагнациялау. Дефицит ... ... ... ... ... ... ... территориясындағы ядролық және әскери қару - жарақтарды сынау полигондары. , , , . ... ... ... зардаптары. Сталиннің жеке басына табынушылық және оның зардаптарын жою барысындағы Қазақстандағы басталған реабилитациялық іс - шаралар. ҒТП және 1965 ж. ... ... Ауыл ... ... - 1980 жж. ... ... жүйесі мен қорытындыларын сараптау. Өнеркәсіптің жағдайы. Қоғамдық - әлеуметтік даму тенденциялары. Саяси өмір мен ... ... ... ... - ... ... келбеті. КСРО сыртқы саясатындағы Қазақстан. Қазақстандықтар .
Негізгі әдебиет: [8, 12, 15, 17, 23, 24, 30, ... ... [14, 23, 27, 61, 65, 78, 88, 89, ... ... ... ... ... жж.).
1. КОКП ОК 1986 ж. ... ... ... ... ... мәні мен ... ... 1986 ж. Қазақстандағы Желтоқсан оқиғасы: себептері, сипаты мен салдарлары.
3. ... ... ... ... . . ... - ... партиялар мен қозғалыстардың дамуы.
Қазақстандағы саясаты (1985-1991 жж.).
саясатының негізгі кезеңдері және олардың сипаттамасы. ... ... ... ... ... сәтсіздікке ұшырауы және жүйелі дағдарыстың өршуі. 1986 ... ... ... ... - ... ... ... саясатының дағдарысы. Мемлекеттік тоталитаризм жағдайында қоғамдық қатынастарды демократияландыру туралы ... күлі ... ... емес ... құру ... Экологиялық және ұлттық - мәдени қозғалыстардан алғашқы ... ... ... ... қарсаңындағы жүйелі дағдарыстың шиленісуі. Кеңестік экономика мен әлеуметтік - саяси моделді дамыту үмітінің аяқталмауы.
КОКП ОК 1985 ж. ... ... ... ... ... бағыт алу. Ұлттық сана-сезімнің өсуі. Қайта құрудың ... ... - ... ... ... - ... ... ҒТР - ң ролі. Елді дамытудың ғылыми баламалардың жоқтығы. ... ... Қала мен ауыл ... өмір сүру ... ... . Жаңа - Өзен қаласындағы оқиға. Экономикалық дағдарыстың тереңдей түсуі. Кеңестік саяси жүйені реформалау. , . Қоғамдық - ... ... мен ... ... , қозғалыстары. Қарағанды шахтерлерінің ереуілі. Жастар қозғалысы. Ұлтаралық қозғалыс . ... ... , ... ... ... партиясы (ҚСДП), , . Қазақстан коммунистік партиясын сынау. Экономикалық және ... ... ... қал - ... ... ... ... қағидаларының бұзылуы. Тұрғын үй мәселесінің шешілмеуі. Әлеуметтік дамуда бойкүйездік, арамтамақтық, еңбектен алшақтану. ... ... ... жүдеушілік. Қазақстан территориясындағы ядролық сынақ полигондары. Арал трагедиясы. КСРО ҒА комиссиясының құрамындағы Қазақстан ҒА-ң ... ... ... ... ... ... ... [8, 12, 15, 17, 23, 24, 30, 33]
Қосымша әдебиет: [62, 65, 88, 89]
15-ші тақырып Тәуелсіз ... ... ... ... ... ... қоғамдық - саяси, рухани дамуы. Сыртқы саясаты.
1. КСРО - ның ыдырауы және ... ... ... ... ... ... дамуындағы жаңа экономикалық тенденциялар.
3. Жаңа ... ... мен ... ... ... ... ішкі ... экономикалық, қоғамдық - саяси, рухани дамуы.
5. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... тарих пен мемлекеттік тіл - Қазақстан қоғамын тәуелсіздікке қарай жұмылдыратын әрі топтасытыратын факторлар. Қазақтың ұлттық интеллигенция ... ... ... ... т.б. ... (1988 ж.). ... заңы (1989 ж.). Республикада Президенттік қызмет орнын құру. Қазақ ССР - нің ... ... ... (1990 ж.).
КССО-н реформалауға дайындық. 1991 ж. 19 тамызда өкімет билігін Төтенше жағдайлар жөніндегі Мемлекеттік Комитеттің (ТЖМК) басып алуы. Новоогорев келісімінің ... ... ... ... ... тыс съезі және партияны тарату. Тұңғыш рет Қазақстан Президентінің бүкілхалықтық сайлауы. ... ... ... ... деп ... ... заң (1991 ж.). Даму жолын анықтау. Н.Ә.Назарбаевтың атты еңбегі.
Тәуелсіз мемлекеттер достастығын құру ... ... ... жою және ТМД құру 1992 ж. ... ... Орта Азия мен ... республикалары лидерлерінің Ашхабадта кездесуі. Кеңестен кейінгі тәуелсіз мемлекеттер басшыларының Алматыда кездесіп, қол қоюы, ТМД құру ... ... ... (1991 ... ... ... ... еңбегі (1992). Қазақстан Республикасының символдарын: Туын, Елтаңбасын, гимнін бекіту (1992 ж.). ... ... ... ... (1993 ж.). ... Н.Ә.Назарбаевтың жарлығы (1993 ж.). Қазақстан халықтарының келісімі мен біртұтастығы қоғамдық институтының Президент жанында консультативтік және ... ... ... ... ... (ҚХА) ... ҚХА тұңғыш сессиясы, оның шешімдері.
Бүкіл халықтық референдум, ҚР ... ... ... Конституциясын қабылдау (1995 ж.). Екі палаталы парламенттің сайлаулары. Президенттің Қазақстан халқына ... ... Ел ... ... , ҚР ұзақ ... ... ... мақсатты бағыттары (1997 ж.). Астананы Алматыдан Астанаға көшіру, 1997 ж.10 желтоқсандағы халыққа арналған Үндеу.
- Н.Ә.Назарбаевтың 2001 ж. 16 ... ... ... ... 10 ... арналған салтанатты мәжілісте сөйлеген сөзі.
Экономикалық даму Егемендік жолындағы қиындықтар: ... ... ... ... өмір сүру ... төмендеуі, жұмыссыздық, қылмыстың көбеюі. Оларды жою шаралары: экономиканы қайта құрылымдау, әлеуметтік бағдарлы рынок құру, бағаны жекешелендіру және ... ... ... даму ... ... ... даму ... туралы есептер, Адам дамуының интексі (ИЧР). Қазақстанда Адам ... ... ... тұңғыш басылымы. ПРООН Қазақстанда ИЧР-дің өсуі туралы.
Экономиканың өнеркәсіп, аграрлық және финанс-банк секторларын ... ... ... ... кезеңде Қазақстан экономикасын реформалау бағыттарын -экономиканы дамытудың - кластерлік принципі, индустриалы - ... ... ... ... аграрлық - индустриалық саясат, инфраструктураны, әсіресе транспортпен байланысты дамыту. Қазақстанды ВТО-ға кіруге дайындау.
ҚР Тексако - ... Би ЛИ ... ... ... т.б. ... ТНК, Батыс Еуропаның, Оңтүстік Шығыс Азияның, Таяу Шығыстың бірқатар компанияларының ... ... ... ТРАСЕКА, Солтүстік-Оңтүстік, ТАЕВОЛС КТК т.б. халықаралық коммуникациялардың жаңа жүйесі.
Н.Ә.Назарбаев , Астанада 2004 жылы 6 ... тың және ... ... игерудің 50 жылдығына арналған салтанатты мәжілісте сөйлеген сөзі. Президенттің елдің халқына Жолдауы(2004 ж. 19 наурыз): (19 наурыз 2004 ж.).
Қоғамдық ... ... ... тұңғыш құрылтайы. Қазақстан халықтарының форумы (1992 ж.). ҚР қоғамдық қозғалыстар және саяси партиялар.
Қазақстандағы демографиялық, ... ... ... ... құрылымындағы өзгерістер. Егемендік жағдайындағы тұңғыш халық санағы (1999 ж.) және оның қорытындылары. Қазақстан халықтарының ... ... - ҚР ... ... ... ... ... дамуы, Парламенттің сайлауларына пропорционалдық жүйені енгізу, партиялық тізім бойынша өткен сайлауларына нәтижелері.
Азамтаттық қоғам институттарының дамуы - үкіметтік емес ұйымдар, ... І ... ... және оның ... . ҚР ... ... ... дамуы. Қазақстан Республикасының Ұлттық Кеңесінің қызметі. Азаматтық қоғамды одан әрі дамыту және демократияландыру жөнінде ұсыныстар дайындайтын ... ... ... ... ... ... және ... қоғам мәселелері жөніндегі Ұлттық комиссиясының қызметі.
Құқық қорғау және сот орындарының қызметін жетілдіру. Қазақстан Президенті жанындағы адам құқықтары бойынша Комиссия және оның ... ҚР адам ... ... ... институттарын енгізу. Өлім жазасына моратория енгізу. Қазақстанның экономикалық, әлеуметтік және мәдени ... ... және ... ... ... ... ... ратификациялауы.
Президент Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына арналған Жолдауы (18 ақпан, 2005 ж.).
Рухани ... ... ... ... 1997 ж. . 1998 ж. . 1999 ж. . 2000 ж. .
Дүниежүзілік және дәстүрлі діндер лидерлерінің Астанада өткен (2003 ж.) ... ... ... ... . Оның ... және ... ... негізгі бағыттары: рухани және білім аймақтарын дамыту; мәдени мұраны сақтауды қамтамасыз ету, оны тиімді пайдалану.
Тарих, архитектуралық есткерткіштерді қалпына ... ... ... ... - ... дәстүрді, әдет-ғұрыпты тұтас жүйе жасау; мемлекеттік тілде толық мәніндегі гуманитарлық білім қорын жасау.
ҚР сыртық саясаты
Егеменді Қазақстанды дүниежүзілік ... ... оның ... ... ... ... БҰҰ Бас ... 47 - сессиясында сөйлеуі. Оның: сөзі. Тәуелсіз Қазақстанның сыртқы саясатының көп ... ... ... ... және сенім шараларына арналған Кеңесті ұйымдастырудағы бастамасы (СВМДА) (1992 ж.). СВМДА ... ... ... саясат ведомостысы басшыларының тұңғыш кездесуі. (1999 ж.). ... ... ... басшыларының тұңғыш саммиті, терроризмді аластау және өркениеттер арасындағы диалогке ықпал етудің Алматы актісі мен СВМДА Декларациясы (2002 ж.).
Қазақстанның ЮНЕСКО, ... ... т.б. ... ұйымдармен, сондай-ақ МБР, МВФ, ОБСЕ мен ынтымақтастығы. Қазақстанның ОЭС, ЦАЭС, ОДКБ, ШОС ... ... және ... ... және ... ... тұңғыш халықаралық конференция, оған қатысушылар қабылдаған Декларациясы (2003 ж.).
ҚР ... ... ... ... ... ... ... атындағы ММУ - де сөз сөйлеуі, евразиялық идеясы. АҚШ-та 2001 ж. 11 қыркүйекте болған теракты, АҚШ-тың Ауғаныстанға ... ... ... ... ҚР - ның бұл ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтың атты еңбегі.
Қазақстанның өз территориясындағы ядролық қарудан бас тартуы. Қазақстан Перзидентінің Семей ... жабу ... ... (1991 ж.). ... атты ... ... оқытудың қорытындысы.
Негізгі әдебиет: [7, 8, 15, 20,21, 23, 24, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, ... ... [28, 29, ... ... ... ... ... Қазақстан тарихына кіріспе.
Көне заманнан бүгінге дейінгі Казақстан тарихы әлемдік тарихтың құрамдас белігі, ... оны ... ... тарихи санасын қалыптастыруда ерекше орын алады. Қазақтар турік тілдес халықтарға жатады, олардың ... ... саны ... 4-ші ... ал ... ... бойынша әлем халықтарының алғашқы ондығына кіреді. Қазақтардың, тарихта әртүрлі атаулармен белгілі, арғы тегі күрделі тарихи ... өтіп ... ... ... үлесін қосты. Тәуелсіз Казақстанның бугінгі болмысы, келісті келбеті мен келешегі бүкіл дүние жүзінің ... ... оны ... ...
Қазақстан тарихында болып жатқан бугінгі бетбүрысының саяси- экономикалық және мәдени-әлеуметтік ... ... ... жаңаруы кеп жылдар бойы әміршіл-екімшіл басқару жүйесінің езгісінде болып, халықтың өткен тарихын білуі күңгірттеніп, үрпағы өз елінің тілі мен ... ... ... қол үзе ... ... ... ... Осындай бетбұрыстың нәтижесінде тарихымыздың көптеген мәселелері қайта қаралып, жаңа сипат алуда. Ақтандақ беттерді нақты тарихи шындықтармен толықтыру ой-өрісімізді ... ... ... күн ... ... ... беруде.
Казақ халқының тарихын жастардың зердесіне қүйып, оларды осы тарихтың тағылымымен таныстырудың есіресе жоғарғы, орта ... оқу ... оқып ... студенттердің санасын бүгінгі күнгі талаптар түрғысынан қалыптастырудың маңьізы зор. Жастар халқымыздың келешегі, заманымыздың болашағы. Жастар ... ... ел ... ... оқу ... оқып ... ... тарихи санасын қалыптастыруға ат салысуымыз керек. Казақстан оқу министрлігінің ... ... ... оқу ... ... ... тарихынан мемлекеттік емтихан тапсыруға міндетті. Осыған сай күндізгі бөлімнің 1 курс студенттері алғашқы семестрде, ал сыртқы бөлімнің ... ... ... соңында Қазақстан тарихын оқып- үйреніп мемлекеттік емтихан тапсырады.
1.2. Қазақстандағы тас ... ... ең бір ... проблемаларының бірі адамның пайда болуы және оның дамуының көне ... ... адам ез ... бірнеше кезеңдерден етті. Археологияда қабылданған кезеңдерге белуге ... ... ... ... тас, қола және ... ... бөлінеді. Тас ғасыры үш кезеңнен: палеолит, мезолит, неолит көзендерінен түрады. Палеолит ез ... ... және ... - ... бөлінеді.
Ежелгі палеолит ірі-ірі үш дәуірге: олдуеай (бүдан бұрынғы 2,6 млн - 700 мың жыл), ... ... ... 700 мың - 150-120 мың жыл) және ... ... бұрынғы 150-120 мың - 35-30 мыңжыл) бөлінеді. ... тас ... ... ... ... жасауда басты ролді тас атқарады. Ежелгі палеолитке тән тастан жасалынған еңбек ... ... елді ... ... ... ... Арыстанды өзені алқабынан табылған. Ашель дәуірінің тұрақтары Бөріқазған мен Тәңірқазған Қаратаудың солтүстік- шығысында ... ... ... ... ... ... мен ... Қазақстанда да табылған. Мустье дәуірінің ескерткіштері Оңтүстік және Орталық Қазақстанның жерлерінде кептеп табылған.
Жалпылама археолог ғалымдарының пікірі бойынша ежелгі ... ... ... ... ... Ноmо Sаріеns сатысына сәйкес келетін питекантроп пен синантроптың замандастары болады. Олар сол кезде - ақ от жағып, оны сақтай ... ірі және ... ... ... ... - ... жинаумен айналысқан.
Соңғы палеолит біздің заманымыздан бүрынғы 40-35 мың жылдан басталып, 10 мың жылмен аяқталады. Бүл ... жер ... ... аймақтарына адамзаттың кеңінен тарап және нәсілдер мен нәсілдік топтардың ... ... ... ... ... ... ... саналы адам (Ноmо Sаріеns), олардың рулық қауымдастығы пайда болды. Рулық қауым барлық ... шеше ... ... ал ... сай ... ... үстем жағдайда болды деп топшыланады. Сонғы палеолитте адамның дүние танымы к\.рделеніп адамның жаны туралы, о ... өмір ... ... ... ... ... пайда болды.
Казақстан өңірінде соңғы палеолиттің толық зерттелген ескерткіштері көп емес. Шығыс Қазақстанда Қанай, Сеинчатка, ... ... және ... тұрақтары мәлім.
Мезолит. Казақстан аумағында мезолит кезеңі осы кезге дейін толық зерттелемегн. ... ... ер ... ... ... ... Казақстан өңірі үшін ең қолайлысы б.з.б Х-УІІ мыңжылдықтар. Палеолиттен мезолитке кешу ... ... ... ... ... Табиғаттың өзгеруі, тамақ табудың бүрынғы әдістерін жарамсыз етіп, жаңа ... ... ... іздестіру қажеттігін туғызды. Мезолит дәуірінде садақ пен жебе ... ... ... мал ... аңшылық квсіптері қалыптасты. Қазақстан өңірінде осы кезге дейін 20 шақты мезолиттік тұрақтар табылған. Олардың ... ... ... ... Есіл ... ... ... Явленко-2, Атбасар маңында Тельман-7,- 3 а,- 9 а,- 14 а, ... ... - ... ... - 15, ... ... ... Дүзбай-6, Крстанай қаласы маңында Дачная, Еегеньевка және т.б. ... ... Бүл ... ... ... ... VII ... екінші жартысы VI мыңжылдықтың басы. Ол - тас өндеу ... ... ... Еңбек қүралдарын ендіру (мал шаруашылығы, егіншілік) жетілді. Қыш қүмыра, тоқымашылық дамыды. Қазіргі ... ... ... ... аса ... және энеолиттік ескерткіш мәлім. Олар орналасу сипатына қарай - бүлақтық, өзендік, келдік, үңгірлік тұрақ болып 4 түрге ... ... ... негізінен Солтүстік Казақстанның әзірше неолиттік бірнеше қабір табылған. Барлық қабірлерде ... ... ... ... бабаларымыздың аң аулаумен айналысып қоймай, соғыстарға да араласып тұрғанын ... Қола ... ... ... ... II мыңжылдықта мал және егіншілік шаруашылығымен қоса металл өндеу квсібі дами бастады. Ол ... ... ... ... ... ... тигізді. Мал өсіруші тайпалар ірі бірлестіктер құрды. Бірлестіктер арасында әр түрлі себептермен келіспеушіліктер туып, қарулы қақтығыстар орын алды. Қару енді ... ... ... үшін ғана емес, тайпалар арасындағы қақтығыстарда пайдаланылатын болды. Қару жасау металл өндеу қажеттілігін туғызды.
Б.з.б II мыңжылдықтың ортасында Қазақстан ... да қола ... ... ісін ... ... мыс пен қалайының кейде сүрменің, күшеланың қорғасынның қорытпасы. Қола осы уақытқа дейін қолданылып келген мыспен ... ... ... болды. Қола дәуіріндегі экономиканың басты екі бағыты болып табылатын мал шаруашылығы мен металлургияның дамуы өндіргіш күштерінің өсуіне, ... ... ... ... ... ролінің артуына алып келді. Жеке отбасылар бөлініп, отбасылық меншік пайда болып, рулық қауым ішінде мүлік теңсіздігі есе түсті.
Андронов мәдениетг Кола ... ... ... және Орта ... ұлан ... далаларын тегі мен тарихи тағдырлары ортақ туыс тайпалар мекөндепі, олар бір үлгідегі, бір-біріне ұқсас медениет ескерткіштерін қалдырды. Осы үлгідегі алғашқы ... ... жері ... ... ... ... маңындағы Андроново селосының атына қарай бүл мәдениет ғылымда шартты түрде "Андронов ... деп ... ... ... ... бірі - Қазақстан жері. Археологиялық дерекгер андроновтық турғындардың басым көпшілігі отырықшылдық өмір сүргенін көрсетеді. Өзендердің көлдердің жағасында ... ... ... үлкен жертөле үйлері болды. Олардың жанынан әр ... ... ... мен мал ... ... ... мәдениеті тусында адамдар металдан еңбек құралдарын, қарулар мен ... ... ... меңгерген. Өлген кісілерге тастан қоршау жасап, зираттар тұрғызған. Зираттар тік бұрыштанып, деңгелекгей ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген уақытын кезеңге беліп, оларға шартты түрде мынадай ... ... ... ... (ерте қола) - б.з.б. XVIII-ХVІ ғасырлар, алакөл ... ... ... - б.з.б. ХV-ХІІ ғасырлар, замараев кезеңі (соңғы қола) - ... XII - VIII ... - ... ... Қола дәуірінің соңғы кезеңінде Орталық Қазақстанда Қарағанды қаласы маңындағы Дәндібай ауылында және Балқаштың ... ... ... қойнауында табылған қола ескерткіштеріне сай Дәндібай-Беғазы атты медениет атауы пайда болды. ... ... ... ... ... ... ... даладан табылған көптеген ескерткіштермен сипатталады. Бүл ескерткіштерге тен нерсе, бір жағынан, андроновтық дестүрлердің сақталуы, екінші жағынан, медениеттің жаңа ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы. Жерлеу ғурпында да өзгеріс бар. Әдеттегі бүктелген ... ... ... ... ... ... қаңқалар да кездеседі.
Шаруашылығы мен мәдениеті. Қазақстан өнірінде қола дәуірінің жүзден астам турақтары белгілі, оның отызында археологиялық қазба жумыстары жүргізілген. Қола ... ... ... ... табылған сүйекгерге қарағанда бүл көзенде тайпалардың негізгі кәсібі үй маңында мал өсіру болған. Мал шаруашылығымен қоса ... ... ... ... әр түрлі рудаларды өндіру, тас пен сүйекті ... ... орын ... Оған Қазақстан жерінде мыстың, қалайы мен алтынның бай кендерінің болуы қолайлы жағдай ... ... ... ... ... жүнін түтіп, оны иіріп үстеріне киім етіп киетін болды. Ұршық пен қарапайым тоқыма станогі пайда болды. Керамика ыдыстарын ... ... ... ... ... ... ... күрзі, балға, балта, шот, қанжар) жасап, оларды ... ... ... ... ... ... орын ... дәуірінің соңғы кезеңінде рулық қурылыс ыдырап, одан жеке отбасылар бөлініп шығып, мүлік теңсіздігі пайда бола бастаған. Осыған сай кедейлердің ... ... ... ал ... ... алтын және қола заттар, ернектелген керамика ыдыстары табылған.
Діни нанымдары. Қола дәуіріндегі адамдар түгелдей табиғатқа тәуелді болғандықтан, олар ... ... ... рух деп қабылдаған. Олар күн мен отқа, суға, ай мен жулдызға табынған, о ... ... ... ... ... және ... ... бірлестіктер.
2.1. Қазақстан өңіріндегі алғашқы тайпалық одақтар.
Б.з.б. I мың жылдықтың соңы және ... ... басы ... үшін түбгейлі бетбүрыс болып табылады. Осы тұста Қазақстан жеріндегі ежелгі тайпалар темірден заттар ... ... ... ... одақтарын қүрды.
Біздің заманымыздан бурынғы V ғасырдың 40-шы жылдарының аяғында грек тарихшысы ... деп ... ... ... I ... ... солтүстік Үндістанда, Ауғанстанда, Орта Азияны және Қазақстанның оңтүстігін қамтитын кең-байтақ өлкеде сақ деп ... ... ... ... ... айтылады. Ол одақ массагеттер, даилар, каспийшілер, есседондар, аландар және саероматтардан түрған. Геродоттың айтуынша сақтар бастарына тік ... ... ... ... ... жасалынған бөрік және шалбар киген. Олар садақ, қысқа семсер және айбалтамен қаруланған. Тамаша атқыш жауынгерлер болған. Оларды басқа ... ... Азия ... деп ... Олар ... ... тығыз қарым-қатынас жасаған, тіпті б.з.б. VI-V ғасырларда Ахеменидтер империясының құрамына да кірген. Персия патшсы I Дарийдің тас жазуларында сақ ... үш ... ... - сақтарға (хаом сусынын қайнататын сақтар), тиграхауда-сақтарға (шошақ берік киетін сақтар), тиай- парадрайа -сақтарға (теңіздің арғы ... ... ... ... топтағы сақтар Ферғана өңірін мекендесе, екіншілері Сырдарияның арғы бойы мен ... ... ... ал ... ... арғы жағын мекендеген.
Сақтар сол кездердегі әлемдік оқиғаларға белсене араласқан. Парсы мемлекетінің патшасы Кир Лидия ... ... ... ... ... одақ жасайды. Кейін Кир сақтар мен массагеттерге шабуыл жасап жеңіледі. Сақтар Ахеменидтердің езге де патшаларымен соғысқан. Б.з.б. 519-513 жж. ... ... I ... ... жасап, сақтарды бағындырып, оларды алым- салық төлеуге, ез жауынгерлерін парсы соғыстарына қатысу үшін ... ... ... ... ... ... ... Мысыр мен Грециядағы, Фермофоль мен Палатея жанындағы шайқастарда ерлікгерімен көзге түседі. ... ... ... ... де сақ ... ... ерлікпен тойтарыс береді.
Сақтардың шаруашылығы мен қоғамы. Сақ ... ... және ... ... мал ... айналысқан. Сақтар негізінен қой мен жылқы, түие есірген. Олар кешіп қонуға қолайлы жеңіл киіз үйді түрмысқа жайлы тұрақты түрғын үйге ... ... үшін ... арбалар пайдаланған. Еркекгер ат үстінде, ейелдер, балалар мен кврі ... ... ... ... алты ... ... жүрді. Жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысатындардың қыстауы мен ... ... ... ... үшін ... мен жеркепелер салынды. Адамдардың бір бөлігі жазда қыстауда қалып егін екті, шөп шауып, қысқа азық дайындады. ... мал ... ... ... ... ... ... Тянь-Шань мен Алтай тауларында, Орталық және Батыс Қазақстанның кей ... кең ... ... ... түрі - ... ... Сақ ... бір бөлігі бір жерде тұрақты түрып, егін шаруашылығымен айналысты. Шаруашылықтың бүл турі ... Шу, ... ... ... дамыды. Бүл жерлерде суармалы егін шаруашылығы дамыды. Сақ тайпалары мал шаруашылығы мен ... өзге ... ... ... квсіптерімен шуғылданған.
Сақ қоғамында үш әлеуметтік топ: жауынгерлер, абыздар және қатардағы қауым мүшелері (малшылар, егіншілер мен қоленершілер) болған. ... ... ... ... Әрбір көсем тайпа атынан келіссездер жүргізіп, рулар мен тайпалар арасындағы келіспеушілікгі, жер дауын реттеп, ез тайпасының азық-түлікпен және қарумен ... ... ... ... ... мен ... ... жауынгерлер тобынан шыққан.
Сақтардың өнері мен діні. Сақ таипалары арасында металл өндіру және оны өндеу жоғары дережеде дамыған. Сақ шеберлері ... ... ... ... мен жебе ... сендік буйымдар жасап, қазандар қуйған. Буиымдарды қую үшін тастан, саздан жасалынған қалыптарды пайдаланды. Металл өңдеумен бірге ... ... ... ... тас ... ... ою, тері илеу, тоқымашылық турлері де болды.
Сақтар арасында зерігерлік өнер мейлінше жетіліп, биік деңгейге кетерілген. Зерігер-шеберлер адамдардың киім-квшегін, ... ... мен ... ... ... мен ... пайдаланып бөзендіруде андық стилді кеңінен пайдаланған. Сақ өнершілері оларды тек сендік \лііін бейнелемей, буларға езіндік мен-мағана, ... ... ... аң ... ... кезінде жауынгерге рух беріп, оқ дарытпайды, жеңіске бастайды деп сенді.
Сақтар табиғат куштері - кунге, желге, ... ... ... ... ... ... ісі деп санады. Олардың тусінігі бойынша, қүдай әр турлі жануарлар бейнесінде өмір ... ... сақ ... ... ... және отпен байланыстырылды.
Сақтардың қабірлері кең биік болған. Сондай молалардың бірі 1969 ж. Алматы ... Бсік ... ... ... Б.з.б. V ғасырда жасалынған бүл қорған ағаштан қиылған, биіктігі 7 метр, оның ішінде жерленген бай жас сақ жауынгерінің ... ... ... ... бөзендірілген. Оның басындағы бас киімінен бастап аяқ киіміне дейін атты, жолбарысты, тау ешкіні, қүстарды бейнелейтін 4 мың алтыннан жасалынған ешекейлі ... ... Ол ... ... ... деген атпен белгілі болып отыр. Кэбірден табылған күміс тостағанда 20 таңбадан түратын жазу бар. Есік ... сол ... сақ ... ... ... қандай болғанын көрсетеді.
Сақтар Алтай, Сібір, Шығыс және Батыс Еуропа халықтарымен тығыз байланыс жасап турған. Ол жөнінде букіл Қазақстан ... ... ескі ... ... ... ... мағлуматтар береді.
2.2. Қазақстандағы ертедегі мемлекеттік бірлестіктер.
Б.з.б. I мыңжылдықта қазіргі Монголияның Оңтүстігіндегі Ордостан Каспий өңіріне дейінгі ... тегі мен ... ... ... ер ... тайпалар мекендеді. Олар Қазақстан даласындағы сақ тайпаларын ығыстырып, жаңа одақтар қура бастады. Уақыты жағынан алғаш ... ... ... ... ... пен ... Қытайдан Алтай мен Жетісуға дейінгі аймақта әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... этникалық тегі туралы мәселе езірше толық анықталып болған жоқ. Зерттеушілердің көпшілігі оларды түріктердің арғы аталары деп болжайды. Ғун ... бір ... ... ... ... ... арадағы төрт ғасырға созылған соғыс. Хань империясы ғундарды талай рет ... ... ... ... ... ... ... бірігіп, оларға тойтарыс беріп отырды. Ғүндардың жоғарғы билеушісін Кь-ітай деректері шаньюй деп атады. Б.з.б. 206 ж. ғун тайпаларын Мөде Шаньюй ... Мөде ... ... ... шекаралық аудандарына шабуыл жасап, Ордосты өздеріне қаратып алды, Хань әулетінің негізін қалаушы Лю Баньмен соғысып, оны ... Хань ... ... 133 ж. өзінің жеңілгендігін мойындап туралы шартқа қол қойды. Шартқа сай Мөде қытай ханшасын өзіне ейелдікке алды, ал хань ... ... жыл ... ... ... туруға міндетті болды. Соғыстың нәтижесінде Забайкальеден Тибетке және Шығыс ... ... ... орта ... ... ... жатқан жердің бері ғундардың қол астына өтті.
Б.з.б. I ғасырдың орта шенінде ғун мемлекеті ішкі ала ... ... - ... және ... ... - ... ... Оңтүстіктегі ғундар Кь-ітайдың Хань империясына бағынады. Ал солтүстіктегі ғундар ездерінің теуелсіздігін сақтап, солтүстік Монголияда және ... ... ... ... ... ... Олардыңбір бөлігі Тянь Шаньнан, қаңлы тайпаларының шығыс жағына ... ... Бүл ... ... және Орта Азия жерлеріне алғаш етуі.
Ғундардың Қазақстан ... ... рет ... ... б.з. 93 ... ... Қытай ескерлерінің ығыстыруымен олар батысқа қарай жылжи отырып, бір тайпаларды бағындырса, екіншісін қосып алды. Кейінірек ... ... Арал ... мен ... ... ... Орталық және Батыс Қазақстанға жетті. IV ғасырда ... ... да ... ... ... орыс ... одан ері ... дейін жетіп, Венгрияға қоныстанды. V ғасырда олар Рим империясына қауіп төндіріп, оның қүлауына ез ... ... ... ... Ғүндар 24 руға оөлінген, оларды рубасылары (ақсақалдар) басқарған. Ақсақалдар кеңесі сақталды. Жылына 3 рет жиналыс шақырылып, ... ... ... ... Крғамда малға, жерге еулеттік және жеке меншік болды. Ғундардың ... ... ... қол ... ... ... ... болды.
Елді Шаньюй басқарды. Онан кейінгі сатыда түменбасы деп аталатын бекзаттар тұрды. ... ... ... ... ... ... туыстары болды. Түменбасы саны 24. Олардың ерқайсысының көшіп-қонатын жерлері болды. Ғундарда лауазымдар мен жоғарғы атақтар ... ... ... Басқару аппаратын қаржыландыру үшін халыққа алым-салық салынды.
Ғұндардың шаруашылығы. Ғундар киіз ... ... Олар ... мал ... ... Сонымен қатар отырықшылдық пен егіншілік дамып, аңшылық та үлкен орын ... ... ... ... атты ... ... ... садақ пен жебелер болды.
Үйсіндер - Орта Азия аймағындағы ертедегі алғашқы таптық бірлестіктердің бірі. Б.з. бурынғы II ғасырда Жетісудағы сақ ... ... ... ... ... ... мекендеді. Олар шығысында ғүндармен, оңтустікге Ферғанамен, батысында ... ... ... ... Ыстықкелдің жағасындағы Қызыл аңғар (Чигучен) қаласы болды. Мемлекет басшысы ... деп ... ... ... ... ... абыздар және қатардағы малшылар мен егіншілер болған.
Үйсіндер туралы алғашқы ... б.з.б II ... ... ... ... ... императоры ғундарға қарсы одақ іздеп батысқа Чжан Цзянь бастаған елшілік жібереді. Чжан Цзянь он жылдай ... ... ... ... ... ... ... Жетісуға соғып, үйсіндер женіндегі алғашқы хабарды екеледі. Чжан Цзяньнің хабарына қарағанда үйсіндердің саны 630 мың адам. Олар соғысқа 133 мың ... ... ... ... ... ... ... саяси тарихы б.з. III ғасырына дейін жеткізілген. Үйсіндер Қытаймен қарым-қатынас жасап, олардың гуньмолары Қытай ханшаларына үйленіп ... ... тегі елі де ... ... ... ... ... оларды шығыс Иран тайпаларынан шыққан десе, екінші біреулері - түріктердің арғы аталары, олар түрікше сейлеген деп ... ... ... мал ... және егіншілікпен айналысқан. Кыстау мен жазғы жайылымның арасы 30-100 шақырым аралығында болған. Шудағы ... ... қам ... ... ... үйі ... жасалынған, төрт бөлмелі және мал қамайтын бірнеше бастырмалары бар. Бір ... 5-6 ... Ауыл ... ру ... ... ... қорғандары иесінің қоғамдағы орнына сай үшке бөлінеді: үлкен қорғандар - диаметрі 30 м, биіктігі 15 м дейін, орташа қорғандар - ... 15 м, ... 4 м ... және ... ... ... - диаметрі 10 м, биктігі 1 м. Үлкен қорғаннан археологтар көптеген алтыннан жасаған сендік буйымдар, қару-жарақтар, ыдыстар тапқан.
Қаңлы мемлекеті. ... ... ... ... III ... ... оңтүстігінде Қаратау жотасынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі жерлерде мекендеген, астанасы Битянь деген ... ... саны 600 мың ... ескер саны 120 мың адам. Қаңлылар Қытай, Парфия, Рим және ... ... ... экономикалық және мәдени байланыстар жасаған. Олар еуелі ғүндармен одақта, кейін үйсін және қытайлармен бірігіп, оларға қарсы шығады. Қаңлылар ез жерінен ... Ұлы ... ... бақылауларында ұстаған. ІІІ-ү ғасырларда олар бірқатар теуелсіз мемлекеттерге бөлініп кетеді.
Қаңлылардың қоғамдық құрылысы. Қаңлылар қоғамында ру басшылары, әскери кесемдер және ... ... ... ... билікті пайдаланып, бұқараны бағынышта ұстады. Билік әкеден балаға көшіп отырды. Атақты адамдардың қол астында мол ... ... ... ... ... ... жерінде көптеген қалалар мен елді мекендер болды.
Қаңлы арасында табиғатқа, ата-баба аруағына табыну сияқты діни үғымдар орын алған. Олар ... тыс ... ... оларға қурбандықтар шалған. Жүлдыздар арқылы көшкен кезде жол тауып, егіншілікке ... ... ... ... және діни едет- ғурыптарды реттеп отырған.
Қаңлы халқының этникалық сипаты және қай тілде сейлегені жөнінде екі пікір бар. Бірінші пікір ... олар ... ... ... пікір бойынша иран тілді халық. Олардың қару-жарақтары - найза, садақ, екі ... ... және ... ... ... ... халқы негізінен үисіндер сияқты мал шаруашылығымен және суармалы егіншілікпен айналысқан. Қосымша аң мен балық аулаған. Крлөнер де дамыды. ... ез ... мал ... мен ... ... ... ... қатар ақша айналымы да болды.
3-ші тақырып. Орта ғасырдағы Қазақстан (УІ-ХІУ ... УІ-Х ... ерте ... ... заманымыздың ІІ-У ғ.ғ. халықтардың үлы қоныс аударуы Қазақстанның Орта Азия мен Шығыс Еуропаның аумағындағы халықтардың құрамы мен ... ... ... ... V ... ... Монғолиядан Шығыс Еуропаға дейінгі өңірде сансыз көп туркі тілдес теле тайпалары өмір сүрді.
VI ғасырда ... ... ... ... ... ашин ... ... қағанатының үстемдігі орнайды. "Түрік" атауы алғаш 542 ж. Қытай шежіресінде аталады. Қытайлар түріктерді ғүндардың үрпағы деп есептейді. 552 ж. түріктердің ... ... ... ... ... жеңіп, қираған мемлекеттің орнына Түрік қағанатын қүрады. Ол 553 ж. қайтыс болып, оның мүрагері Мүқан қаған кезінде Түрік қағанаты Орта ... ... ... ... Олар ... ... Енисейдегі қырғыздарды өздеріне бағындырды, Солтүстік Кьітай мемлекеті оларға алым- салық төлеп ... ... ... ... алды. Түрік қағанатынан шыққан Тоқ жабғуы, Тарду, Истеми қаған, Күтты қаған, Капаған қағаң Бүғы тархан, Білге қаған, Күлтегін, Танықүқ, ... ... ... ... мен ... исі ... ... атағын елемге жайды.
Естеми қаған мен оның үлы Түріксанф билеген түста ішкі соғыстар мен әлеуметтік қайшылықтар қағанатты елсіретіп, ... ... ... екі ... ... және ... ... бөлінеді. Батыс түрік қағанатының астанасы - Суяб қаласы (қазіргі Қырғызстанның Тоқмақ қаласының маңьі), ал жазғы ... ... ... ... орналасты. Қағанаттағы ең жоғарғы билеуші, ескер басы, бүкіл жердің иесі қаған болды. Жоғарғы лауазымдар - жабғы, шад және ... ... ... ... Сот ... бүйрықтар мен тархандар атқарды. Негізгі халқы - 1Қара будун" деп аталды. Басып алған жерлерінде қағанның орынбасарлары ... Олар ... ... оны ... ... жіберіп түрды.
Түрік қағанаты мал және егін шаруашылығымен шуғылданды. Қалаларда сауда-саттық кеңінен ... ... ... көне жазуы болған, оны Жетісу жерлеріндегі ескерткіштерінен керуге болады.
Батыс Түрік қағанатындағы он алты жылға созылған тайпалар арасындағы соғыс ... ... ... пайдаланған Таң империясының ескері VII ғасырдың ортасында Жетісуды басып алып, онда таққа өз ... ... ... Таң империясына қарсы үздіксіз күрес жүргізіп, ақыры VIII ғасырдың басында ол күрес түргештердің жеңісімен аяқталады.
Түргеш қағанаты 704 жылдан 756 жылға ... өмір ... ... ... Үш-Елік қаған. Ол Шаштан (Ташкент) Түрпан мен Бесбалыққа дейінгі аралықта түркештердің билігін орнатты. Астанасы О/яб қаласында, екінші ... Іле ... ... ... қаласында орналасты. Үш-Елік қаған өзіне қараған жерді 20 бөлікке бөліп, ерқайсында 7 мың ескер үстады. 705-706 ж.ж. түргештер соғдылықтармен одақтасып ... ... ... жүргізді. Бірақта арабтар одақтастарды өзара араздастырып Бүқарды басып алады.
706 жылы Үш-Елік қаған ... ... оның ... ... ... (706- 711 ж.ж.) ... Сақал қаған түсында да мемлекет ішінде бірлік болмады. Оның үстіне оған ... ... ... Таң империясы және Орталық Азия түрікгері қауіп төндіріп түрды. 711 ж. Шығыс түрік қағаны Қапаған ... ... ... ... бет алып Сырдарияның арғы жағына өтіп, Орта Азия ... ... ... ... ... жүргізеді. Арабтар оларға жауап ретінде Шаштың төңірегіндегі қыстақтарды аса қаталдықпен жазалап, 714 ж. Испиджабқа (Сайрам) жорық жасайды.
Түргеш ... Оғлу ... (715-733 жж.) ... ... кейін барып қайта нығайды. Оулу қаған түсында ... ... ... ... ... кешіп, астана Тараз қаласына ауысады. Сүлу қаған мемлекет ішінде тыныштық орнатып, бар к\оиті батыстағы арабтарға қарсы ... ... ... 723 ж. ол ... мен Шаш ... ... ... арабтарға соққы береді. Бірақта арабтармен соғыс мүнымен аяқталмайды. 732 жылы арабтар түргештерді ығыстырып Бүқараны қайтадан басып алады. 737 ж. Сүлу ... ... тағы ... ... Тохарстанға дейін барады, бірақ үзамай жеңіліп, қайтар жолда өзінің қолбасшыларының бірінің қолынан қаза табады. О/лу қайтыс болғаннан кейін қағанат ... ... және ... түргештер арасында билік үшін ұзақ күрес басталады.
Осы алаауыздылықты пайдаланып Жетісуға Алтайдан қарлық тайпалары көшіп ... ... ... ... ... ешқандай қарсылық көрсете алмайды. Осы түста Қытай империясы өз ескерін Сүябқа жіберіп, оны жаулап алады. ... ... ... ... 751 ж. ... ... ... қаласының жанында қытай мен арабтар арасында үлкен шайқас болды. Шешуші сетте қытайлардың қол астындағы қарлүқтар арабтар ... ... ... жеңіледі. Атлах түбіндегі жеңістің Жетісу мен Меуереннахр халықтары үшін үлкен маңызы болды. Қытай ескері жергілікті халықтардың қысымына шыдамай ... ғана ... ... ... да ... шегінді. Арабтар да Талас өзені алқабында тұрақтай алмай, Шашқа шегінеді. ... ... ... қағанаты қайтадан қалпына келмей, 756 ж. түркі тілдес қарлүқ тайпаларының ... ... ... ... Енді ... ... ... қағанатының жерінде 3 мемлекет: Сырдарияның орта және теменгі ағысы бойы мен Арал өңірінде Оғыз мемлекеті, ... ... ... және ... ... ... ... Жетісуда Қарлұқ мемлекеті пайда болды.
Қарлұқ мемлекеті (756-940 жж.). Карлүқтар Алтайдан Балқаш келінің шығыс жағалауына дейінгі аймақты жайлаған көшпелі тайпалар. VII ... ... ... ... ... болат, шігіл және ташлық енді. Қарлүқ тайпаларының көсемдері елтебер деген ... ... жылы ... ... үйғыр қағандығынан жеңіліп, Жетісуға келіп, онда өздерінің қағанатын қүрады. Карлүқ тайпалары УІІІ-Х ғасырларда Қазақстанның ... ... ... ... орта ... ... аймақта қоныстанды. Олар Балқаш пен Ыстықкөлдің арасын, Іле, Шу, ... ... ... ... баурайларын мекендейді. Қарлүқ тайпаларының бірі IX ғасырдың бас кезінде Отырар қаласының маңына барып қоныстанған.
Қарлүқтар ... ... ... ... ... IX ... бас ... қарлүқтар үйғырлардан жеңіліп, Монголиядағы үйғыр қағанының билігін ... Ал ... ... ... ... ... ... қарлүқтардың жабғысын қимақ еліне қашуға мәжбүр етеді. IX ғасырдың 20 жж. ... ... ... саманилар әулеті билікгі өз қолына алып, Бағдаттағы араб халифатына ... ... ... ... 340 ж. Енисей қырғыздары үйғыр қағанатын жеңіп, үйғырларды Түрпан мен Ганьчжоу аймағына қоныс аударуға межбүр етті. Бүл жағдайды пайдаланып ... ... ... ... ... Күл ... өзін Жоғарғы билеуші, қаған деп жариялайды.
IX ғасырдың аяғында арабтар қарлүқ жеріне тағы шабуыл ... ... және ... алады. Қарлүқ қағанының астанасы енді Тараздан Қашғарға көшеді.
Бірақ қарлүқтардың ішінде бірлік орнамайды. Оны Қашғардың түрік билеушілері пайдаланып, 940 ж. ... ... ... ... мемлекетін қүлатады.
Оғыз мемлекеті. ІХ-Х ғасырларда Қарлүқ қағанатының солтүстік- батыс жағында, Сырдарияның орта және ... ... ... ... өңірінде Оғыз тайпаларының мемлекеті қалыптасып, өмір сүрді.
Оғыздардың ата-бабаларының қоныстанған жерлері Ыстықкөлдің ... VIII ғ. ... ... ... және ... ... құлап, қарлүқтардың қысымымен оғыздар Сырдария бойына келіп қоныстанады. Жергілікті ... ... ... ... соғысып, олардан еуелі Сырдарияның теменгі ағысы мен Арал өнірін, кейін Орал мен Еділ өзендерінің аралығын алады. Печенегтермен соғыс барысында оғыз ... ... ... ... оның ... осы ... ежелден мекөндепі келе жатқан көшпелі және жартылай кешпелі рулар мен тайпалар енеді. Махмүд Қашғари оғыз ... 22 ... ... және ер тайпаның ез белгісі мен туы болғанын айтады.
Х ғасырда оғыздардың астанасы Орта Азияға, Шығыс Еуропа мен Орталық ... ... ... ... ... ... ... орналасқан Янгикент (Жаңа Гузия) қаласы болды. Мемлекет басшысы жабғу атағын иеленді. Билік атадан балаға мүра болып ... ... ... ... ... ... ... Чсюбашы" деп аталды. Оғыздар путқа табынды, шамандарға сенді. Кейін біртіндеп іслем діні ене бастады.
Оғыздар 965 ж. Киее Русімен одақтасып, Хазар ... 20 ... ... Еділ Булгариясын жеңеді, ал 1041 ж. Хорезмді жаулап алады. Бірақта X- XI ... ішкі ауыр ... ... ... ... ... Оғыз мемлекеті қүлдырай бастайды. Ішкі қайшылықтардан елсіреген Оғыз мемлекеті қыпшақ тайпаларының қысымына шыдамай қүлайды.
Кимек ңағанаты. ... VII ғ. ... ... ... ... өмір ... VII ғ. ... олар Алтайдың солтүстік өңіріне, Ертіс бойына қарай қоныс аударады.
Батыс Түрік қағанаты қүлағаннан ... VIII ғ. ... ... мен IX ғ. ... кимек тайпалары үш бағытта: солтүстік батыстағы Оңтүстік Оралға, оңтүстік батыстағы Сырдария алқабы мен Оңтүстік Қазақстанға және оңтүстік бағыттағы Солтүстік Шығыс ... ... ... ... ... ... ж. Ұйғыр қағанаты қүлағаннан кейін оның құрамындағы біраз тайпалар кимек бірлестігіне қосылады. Осы түста кимек бірлестігінің құрамында: еймүр, ... ... ... баяндур, ланиказ, ажлар атты жеті тайпа болды. Кимек тайпасының басшысы ... ... ... ғ. бас ... кимектер Сырдарияға қарай қозғалып, қарлүқтармен одақтасып, оғыздарға Сырдария мен Арал өнірінен қанғар-печенег тайпаларын қуып шығуға көмекгесіп, ездеріне Алтайдан ... ... ... ... Орал ... мен Еділ (Волга) өзеніне дейінгі өңірді қаратады. Енді кимек одағының ... ... 12 ... IX ғ. аяғы мен X ғ. бас ... ... ... шекарасы тұрақтанып, олардың ханы қаған атын алады. Қағанның билігі шексіз болды. Ол ез қарамағындағы жерлерге билеушілерді тағайындады. Қаған мен билеушілердің ... ... ... мүра болып қалып отырды.
X X ... бас ... ... ... ішкі ... күшеюіне және Орталық Азиядан көшпелі тайпалардың қоныс аударуына байланысты ыдырады.
3.2. Х-ХІІ ғасырлардағы Қазақстан.
X ғасырдың ортасында Шығыс ... ... ... ... ... ... ... Карахан еулетінің негізін қалаушы Сатүқ Бограхан (915-955 жж.) 942 ж. ... ... ... ... ... және Арслан Карахан дережесін қабылдайды. Осыдан бастап оның еулеті Қарахандықтар деп атала бастады.
X XIғ. ... ... Орта ... ... ... мен Бүхарды жаулап алады. Солтүстіктегі қарахандықтар мен қыпшақ хандығының шекарасы Тараз қаласы маңынан өтті. Солтүстік шығыста ... ... ... пен Алакөлге дейін жетті, ал шығысында олар үйғырлармен шекаралас болды. 1004-1005 жж. ұзақ ... ... ... Меуереннахр жерін де өзіне қосып алады. Қарахан мемлекеті көптеген жер ... ... Ол ... жоғарғы қағанға қарағанымен, олардың арасында үнемі қақтығыстар болып түрды.
XI ХIғ. 30 ... осы ... ... ... ... ... ... мен Шығыс Түрікстан Шығыс Қарахан қағанатына қарап, оның ... ... ... ... ... қаласы болды. Меуреннахр жерлері Батыс Қарахан қағанатына қарап, оның астанасы еуелі ... ... ... ... ... ... билеуші Арслан Қарахан дережесімен Шығыс Қарахан қағанатын, ал екінші қаған Богра Қарахан дережесімен Батыс Қарахан қағанатын басқарды. Қағанат көптеген еншіліктерге ... Ілек және ... ... ... ... ... үлкен болды. Олар көрші мемлекеттермен келіссездер жүргізе алатын, өз атымен ... ... ... ... ... ... ағасынан інісіне - "сатылық жүйе" арқылы жүзеге асырылды.
X ғасырдың ортасынан Арслан Қарахан мен ... ... ... ... ... ... үшін күрес басталады. Бүл соғыстар Қарахан мемлекетін ... Осы ... ... ... Қарахан мемлекетіне селжүқтар шабуыл жасап, Самақанд қаласын басып алады. Ал Шығыс Қарахан қағанатына қайта-қайта қарақытайлар шабуыл жасап, қауіп ... XII ғ. ... ... ... ... ... қағанатын, 1141 ж. Батыс Қарахан қағанатын жаулап алады.
Қарахан қағанатында халық көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен ... Қала ... ... қолөнер, жақсы өрледі, түрік этносының ой-санасы еседі, мүсылман едебиеті түрік тілінде шыға бастайды. Оның ... бірі Юсуп ... ... ... ... ... белгілі аймақтан салықты өзіне жинап алу қүқын ... ... ... ... деп аталды.
Қара Қытай (ңидан) мемлекеті (1128-1213). Қарақытайлар мемлекетінің негізін қалаушылар Орта Азиядағы монғол тілдес қидан тайпалары. Олар Қытайдың солтүстігінде, Маньчжурия мен ... ... ... өмір ... 924 ж. Алтайдан Тынық мүхитқа дейінгі өлке қидан мемлекетінің (Ляо империясының) қол астына қарайды. Кғдандардың билеушісі Солтүстік Кытайда ... ж. Ляо ... Сунь ... мен ... мемлекеттерінің біріккен күшінен жеңіліп, Елүй Дашы басқарған қидандардың бір бөлігі батысқа - Жетісуға қарай қоныс ... ... ... келген қидандар алғашқыда жергілікті түркі тілдес халықпен бейбіт қарым-қатынас жасап, ... деп ... ... ... ... ... Елүй Дашы Баласағүн билеушісін қүлатып, Жетісуда өз мемлекетін орнатады. Осыдан кейін олар Шу мен Талас бойындағы ... ... ... Бүхарды, Орталық Мәуреннахрды бағындырып, Хорезм шахын алым-салық төлеп түруға межбүр етті.
Қарақытай мемлекетінің ... ... ... ... деп ... ... Баласағүн қаласы. Қарақытайлар жергілікті түрғындарға жылдан- жылға алым-салықты ... ... ... тиым ... ... байланысты Жетісуда қарақытайларға қарсы мүсылман қозғалысы кеңінен етек алады. Қолайлы ... ... ... ханы ... ... ... билікті тартып алады.
Наймандар. Қазақстан жеріндегі ертедегі тайпалардың бірі. VIII ғасырдың орта ... ... ... пен ... аралығында найман тайпалар одағы (түрікше "сегіз тайпа одағы") пайда болып, Ханғайдан Тарбағатайға дейінгі жерлерді алып жатты. Х-ХІІ ғасырларда найман одағы ... ... ... ... ... ... хандар басқарған бірнеше үлыстардан түрды. XII ғасырдың аяғы XIII ... ... ... ... ... ... жеңіліп, бір бөлігі Алтайдан Жетісуға қоныс аударды. Екінші бөлігі Шығыс Қазақстанда қалып қойды. Күшлік ханның басқаруымен Жетісуға келген наймандар 1213 ж. қара ... ... ... ... ... алады.
Керей мемлекеті. X ғасырдың басында Алтайда қүрылған керейлердің этникалық одағы ... ... және ... ... ... қуралған. Керей мемлекетінің солтустік астанасы Орхон өзеніндегі Қатын балық қаласында, ал оңтустіктегі астанасы Хуанхэ өзенінің солтустік жағалауында орналасты. 1007 ж. ... мен ... ... ... ... дінін қабылдайды. XII ғасырдың екінші жартысында Керей мемлекеті солтустіктегі Селенга өзенінің жоғарғы ағысынан ... ... ... ... батыста Хангай тауларынан шығысындағы Халқын көлге дейінгі жерді иеленді.
Керейлер мен наймандардың әлеуметтік-саяси даму деңгейі ... ... ... ... ... ... үлыстың өзінің территориясы, өзінің ханы, кешпелі өмір салтына лайық зандар жиынтығы болды. Іс қағаздарын жургізу дестурі енгізілді. Олар көшпелі мал ... аң ... ... ... ... XI ғ. ... ... қағанаты қүлаған соң сол еңірде билік қыпшақ хандарының қолына көшеді. Кэіпшақтар этнос ретінде VIII ғ. Орталық және ... ... ... ... ... ... кейін қыпшақ хандары Сырдария, Арал және Каспий өнірінен оғыздарды ығыстырып шығарады. XI ғ. ортасына ... ... ... ... ... Қазақстан елкесі қарайды. Енді бүл өңір Дешті-Қыпшақ деп атала бастайды.
XI XI ғ. ... ... ... ... жылжып Еділден өтіп Днепрге дейін жетіп, шығыста Алтай мен Ертістен батыста Еділ мен ... ... ... ... ... ... солтүстікте Оңтүстік-Батыс Сібірдің орманды алқаптарына дейінгі жерді алып жатты.
ХІ-ХІІ ғасырларда қыпшақ тайпалары Орталық Азия мен Шығыс Еуропадағы саны ... ... ... ... ең ... тайпа болды. Қыпшақ қауымдастығы өз құрамына түркі тілдес кимек, куман, ежелгі башқыр, оғыз тайпаларымен бірге, иран ... ... ... ... топтарын да қабылдайды.
XII XIIғ. аяғы XIII ғ. ... ... ... күйзеліске үшырап ыдырай бастайды. Оның негізгі себептері бір жағынан Хорезммен күрес, екінші ... орыс ... ... ... Орта ... Қазақстан мәдениеті.
Қазақстанның үланбайтақ жерінде ежелгі замандардан отырықшылдық орын алып, қалалық медениет қалыптасты. Археологиялық зерттеулерге сай ... ... ... ... ... оңтүстік өнірі қалалық медениет орталығына айналады. Батыс Түркістан жерінде Суяб, Тараз, Отырар, Испиджаб, Ясы, Сығнақ; ... Аса ... ... ... Барысхан, Хамукент, Жікіл, Адахкент, Ден, Нуджикент, Күлан, Мерке, Аспара, Баласағүн, Барсхан және т.б. ... бой ... ... ... ... ... сауда ерекше роль атқарды. Қазақстан қалалары "Ұлы Жібек жолы" арқылы Византия, ... Орта ... ... ... ... ... Түркістанмен сауда қатынастарын дамытты. Қалаларда сеулет енері дамыды. Олардың ең ежелгісі Бабаша хатун және Айша бибі, Қарахан ... ... ... ... ... ежелгі түрік жазуымен қатар соғды жазуы, ІХ-ХІІ ғасырларда ісләмнің таралуына байланысты арабша жазу кеңінен қолданылды. Шығыстың ... ... Әбу ... ... (370- 950 ж.ж.) өз шығармаларын арабша жазды. XI ... аса ... ... және ... ... бірі Жүсіп Баласағүнның1'Күтты білік" (Бақыт екелетін білім) дастаны. Барысхан қаласынан шыққан Махмүд Қашғари 1074 ж. "Диуани луғат ... ... ... ... қурастырды. Аетор бүл еңбегімен тілтану ғылымына үлкен үлес қосты.
XII ғ. Ясы (Түркістан) қаласында туған Қожа ... ... ... ... ері ақын ... Ол ... ... мүсылман дінін таратуға ат салысты.
3.4. Монғолдардың Қазақстан жерін жаулап алуы және ... ... ... ... басында татар-монғол тайпаларының саяси жағынан басын біріктірген Монғол феодалдық мемлекеті қүрылады. Оның ... ... ... ... ... шыққан Есугей батырдың баласы Тимучин (1155-1227). 1206 ж. монғолдардың ... ... ... ... атақ ... оны ... үлы өміршісі етіп сайлайды. Шынғысхан билікке келген соң езінің төңірегіндегі тайпалар мен үлыстарға шабуыл жасап, оларды ... ... ... ... ... меркіт, найман, онғыт және т.б.) ездеріне бағындырады. 1207-1209 жж. ... ... ... ... ... ... монғолдарға бағынады. 1211 ж. Шыңғысхан ескері Солтустік Кытайға бет алып, 1215 ж. Цзинь астанасы Чжундуды (Пекинді) алады.
1213 ж. Шыңғысхан Жебе ноян ... ... ... жібереді. Халық қолдауынан айырылған Күшлік хан соғыста жеңіліп, Жетісу аса кеп қарсылықсыз монғолдарға қарады. Жетісуды бағындырғаннан кейін монғол ескерлеріне Оңтүстік ... мен Орта ... жол ... ... 1219 ж. ... ... ... басталады. Монғол ескері Отырарға таяп келгенде Шыңғыс хан балалары Шағатай мен Үгедей бастаған бірнеше түменді Отырарды ... үшін ... ... үлы Жошы ... ... ... бойындағы қалаларды алуға жіберді, езі кіші үлы ... ... ... ... билеушісі Қайырхан 30 мың ескермен қаланы бес ай бойы қорғайды. Тек ... қала ... ... ... ғана ... ... ... кіреді. Сырдария бойындағы өзге қалалардың турғындары да ерлікпен қорғанды. Сыр ... ... ... соң ... Орта ... ... ... кірісіп, оны 1221 ж. көктемінде аяқтайды. Соғыс қимылдары енді Иранның Ауғанстан мен Солтустік Үндістанның жеріне көшеді. Монғол ескерлері ... ... ... ... ... қыпшақтарды және орыстарды бағындырып 1224 ж. Шыңғысханның Ертістегі ордасына қайта оралады. Шыңғысханның жаулап алған байтақ жері енді оның балаларына ... ... жері ... ... үш үлысының құрамына енді. Жошы ұлысына Ертістен Орал тауларына дейінгі жерлер, оңтүстікте Каспий мер Арал теңізінің төңірегі, Хорезм мен Сырдария ... ... ... Оңтустік, Оңтүстік-Шығыс Қазақстан, Шығыс Түрікстан мен Меуереннахр; Үгедей улысына солтустік-шығыс Қазақстан - жоғарғы Ертіс, ... ... және ... ... ... Ал кіші үлы Төлей болса, ол Шыңғысханның негізгі журты - ... ... 1227 ж. ... қайтыс болғаннан кейін, Монғолия үлысы бірнеше теуелсіз мемлекеттерге бөлініп кетеді.
3.5. Алтын Орда қурамындағы Қазақстан.
1235 ж. Қарақорымдағы монғол ақсуектерінің ... ... ... жаңа ... ... шешім қабылдайды. Монғол ескерлерін Жошының үлы Батый (Бату) басқаратын болады. Ол Дешті-Қыпшақ пен Еділ бүлғарларының жеріне, одан ері ... ... ... ... ... Жеті ... соғыс нәтижесінде (1236-1242 ж.ж.) Батыйдың қоластына Еділдің батысынан Дунайдың төменгі жағына дейінгі жерлер ... ... ... ... Еділдің төменгі жағында Алтын Орда атты жаңа монғол мемлекетін құрды. Астанасы Сарай Бату (Астрахан маңында), кейінен Сарай- Берке қаласында болды.
Алтын орда ... ... ... ... болған жоқ. Отырықшы аймақтарда бүлғырлар, мордеалар, орыстар, черкестер, ... ... ... ... қаңлылар, наймандар, қоңыраттар, керейлер және т.б. кірді. Монғолдардың өзі аз болды. ХІІ-ХІУ ғғ. олар ... ... Орда ... ... деп ... бастады.
Алтын Орданың мемлекеттік қурылымы әскери негізде болды. Мемлекет Жошы хан еулетінің меншігі болып саналды. Аса ... ... ... шешу үшін ... шақырылатын болды. Мемлекеттік істерді бекпербег, жекеленген салаларды - уезірлер басқарды. Қалалар мен бағынышты үлыстарға даруғалар мен басқақтар тағайындалады. Ең маңызды ... хан ... ... ... Батудың тусында Алтын Орда екі бөлікке - оң және сол ... ... Оң ... Батыйдың өзі және оның мүрагерлері, сол қанатты Жошының үлкен үлы Орда Ежен және оның ... ... ... ... кеп ... сол ... ... кірді. Кейін XIII ғасырдың ортасынан XV ғасырдың бірінші ширегіне дейін бүл өңір Ақ Орда деп аталды. Өз кезегінде, бул екі үлыс ... ... ... балаларының үлыстарына бөлінді. Алғашқы кезде Алтын Орда Монғолиядағы үлы ... ... ... XIII ... 60-шы жылдарынан Алтын Орда хандары өздерін теуелсізбіз деп есептеді. Берке хан ... ене ... ... діні кейін Өзбек хан тусында үстем дінге айналды.
XIV ғасырдың екінші жартысынан ... ... Орда ... ... ... Билікке таластық барысында 1357-1330 ж.ж. аралығында Алтын Ордада 25 хан ... 1330 ж. ... Орда ханы ... ... ... ... ... басқарған орыс ескерінен жеңіледі. Оныңүстіне XIV ғасырдың аяқ кезінде Алтын Орда мен Ақ ... ... ... он ... рет ... ... XV ғ. ... Алтын Орда ыдырап, оның орнында бірнеше үлыстар пайда болды. Бүл ... ең ... Ақ ... Ал 20-60 ... ... ... ... Қазан, Қырым, Астархань хандықтары бөлініп шықты.
Жетісу жеріне келер болсақ, Шағатай мен Үгедей еулетінің арасындағы үздіксіз соғыстардың нәтижесінде еуелі Үгедей ... ... XIV ... орта шенінде Шағатай үлысынан Моғолстан бөлініп шығады. Моғолстанға Орта Азияныңсолтүстік-шығыс бөлігі, Жетісу мен Шығыс Түркістан қарады.
Жалпылама монғол шапқыншылығы мен оның ... ... ... шаруашылық дамуын бүзып, экономикалық және медени дамуын узақ ... ... ... ... ... ... басқыншылығы сауда-саттық пен халықаралық байланыстың дамуына жағдай жасап, бір орталыққа бағынатын өкімет ... ... ... ... ... ... ... қосты.
4-ші тақырып. Қазақ хандығының құрылуы.
4.1. Қазақ хандығының қүрылуы және нығаюы.
Қазақ хандығының пайда болуы Қазақстан жерінде ХІү-Хү ғғ. орын алған әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... занды қүбылыс. Ақ Орда, Әбілхайыр хандығы, Моғолстан мен Ноғай ордасы жаңа феодалдық мемлекеттердің қалыптасуына, халықтардың жіктелуіне жағдай жасады.
XV ғасырдың 40-50 жж. ... ... ... ... ... бір ... Барақ ханның інісі Керей мен баласы Женібектің теңірегіне ... ... ... ... ... қойнауының шығыс бөлігіне шоғырланды. 1465-1466 жылдары Жетісудың ... Шу мен ... ... ... ... ... бөлінген рулар мен тайпалар квшіп барып Казақ хандығының ... ... ... және ... үлкендігіне қарай алғаш хан Керей болды. Қазақ хандығының қүрылуына байланысты шығыста ... ... ... ... ... ... ... рулары мен тайпаларының Женібек пен Керейдің қол астына келуі бурынғыдан бетер күшейіп, қазақ хандығының шекарасы бірте- бірте кеңейе ... ... ... ... ... бойындағы қалаларды ездеріне қаратуға тырысты. Оңтүстік Қазақстанның қалалары үшін Әбілхайыр еулетімен соғыс Керей ханнан кейін қазақ хандығының тізгінін үстаған Бүрындық хан ... жж.) мен ... ... ... хан ... жж.) ... да ... хан тусында қазақ хандығының саяси және экономикалық жағдайы нығайып, жері кеңейіп, хандықтың шекарасы батыста Жайыққа, оңтүстік- батыста ... оң ... ... ... дейін созылды. Қасым хан тусында Орта Азия, Еділ бойы, Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалып, орыс ... ... ... XVI ғ. 20 ... ... хан ... ... соң Жошы урпағының өзара талас- тартысы қазақ хандығын біраз елсіретті. Өзбектер мен моғол ... ... ... ... бірікті. Сырдария бойындағы қалалар қолдан шығып кетті.
Әлсіреген хандықты ... XVI ... ... ... Қасым ханның баласы Ақназар хан өз үлесін қосты. Ол ... ... ... ... ... Жайық өзенінің сол жағасындағы жерді қосып алды. Ол ойраттар мен моғолдарға қарсы шығып, Жетісудың ... мен ... ... ... ... ... Сауран мен Түрікстанды қайтарды.
4.2. Қазақ халқының пайда болуы.
Қазақ халқының қалыптасуы көне ... - ... ... ... ... ... ... алады. Ежелгі сақ, сармат, үйсін, қаңлылардың үрпағымен араласқан түрікгер Қазақстан жеріндегі этно- демографиялық жағдайға өзгеріс екелді. Ертефеодалдық мемлекеттер мен ... ... ... ... ... ... ... тілге айналуы, мәдениет пен діннің уқсастығы этникалық жағынан біртутастықты жеделдетті.
XIII ғ. басындағы монғол басқыншылығы ... ... ... рулар мен тайпалардың бір халық болып қалыптасуына бір шама кедергі жасады. ХІУ-ХУ ғасырларда шаруашылық, қалалар қалпына келіп, халықтар ... ... ... ... ... ... сайын күшейе түсті. Қазақстанның ежелгі тайпалары өздерінің табиғи, ... және ... ... ... ... үш ... ... бөлінді. Ұлы, Орта және Кіші жүз. Қазақ жүздерінің ерқайсының көшіп- қонатын ... мен ... ... Осыған қарамастан олардың тілі мен материалдық медениетінде ешбір айырмашылық болмады.
XV ғ. екінші жартысы мен XVI ғ. қазақ халқының негізгі этникалық ... ... етіп ... халықтың қалыптасу барысын тездетті. Женібек пен Керей хандығы нығайғаннан кейін, олардың қарамағындағы халық түгелдей қазақтар деп атала бастады.
4.3. ХІУ-ХУ ... ... ... ... ... мен ... хандығының қалыптасуы түсында қазақтарда көшпелі, жартылай көшпелі мал ... ... ... және ... ... ... пен ... медениет еркендеді. Ибн Рузбихан бір ғана "Түркістанда отыз ... ... ... қатынас патриархаттық-феодалдық сипатта болды. Мал отбасының жеке меншігінде. Далалық аудандарда жерді қоғамдаса пайдалану басым болса, ... ... ... жер иелену мен жерге меншіктің: сойырғал, иқта, мильк, уақф деп аталатын тұрақты түрлері болды. Жоғарғы ... тобы - ... ... хан ... хан, ... ... мен ... жатты. Хандықтың қалған журты төменгі топ - қарасүйектерге жатты. Олардың ішінен қоғамдағы орнына байланысты билер, байлар мен ... ... ... халық көптеген алым-салық төлеп туруға міндетті болды.
ХІУ-ХУ ғғ. қазақ халқының өзіндік медениеті қалыптаса бастады. Қалалардағы кесенелер, мазарлар өздерінің қайталанбас ... ... ... қол өнер ... ... ... ... салма ақындық өнері кеңінен дамыды. "Крбланды батыр", "Ер Тарғын", "Қамбар батыр", 1,Қозы Керпеш - Баян о/лу", ... ... және т.б. ... мен ... ... ... отырды.
5-ші тақырып. XVI ғ. аяғы - XVIII ғ. басындағы ... ... және ... ... XVI ғ. аяғы - XVII ... ... ... XVI ғасырдың 60-70 жж. Ақназар хан өзбек ханы Абдолланы қолдау арқылы қазақтардың Орта Азия ... ... ... ... жандандырады. Оның Абдолламен достық байланысынан қорыққан Ташкент билеушісі Баба султан жансыздары арқылы Ақназарды у беріп өлтіртеді.
Қазақ ханы ... ... ... ... ... жж.) сайланады. Ол өзінің үлдарымен бірге Баба султанға қарсы куресте өзбек ... ... ... ... хан ... болғаннан кейін қазақ хандығының билігі оның үлы Тәуекелге көшті. Ол ... ... ... ... қаратып, Ресеймен қарым-қатынасты жолға қойды. 1593 ж. Орта Азияға жорық кезінде жараланып Ташкентте қайтыс ... Оның ... ... тағы бір үлы Есім ... жж.) хан ... Ол ... ... шартын жасасты, шарт бойынша Сыр бойындағы қалалар мен Ташкент қазақ хандығына ... ... ... ... ... да кірді.
XVII XVII ғ. ... ішкі ... ... ... ... ... ... белшектеніп, феодалдық қақтығыстар кушейді. Сыртқы жағдай да курделене тусті. 1635 ж. Жоңғар хандығының пайда болуымен қазақ ... жаңа ... ... Жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып, осы аймақта көшіп ... ... мен ... ... Есім ... ... хан ... баласы Жеңгір (1623-1652) 1644ж. Жалаңтөс басқарған самарқандтық ескермен бірігіп Жоңғар тауының шатқалында ... бас ... ... ... ... хан өз ... ... жоңғарлармен соғыста өткізіп, оларға қарсы жорықта журіп 1652 ж. қаза тапты. XVII ғ. соңына қарай жоңғар ... ... ... басып кіріп Сайрам, Манкент, Қарааспан, Шымкент, Ташкент қалаларын басып алады.
1630 ж. Қазақстан жеріндегі хандықтың билігі Жеңгірдің бласы Теуке ханға (1630-1713 жж.) ... Оның ... ... ... ... ... ... жоңғарлардың шабуылы бесендейді. Ол қазақ билеріне суйене отырыпиЖеті Жарғы" ... ... ... ... ... жинағын қурастырды. Ол көрші мемлекеттермен одақтасудың және бейбіт қарым-қатынас орнатудың жолдарын іздестірді.
5.2. Қазақ халқының Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресі.
Қазақ хандығындағы Теуке ... ... ... ... созылмады. Қазақ жерлеріне жоңғарлардың шапқыншылығы қайтадан 1710- 11, 1713 және 1713 жж. етек алды. 1723 ж. олар ... ... ... ... деген атпен енген шешуші шабуыл жасап, қазақтарды атамекенінен қуып, тоздырып жіберді. Шапқыншылықтың басты ауыртпалығы Ұлы жуздің Жетісудың халқына ... Жау ... көп ... ... Орта жуз бен Кіші ... ... ... Босқынға үшыраған халық Орта Азияға қарай шубырды. Осы ауыр ... ... ... ені ... дүниеге келді.
Жаппай босу, аштық қазақтардың қайрат-жігерін уштады. 1726 ж. Кіші жуздің ... ... бірі ... және оның ... Ұлы ... Ошақты руынан шыққан Санрық батыр бастаған қазақ жасақтары Бүланты өзенінің жағасындағы мҚара сиыр" ... ... ... ... соққы берді. Жеңіске қол жеткен жер кейін ғҚалмақ қырылған" деп ... ... ... хабар қазақ даласына тарап, алты алаштық рухын көтеріп оларды күреске шабыттандырды.
1729 ж. ... ... ... ... ... үш ... ... қолы қалмақ ескерлеріне екінші рет куйрете соққы берді. Бүл жер кейін "Аңырақай" деп аталып кетті. Жоңғарлардың ескері Іле өзені бойымен ... ... ... ... Бірақ осы туста Теуке ханның баласы Орда иесі Болат хан қайтыс болып, қазақ хандары Ордадағы билікке таласып, ... ... ... аман ... XVI ғ. ... - XVIII ғ. ... ... халқының қоғамдық қурылысы мен мәдениеті.
XVI - XVII ғғ. Қазақстан өлкесінде Сығанақ, Түрікстан, ... ... ... Жент және т.б. ... ... қазақ халқының дамуына, хандықтың нығаюына үлкен әсерін тигізді. Олардың ... ... ... ... ... ... болады. Қалаларда көбінесе сарай маңындағылармен және ескерлерімен хандар тұрды. Қазақ қоғамында хан ... ... ... ... ... болып саналды. О/лтандар мен билер ханға жүгінді. Руларды ... ... ... хандарында турақты ескер болған жоқ. Тек сырттан қауіп туған жағдайда жасақ ... ... Оған ... жауынгер өз атымен, қару-жарағымен келуге тиіс болды. Қоғамда материалдық байлықты өндірушілер халықтың көпшілігін қураған шаруалар еді. Малшылардан ... ... үшыр ... ... халқы өте ауыр көзендерді басынан кешірсе де өзінің ертеден қалыптасқан медени мүраларын сақтап қалды. ... ... ... ... кен ... ... былғары илеу, тігіншілік, үй салу т.б. қол өнері басым болды.
Қазақтар арасында ислам діні кеңінен ... Оны ... Сыр ... қалалар айырықша рөл атқарды. Осыған қарамастан ислам діні, ер түрлі саяси қайшылықтарға байланысты, халық арасында, есіресе ... ... ... ... жая қойған жоқ. Сондай-ақ қазақ халқының арасында алуан турлі ауыз едебиеті кең өріс алды. Сол кездегі ауыз едебиетінің өкілдері - ... ... ... т.б. ... Олар сол ... шиеленіскен саяси күрестің қиын-қыстау көзендерін, халықтың өмірі мен түрмысын, батырлардың ... ... ... ... ғғ. қазақ тіліндегі жазба әдебиеттері діни және аңыздық мазмүндағы кітаптар түрінде таралды, тарихи шығармалар мен ру ... ... Осы ... қазақ тарихи едебиетінің маңызды ескерткіші Қадырғали Жалаиридің "Жеми ат-тауарих" ... ... ... ... және ... Ресейге қосылуының басталуы.
6.1. Қазақ билеуші топтарының Ресей бодандығын қабылдауы.
Қазақ ... ... ... үшін ... ... ... ... Өйткені Орта Азияға баратын жолдар Қазақстан арқылы етті. ... ... ... ... барған сайын кеп көңіл аударып, Петр І-нің нусқауымен қазақ жерін зерттеу жумысы басталды. 1716 ж. Омбы, 1717 ж. Железинск ... 1713 ж. ... ... ... ... ... шығыстағы шекарасы Қазақстан жеріне жақындай түсті. Енді ол Қазақстанды біртіндеп жаулап алуды ойластырды.
Бүл кезде қазақ хандығының ... ... ... ... ер ... өзінің ханы болды. Өз кезегінде ру басшылары мен султандары хан билігіне бағынбай, беліне бастады. Жоңғарлармен ... ... ... ... Кіші жуз ханы ... Ресеймен мәмілеге келуді ойластырып, 1731 ж. ақпан айында Ресейге Сейітқүл Күндағүлүлы мен Күтлымбет Қрштайүлы бастаған елшілік жібереді. Әбілқайырдың елшілігі ... ... үшін ... олжа болды. Орыс патшасы Анна Иоанновна Әбілқайырдың Кіші жузді Ресей империясының құрамына қабылдау туралы ... ... ... ... ... ... ... жібереді.
Әбілқайырдың бүл шешімін Кіші жуздің ру басылары толық қолдай қойған жоқ. Барақ сүлтан түбірінен қарсы болса, Богенбай ... орыс ... ... ... Кіші жуздің дербестігін сақтап қалуға тырысты. Тіпті, орыс ... ... бел ... да ... Осыған қарамастан 1731 ж. қазан айының 10-ы жүлдызында Әбілқайыр мен оның саясатын қолдаған Кіші жүздің 27 старшинасы Ресейдің қол астына ... ант ... ... бүл шешімі қазақ өлкесінің Ресей құрамына қосылуының алғашқы қадамы болды. Екі жақтың да көздеген мақсаты болды. ... ... ... ... сүйеніп, езінің қарсыластарын влсіретуге тырысты. Патша үкіметі Кіші жүз ... ... ... ... ... жвне ... шараларымен Қазақстанның батыс аудандарын отарлауды көздеді.
1734 ж. орыс ... ... ... ... ... экспедиция үйымдастырды. Комиссияға Ресей құрамына енген жерлерді зерттеу, Ор бекінісін салу, орыс пен ... ... ... ... міндеті жүктелді. Саяси жағдайдың шиеленісіп кетуіне байланысты экспедиция езіне тапсырылған істерді толығынан іске асыра алмады. Тек 1735 ж. Ор ... ... ... ж. ... ... Орта ... ... хан бастаған кейбір белігі де Ресей құрамына сез жүзінде өтеді. 1734 ж. қалмақтардың жаңа ... ... ... ... Орта жүз ақсүйектері өздерін қарамағына қабылдау жөнінде Ресейге екінші рет өтініш жасайды. 1734 ж. 10 маусымдағы грамотамен ... хан мен оның ... ... ... жүз бен Орта жүз ... Ресейге қосылғандығы зандастырылған соң орыс үкіметі қазақ даласындағы өзендердің бойынан бекініс қамалдар ... олар ... ... ... Жайық өзені бойынан 14 қамал салынды. XVIII ғ. 50 жылдарында Ертіс өзенінің жағасына Омбы, Железняк, ... ... ... Ямышев сияқты қамалдар салынды. Кэлалар мен бекіністердің маңында ... ... ... ... ... ... ... белігінің Ресейге қосылуы қазақтарға отарлық езгіні күшейтті. Шығыстан қалмақтардың шапқыншылығы басылмады. 1742 ж. ... ... ... ... тағы да қайтадан басып кірді. О/лтандар арасындағы алауыздық жалғаса түсті. 1743 ж. ... ... ... ... Орта ... ... билік Абылай сүлтанның қолына көшеді.
Абылай хан тұсындағы қазақ хандығы. Қазақ хандығының қайтадан қалпына келуі Абылай сүлтан ... ... Орта ... ... Уалидің баласы Абылай (Әбілмансур) 1711 ж. дүниеге келген. Оның 13 жасында қалмақтар Түрікстанды алып, Уали ханды елтіреді. ... ... ... кемегімен жауларынан қашып құтылып, елге келіп Теле бидің түиесін бағады. Қашып жүргенде аты-жөнін жасырып, Табалақ" атанған Әбілмвмбет 1731 ж. ... ... ... өзінің ерлігімен көзге түседі.
Әбілмвмбет хан жаудан жеңіспен оралған Сабалақтың өз туысы екенін түсінеді. Ол оған "Абылай" деп атасының атын беріп, ... ... ... ... хан ... бас ... Әбілмвмбет қайтыс болғанға дейін сүлтан дврежесінде оның ақылшысы, кеңесшісі болады. 1740 ж. ... ... 23- інде Орта жүз ханы ... пен ... ... ... Ресей империясының билігін мойындайды. Алайда жоңғарлармен соғыстың қайта басталуына байланысты Абылай өз дербестігін сақтап, ... ... қол ... Өз ... қазақтардың белгілі батырларын топтастырып 1745 ж. қалмақтарға қарсы азаттық күрес бастайды. Қалмақтар жеңіліп Созақ, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары ... ... ... ... жерін біржолата босату мақсатымен 1753 ж. Абылай жоңғар еліне шабуыл жасап, түбегейлі жеңіске қолы жетеді. Жоңғар мемлекеті 1753 ж. бір жола ... Осы ... Цинь ... ... ... ... ... басып алып, енді Қазақстанға көз тікті. Абылай жасақтары Қытай вскерлеріне ... ... ... ... ішке ... жылжуына мүмкіншілік бермеді. Екі арада келіс сөздер басталады.
Абылай сонымен қатар Орта Азиядағы елдермен ... ... да ... бөлді. Түрікстан, Сайрам, Шымкент, Созақ жвне Ташкент ... қол ... ... ... халықаралық жағдайы жақсарады.
1771 ж. Әбілмвмбет дүние салып, Түрікстанда Қожа Ахмет Иассауи мешітінде Абылай хан сайланады. Үш жүз ... ... ... оның Жоңғарияға қарсы азаттық күрестегі, Қытай мен Ресейге мойын үсынбай дербестігін сақтап қалудағы қызметін бағалаудың көрінісі болып ... ... хан 1731 ж. ... ... Ол қайтыс болғаннан кейін, оның қурған мемлекеті қайтадан влсіреп кетті.
6.2. Кіші жүз қазаңтарының патша үкіметінің отарлау ... ... ... жүз ... ... соң орыс мемлекеті, шекаралық аймақтарда әскери бекіністер салумен қатар, қазақтарға алым-салықты көбейтіп, патша екімшілігінің пайдасына халықтың ... ... ... ездерін бағынышты етіп үстағысы келді. Әскери бекіністерге көшіріліп ... орыс ... ... ... ... ... жасап, малдарын айдап екетіп, адамдарына зорлық-зомбылық керсетті. Каспий теңізінің солтустік ... ... ... орыс ... ... қазақтардың дестүрлі мал жайылымын мейлінше тарылтты.
Осының бері халықтың наразылығын күшейтіп, Кіші жүз және Орта жүз қазақтарының 1773-1775 жылдардағы Е.Пугачее бастаған ... ... ... ... ... ... ... билігін елсірету мақсатымен сүлтандар Ералы, Досалы, Айшуақ кетерілісшілерге қолдау көрсетті. Пугачее кетерілісі жеңілгеннен кейін де қазақтардың қозғалысы ... Оны ... ... ... және ... ... басқарды.
Қазақтардың бас көтеруінен үрейленген патша үкіметі 1775 ж. 7 қарашадағы жарлығымен қазақтарға қыста Жайық пен Еділ ... ... ... ... жағалауындағы, Ертіс пен Жайық өзендерінің оң жағалауындағы, Ембі мен ... ... ... жайылымдарды пайдалануға рүхсат етті. Бірақта жергілікті жерлердегі орыс екімшілігі жоғарыдағы қазақтарға берілген жеңілдіктерді жүзеге асырмауға немесе шектеуге тырысты.
Осыған ... 1733 ж. ... Кіші ... ... руының старшыны, батыр Сырым Датүлы бастаған жаңа көтеріліс басталады. ... ... ... ... ашық ... ... ... үрыс жүргізді. Жазалаушылар көтерілісшілерді кездестіре алмағандықтан қазақтардың бейбіт ауылын тонады. Ол ез кезегенді кетерілісшілердің қатарын есіріп, 1735 ж. ... Кіші ... ... ... қамтыйды. Патша үкіметі амалсыздан көтерілісшілермен келіссөз бастауға межбүр болады. Көтерілісшілер Иүралы ханды тақтан ... ... пен Еділ ... ... ... талап етеді.
Халық арасында беделден айырылған Иүралы хан 1736 ж. Орал әскери шебіне ... ... ... 1790 ж. ... жер ... сонда қайтыс болады.
Осы жағдайды пайдаланып патша үкіметі Кіші жүзде ... ... ... екімшілік билеуді өз қолына алуды ойластырады. Оны дайындауға Орынбор өлкесінің билеушісі О.А.Игельстром ат салысты. Игельстром хандық билік ... ... ... және ... ... екілдерінен Шекаралық сот қүруды үсынды.
II Екатерина жобаны бекітті. Сырым Датүлы Игельстром жобасын бірден-бір қолайлы өзгеріс деп қабылдады. Билер мен ... ... ... ... ... шығып сүлтан Қайыпты өздерінің тарапынан хан етіп сайлайды. Осыған байланысты Игельстром 1739 ж. Кіші жүзді ... жаңа ... ... Жаңа жоба ... ... хан мен сүлтандардың қүқына қысым жасаудан бас тартты. С.Датоеқа прокурор қызметі үсынылды. Бірақ бүл жоба да іске аспай қалды.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... хандық билік пен ескі басқару жүйесін қалпына келтіруге шешім ... ... ... ... ... ... ... ауылдарын тонау күшейеді.
1790 ж. қазақтар Семеке ханның баласы Есімді хан етіп жариялайды. Патша үкіметінің екімшілігі бүл сайлауды ... ... ... ... ... ... хан ... Иүралы түқымының хандық билікке қайтарылуы Сырымның қарсылығын бүрынғыдан бетер өршітті. Көтерілісшілер әскери бекіністерге ғана емес, орыс екімшілігін қолдаған билер мен ... ... да ... ... ... 1797 ж. ... ... байланысты Кіші жүзді басқару енді хандық кеңеске жүктеледі. Айшуақ сүлтан ... ... ... хан кеңесі төрт адамнан түрды, оның құрамына Иүралы үрпағы енгізілмеді. Хан кеңесі жиналған түста Төменгі Жайық бойындағы Иүралыға ... ... тобы ... үлы ... хан деп жариялайды. Сырым Датүлы 1797 ж. Қаратайдың қуғынынан қүтылу үшін Хиуа ... ... 1302 ж. ол ... ... себептермен дүние салады.
Осылайша 14 жылға созылған патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы бағытталған азаттық көтеріліс ... ... ... ... мен ақсүйектерінің арасындағы алауыздыққа, кетерілісшілердің арасындағы байланыстың елсіздігіне, Сырым Датүлының аяғына дейін бір ізді болмауына байланысты жеңіліс тапты.
Көтерілістің ... ... ... ... ... зор. Кетерілістің нәтижесінде қазақтар Жайық пен Еділ аралығына өтуге мүмкіндік алды, қазақ даласына орал ... ... тиым ... ... ... хандық билікті жетілдіруге межбүр болды.
7-ші тақырып. Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігінен ... ... ... ұшін ... ... ... мен ... XVIII ғ. аяғы - XIX ғ. басындағы Қазаң хандығы.
Қазақтардың Пугачев басқарған шаруалар соғысына қатысуы, ... ... ... ... ... билеу жуйесінің әлсірей бастағанын керсетті. 1319 ж. Абылайдыңүлы Уали қайтыс болғаннан кейін Орта ... хан ... 1322 ж. ... ... ... генерал-губернаторы М.М.Сперанский дайындаған Тібір қырғыздарының Жарғысын" бекітті. Жарғыға сай Орта жузде хандық билік жойылып, жаңа ... ... ... ... Орта жуз ... ... ... облысы деп аталды. Обылыс сыртқы және ішкі округтерге бөлінді. Сыртқы округке Ертіс өзенінің арғы ... ... ... Ішкі округтерге Қарқаралы, Көкшетау, Баянауыл, Аягөз, Ақмола, Күсмурын, Көкпекгі, Атбасар енді. Округтер Омбы облыстық басқармасына бағынды. Округтерді ... аға ... ... ... ... ... Аға ... тек султандар ғана сайлады, оларға ресейлік майор шені, ал он жылдан кейін дворяндық атақ берілді. ... ... аға ... орыс ... ... ... ... айналды.
Округ - 15-20 болыстан, болыс - 10-12 ... ауыл - 50-70 ... ... Болысты - болыстық султан, ауылды - ауылдық ... ... Аға ... үш ... ... Болыс султандарын сайлау мерзімі өмірлік болды. Ауыл старшиндары да үш жылға сайланып отырды.
Қазақстанның оңтустік аудандарында да хандық билік әлсіреп, қазақтар Сыр ... ... ... өлке ... ... ... ... кейін Қоқан хандығына өтеді.
Саяси куйзеліс Кіші жузде де орын ... ... ... бекіткен әуелі султан Айшуақ, кейін Жантөре басқарған хандық кеңестің Кіші жуз қазақтарының ... ... ... XVIII ғ. аяғы - XIX ғ. ... Кіші ... ... ... Еділ мен Жайық өзендерінің аралығына барып қоныстанып, Нуралы баласы Бөкей басқарған хандық құрды.
7.2. Қаратай, Арынғазы сұлтандар басңарған ңазаңтардың көтерілісі.
Хан ... Кіші жуз ... ... ... ... ... күресті султан Қаратай басқарды. 1306 ж. Кіші жүздіңру басылары Қаратайды хан деп жариялайды. Қаратай султан қазақтардың ... ... ... ... ... отырып, Орынбор генерал-губернаторымен өзін хан етіп бекіту жөнінде келіссөз жүргізді. Қаратайдың екі жүзділік саясаты, оның қазақтар арасында беделін ... ... ... Қаратай басқарған Кіші жүз қазақтарының 1306-1316 жж. қозғалысы айқын отарлық езгіге қарсы сипат алып, орыс әскерлерінің ... ... ... және ... ... ... ... мен султандарына қарсы бағыталды.
Арынғазы сүлтан басңарған көтеріліс. XVIII ғ. соңына қарай Арал өңірі мен Сырдың төменгі бойындағы қазақтар ... ... ... ... ... Арынғазының басшылығымен Хива мен Қоқанд хандықтарының басқыншылығына қарсы күрес жүргізді. Қаратай султан ... ... ... соң 1316 ж. ... хан болып сайланады. Кіші жүз старшиналары патша үкіметінен Арынғазыны хан етіп бекіту туралы екі рет өтініш жасайды. Бірақта ... ... ... ... ... ... ... адам деп танып, бекітпей қойды. Амалсыздан Арынғазы Хиваның басқыншылығына тойтарыс беру үшін ... ... ... 1321 ж. ... ... барған Арынғазы тутқындалып, Калугаға айдалып жіберіледі. Арынғазы тутқындалғаннан кейін Сыр бойындағы қазақтар Хиваның қол астына ... онда енді ... ... Тленшіулы бастаған азаттық қозғалыс басталады. 1323 ж. Жоламан Ресейге соғыс жариялайды.
Орынбор губернаторы 1324 ж. Кіші жүз ханы ... ... ... ... ... 1322 дайындалған ғОрынбор қырғыздарын басқару жөніндегі жарғыны" енгізіп, Кіші жүздегі хандық билікті жойды. Жарғыға сай Кіші жүз 3 ... ... ... ... басында, жанында офицер басқарған казак отряды бар, ... ... ... ... ... ... шекаралық комиссияның үсынысымен генерал-губернатор тағайындады.
7.3. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған көтеріліс.
XIX ғасырдың бассында саяси күрес Бөкей ордасында да орын ... ... ... ... сақталып, Бөкей баласы Жвңгір хан болып отырды. Жвңгір 1323 ж. хан тағына отырған соң жергілікті басқарудың жүйесін қайта ... ... ... Ол ... ... мекгептер мен мешіттерді ашуды қолдады. Нарын қүмындағы Жасқүс мекенінде турақты хан ... ... елді сол ... басқаратын болды.
Бөкей ордасында қазақ байлары мен орыс помещиктері ең қунарлы жерлерді ... ... ... ... ... мекендеген Орал казак-орыс вскерлері қазақтарға Жайық өзенінен өтуге, оның жағасына кешіп-қонуға тиым салды.
Муның ... Кіші жүз ... ... ... ... ... күшейтті. Олардың арасында толқулар басталып, аяғында 1336 ж. Ішкі орданы жвне букіл Кіші жүзді қамтыған жаңа көтеріліс басталды. ... ... ... ... ... мен ақын ... Өтемісулы тұрды. Көтеріліс 1333 ж. дейін созылып, жеңіліспен аяқталды. Көтерілістің жеңілу себебі кетерілісшілердің басқа жерлердегі қозғалыстармен байланысы болмады. ... хан ... ... ... ... ... ... вскер күші болды.
7.4. Көнесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық соғыс.
XIX ғ. 30-жылдарында патшалық Ресейдің Қазақстандағы отарлау саясатына ашық ... ... ... ... ... ... хан болды. Ол бұл куресте Қоқан хандығына сүйенбекші болды. ... оның ... ... ... ... оның ... Саржан мен Есенгелдіні, кейінірек езін елтірді. Көнесары турмеге ... аман ... ... ездерінің ата-мекені Ұлытауға келіп қоныстанып, езінің бар өмірін қазақтың теуелсіз ел, дербес мемлекет болуы жолындағы күреске арнады. Көнесары Қасы№/лы бастаған ... 1337 ж. ... 1347 ... ... ... ... үш ... де қазақтары, сонымен бірге қарақалпақ, түрікмен, қырғыз, езбек халықтарының өкілдері қатысты.
1333 ж. кектемінен бастап Көнесары ... ... ... ... дейекті күрес жүргізді. Көнесарының аты бүкіл қазақ даласына тарап, 1341 ж. ол бүкіл қазақ халқының ханы ... ... ... хан ... ... ... ел билеу тертібі езгеріп, алым-салық реформасы іске асады. Көнесары жасақтары Қоқан хандығына қарсы соғыс жүргізіп, оларды келіссөз жүргізуге межбүр етті.
1344-1345 жж. ... ... ... қозғалыстың ең өрлеген кезі болды. Патша ескерлері 1344 ж. жазындағы шайқаста ешқандай нетижелерге жете алмады. Осы жағдай Орынбор әкімшілігін Көнесарымен ... ... ... межбүр етті. Көнесары қазақ жерлеріндегі округтік приказдарды жоюды, қазақ жерлерін қайтаруды, ... ... ... ... ... нәтижесіз аяқталып, 1345 ж. Көнесары Ұлы жүз жеріне қоныс аударды. Ол Ұлы жүз ... ... ... одақ ... Қоқан хандьнына шабуыл жасауды, сөйтіп қол астындағы қазақтарды босатуды көздеді. Алайда екіжүзді саясат үстаған қырғыз ... ... ... ... ... ... бойындағы қазақтар бері бірдей оны қабыл алмады.
Осындай жағдайда 1347 ж. Көнесары қырғыз жеріне басып кірді. Бішкекке жақын Майтөбе деген ... ... ... ... шайқаста Көнесары жеңіліс тапты. Көтерілістің жеңілуіне қазақ халқының жіктелуі, қазақ о/лтандары мен билерінің орталықтанған қазақ мемлекетін қүруға мүдделі болмауы есер ... ... ... зор. ... бүкіл үш жүзді қамтыған қазақтардың патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы бағытталған соғыс болды. Көтеріліс патша үкіметінің Орта ... ... ... ... ... Көнесары қозғалысы жеңілгенмен, қазақтардың қарсыльғы басылмады. Кіші жүзде - Есет батыр, Сырдарияда - Жанқожа Иүрмүхамедүлы, ... ... - ... ... ... жасақтары отарлық езгіге қарсы ез күрестерін жалғастырды.
7.5. ... ... ... ... ... алу жолындағы соғыс қимылдары.
Қазақтардың Көнесары Қасымүлы бастаған көтерілісі жеңілгеннен ... ... ... ... ... ... алуға кірісті. 1347 ж. казак ескерлері Жетісуға еніп, ... ... ... Сырдарияның теменгі бойында Райм бекінісі салынып, 50-ші жылдары ... Шым ... ... ... Қос ... ... тартып алынып, Қармақшы бекінісі салынды. 1354 ж. осы бекіністерден Сырдария әскери жүйесі қалыптасты.
1350 ж. Іле өңірінің қазақтары қоқандықтармен және қырғыздармен ... орыс ... ... ... ... ... Орыс ескерлері Шу мен Іле өзендерінің өңірін басып алып, 1354 ж. кектемде Верный ... ... ... казакгарды кешіріп екеліп Үлкен Алматы, Лепсі, Үржар, Кіші Алматы, Талғар, Есік ... ... 1360 жылы ... қоқандықтармен одақтасып, орыс ескерлерін Жетісудан кетіруге соңғы ерекет жасайды. Шайқас ... ... ... ... енді ... Әулие-Ата, Түркістан мен Шымкентті басып алып, Қазақстанды толығынан өзіне қаратады.
7.6. XVIII ғ. аяғы - XIX ғ. бірінші ... ... ... ... Ресейге қосылуы жергілікті халықтың дестүрлері мен медениетіне есер етті. Ағарту ісі негізінен ислам дінінің ... ... ... ... ... орыс ... ... және жағрапия пендерін үйретті. Омбы, Орынбор, Семей, Орал және басқа қалаларда орысша сабақ өткізілетін жаңа оқу ... ... ... ... мен тарихы орыс ғалымдары мен жазушылары - В.И. Даль, А.С. Пушкин, А. Леешин, Э. Мейер,И. Заеалишин еңбектерінде ез керінісін ... ғ. ... ... ... едебиетінде Шернияз Жарылғао/лы, Орынбай Кертағүлы, Шөже Қаржаубайүлы, Махамбет Өтемісүлы, Сүйінбай Аронүлы және т.б. ерекше із қалдырды.
8-ші тақырып. XIX ғ. ... ... ... әлеуметтік-экономикалық қатынастар
8.1. Қазақстандағы 1867-1868 жж. патша өкіметінің реформалары және оның сипаты.
XIX ғ. 60-жылдарының орта шенінде Қазақстанның Ресейге ... ... ... жж. жарғылар Қазақстанда хандық билікті жойып, мемлекеттік және казактық отарлауға жол ... ... бойы ... ... ... ... жоя ... Осыған байланысты Ресей Қазақстанда басқарудың бурынғы жуйесін тубірінен езгертуді ойластырды.
1365 ж. Қазақстанды басқарудың жаңа реформаларын дайындау үшін арнайы Далалық комиссия ... ... ... екі жыл бойы ... ... ... және Түркістан облысындағы жағдаймен танысып, реформаның жобасын дайындайды. 1367 ж. шілденің 11-інде II Александр патша Тырдария мен ... ... ... ... ... 1363 ж. ... 21-інде "Торғай, Орал, Ақмола, Семей обылыстарын басқару туралы уақытша ережені" бекітті.
Реформаға сай бүкіл қазақ жері патша өкіметінің жеке меншігіне айналып, үш ... - ... ... және ... Сібірге белінді. Облыстар уездерге, уездер - болыстарға белінді. ... ... 1372 ж. ... губерниясына, Манғышлақ пристаетығы еуелі Каеказ әскери округіне, кейін Закаспий обылысына қосылды. Бүкіл әскери және ... ... ... ... генерал-губернатордың қолына шоғырланды. Облыстардың басында генерал-губернаторлар, уезд басында генерал-губернаторлар бекіткен офицерлер отырды. Әрбір уезд бастығының екі аға және кіші ... ... Кіші ... ... ... ... адамдар болды. Әрбір уезд рулық негізінде емес, жер аумақтық негізінде құрылған болыстардан тұрды. Шыңғыстың туқымдары - султандар салықтардан босатылып, өмірлік ... ... ... Сот ... ... әскери-сот комиссиялары мен уездік соттар қурылды. Осымен бірге ауылдарда билердің соттары және ... ... ... соты ... қалды. Үй басынан жылына Түркістан генерал- губернаторлығында 2 сом 75 т., ... және ... ... ... губернаторлығында 3 сом салық алынды.
1367-1363 жж. Ережелер екі жылға, ... ... ... ... Бүл ... іс жузінде 20 жылдан астам уақытқа созылды. 1336 ж. 2 маусымда ... ... ... ... ... ал 1391 ж. 21 наурызда Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және ... ... ... ... ... ... Түркістан өлкесінің қурамына Ферғана, Самарқанд және Сырдария облыстары кірді. Ал Орынбор мен Батыс Сібір генерал -- ... ... ... Омбы ... ... Далалық генерал-губернаторлығы қурылды. Ережеге сай генерал- губернатордың билігі бурынғыдан бетер кушейе түсті.
8.2. Орал және ... ... ... ... отарлық реформаларға қарсы күресі.
1367-1363 жж. реформалар қазақ даласына отаршылдық езгіні терендете тусті. Қазақ даласы ... ... ... тутін салығы енгізілді. 1 сомнан 3 сомға дейін өсірілген салық есіресе әлеуметтік ... ... ... ауыр ... Жердің патша үкіметі меншігі болып жариялануы Қазақстанда ғасырлар бойы қалыптасқан ... ... ... ... бері ... жылдары Орал мен Торғай облыстарында, 1370 ж. Маңғыстауда ... ... ... ... ... көтерілістер отаршылдыққа қарсы бағытталды. Қазақ даласындағы буқаралық сипат алған көтерілістер отаршыл билеушілерді шошындырды. Нашар қаруланғаң ... ... ... ... аса ... ... оған қатысушылар жазаланды. Соның салдарынан Маңғыстау кетерілісінің жетекшілері ... ... ... ... 3 мың ... Оралда Ханғалы Арыстанулы бастаған 57 мындай адам Хиуа хандығына өтіп кетті. Көшпей Маңғыстауда қалған қазақтардан 57901 сомдық ... ... ... ... ... ... 90 мың қой ... міндеттенді.
Орыс шаруаларын Қазақстанға қоныс аудару. Көтерілістер кушпен басылған соң Орталық Ресейден қазақ даласына шаруалардың қоныс аударуы ... ... ... 1361 ж. ... праеоның жойылуы аграрлық меселені шешпеген болатын. Патша ... орыс ... үлт ... оның ... Қазақстанға қоныстандыру арқылы бір жағынан оларды тыныштандыруды, екінші жағынан оларды ... ... ... ... ... 1363 ж. Жетісу облысының генерал- губернаторы Г.А. Колпакоескийдің бастауымен "Жетісуда ... ... ... ... ... ... Осы ... бойынша қоныстанушы ер жанға 30 десятина жер белінді және басқа да бірқатар жеңілдікгер қарастырылды.
1333 ж. ... ... ... ... ... ... ... аударған үйғырлар мен дүнгендерді орналастыру туралы жаңа ереже бекітілді. Ережеге сай 1397 ж. ... ... саны 55999, ... саны 14130 ... ж. 13 ... Тело ... мен мещандарының қазыналық жерлерге өз еркімен қоныс аударуы жөнінде ... ... ... ... және ... ... шаруаларды қоныс аударатын басты аймақтар ретінде белгіленді. Қоныс аударуды жузеге асырушылардың бірі - ... ... жол ... болды. Елдіңшығысы төмір жолмен байланысқаннан кейін қоныс аудару кеңінен етек алды. Тек 1335 ж. 1393 ж. ... ... ... ... ... 251779 ... жер тартып алынып, 10940 турғыны бар 24 село үйымдастырылса, Семей обылысында 33064 десятина жер тартып алынды, ал Жетісу ... 3324 ... ... ... ... ... ... Сырдария, Торғай және Орал обылыстарында да орын ... ... ... Ф.А. ... ... ... ... қоныс аударып келген шаруалар үшін 1,жер қоры" жасалынды.
Патша үкіметінің қоныстандыру саясатының салдарынан Қазақстанның ауыл шаруашылығы дағдарысқа үшырап, ... ... ... ... ... ... қазақ кедейлерінің едәуір белігі орыс кулактарына, казактарына жалданып жумыс істеуге межбүр болды.
8.3. XIX ғ. ... ... ... ... ғ. ... ... ... экономикасын, табиғи байлықтарын, тарихын зерттеу үшін көптеген ғалымдар жіберілді. П.П. Семеное-Тянь-Шанский, Н.А. Сееерцее, И.В. Мушкетое, В.В. ... В.В. ... А.И. ... Г.Н. ... ... кернекті орыс ғалымдарының есімдері Қазақстанмен тығыз байланысты.
Қазақстан медениеті мен қоғамдық ой-пікірінің тарихында қазақтың туңғыш ғалымы Ш.Ш. Уелиханое (1335-1365 жж.) ерекше орын ... Оның ... ... ... ... ... ... шығыстану ғылымына зор үлес қосты.
Ағарту ісі мен үлттық мекгеп тарихында Ыбырай Алтынсарин терең із қалдырды. Ыбырай орыс графикасына ... ... ... ... 1Кьірғыз хрестоматиясын" және 1Кьірғыздардың орыс тілін үйренуде бастапқы нусқауды" жазды. ... ... ... және ауыл ... училищелерін ашуға кеп куш-жігерін жумсап, қыздар мектеп-интернаттарын ашты.
Қазақтың жазба едебиетінің негізін қалаушы Абай Күнанбаее болды. Ол ез ... ... ... ... оқып ... ... шақырды. Абайдың өз балалары - Ақылбай, Мағауия, ... ... ... Кекбай көптеген шығармалар қалдырды.
Ауыз едебиетте Махамбет, Шернияз, Сүйінбай, Бақтыбай, Кемпірбай, Орынбай, Шеже, Біржан, Жамбыл, ... ... Сара т.б. ... ... ... енерінде Күрманғазы, Деулеткерей, Дина, Теттімбет, Ықылас, Мухит, Біржан Сал, Ақан сері, Жаяу Мусаның есімдері ... ... ... ... болды.
9-тақырып. XX ғ. басындағы Қазақстан.
9.1. Ғасыр басындағы ... ... ... ғ. ... ... ... бірқатар өзгерістер болды. Сібір және Рязань-Орал, Орынбор-Ташкент төмір жолдарының салынуы Қазақстанның Ресей экономикасына тартылуын жеделдетті. Төмір жол ететін ... ... ол ... ... ... ... ... Қазақстанда негізінен кен қазып шығару, тау-кен енерквсібі және ауыл шаруашылық шикізатын өндеу квсіпорындары ... Мыс, ... ... және ... қазба байлықтарын шығаратын тау-кен өнерквсібі шетелдік шетелдік акционерлік қоғамдардың қолына көшті. Қазақстанға капитализмнің енуі ... ... ... ... ... ... өсуіне жағдай жасады. 1913 ж. өлкедегі жумысшылар саны 75 мыңға, ал 1917 ж. 90 ... ... ... ... қазақ жүмысшыларының жағдайы ете ауыр болды.
XX ғ. басында шаруалардың Ресейден Қазақстанға қоныс ... ... ... ... ... 1901 ж. ... ... қазыналық жерлерді жеке түлғаларға беру жөнінде заң қабылдап, 1904 ж. Ресейдің орталығынан шаруалардың қоныс аудару ісіне басшылық ... ... ... ... ... ... арқасында 1353 және 1905 жылдары арасында қазақтардан 4 млн. ... жер ... ... ... ... ... 17 млн. ... жер тартып алынып, қоныс аударған шаруаларға беліп берілді.
9.2. Бірінші орыс революциясы және оның ... ... ... жж. ... оқиғалар Қазақстан халқының саяси оянуына, елкеде отарлық, әлеуметтік езгіге қарсы үлт-азаттық, жүмысшы және шаруалар қозғалысының есуіне ... ... 1905 ж. ... ... мыс ... 1907 ж. маусым айында Спасск мыс қорыту зауытында, Қарағанды кендерінде және Успенск руднигінде, Семей, Орал, Ақтебе, Верный, Костанай және т.б. ... ... ... ... ... ... бой ... есіресе, төмір жол деполарында байқалды.
Бірінші орыс рееолюциясы Ресей социал-демократиялық жүмысшы партиясының алғашқы топтары мен үйымдарының пайда болуына есер ... ... ... ... ... 1396 ж. ... ... жер аударылған жүмысшы А.Д. Ушакоетың басшылығымен үйымдастырылған болатын. XX ғ. басында осындай үйірмелер Ақмолада, Петропавлда, Оралда, Костанайда, ... ... және ... қалаларда пайда болып, революцияның әсерімен социал-демократиялық топтарға айнала бастады.
Революцияға Қазақстан шаруалары да көтерілді. Қазақ шаруалары Семей ... ... ... ... облысының Жаркент уезінде, Сырдария обылысындағы Әулиеата, Шымкент уезінде, Орал, Торғай ... ... ... отаршыл жер саясатына ашық қарсылық керсетті.
Қазақстанда азаттық күрестің дамуына үлттық интеллигенцияның белгілі өкілдері Әлихан Бекейханов, Ахмет Байтүрсынүлы, Б.Кэратаев, М.Тынышпайүлы т.б. ... ... Олар ... ... ... ... ... қүрып, оның бағдарламасына өлкеге орыс шаруаларының қоныс аударуын тоқтату, мектептер ашу, ... ... ... жөніндегі талаптарды енгізуге талпынды.
Қазақстан халқының саяси санасының есуіне мемлекеттік Думаға сайлауда ез әсерін тигізді. Думаға сайлау науқаны барысында саяси ... мен ... ... сайлаушылар дауысы үшін күрес кеңінен өрістеді. І-ші Мемлекеттік Думаға Қазақстаннан 9 депутат (4 қазақ, 5 орыс ... ... ... ... 13 ... (5-уі ... ... Думаға сайланған қазақ депутаттар мүсылмандық фракцияға кіріп, Ресейдің басқа үлттық партия өкілдерімен қосылып, шаруаларды шеткергі үлт аймақтарына ... ... ... күш ... ... ... ... жүзілік соғыс жылдарында. 1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс.
Бірінші ... ... ... ... елде реакция кезеңі басталды. Ереуілге шығуға, жиналыстар еткізуге тиым салынды. II- Мемлекеттік Дума ... ... жаңа ... ... Жаңа заң бойынша қазақтар сайлау қүқынан айырылды. ... ... ... ... және ... ... теріп енгізілді.
Реакция жылдары патша екіметі тек қатаң ... ... ... ауыл ... кулактардан берік тірек жасауды көздеді. 1906 ж. 9 қарашада Министрлер Кеңесінің ... П.А. ... ... ... хуторға бөлу туралы жаңа жер иелену заңын шығарды. Столыпиннің аграрлық саясатының қурамдас белігі - Сібір мен Қазақстанға ... ... ... болды. 1906 және 1912 ж. аралығында қазақтардан Ресейден қоныс аударғандар үшін 17 млн. астам жер ... ... 1917 ж. ... ... ... жалпы Қазақстанда жергілікті халықтан тартып алынған жер көлемі 45 млн. ... ал ... ... ... саны 1,5 млн. ... езгінің күшеюі, қоныс аудару саясаты қазақ халқының үлттық сана-сезімінің өсуіне алып келді. Қазақ қоғамындағы ер түрлі идеялық-саяси ағымдар "Айқап" журналы ... жж) мен ... ... ... жж) бетінде жарық көрді. Олардың беттерінде жер қатынастарының ағарту мен білім беру ісінің қазақ ауылдарында тауар-ақша қатынастарын ... ... ... ... өкіметінің отаршылдық саясаты ешкереленді.
1914 ж. Ресей дүниежүзілік соғысқа тартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс барлық халықтарға, оның ... ... да аса ауыр ... ... ... ... 1914-1916 жж. Түркістан өлкесінен 2039 мың тонна мақта, 300 мың пүт ет, 70 мың ... 13 ... жуық ... 14 ... жуық киіз үй ... ... ... жылында тек Жетісу обылысынан майдан қажетіне жіберілген мал мен оның өнімдерінің қүны 34 млн. сомға ... ... ... ... ... 3-4 есе ... елдегі жалпы-үлттық дағдарыстың пісіп-жетілуін тездетті. Оның айқын керінісі Қазақстан мен Орта ... ... ... ... 1916 ж. ... ... болды. Көтерілістің басталуына патшаның 1916 ж. 25 маусымдағы армияның тыл ... ... Орта ... және ішінара Сібірдің 19-дан 43 жасқа дейінгі "бүратаналық" еркектерді шақыру женіндегі жарлығы тікелей себеп болды. ... ... ... ... ... мен Аманкелді Иманов, Орал обылысы мен Бекей ордаларында Сейтқали Меңдешев, Әбдірахман Әйтиев, ... - ... ... ... ... - ... Майкетов, Жетісуда - Тоқаш Бокин, Бекболат Әшекеев, Ұзақ Саурықов, Түрар Рысқүлов жвне т.б. басқарды.
1916 ж. шілде, тамыз ... ... ... ... даласын қамтып, бірте-бірте үйымдасқан сипат ала бастады. Оны басу үшін патша өкіметі құрамында жақсы қаруланған ескер белімдері мен казак-орыс отрядтары бар ... ... ... ... ... аяусыз басып- жаншылды. Сотсыз және тергеусіз атылғандарды есептемегенде, сот үкімімен Түркістан өлкесінде 1917 ж. 1 ... ... 347 адам өлім ... 163 адам ... ... 129 адам ... жабылуға кесілді. Соның салдарынан 300 мың қазақтар мен қырғыздар Қытайға қашуға межбүр болды. Ал Торғайдағы ... 1917 ж. ... ... ... ... ж. көтеріліс қазақ халқының үлт-азаттық қозғалысының тарихында ерекше орын алды. Ол кезінде Көнесары Қасымов ... үлт- ... ... кейін Қазақстанның бүкіл аймақтарын қамтып, бүкілқазақтық сипат алды.
9.4. ... ... ... - ... ... оның ... қоғамдық саяси өмірге әсері.
1917 ж. ақпанда буржуазиялық - демократиялық революция ... ... ... қүлатылды. Петроградтағы оқиғалар туралы хабарды Қазақстан халқы, үлттық-демократиялық қозғалыстың ... ... ... ... Олар ... автономия қүратын, жалпы үлттық мвселелерді шешетін сәт туды деп ... ж. ... ... ... ... Қазақстанда да қос өкімет орнады. Уақытша екіметтің Қазақстандағы жергілікті органдары ... ... ... бүрынғы патшаның шенеунікгері, сондай-ақ қазақтардың үлттық интеллигенциясының ... ... ... Мысалы, Ә.Бекейханов Уақытша өкіметтің Торғай обылысындағы, М. Тынышбаев - Жетісу обылысындағы комиссарлары болып тағайындалды. Жер-жерде ... ... ... ... ... - ... ... және шаруалар депутаттарының Кеңестері қүрылды.
Олармен қатар, қазақ интеллигенциясы ... ... ... съездер шақырылып, онда қазақтардың обылыстық жвне уездік комитеттері ... ... ... ... қызметте тәжірибесі бар Р.Марсеков, Ж.Досмүхамедов, И.Жайнақов, С.Сейфуллин, М.Айтпенов, Х.Дос№/хамедов, ... ... ... ... ... басқарды. Қазақ комитеттері Кэітайдан қайтып оралған босқындарды орналастыру және влеуметтік меселелерді шешуге тырысты. Олармен қатар ... ... да ... ... ... ... ... үйымдарын қүрды.
Патша өкіметі қүлағаннан соң Қазақстан большевиктері де астыртын жағдайдан шығып, олар уақытша үкіметтің саясатының менін халыққа ашып, ... мен ... жаңа ... ... ... ... ... қазақ зиялылары кезек күттірмейтін үлттық меселелерге байланысты бір тужырымға келу үшін жалпы қазақ съезін шақыру туралы шешім қабылдап, ... ... ... ... ... ... үндеу жариялады. Бірінші жалпықазақтық съезд 1917 ж. 21-26 шілдеде Орынбор қаласында өтті. Съезд мемлекеттік басқару нысанын, қазақ обылыстарының ... жер ... ... ... үйымдастыру, земство, халыққа білім беру, сот, рухани-діни, ейелдер, Күрылтай ... ... ... ... оның сайлауына әзірлік және т.б. меселелерді қарады. Съезд ... ... ... ... қүру туралы меселе қарап, оның бағдарламасын жасауға шешім қабылдады. Мемлекеттік басқару жүйесі туралы қазақ обылыстары демократиялық федерациялық парламенттік Ресей республикасының ... ... ... ... алуы тиіс деп ... тақырып. Қазақстан Октябрь революциясы және азамат соғысы жылдарында.
10.1. 1917 ж. Қазан революциясы және оның Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... 3 сағаттық жүмыс күні мен нан, шаруаларға жер, аз үлт өкілдеріне ... бере ... ... оның ... ... күн ... күшейте түсті. Осы наразылықтың нәтижесінде 1917 ж. 25 қазанда (7 қарашада) Петроградта қарулы көтеріліс жеңіп, саяси билік ... ... ... Кэзан революциясын қазақ зиялыларының басым көпшілігі заңсыз акт деп санап, оған наразылықпен қарады.
Петроградта қарулы мемлекеттік төңкеріс ... ... ... ... да ... ... Кеңестер қолына ете бастады.
Қазақстанда Кеңес екіметін орнату 4 айға, 1917 ж. аяғынан 1913 ж. наурызына дейін созылды. Биліктің Кеңестер қолына ... ... ... революцияға дайын еместігінен, әлеуметтік-экономикалық және мәдени артта қалуынан, жергілікті жүмысшы табының большевикгік үйымдардың сан ... аз, ері ... ... ... ... ... шиеленісе түсті. Кеңес екіметінің Қазақстанда орнауына Ленин бастаған большевикгердің халыққа бейбітшілік, жүмысшыларға зауыт пен фабрика, шаруаларға жер, үлттар мен ... ... пен ... ... ... ез ... тигізді.
Теңкерісті қолдайтын күштер басым болған Әулиеатада, Түркістанда, Қазалыда, Аралда қараша, желтоқсан айларында Кеңес өкіметі бейбіт жолмен орнады. Ал ... ... ... ... ... Орынбор, Орал, Жетісу обылыстарында Кеңес өкіметі қарулы күрес арқылы орнады.
Кеңес екіметі орнауымен қатар, ... мен ... ... қүру ... қолға алына бастады. Өнерквсіп орындарында бақылау енгізілді, ... ... ... мен ... ... ... ... Петроград жүмысшылары Шығыс Қазақстанда үш коммуна үйымдастырды.
Кеңес өкіметінің ұлт саясатындағы негізгі принциптері
үлттардың езін-езі билеу қүқы, Ресейдің қарамағындағы езге үлттардың ... ... 2 ... - ... ... ... Декпарациясы (1917 ж. 2 қараша), Кеңес үкіметінің Тесей мен Шығыстың барлық мүсылман еңбекшілеріне"үндеуінде (1917 ж. 20 қараша) жарияланған болатын.
Осы 2 ... ... ала ... ... ... ... ... Төтенше IV съезд Ресей Федерациясының құрамындағы Қоқан автономиясын жариялап, оның екіметі - ... ... ... ... - төраға жвне ішкі істер министрі болып М.Тынышбаев сайланды. М. Тынышбаев қызметтен кеткеннен кейін оның орнына М. ... ... ... ... Жаңа ... ... "Түркестан мүхтарият" (Түрікстан автономиясы) деп аталды. Ислам автономияда мемлекеттік дін деп танылды.
Бірақта большевиктік Кеңестердің сезі мен ісінің арасында үлкен ... орын ... 1913 ж. ... ... III ... ... Ленин дайындаған ғЕңбекшілер мен қаналушы халықтар қүқықтарының Декпарациясын" ... ... үлт ... ... қүруға бағыт алып, езге үлттардың өзін-өзі билеу қүқы жоққа шығарылды. Осылайша вуелі 1913 ж. 5 қаңтарда Бүкілресейлік қүрылтай ... одан ... 5 ... ... ... ... ... шабуылмен алынып, Түрікстан автономиясы күшпен таратылды.
Оқиғалардың бүлай дамуымен иАлаш" партиясы мен оның ... ... ... Олар ... ... влде ... бүрын Қазақстанның влеуметтік-экономикалық жвне саяси дамуына сай ездерінің
бағдарламасының жобасын дайындаған болатын. Он пункттен түратын жоба 1917 ж. 21 ... ... ... ... 1917 ж. 5-13 ... ... өткен екінші жалпықазақ съезінде талқыланып, қазақ автономиясы - 25 мүшеден түратын Алашорда үкіметі - Уақытша Халық ... ... Жаңа ... ... ... 15 адам, Халық Кеңесі төрағасы болып Ә.Бвкейханов ... 10 орын ... ... орыс жвне ... халықтар өкілдеріне қалдырылды. Съезд қазақ милициясын қүру жоспарын жасады. Оның врбір облыс бойынша белгілі бір сандық құрамы, уездер бойынша ... мен ... ... ескерілді. Бастауыш мекгептерде ана тілінде оқыту, қазақ тілінде двріс беретін орта мектеп, университет ашу, ... ашу ... Жер ... ... ... деп шешілді.
Большевиктер Алаш партиясына үлттық буржуазия мен феодалдық топтардың таптық мүддесін қорғайтын, пролетарлық революция жолындағы кедергі есебінде қарады. ... ... ... ... бастаған "Үш жүз" партиясы большевиктердің одақтасына айналды. Осыған қарамастан Алаш Орда ... ... ай ... ... ... ... влсіздігін пайдаланып, обылыстарда вкімшіліктер қүруға, милиция белімдерін үйымдастыруға кіріседі.
10.2. Қазақстан азамат соғысы жылдарында және социалистік құрылыстың басталуы.
Большевикгердің жер-жердегі екіметті басып ... ... ... ... таптардың қарсылығын туғызды. 1918 ж. наурызда Орал казакгары көтеріліп Гурьевте, Оралда Кеңес екіметін құлатып, билікті ез ... ... ... ... ... елдерінің айдап салуымен Чехословак корпусы жергілікті контрреволюциялық күштермен бірігіп Петропавлды, Кекшетауды, Ақмоланы, Омбыны, Павлодарды, Семейді, ... ... ... ... ... Орынборды басып алып, Казақстанды Орталық Ресеймен байланыстыратын төмір жолды кесіп тастады. 1913 жылдың жазында ... ... тек ... мен ... ... көпшілік бөлігінде, Торғай облысының түскей аудандары мен Бөкей Ордасының бір бөлігінде ғана сақталып қалды.
Алаш Орда ... ... ... ... уақытша үкіметімен, Самарадағы Күрылтай жиналысының Комитетімен одақтасып, Кеңес екіметіне қарсы шықты. ... ... ... ... ... ... алаш әскери полктері көп үзамай Қызыл Армияға қарсы шайқастарға қатысты.
Оларға қарсы Кеңестердің басшылығымен Казақстан ... ... ... ... ... ... қүрыла бастады. Осының салдарынан азамат соғысы жылдары біртұтас қазақ ... ... ... тура келді. Бірте-бірте ақгвардияшылар басып алған жерлерде партизан ... мен ... ... етек ... ж. ... қызу ... ... Колчак армиясы екіге бөлінді. Олардың бір бөлігі Сібірге, екіншісі Түрікістанға қарай шегінді. Колчакгың "Оңтүстік ... ... ... ... ... белімдерінен тамыз айының екінші жартысында жеңілді. Солтүстік -шығыс Қазақстанның азат етілуі Орал майданының жойылуына алып келді. Енді ... ... ... бөлімдері солтүстік Жетісуға жеткізіліп, мүндағы қарсылықты тезірек басуға мүмкіндік еперді. Қазақстандағы азамат соғысының ең ... ... - ... ... ... 1920 ж. наурызда жойылды.
Кызыл Армия белімдерінің азамат соғысының барысындағы табыстары, алаш полкгарындағы толқуларға алып ... Бүл ... 1919 ж. ... ... ... ... ... Комитеті Алаш Ордаға амнистия (кешірім) жарияланғаннан кейін одан ері ... ... Алаш Орда мен ... ... арасындағы келіссез барысында алаштықтар ақтармен қатынасты тоқтатуға және ... ... ... ... ... ... жерлерде Кеңес екіметі қайта қалпына келтірілді. Кеңес екіметін қалпына келтіру барысында 1919 ж. 10 шілде ... ... ... Кеңесінің жарлығы бойынша Қазақ өлкесін басқару жөніндегі Революциялық комитет қүрылды. Оның алғашқы ... С. ... ... А. ... ... ... М.Түнғаншин, С.Мендешов, Б.Каратаев енді.
Казревком Қазақстанда бүкіл вскери-азаматтық басқаруды ез ... ... ... ... бір ... жинауға, армияны, орталықты азық- түлікпен жабдықтауға, 1\:оғыс коммунизм" саясатын жүзеге асыруға тиіс болды. Тоғыс коммунизм" саясатының негізі - армия мен ... ... ... ... ... ... ... енгізу, товарлы-ақша қатынасын доғару, бүкіл өндіріс орындарын ... ... ... енгізу, жаппай еңбекке міндеткерлік пен бүкіл елге басшылықты мүмкіншілігінше бір орталыққа орталықтандыру болды.
Казревком 15 ай ... ... ... халқының кеңестік автономиясын қүру жолындағы әзірлік жүмыстарын да жүзеге асырды. 1920 ж. 26 тамызда РКФСР Бүкілресейлік Орталық атқару Комитеті мен ... ... ... ... құрамында, астанасы Орынбор қаласында 1Кьірғыз (қазақ) Кеңестік автономиялық социалистік республикасын қүру туралы" Декрет қабылдады. 1920 ж. 4-12 ... ... ... ... Қазақстан Кеңестерінің Күрылтай съезі Кырғыз (Қазақ) Кеңестік республикасын қүрып, В. Радус-Зеньковичті бас етіп етіп ... ... ... С. ... бас етіп ... Атқару Комитетін сайлады.
11-тақырып. Қазақстан Кеңестік тоталитарлық жүйенің қалыптасу кезеңінде (1920-1939 жж.).
11.1. Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат.
Империалистік соғыс пен азамат соғысы аяқталғаннан ... ... ... және ... жағдай елдің орталық аудандарымен салыстырғанда елдеқайда ауыр болды. Қазақстанның мемлекет иелігіне алынған 307 квсіпорынның 250-і жүмыс істемеді. 1913 ж. салыстырғанда ... ... ... 4 есе, Қарағанды көмірін ендіру 5 есе қысқарды. Егістік келемі1914 ж. 3,6 ... 1922 ж. 1,6 млн. ... ... мал басы осы екі ... 10,3 млн. басқа азайды. Осының салдарынан 1921-1922 жж. Орынбор губерниясында 445 мың адам, Қостанай губерниясында- 225 мың Оралда - 400 мың ... - 360 мың ... ... - 100 мың адам аштыққа үшырады.
"Соғыс коммунизм" саясатына сай жүзеге асырылған шаралар халықтың наразылығын күшейте түсті. ... ... ... ... ... ... асырылып, шаруалардың күн көрісінен артылған азық-түлігі ескер мен өндіріс орындарындағы жүмысшылар үшін ... ... ... Бүл жағдай бүкіл елде шаруалардың наразылығын туғызып, Қазақстанда Қостанай, Орал, Семей, Шымкент уездерінде шаруалардың ... ... ... ... ... болды.
Наразылықтың күшеюі амалсыздан Кеңес өкіметін уақытша 1,вскери коммунизм" саясатынан бас тартуға, жаңа экономикалық ... ... ... ... ... 1921 ж. ... өткен X съезі жаңа экономикалық саясатқа кешу, азық-түлік салғыртын азықт-түлік салығымен алмастыру туралы ... ... Жаңа ... ... енгізілуіне байланысты жерді жалға беру мен алуға, жалдамалы еңбекті қолдануға рүхсат берілді, ауылшаруашылық, несие және түтыну кооперациясын үйымдастыруға қолдаушылық ... ... ... ... Ұсақ ... жеке адамдарға, кооперативтерге жалға берілді. Салықтың мөлшері салғыртқа қарағанда аз ... ... басы ... енімдерін қалаға апарып сатуға мүмкіндік алды.
Жер-су реформасы. ... ... ... өкіметінің жер мәселесі жөніндегі саясатының ауыр зардаптарын жоюға бағытталған шараларды қолға алды. 1921 ж. сәуірде кезінде патша ... ... мен Орал ... ... жерлерді қазақ еңбекшілеріне қайтару туралы декрет қабылданды. Декрет бойынша қазақ шаруаларына Ертіс өңірінен 177 мың десятина, Жайықтың сол жақ ... 203 мың ... ... 460 мың ... жер ... Сонымен бірге бүрынғы офицерлер жері мен еркін қоныстану учаскелерінен ... мен ... ... ... және орыс халқына жер беру үшін 1 млн. десятинадан астам жер қоры қүрылды. Декрет 1913 ж. Қытайға кеткен 300 мың ... ... ... ... ... ... реформаны жүзеге асыру кезінде жергілікті жерлерде қателікгер мен бүрмалауға жол ... Ұлт ... орын ... Жер-су реформасын жүзеге асыруға 1921 ж. қүрылған "Қосшы" одағы тартылды.
Жаңа экномикалық ... кеп ... ... ... кетеруге езінің игі әсерін тигізді. 1925 ж. егістік келемі 3 млн. гектарға жақындап, 92 млн. пүт ... ... бүл 1914 ж. сәл ғана кем еді. Мал саны 1922 ж. ... 2 есе ... ... саттық жанданып, 1926 ж. өлкеде 123 жәрмеңке жүмыс істеді. Республика экономикасы кеп укпадты сипат ала бастады. Меншіктің әр ... ... ... өмір сүруі, олардың өзара бәсекелестігімен бірін-бірі толықтырып ... ... ... ... оң ... ... Республика енерквсібі де біртіндеп еңсесін кетере бастады. 1925 ж. аяғына қарай республикада енерквсіп өнімін өндіру 1920 ж. салыстырғанда 5-6 есе ... ... ... ... ... ... жетті. Бірақта, екінішке орай, мүндай жағдай ұзаққа ... ... 20-шы ... ... ... ... ... қалудан қорыққан Кеңес екіметі жаңа экономикалық саясаттан бас тартып, қайтадан ... ... ... ... ... 1924 ж. Орта Азия республикаларын үлттық-мемлекеттік межелеу жүзеге асырылып Түрікстан АКСР-нің құрамында болған Жетісу мен Сырдария ... ... ... АКСР-не қайтарылды. Соның нвтижесінде, бір жағынан қазақ жерлері қайтарылып, Қазақстан жері 700 мың ... ... ал ... 1 млн. 463 724 ... ... ... ... Орынбор губерниясы Ресейге қосылды. Астана Орынбордан Қызылордаға көшті. 1925 ж. ... ... ... ... комитеті өлкелік партия комитеті болып қайта қүрылды.
11.2. Қазақстан индустрияландыру жылдарында.
Социалистік индустрияландыруды жузеге асыру 1925 ж.желтоқсан айында өткен партияның XIV ... ... ... ... ... ... елеулі қиыншылықтарға кездесті. Олардың ең бастысы республиканың әлеуметтік-экономикалық артта қалушылығы болды. Оның үстіне республикалық ... ... ... ... елі де ... еді, ... ... енерквсіп өндірісі соғысқа дейінгі деңгейдің 61 пайызына жеткен болатын. ... ... ... елі ... ... ... және қатынас жүйелері нашар дамыған еді. Жүмысшы табының саны аз, үлттық инжәнер - техник кадрлар жоқтың қасы болды. Қазақстан ... ауыл ... ... оныңүлесіне бүкіл жалпы өнімнің 34,4 пайызы тиетін, халықтың 90 пайызы ... ... ... ... ... ... ... мен едістері, үлттық жүмысшы кадрларын дайындау мәселелерінің ... ... ... ... ... ... ... екі көзқарастың теңірегінде ербіді. Бірінші Қазақстан өлкелік партия комитетінің I ... Ф.И. ... (1925- 1933 жж.) ... ... ... ... Одағының өнерквсібі дамыған еңірлерінің шикізат көзіне айналуға тиіс болды. Республикадағы көрнекгі басшылардың бірі С. Сәдуақасов оған қарсы шығып, индустрияландыруды ... ... ... және ... күшінің мүмкіндіктерін ескере отырып, республика үшін барынша тиімді түрғыдан жүзеге асыру керек деген кезқарасты үсынады. Ол внерквсіпті шикізат кезіне жақындату ... ... ... езге еңірден жүмыс күшін жаппай кешіріп вкелуге ... ... ... ... ... ... осы ... парасатты көзқарастары Голощекин жвне оны қолдаушылар тарапынан жергілікті үлтшылдықтың ... деп ... ... жүзеге асыруда вміршіл-вкімшіл вдістерге жол беріледі. Оны жүзеге асырудың негізгі қоры ауыл ... ... адал ... ... ... Бүл мвселеде наразылық білдірушілер шықса, олар үсталып, айдалып, түрмеге жабылып отырды. Оларға шамадан тыс ауыр салық салынды, индустрияландыру облигациясы ... оны ... ... ... зорлық пен күштеу негізінде жүргізілді. Индустрияландыру қорына халық алтын, күміс, асыл ... ... ... ... ... ... ... болды.
Қазақстанда индустрияландыруды жүзеге асыру болашақ өндіріс орындарына қажетті табиғи байлықтарды зерттеуден басталды. КСРО Ғылым Академиясының ... ... ... 20 жылдардың аяғы - 30-шы жылдардың басында республиканың бүкіл дерлік өңірін зерттеуді қолға алды.
1927 ж. дейін созылған өнерквсіпті қалпына келтіру ... ... ... ... ... да ... внерквсіп орындарын қалпына келтіру қолға алынып, Қарағанды көмірін өндіру, Ембі мүнай квсіпшілігі, Шымкент қорғасын жвне ... мыс ... ... ... полиметалл комбинаты жвне т.б. квсіпорындары салынды. Жезқазған мыс қорыту, Текелі полиметалл комбинаты, Өскемен мырыш ... ... ... ... соғысқа дейінгі бесжылдықтарда түсті металл квсіпорындарының негізгі өндіріс қоры 27 есе ... ... ... мен мүнай өндіруден үшінші орынға шықты.
Химия, жеңіл жвне тамақ енерквсібі саласында да айтарлықтай табыстарға қол ... ... ... ... ... ... - фармацевтік зауыты, Арал-сульфат комбинаты іске қосылып, Төміртау синтетикалық каучук зауыты, Қаратау химия комбинаты салына бастады. Семей ет, ... ... ... жеміс-консерві комбинаттары, Жамбыл, Мерке, Талдықорған қант зауыттары іске қосылды.
Қазақстанның өндіріс күштерін дамытуда Түрікстан-Сібір ... ... ... зор ... 1927 ж. басталған бүл қүрылыс 1930 ж. 25 свуірде, мерзімінен 17 ай бүрын іске қосылды. 1923-1940 жж. республиканың төмір жол ... 50 ... ... 653 км. ... ... ... ... 600-ден астам өнерквсіп орындары іске қосылып, Қазақстан индустриялы-аграрлы елге айналды. 1940 ж. ... ... ... жалпы саны 350 мыңға жетті. Республикада көптеген инжәнер-техник кадрлары даярланып, ... саны 11 ... ... қатар, Қазақстанда индустрияландыруда елеулі ағаттықтар мен кемшілікгер болды. Олардың ең бастысы республика енерквсібінің шикізаттық бағыты еді. Машина жасау ... ... ... ... да ... көпшілігі республикадан тыс жерлерден тасылып вкелінді.
11.3. Қазақстан ауыл шаруашылығын жаппай ұйымдастыру.
Жаңа экономикалық саясаттың мерзімінен бүрын аяқталуы Қазақстан ауыл шаруашылығына да ез ... ... ... қозғалыс енді күштеп үйымдастырумен алмастырылды. Коммунистік партияның 1927 ж. желтоқсанда өткен XV съезі ауыл шаруашылығын үжымдастыруға бағыт берді.
Жаппай үжымдастырудың қарсаңында 1923 ж. 27 ... ірі ... ... ... ... заң қабылданып, 696 бай тәрікеге салынып, олардың 619 түрған округінен тыс жерге айдалды. Олармен қатар, ауқатты шаруаларға қысым күшейіп, 1927-1923 жж. ... және ... ... ... ... ... салынған ауылшаруашылығы сальнының 33 пайызын төлеуге мәжбүр болды. Келесі 1923-1929 жж. салық төлеу алдағы жылмен салыстырғанда 93,3 пайызға ... ... ... 1929 ж. ... ... Республика үжымдастыруды негізінен 1933 ж. кектемінде аяқтауға тиісті аймақтық топқа жатқызылды. Іс жүзінде үжымдастыру қарқыны жеделдетіліп, аудандар мен ... ... ... түсті. Осының нәтижесінде 1923 ж. Қазақстанда барлық шаруашылықтардың 2 ... ғана ... ... 1930ж. 3 ... 56,4 ... ал 1931ж. ... ... қарай 65 пайызы үжымдастырылды. Алғашқы күннен бастап ... ... ... және ... ... ... ... бүзылып, күштеу әдістері кеңінен қолданылды.
Ұжымдастыру жылдары кулактандыру саясаты жүзеге ... ... емес ... ... тек 1931 ж. 5500 ... қамауға алынып, жер аударылды. 1932 және 1933 жылдарда да көптеген азды-көпті ... және ... ... кулактар қатарына жатқызылып жойылып кетті. Кулакгарды жою одан кейін де қайталанып отырды.
Ұжымдастыру мен ... ... ... ... үшін ... өлкелік партия комитеті жергілікті белсенділермен бірге 3 мың жүмысшыны тартты. Мүның үстіне Ресей мен Украинадан 25 мындықтар құрамында 1204 ... ... ... ... ... шаруашылық жөнінде түсінушілігі шамалы ғана болды.
Жоғарыдан күштеп үжымдастырудың нәтижесі көп күттірген жоқ. 1923- 1932 жж. ... ... одақ ... ... ... ... үлес салмағы 9 пайыздан 3 пайызға дейін төмендеді. Ірі қара 6 млн. 509 мыңнан 965 мыңға, қой 13 млн 566 ... 1 млн. 336 ... ... 3 млн. 516 ... 316 ... түйе 1 млн 42 ... 63 ... дейін азайып кетті. Осылардың нәтижесінде шаруалар бүқарасының наразылығы өсіп, 1929-1931 жж. шаруалардың 372 көтерілісі болып, оған 30 ... адам ... Олар ... басылып, оған қатысқандардан 5551 адам сотталып, олардың 333-і атылды. Жалпы алғанда, күштеп үжымдастыруды жүзеге ... ... ... 100 ... ... адам ... үйымдастыру салдарынан 1931-1932 жж. аштық кеңінен етек ... ... ... және басқа жоқшылықтар салдарынан толық емес деректер бойынша 1 млн. 750 мың ... ... ... Бір ... ... ... республикадан тыс жерге көшіп кетті. Қазақтардың бүрынғы саны 40 ... ... ... соң, 1969 ж. ғана ... ... мен оның ... Қазақстанда болған аштықты біліп отырды. Елдегі аштық туралы Сталинге Т. Рысқүлов, Голощекинге бір топ республика қайраткерлері бірнеше қайта хат жолдап, ... ... ... ғана жіберілген қателіктер мен бүрмалаушылықтар біршама түзетіле бастады. Алайда бүл шаралар болары болып қойған ... кеш ... ... еді. Енді алдымен жасанды жолмен қүрылған колхоздар таратылды. Кеңес өкіметі отырықшылдыққа көшкен шаруашылықтарға техникалық және ... ... ... ... ... ... бесжылдықтың аяғына қарай қазақтардың көшпенді өмір салтынан отаршылдыққа көшуі негізінен аяқталды.
11.4. Қоғамдық-саяси өмір.
Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінде ... ... ... - қосшылар одағы, шаруалардың өзара көмек комитеттері және оған біріккен түрлі одақтары елеулі орын ... ... ... үйымдары кооперативтік жвне влеуметтік-мвдени қүбылыстарға белсене араласты.
20ж. аяғы мен 30 ж. басында шаруалардың бүқаралық үйымдарының ... ... ... Осы ... ... ... ... аппараты халықтардың тарихи санасын, тарихи сананың иелері үлттық интеллигенцияны жоюға бағытталған ауқымды шараларды жүзеге асыра ... 20 жж. ... ... ұзақ жылдар бойы қазақтардың пайдаланып келген араб алфавиті латын алфавитімен, ал 1940 ж. ... ... ... ... нығая түсуімен байланысты "Алаш" партиясына қатысқандарды, сондай-ақ, республиканың ... жвне ... даму ... ... ... ... бар ... қараткерлерін қудалау күшейе түсті. 1925 ж. Ф.И. Голощекиннің Қазақстанға келумен ... бүл ... ... ... ... ... 1927-1929 жж. вртүрлі сылтаулармен Т.Рысқүлов, С.Свдуақасов, Н.Иүрмақов, ... ... ... жвне т.б. қызметтерінен босатылып, республикадан шеттетілді. 1923 ж. соңында 1'6уржуазияшыл үлтшылдар" деген жалған айыппен бүрынғы Алашорда қайраткерлерінің 44 ... ... ... ... ... тобы 1930 ж. қыркүйек айларында түтқындалды. Партияда бірнеше қайтара тазалау жүзеге асырылды.
Осындай жағдайда 1936 ж. 5 ... ... жаңа ... ... ... ... ... Республика болып қайта қүрылды. 1937 ж. 12 желтоқсанда Қазақстан Кеңестерінің X төтенше съезі Қазақ КСР-нің сталиндік ... ... Заң ... Конституция барлық азаматтардың демократиялық еркіндік пен қүқықтарын мойындағанымен, іс ... бүл ... ... ... ... жж. ... мемлекет жвне қоғам, ғылым мен мвдениет қайраткерлері ... ... ... болды. Тек 1937 ж. ғана Қазақстан бойынша 106 мың адам НКВД-ның қармағына ілініп, оның 22 мыңы ... ... ... ... ... мен ... дейін қудаланып, туған жерлерінен аластатылды.
12-ші тақырып. Қазақстан екінші дүниежүзілік және Ұлы Отан соғыстары жылдарында (1939-1945 жж.).
12.1. Ұлы Отан ... ... мен ... ... ... екінші жартысында Кеңестер Одағында жеке адамға табыну идеологиясы мен практикасы шырқау шегіне жетті. Елде сталиндік КСРО Конституциясы жариялаған ... ... ... ... қоғамның басшы үйытқысы ретіндегі Компартияның ролі нығайтылды, демократиялық еркіндік жарияланды, бірақ оған кепілдік берілмеді. Одақтас республикалардың мемлекеттік, экономикалық және мәдени ... ... ... іс ... ... дербес қүқықтары болмады.
1939 ж. өткен XVIII съезінде Коммунистік партия елдің индустриялық қуатын кеңейтуге, оның қорғаныс қабілетін нығайтуға бағыт алды. Үшінші ... ... ... ... орын ... Карсақбай мыс балқыту заводын қайта қүру мен кеңейту, ... мыс ... ... ... ... ... металлургияны дамыту, Ембіде геологиялық жумыстарды жеделдету шаралары жузеге ... ... ... ... ... ... құрылысы да күшейе түсті. 1940 ж. колхоз, совхоз егістіктерінде 41 мыңнан астам тракгор, 11,8 мың астық комбинаты, 14 ... жүк ... ... ... Ауыл ... техникасы 330 МТС пен 194 совхозға шоғырланды. Осылайша, казармалық социализм туғызған келеңсіз жайттарға ... ... ... ... зор ... бір ... өз ... алуға взірленген болатын.
1941 ж. 22 маусымда фашистік Германияның вскерлері Кеңес ... ... ... Ұлы Отан ... ... ... елдің бір белігі ретінде қатысты. Соғыстың алдындағы жылдардағы фашизмге қарсы жүргізілген үгіт- насихат адамдарға зор ықпал жасап, ... ... ... ... ... ... Соғыс жылдары вскерге 1196164, еңбек армиясы мен арнаулы қүрылыс белімшелеріне 700 ... ... ... алынды.
Республика экономикасы соғыс жағдайына кешіріліп, бейбіт мақсаттарға жүмсалатын қаржы мейлінше қысқартылды, көптеген квсіпорындар қорғаныс өнімдерін шығара бастады, шикізат жвне ... күші ... ... Майдан шебінен 220 завод пен фабрика Қазақстанға көшіріліп вкеліп, олар көп үзамай өз өнімдерін бере ... ... жж. ... ... ... 532,5 мың адам ... 970 мындай немістер мен поляктар, 507 мың балқарлар, чешендер мен ингуштар, 110 мың ... ... 130 мың ... ... жер ... ... ... ауылдар мен селоларға таратылып орналастырылды. Ал қалаларда соғысқа дейін-ақ қиын болған үй мвселесі одан сайын күрделене түсті.
Соғыстың алғашқы күнінен бастап ... ... ... ... ... ... Мвскеу түбіндегі шайқаста қазақстандықтардың даңқы шықты. Мунда республикада жасақталған, құрамында Б.Момышүлы ... ... бар, 316 ... ... жауынгерлері жаудың бір танк жвне екі жаяу вскер ... ... ... ... ... ... жетекші В.Г. Клочков басқарған 23-гвардияшы - панфиловшылар жаудың 50 ... ... ... түрды. Мвскеу түбіндегі шайқасқа панфиловшылармен бірге Қазақстанда жасақталған 233- ші дивизия жвне 39-шы атқыштар бригадасы қатысты.
Қазақстандықтар ... ... да ... ... 1941 ж. ... ауыр ... қазақтың халық ақыны Жамбыл ленинградтықтарға "Ленинградтық еренім!" атты жырын арнады. 1942 ж. ... ... ... ... ... ... ленинградтықтарға 1423 т азық-түлік жіберді.
Ұлы Отан соғысының алғашқы кезеңі ... ... жау ... ... аяқталды. Гитлердің қауырт жоспары күйреп, неміс-фашист армиясының жеңілмейтіндігі женіндегі аңыз ... ... ... Отан ... түбегейлі бетбұрыс және аяқталу кезеңінде.
1942 ж. жазындағы Сталинград шайқасы Ұлы Отан ... ... ... ... болды. Қазақстан Сталинград облысымен 500 км бойына шектесіп жатқан еді, сондықтанда Батыс Қазақстан ... ... ең ... ... ... Қэрғаныс заеодтары, көмір және мунай енерквсібі квсіпорындары толық қуатымен жүмыс істеді, майданда қираған техниканы күрделі жөндеуден өткізіп қатарға ... ... ... шеберханалары ай сайын 30 үшақ жвне 160 авиамотор шығарып отырды. Батыс Қазақстанның жеңіл ... ... ... ... тапсырысын орындады. Теңіз флотының қызметкерлері мүнай енімдерін тасуды 6 есе кебейтті.
Сталинград ... ... ... 21,12 жвне 73-ші ... ... 292 жвне 337-ші ... 31-ші атты ... дивизиялары, 74-ші теңіз атқыштар, 152-ші атқыштар бригадалары, 129-шы миномет полкі мен 156-шы жеке ... ... ... ... 1942 ж. 19 желтоқсанда үшқыш Иүркен Әбдіров Боковская-Пономаревка ауданында болған вуе айқасында ез үшағын жау танкілерінің тобына бағыттап, серікгестерімен ... ... қаза ... Ақын ... Алғадай 7- ші гвардиялық атты вскер дивизиясында пулемет расчетін басқара жүріп, Синельниково қаласы маңында ерлікпен қаза тапты.
Станлинград шайқасы барысында ... ... ... ... соғыстағы түбегейлі бетбүрысқа шешуші үлес қосып, Германияның жеңілісін жақындата түсті. Қазақстандық жауынгерлер Курск иінінде, Днепр, Ленинград ... да ... ... ... ... ... ... Белоруссияны, Балтық жағалауы республикаларын, Молдавияны азат ету жолындағы үрыстарға қатысты. Курск иіні мен Днепр шайқастарындағы ерлігі үшін ғана 123 қазақстандық ... ... ... ... ие болды.
Қазақстандықтар партизандық қозғалысқа да белсене араласты. Толық емес мвліметтер бойынша Украина мен Белоруссияда 3000-дай, Ленинград обылысында 220, Смоленск жерінде ... ... ... қозғалысына 300-дей қазақстандықтар қатысқан.
Ұлы Отан соғысының түбегейлі бетбүрысына Қазақстан еңбекшілері де үлкен үлес қосты. Майданға аттанған ... ... ... мен ... ... Солардың қажырлы еңбегінің нвтижесінде жаңадан ондаған квсіпорындар іске қосылып, бүрыннан істеп ... ... өнім ... ... ... қатарында 1943 ж. республикадағы қара металлургия өндірісінің ... ... ... ... іске ... енім ... ... Ақтөбе химия комбинаты, Шымкент дврі-дврмек зауыты іске қосылды. ... ... ... ... салу ... ... ... Қарағандыда, Шымкентте машина жасау заводтары вз енімдерін үлғайта түсті. Республикада Одақта шығатын мыстың 30%, полиметалл рудасының 70%, ... 35% ... ауыл ... да ... ... аяқталуына қомақты үлес қосты. Тары өсірудің шебері - Ш. Берсиев, атақты күрішшілер Ы.Жақаев пен Ким Ман Сам, ... мол өнім ... ... ... А. ... Н.Алпысбаева жвне т.б. еңбекте ерліктің үлгісін керсетті.
Жауды жеңуге республиканың зиялылары да ездерінің үлкен үлесін қосты. Олардың қатары ... ... ... ... ... ... келіп паналаған ғылым жвне мвдениет екілдерімен толықтырылды.
Қазақстанның халық шаруашылығының түбегейлі мвселелерін, табиғи байлықтарын зерттеп, соның негізінде жасалған үсыныстарды іске ... ... ... ... КСРО ... академиясы комиссиясының қосқан үлесі айтарлықтай болды. Оның жүмысына Қ.И.Свтбаев басқарған республиканың 100-ден аса ғалымдары ... 90-ға жуық ... мен ... ... ... шайқасты. Партизан Ж.Саинның топтамасы, Қ.Аманжоловтың "Ақын өлімі туралы аңызьГ, М.Әуезовтың "Абай жольГ ... ... ... С. ... "Өмір мектебГ, Р. Мүсіреповтың 1'Қазақ содатьГ, Р. Мүстафиннің ЧУығанақ" повесі қазақ вдебиетінің влемдік арнаға шығуына кемектесті. Өнер шеберлері майдан шебінде ... ... ... ... ... ... жеке жинағынан майдан қорына 4,7 млрд. сом ақша берді. Сонымен қатар, жауынгерлерге 2 млн. ... жылы ... 1600 ... ... ... ... жеке қаражаттарына танк колонналары мен авиаэскадриялар жасақтады. Қазақстандықтар жаудан азат етілген 12 қала мен 45 ... ... ... ... ... шаруашылығын қалпына келтіруге көмек көрсетті.
Соғыстың аяқталу кезеңінде қазақстандықтар Кеңес вскерінің құрамында Шығыс Еуропа халықтарын азат ету ... ... ... ... Қошқарбаев пен қатардағы жауынгер Григорий Булатов Рейхстаг қабырғасына жеңіс жалауын тікті. Фашизмге қарсы соғыс жеңіспен аяқталғаннан кейін Қазақстан өкілдері Квантунь ... ... ... Отан ... ... ... үшін мындаған қазақстандықтар Кеңес Одағының орден, медальдарымен марапатталды. 513 қазақстандыққа Кеңес ... ... ... ... ... қатарында Кеңестік Шығыстың қос жүлдызы - Әлия Молдағүлова мен Мвншүк Мвметова болды.
Жапонияның жеңілуімен Ұлы Отан соғысы жвне ... ... ... соғыс аяқталды. Соғыс бүкіл адамзат баласына үлкен қайғы-қасірет алып келді. Кеңестер Одағында ғана 27 млн. ... адам мерт ... ... ... 410 мыңы ... ... ... соғыстан кейінгі жылдарда (1946-1970 жж.).
13.1. Қоғамдық-саяси және мәдени ... жж. және 50 ... ... елде өміршіл-екімшілдік жүйе өзінің шарықтау шыңына жетті. Адамның бас ... ... ... ... құралдарынан және мемлекет билігіне ықпал жасау мүмкіншілігінен алшақтату өміршіл-әкімшілдік жүйеге тен қүбылыс. Осыған сай соғыстан кейінгі жылдарда ... жеке ... ... бел алды. Бүл қүбылыстар Қазақстанның да қоғамдық саяси ... ... есер ... ауыр ... ... Әртүрлі науқандардың көлеңкесінде зандылық өрескел бүзылып, екімет билігі теріс қолданылып жатты. Партия үйымдарының басшылық ролі арттырылып, олар қоғам өмірінің барлық ... ... ... ... ... қүбылыс ретінде қабылданды.
Бірақта соғыстың ауыртпалықтарын бастарынан өткізген халық соғыстың алдағы жылдарындай емес, езгерген еді. ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларға, демократияға бет бүру қажеттігін түсіну барған сайын дамып, соғыстан бейбіт қүрылысқа кешу жағдайында қоғам мен ... ... ... ... арасындағы қайшылық күшейе түсті.
Крғамдық ғылымдар толығынан партия комитеттерінің қатаң бақылауында болды. Соғыстан ... ... ... ... ... есіресе Коммунистік партияның Орталық Комитетінің 1946 ж. 14 ... ... және ... ... ... ... теріс есер етті. Ол қаулы езгеше ойлайтын адамдарды ... жаңа ... ашып ... ... комитеттері өз жүмысын осы қаулының ағымына сай ... ... пен ... "Ленинградтық", "Дергерлердің ісі" қолдан жасалынып жатқан түста, республикада 1Векмахановтың ісін" үйымдастырды. Тарихшы Е. Бекмаханов соғыс жылдары кернекті тарихшылар - ... ... ... Н.М.Дружининмен бірлесіп ғҚазақ ССР тарихын" жазған болатын. Біреулер оны Қазақстан тарихын жасаудағы свтті қадам деп қабылдаса, екінші біреулері Тесейге ... ... ... ... ... деп ... ... Е.Бекмахановтың 1947 ж. жарық көрген "ХІХғасырдың 20-40 жж. Қазақстан" атты монографиясы да 1950 ж. ... ... ... ... ... маркстік-лениндік түрғыдан жазу үшін" деген мақаласында феодалдық ... ... жвне ... ... ... жеткіліксіз назар аударғаны үшін айыпталды.
ТІравда" газетінің мақаласы Е. Бежахановқа саяси айып тағып, қудалаудың жаңа науқанын ашып берді. 1951 ж. 10 ... жвне ... ... Коммунистік партиясының Орталық Комитеті Е. Бекмахановтың буржуазияшыл-үлтшылдық көзқарасын айыптап, түзетудің шараларын белгіледі. Осы ... іске ... ... ... ... университетінің профессоры, Тарих институтының директоры Е. Бекмаханов барлық ... ... 1952 ж. ... Қазақ ССР Жоғарғы сотының шешімімен 25 жылға сотталды. Е.Бежаханов тек И.В.Сталин қайтыс болғаннан кейін ғана ақталып, елге қайтып оралды.
40-жылдары жвне 50-ші ... ... Е. ... ... ... кернекті қоғам тану ғалымдары мен жазушылары А.Жүбанов, Қ.Жүмалиев, Б.Шалабаев, Б.Сүлейменов, Е.Смайлов, Ю.О.Домбровский нақақтан таңылған саяси айыптармен ... ... ... ... ... ... жвне тағы басқа белгілі ғалымдар мен жазушылар саяси жвне буржуазияшыл-үлтшылдық қателіктер жіберді деп ... ... ... ... ССР Ғылым академиясының президенті Қ. Свтпаев пен жазушы М. Әуезов ... ... ... ... ... ... ... деп айыпталған бірсыпыра ғалым биологтар да республиканың ғылыми мекемелері мен оқу орындарынан қуылды.
Осылайша соғыстан кейінгі жылдарда пісіп-жетіліп келе ... ... ... ... деген үғымды вміршіл-вкімшіл жүйе түншықтырып тастады.
И. Сталиннің жеке оасына таоынушылықты аиыптау. 1953 жылы ... ... ... ... ... ... қарама- қайшылықтар және олардың мазмүны, жеке адам мен ... ... ... ролі және т.б. ... ... ... ... Айтыстың барысында 1956 ж. ақпан айында СОКП-ның XX съезі ... онда ... ... 1-ші ... Н.С. Хрущее Сталиннің жеке басына табынушылықтың себептері мен салдарын ашуға ... ... ... ... XX ... алдында академик П.Н. Поспелоетың басқаруымен қүрылған арнаулы комиссия дайындады. Комиссия Сталиннің мемлекетті басқарудағы көптеген ерескел қателіктерін ашты, соның салдарынан 1935- 1940 жж. елде ... ... ... ... ... қызметі үшін 1 млн. 920 мың 635 адам түтқындалып, оның 633 мың 503 адамы атылды. Бірақта Сталин туралы мвселе Молотов, ... ... ... ... ... ... есепті баяндамаға енбей қалды. "Жеке басқа табынушылық жвне оның ... ... ... 25 ... ... ... мвжілісінде кетеріліп, съезд еткен соң жарты жылдан кейін, 30 маусымда " Жеке ... ... ... жою" ... ... ... ... баяндама 1939 ж. ғана жарияланды. Баяндамада Сталиннің жеке басына табынушылықтың зардаптары толық ашылмай, тек жоғарғы қабаты ғана ... Н.С. ... ... ... бүрмалаушылықтарын айыптай отырып, сталиндік жүйеге, өкіметтің авторитарлық қүрылымына тиіспеді.
Осыған қарамастан XX ... ... зор. ... қоғам XX съезден кейін біртіндеп авторитарлық қоғамға айнала бастады. 1956 ж. наурызынан жасырын баяндаманың мазмүны біртіндеп ... ... ... ... ... вдебиетте, өнерде сталиндік жетістік қайтадан бағалана бастады. Теорчестеолық интеллигенция съезд шешімін ғылыми жвне теорчестеолық ... ... ... ... ... саяси түтқындар жаппай босатыла бастады. Олардың ісін қарау үшін 90 ... ... ... 1956 жылдан 1957 жылға дейінгі аралықта жарты миллионнан астам адам ақталды. ... ... С.А. ... ... О.Исаев, Л.И.Мирзоян, С.Мендешов, М.Масанчи, Н.Нүрмақов, А.Розыбакиев, С.Сейфуллин жвне т.б. партия мен мемлекет қайраткерлері болды.
Осыған ... ... ... ... ... ... ... тарихында кейінгі жылдарда "жылымық жылдарьГ деп аталып жүр. 1954-1964 жж. біршама басшылықтың үжымдық принциптері енгізіліп, вміршіл-вкімшіл басқару жүйесі босаңси бастады. Бос жел ... ... ... үлт ... орын ... бүрмалаушылықтар шамалы болса да түзетіле бастады. Қоғамдағы кеңес жвне ... ... ролі ... ... ... пен оның серіктестері Сталиннің жеке басына табынушылығын ашық айыптауы үлкен ерлік болғанымен, олар Сталин түсында қүрылған вміршіл-вкімшіл жүйені толық жоя ... ... ... ... ... Ә.Бвкейханов, М.Жүмабаев, М.Дулатов, Ж.Аймауытов т.б. алаш қайраткерлерінің ... ... вділ баға ... ... ... ... беттері толық ашылмады. Ұлттық республикалардың егемендігі жоққа шығарылып, экономика саласында жалпы бағытты белгілеу, кадрларды тағайындау жвне тағы басқа көптеген ... ... ... ... ... қала берді. Саяси түрғыда басқаша ойлаушылар, қоғамның қайшылықтарын ашық ... үшін ... 1956 ж. 19 ... ... Орталық Комитеті жергілікті партия үйымдарына ғПартия үйымдарының бүқара арасындағы саяси жүмысын күшейту жвне жау элементтердің ... бас ... ... салу ... ... жабық хат жолдады. Хаттың ізін ала бүрынғы Кеңестер Одағында ... жаңа ... ... Тек қана 1957 ж. 3 ... ғана ... ... ... үшін" жвне өткенді 1,қәйта қарағаньГ үшін 100-ден астам адам түтқындалды. Жаңа басшылық ескі ... ... ... ... ... ... ... қоғамда қалыптастыруға тырысты. Орыс патшалығының отарлау саясатын ақтау мақсатында, Қазақстанның Ресейге ез еркімен қосылғандығы ... ... ... ... ... үлт шығаруға бағыт алынды. Хрущевтің тікелей араласуымен республиканың оңтүстігіндегі біршама аудандары Өзбекстанға берілді. Тыңөлкесінде 6 ... тың ... ... ... ... ... Мвскеуге бағындырылды. Ақмола - Целиноградқа, Батыс Қазақстан - Орал обылысына айналды.
Ұлт саясатындағы бүрмалаушылықтар халық арасында, всіресе, ... мен ... ... ... наразылық туғызды. Кеңестікжүйе оларды барынша жасырып, бүркемеледі. Осылайша Төміртаудағы толқу кезінде твртіпсіздіктің салдары ретінде бағаланды.
1963 ж. Мвскеуде оқитын ... ... "Жас ... атты ... ... Мүндай үйымдар кейінірек Ленинградта, Киевте, Алматыда, Одессада, Ригада, Павлодарда, ... ... ... ... жвне ... ... ... болды. Алпысыншы жылдардағы "Жас түлпардың" жетекшілері кейін республикамызда белгілі адамдар болып шықты.
Ұлттық республикалардың толық егемендікке ие ... ... ... ... ... ... ... оүранысқа сай бейімдеу экологиялық жағдайға да теріс всерін тигізіп, Қазақстанның барлық дерлік өнерквсіпті ... ауыр ... ... қалыптасты. 1943 ж. КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысы бойынша Семей, Павлодар жвне Қарағанды обылыстарының түйіскен ... ... ... ... онда 1949 ж. 29 ... ... сынақ өткізілді. 1949 жылдан 1963 ж. дейін полигонда ашық ауада 113 жарылыс жасалып, 1964 ж. бастап сынақ жер астына ... 1939 ... ... 343 ... жасалынды. Дврігерлерге дврігерлік тексеру жүргізуге тиым салынып, вскери ... ... ... ... қүпияда сақталып келді.
Осының барлығына кінвлі Н.С. Хрущев бастаған басшылықтың қызметіндегі субъекгік вдістер болды. Қалыптасқан жағдайды түзету жвне орын ... ... жою үшін 1964 ж. ... ... ... ... Комитетінің кезек күттірмейтін пленумы шақырылып, Н.С. Хрущев қызметтерінен босатылып, СОКП-ның Орталық Комитетінің 1-ші хатшысы ... ... ал ... ... терағасы болып А.Н.Косыгин тағайындалды. Олардың ізін ала Қазақстан КП ОК-нің 1-хатшысы болып Д.А.Қонаев сайланды.
Жаңа басшылық өз қызметін ... ... ... ... қүрылымдарын кезекгі жеңіл-желпі реформалаудан бастады. Осыған сай СОКП Орталық Комитетінің ... (1964 ж.) ... ... ... квсіподақ жвне комсомол үйымдарын 1962 ж. өндірістік принцип бойынша ... ... ... ... деп ... ... кеңес жвне қоғамдық үйымдардың территориялық қүрылым принципін қалпына ... ... ... қабылдайды.
Мәдениет пен ғылымның дамуы. Соғыстан кейінгі жылдарда республикадағы мәдени қүрылыс салалары да үлкен қиыншылықтарға кездесті. Оған интеллигенция екілдерінің ... ... ... алынып кетуі, мәдени мекемелердің мектептердің оқу орындарының санының азаюы өз әсерін тигізді. ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы тақырыбына жазылды. Ғ.Мусірепоетың ғҚазақ солдаты" Ә.Иурпейісоетың 1,Курляндиясы" сияқты соғыс тақырыбына жазылған шығармаларда ... ... ... ... мен ... ... ... С.Муқаноетың Тырдария", Ғ.Мустафиннің 1,Миллионер", Ғ.Сланоетың 1,Кең еріс" атты еңбектерінде ауыл ... ... ... Осы ... ... иАбай жолы" С.Муқановтың "Шоқан Уелиханое" сияқты көптеген шығармалар жарық керді.
Музыка медениеті де біршама ... ... ... 1,Біржан-Сара" А.Жубаное пен Л.Хамидидің иАбай" Е.Брусилоескийдің "Дударай" ... ... ... ғИазгуль" опералары сол жылдарда дүниеге келді. "Абай" қойылымы мен ғБіржан-Сара" операсы үшін ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік сыйлығын алды.
Сонымен қатар 40 жж. аяғы 50 жж. басында енер қайраткерлеріне де әділетсіз, орынсыз сындар ... ... баға беру ... орын ... Осыған байланысты едебиет пен өнерде өмірді жасанды түрде суреттейтін ... ... ... болуына алып келді.
Ғылым саласында да елеулі табыстарға қол ... 1946 ж. ... ... ... ... ашылып, оның түңғыш президенті болып Қ.Сатпаее сайланды. 50-ші ... ... ... ... ... ... 50 ... институты жүмыс жасады. 1958 ж. Орталық Қазақстанның ... ... елі ... ... ... үшін ғалымдар И.И.Бок, Р.А.Борукаев, Г.И.Медоее, Д.Н.Казанли, Қ.И.Сетбаее және т.б. Лениндік ... ие ... ... жылдары Қарағанды және Семей медицина институттары, Өскемен педагогикалық, Семей мал дергерлік-зоотехникалық институттары, Карағанды кен институты ашылды. Ақтебе, Гурьее, ... ... ... ... мүғалімдер институттары педагогика институттары болып қайта қүрылды.
Жалпыға бірдей жетіжылдық білім беру туралы Заң одан ері ... ... 50-ші ... ... ... ... тың игеруге байланысты, халыққа білім беру ісі біраз жанданды. Тың игеруші ... ... ... ... бүл ... жолдамалармен өзге республикадан көптеген мүғалім кадрлар келді. 1955-1956 оқу жылында республикадағы мектептердің саны 9240-қа жетіп, олардың 3022-і жетіжылдық және 1117-і орта ... ... ... бүл ... ... ... солтүстік обылыстарда қазақ мектептері азайып кетті. Оның басты себебі ... ... ... ... Баласының болашағын ойлаған ата-аналар да амалсыздан балаларын орыс мекгептеріне көптеп бере бастады. Осының ... 20 ... ... (1950-1970 жж.) қазақ мектептерінің саны 3391-ден 2577-ге дейін азайды, ал оның есесіне сабақ орыс тілінде жүретін ... саны 1,5 ... ... ... тілі ... ... ... өмір сүруіне қажетті 50 әлеуметтік міндетінің 10-ын ғана атқарып, іс жүргізу орыс тілінде жүзеге асырылды.
13.2. Экономиканың дамуындағы проблемалар.
Өнеркәсіптің дамуы. Отан ... ... ... ... да өз ... ... ... өнімінің көптеген түрлері, оның ішінде, есіресе жаппай ... ... күрт ... ... Өзіндегі ауыр жағдайға қарамастан, Қазақстан турғындары ... жапа ... ... ез ... одан ері ... ... Одағының 1946-1950 жж. халық шаруашылығын қалпына келтіру және одан ері ... ... 1946 ж. 13 ... ... ... ... ... Қазақстан халық шаруашылығын дамытуға 3,3 млрд.сом қаржы бөлініп, бесжылдықтың соңына ... ... ... ... 1940 ж. ... 2,2 есе ... көзделді. Қазақ металлургиялық заеодының құрылысын аяқтау, Қарағанды металлургия заеодының құрылысын бастау қарастырылды.
Осыған сай бесжылдық жылдары қара металлургия елеулі ... ... ... ... ... заводында 2 мартен пеші, 3 прокат жүйесі, Ақтөбе ферросплав ... ... 3-ші ... іске ... Алты жаңа көмір шахтасы, Қаратон жвне Мунайлы квсіпшіліктері қатарға қосылды. Осының нвтижесінде 1950 ж. №унай ендіруді ... ... ... салыстарғанда 52 % арттыруға мүмкіншілік жасалынды. Электр энергиясын ендіру 1945 ж. салыстырғанда 2,3 есе есті.
Жеңіл жвне тамақ ... де одан врі дами ... ... ... ... ... ... Ордадағы, Семейдегі, Павлодардағы тері заводтары өз өнімдерін бере бастады. Шымкентте мақта-тоқыма комбинаты салынып жатты. Тамақ өнерквсібінде жутисалған ... ... ... дейінгі екі бесжылдықта игерілген қаржыдан 20 пайыз артты, ал оның жалпы өнімі 60 пайызға ... ... ... ... ... өндірудің соғысқа дейінгі дврежесі едвуір есті. Байланыс жүйесі жақсарып, бүкіл аудан орталықтары телефондандырылды. Осыған қарамастан, басты ... ... пен отын ... ... аударылып, жеңіл жвне тамақ өнерквсіп салаларына тежеу жасалынып отырды.
1951-1955 жж. халық шаруашылығын дамыту міндеттері 5-ші ... ... ... ... Жаңа ... ... халық шаруашылығын дамытуға бөлінетін қаржы, 4-ші бесжылдықпен салыстырғанда 3,2 есе есіп, 23,5 млрд. сомға ... ... ... ... кендерінің жаңа төмір жол жүйелерінің құрылысын жеделдету, жеңіл енерквсіп внімін 63 пайызға арттыру жоспарланды. Бесжылдықты орындау барысында "Хрущевтік он ... вз ... бере ... ... 200-дей жаңа өндіріс орындары салынып іске қосылды.
50-ші жылдардың екінші жартысы - 60-шы ... ... ... ... индустриялдық дамуының негізгі бағыттары халық шаруашылығын дамытудың 6-шы бесжылдық (1956-1961 жж.) және жеті ... ... жж.) ... ... ... ірі пайдалы кен орындарының игерілуіне байланысты ауыр өнеркэсіптің есіресе, ғлекгр ғнергиясы мен ... көп ... ... ... үшін ... ... ... қара және түсті металлургияның жаңа квсіпорындарын, электр станцияларын салу міндеттері қойылды. Тек ... жж. ғана ... ... ... күрделі қаржы кеңес өкіметінің бүкіл бұдан бүрынғы жылдарын қосқандағыдан көп игерілді. Осының ... ... ... ... екі есе ... 729 ірі ... орны мен 535 цех қатарға қосылды. Олардың ішінде Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты, Жезқазған кен байыту комбинаты, Өскемен су-элекгр санциясы, ... су- ... ... ... ... ... 2 ... санциясы, Соколов-Сарыбай кен байыту комбинаты, Семей кабель заводы, Ақтоғай- Дружба төмір жол ... жвне т.б. ... ... ... ... ... республика экономикасының жылдан- жылға шикізаттық бағыты ұлғайып, негізінен кен ... ... ... ... ... ... ... қарай вміршіл-вкімшіл жүйе ез мүмкіншілігін тауысты. Өмір квсіпорындардың өзіндік бастамасын одан врі кеңейтуді, шаруашылық есепті нығайтуды, жоспарлауда жвне ... ... ... ... ... ... Н.С. Хрущевтың бастауымен жүзеге асырылған сансыз аяғына дейін ойластырылмаған қайта қүрулар күткен нвтижені вкелмеді.
1965 ж. қыркүйек айында өткен СОКП ... ... ... ... ... айыптап, вндіріс басшылығын салалық жүйе бойынша ұйымдастыру қажет деп тауып, ... ... ... ... жвне ... ... қүру жөнінде шешім қабылдады. Пленум өндіріс орындарына өзіндік еркіндік ... ... ... ... ынталандыруға жвне еңбеккерлерді материалдық қызықтыруға аударуды ұсынды.
Қыркүйек пленумының шешіміне сай республикада халық шаруашылығы кеңесі мен экономикалық ... ... ... ... бірқатар салалық одақтық-республикалық министрліктер (түсті металлургия, геология, ... жвне су ... т.б.), ... ... ... материалдары, орман, жеңіл енерквсіп т.б.) қүрылды. Сегізінші ... ... жж.) ... ... ендіріс орындары, қүрылыс мекемелері мен транспорт жаңаша жоспарлау мен экономикалық ынталандыру жағдайына көшірілді. ... ... ... ... 23,3 ... сом ... ұлттық табыс 61 пайызға, өнеркэсіп өнімінің көлемі - 55 пайызға өсті. Бесжылдықтың аяғына қарай 145 ірі квсіпорын мен ... іске ... Оның ... ... ... ... Өзен-Жетібай-Шевченко жвне Теңіз-Жетібай газ жүйелері, Ермак ферросплав заводының бірінші кезегі, Павлодар трактор заводы, Алматы мақта-мата, ... аяқ киім ... ... Қазақстан металлургияның көш бастаушысына айналып, Кеңестер Одағында өндірілетін мыс, цинк, қорғасын сияқты металдардың 30-дан 70 % дейін берді.
Осыған қарамастан экономика ... 60-шы ... ... ... ... ... жүзеге аспай қалды. Оның басты себебі экономикалық вдістер қайтадан вміршіл-вкімшіл вдіспен алмастырылды. Л.И.Брежнев бастаған Одақтық басшылық өткеннен сабақ ... ... ... ... ... ... ... қалды.
Қазақстан ауыл шаруашылығы. Тың және тыңайған жерлерді ... ... ... ... ... ауыл ... өзінің қысымын арттыра түсті. 1946 ж. 19 қыркүйекте Кеңестер Одағының Министрлер Кеңесі мен Бүкіл Одақтық Коммунистік партияның ... ... ... ауыл ... ... ... ... түзету шараларьГ туралы қаулы қабылдады. Қаулыға сай соғыс ... ... ... ... 600 мың га жер ... ... ... жекеменшіктің мөлшері женінде қосымша нүсқаулар қабылданып, 250 мыңға жуық мал жекешеден колхоз қарамағына кешеді. Осылайша жеке меншік секгордың елді ... ... ... ролі ... Мүндай жоғарыдан жүзеге асырылған қатаң шекгеулер колхозшыларды ауыл шаруашылығы өнімін арттыруға ынталандырмады.
1947 ж. Бүкіл Одақтық Коммунистік партияның ақпан ... ... ... ... ауыл ... ... ... туралы екінші бір қаулы қабылдады. Қаулыға сай ауыл шаруашылығының материалдық- техникалық базасын ... ... ... ... ауыл ... ... техниканы шығару, кадрларды даярлау едвуір арттырылды. 1949 жылдан ... ... ... ... ... ... алып, Қазақстанда колхоздар саны 1945 ж. 6737-ден 1950 ж. аяғына қарай ... ... ал 1952 ж. ... ... ... шараларға қарамастан 1950 ж. врбір гектардан 5-6 ц. ғана астық жиналды. Колхозшылардың еңбекгегі ... ... ... 1951 жвне 1952 жылдары республикада қажетті ең ... ... күні ... ... жағдай одан да ауыр болды. Жылдан-жылға елді астықпен қамтамасыз ету қиындай түсті. 1952 ж. ... 3 ... пүт ... 5,6 млрд пүт қана ... ... Мал басы саны 1952 жылдың соңына қарай влі 1923 ж. деңгейіне жетпеді.
Ауыл шаруашылығының ... ... ... себептермен түсіндіруге болады. 1-ден соғысқа дейінгі бесжылдықтарда Кеңес өкіметі халықтың бар күш-жігерін ауыр өнерквсіпті дамытуға жүмылдырды. 2-ден соғыстың алдындағы күшпен ... ... ... ... отырықшылдыққа кешіру ауыл шаруашылық өндірісін одан врі бүрмалауға, ондағы үжымдардың өзін-өзі басқаруының қарапайым демократиялық нормаларының сақталмауына алып ... 3-ден осы ... ... ауыл ... ... ... ете ... болғандықтан, ауыл шаруашылығының өнімділігі өспеді.
1953-1964 жж. Н.С. Хрущев түсында ауыл шаруашылығының қатаң басшылығын, ... ... ... мен ... ... ... ұштастыруға бағытталған талпынушылық байқалды. Оның негізі 1953 ж. Кеңестер Одағының ... ... ... ... ... ... ... Осы пленумның шешіміне сай ұлттық табыс ауылдық жерлердің пайдасына бөліне бастады, салық саясаты өзгерді, ауыл шаруашылық өнімдерін сатып алу жвне ... ... ... ... ... ауыл ... ... материалдық ынталылығын кетеру, ауыл шаруашылығын білікті маман кадрлармен нығайту, ауыл шаруашылығы ... ... ... ... асырыла бастады. Осы түста көптеген қала турғындары, кезінде ер түрлі себептермен ... ... ... ... мамандар мен механизаторлар селоға, ауылға қайта орала бастады. Аграрлық саясаттағы ... ... ... ретінде колхозшы шаруалар ауыл шаруашылық өндірісін елеулі түрде есірді.
Бірақта, осы тұста Кеңес екіметінің аграрлық саясаты аяғына ... ... ... ... сеттерде қол жеткен жетістіктерге қарамастаң Н.С. Хрущее және оның теңірегіндегілер қабылдаған шешімдерді толығынан жузеге асыра ... 1954 ... ... тез ... ауыл ... ... ... дамуын қамтамасыз ету үмітімең жаңа шаралар жузеге асырыла бастады. Ол шаралардың ең негізгілерінің бірі - 1954 ж. ... ... ... ... ... асырыла бастаған, Қазақстанға тікелей қатысты, тың және тыңайған жерлерді игеру саясаты болып табылады.
Қазақстан басшылығы тың жерлерді ... ... ... ... Сол кездегі Қазақстан Коммунистік партиясының 1-ші хатшысы Ж. Шаяхметое: "Егерде Солтустік Қазақстанда астық ендіруден ... ... ... ол тек қана мал ... ... - деп ... Н.С. Хрущее республика басшылығының пікірімен санаспады, осының нәтижесінде 1954 ж. ... ... ... ... ... ... ... Москваның нүсқауымен, Қазақстан Коммунистік партиясының 1-ші хатшысы Ж. ... 2-ші ... Л.И. ... ... ... орнына орталықтан жіберілген Р.К. Пономаренко және Л.И. Брежнее сайланды. Жергілікті жердің қазақ басшылары ... ... үш ... ... тың ... алты ... да 1-ші ... ауыстырылды.
1954 ж. 24-наурызда "1954-1955 жж. тың және тыңайған жерлерді игеру арқылы астық өндіруді ... ... ... ... ... ... ... Оралда, Поеолжьеде жвне Солтустік Кавказдың кейбір аудандарында 13 млн. га тың жвне тыңайған жерлерді игеру жвне осы игерілген жерлерден 1100-1200 млн. пүт ... алу ... ... ... тың жвне ... жерлерді жаппай игеру науқаны үш кезеңнен турады: 1. ... жж.; 2. ... жж.; 3. ... ... ... ... жылында-ақ тың игеру міндеті орындалып, одақ келемінде 13,4 млн. га, оның ... ... 6,5 млн. га тың жер ... Осыған байланысты, енді 1956 ж. тың өлкесінде егістік көлемін 23-30 млн. га жеткізудің жаңа міндеті ... Тың ... ... жылдарында, негізінен Қазақстанның солтустік обылыстарында жүздеген поселкалар, совхоз орталықтары салынды. Тың игеруде вміршіл-вкімшіл ... ... ... болғандықтан, тың игерудің алғашқы жылында 300 жаңа совхоз үйымдастырылса, 1955 ж. аяғына қарай олардың саны 631-ге жетті. Ал 1953 ж. ... ... ... ... ... ... МТС- тар жөндеу станцияларына айналдырыла бастады. Бірақта бул қадам да, кейін өмір ... ... ... қабылданған шешім болды.
Тың игерудің алғашқы кезеңінің өзінде-ақ (1954-1956 жж.) сырттан партия жвне комсомолдық шақырумен, жоспарлы ... ... жвне ... ... ... етеп ... ... арқылы 640 мың адам вкелініп, мол техника жеткізілді. Осындай шуғыл ... ... ... жж. Одақ ... 29,7 млн. га, оның ... Қазақстанда 13 млн. га жер жыртылды. 1956 ж. Қазақстан алғаш миллиард пут астық алды.
1956 ж. ақпан айында өткен СОКП-ның XX ... енді ... ... ... 5 есе ... міндетін қойды. Осыған сай 1956-1953 жж. тағыда 4,3 млн. га жер жыртылса, 1959 ж. СОКП-ның XXI съезінің ... сай тың ... 3-ші ... ... 60-шы ... ... ... бүкіл тың игеру жылдарында жыртылған жер көлемі Одақта 42 млн. га, оның ... ... 25 млн. га ... тың игерудің алғашқы жылдарындағы қол жеткен табыс одан врі үштасып кете алмады. 60-шы жылдардың ... ... зор ... ... ... өз мүмкіндіктерін тауыса бастады. Жер бетіндегі қүнарлы қабат шаңға ... үшып ... ... ... ... кадрлар жетіспеді.
Тың игерудің нәтижелері мен салдары. Тың игерудің республика үшін әлеуметтік-экономикалық ролі күменсіз. Тың ... ... ... ... ... ... жан ... 2 мың кг. астам астық өндіруге қолы жетіп, мындаған соехоз орталықтары салынды.
Осы ... ... тың және ... ... игеру науқанының езіндік орны толмас зияны да бар. Ең әуелі оның ... ... ... ... ол ұзақ ... бойы ... Одақты ауыр халде үстады. Бүрынғы Одақтың негізгі астықты аудандардың есебінен тың ... ... мол ... бөлініп, көптеп техника, қүрылыс материалдары, ауыл шаруашылық ... мен ... т.б. ... Ол ... ғылыми негізсіз, шүғыл түрде жүзеге асырылды. Осының салдарынан басты міндет - астық шығаруды күрт ... ... ... ... ... ... ... 14-15 ц. астық орнына 1954-1958 жж. аралығында орта есеппен республикада 7,4 ц. астық жиналса, 1961-1965 жж. 6,1 ц, ал 1965 ж. 3,1 ц. ғана ... ... ... ... тың ... ... қаржыны бүрынғы астық ендіруші аудандарға жүмсағанда одан елдеқайда кеп табысқа жетуге болар еді.
Тың және тыңайған жерлерді ... ... ... өзге ... қоныс аудару жаңа қарқынмен жалғасып, республикадағы демографиялық жағдайды одан ері ... ... Тың ... ... ... ... саясаты бүрынғы Кеңестер Одағының ееропалық бөлігі үшін де, ... үшін де ... ... ... ... ... сол ... езінде-ақ одақтың ееропалық белігінде жылдан- жылға селолық жерлерде түрғындар саны азайып, ал ... ... ... есіп ... Осы ерекшелікгер ескерілмей, онсызда саны кеміп отырған - ееропалық аудандардан 1954-1962 жж. Қазақстанға 2 млн. адам көшіріліп екелінді. ... ... бір ... Ресейдің Поеолжьенің Сібірдің Укриананың және т.б. республикалардың бір ... ... ... ... бос ... Тек қана ... жж. аралығында бір Ресейдің өзінде колхозшы қожалықтарының саны 1 млн. астам қысқарып ... 1990 ж. ... жыл ... ... ... ... 3 ... село түсіп қалып отырды. Екінші жағынан, табиғи саны 1916 ж. көтерілісте, 1913- 1920 жж. ... ... ... жж. және ... жж. ... ... жж. неубетте, 1939-1945 жж. екінші дүниежүзілік соғыста кеміген қазақ, енді сырттан тыңгерлердің кептеп келуіне байланысты, ез жерінде азшылыққа айналды.
Тың игеру ... ... ... ... ... рухани, ізеттілік саласына да үлкен зиян екеліп, жергілікті салт-санаға, тілге назар аударылмай, әлеуметтік-экономикалық ортаны интернационалдандыру тікелей рухани өмірге кеңінен ене ... ... оқу ... техникумдарда, училищелерде қазақ тілі жоқтың қасында болды. Жергілікті жерлерде қазақ тіліндегі мекгептер саны 700-ге кеміп, қазақ тілінде ... ... ... саны күрт ... ... Жаппай жер-су аттары өзгертілді.
Бүрын болып кермеген көлемде жерді жырту орны толмас экологиялық ... алып ... Тың және ... ... ... ... егістікгің зоналық тиімді пайдалану жүйесі, тиімді техника тек 20 жылдан ... ғана ... ... ... ... ... тың игерудің алғашқы жылдарында жеңіл топырақты жерлерде шаң бораны туып, жердің қүнарлы бет қыртысы ... үшып ... ... ... 1965 ж. орта ... ер гектардан бар болғаны 3,1 ц ғана астық жиналды.
Жердің есепсіз жыртылуы, оның эрозияға үшырауы ... ... ... күрт қысқартып, оның санының өсуіне кері әсерін тигізді. Қазақстанда 70-ші жылдарға дейін мал басы баяу ... одан ... ... бір ... ... қалып қойды. 1991 ж. қаңтарда 36,2 млн. бас қой, 9,2 млн. ірі қара мал, 1,6 млн. ... ... Мал ... ... ... ... табиғи жайылымның жем-шөптің жетіспеушілігі болды.
60-жылдардың екінші жартысында, СОКП-ның Орталық ... 1965 ж. ... ... шешімдеріне сай, Қазақстан ауыл шаруашылығын дамытуға қаржы едәуір өсіп, 5,5 млрд. сомға жетті. 1970 ж. ... ... мен ... 193,6 мың трактор, 94,5 мың астық жинау комбайны, 33,6 мың жүк ... ... мың ... ... ... қүрал-жабдықтары, егістік, астық жинау т.б. машиналары жүмыс істеді. Ауыл шаруашылығы енімі сегізінші бесжылдықта (1966-1970 жж.) 54 %-ке ... 1970 ж. ... 5,7 ... ... оның ... ... ... 113 %-ке, мал өнімі 20 %-ке есті. Соехоздар саны 1521-ден 1625-ке дейін кебейді.
Бірақта ауыл шаруашылығында да 1965 ж. ... ... оған ... ... аяқталмай қалды. Іс жүзінде экономикалық әдістер екімшілік ... ... ... ... ... ... ... байланыстырылмады. Осының салдарынан аграрлық аймақ пен оны өндіріс қүрал-жабдықтарымен қамтамасыз ететін салалардың экономикалық алмасуында тепе-тендік сақталмады. Колхоздар мен соехоздар сельхозтехника, ... және т.б. ... ... төлеу үшін мол шығындарға үшырап отырды. Осының барлығы ауыл шаруашылығын бірте-бірте тоқырауға жақындата түсті.
14-ші тақырып. Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз құбылыстардың бел алуы.
Өнеркәсіптің дамуы. 60-шы жылдардың ортасында басталған зкономикалық реформалар халық ... бір шама оң ... ... республика енерквсібі бірсыпыра жетістіктерге жетті. Өндіріс саласындағы жоспар сегізінші бесжылдықтың (1966-1970 жж.) негізгі көрсеткіштері бойынша ... ... ... ... 56 ... ... ... өміршіл-екімшіл жуйе экономикалық реформалардың толық жузеге асуына жол бермеді.
Осының салдарынан 70-ші жылдардың басында экономикалық реформалардың қоғамдық өндірістің ... ... ... ... ... ... Өздерінің қуқықтарының бір шама кеңейгендігін пайдаланған квсіпорындар пайда табу жолына түсіп - өз ... ... ... түсті. Бағаның есуі есебінен алынған пайда жалақыны көбейтуге мумкіндік берді, ал ол өз ... 70-ші ... ... ... ... басталуына себеп болды. Реформаға сай квсіпорындардың дербестігі кеңейтілгеніне қарамастаң мемлекеттік меншік сақталып, министрліктер мен ... ... жвне ... ... ... ... салдарынан Қазақстан бурынғысынша унитарлық орталықтандырылған мемлекет жүйесі - КСРО қурамында дамыды. Орталықтандырылған партиялық-мемлекеттік жвне шаруашылық қурылымдары үлттық дамудың ... ... 70 ... ... ... ... тоқтатылды.
1970-1935 жж. Республика халық шаруашылығы тоғызыншы, оныншы жвне он ... ... ... сай ... ... ... 40,3 млрд. сом немесе халық шаруашылығына жумсалаған қаржының 32 %-ы жумсалды. Негізгі ... ... ЗД есе ... оның ішінде химия жвне №унай химиясына 6,5 есе, машина жасауда 4 есе ... отын ... 3,3 есе ... 15 жыл ... ... ... жалпы келемі 2 есе, ал машина жасау, химия өнерквсібі ... ... 3 ... ... өсті. Бір мындай внерквсіп орындары мен цехтары іске қосылды. Олардың ішінде Қазақ газ өндеу, ... ... ... ... ... жвне Шымкент №унай өндеу зауыттары, Қарағанды металлургия комбинатындағы ақ қаңылтыр цехы, Екібастуз жвне Ермак ГРЭС-тері, Қапшағай су-электр станциясы, Шымкент жвне ... ... ... ... кен ... ... жвне т.б. ... Маңғыстау, Каратау- Жамбыл, Павлодар-Екібастуз аймақтық-вндірістік комплекстері қалыптасты.
Осыған қарамастан халық шаруашылығы бурынғы даму қарқынынан айырылды. Экономикадағы дағдарыстық ... өсуі ... ... бір ... ... алып келді. Жыл сайынғы өнерквсіп өсімінің всу қарқыны тоғызыншы бесжылдықтағы 3,4 %-дан, он ... ... 3,3 %-ға ... үлттық табыстың есу қарқыны 4,4 %-дан 1,4 %-ға дейін кеміп кетті. Тоғызыншы бесжылдық жоспар 12,6 %-ға, оныншы - 25 %, он ... - 3,6 %-ға ... ... Осы ... ... ... 4,2 млрд. сомның қаржысын игермегендікген республика турғындары 1,4 млн. шаршы метр турғын үй, 121,5 мың ... ... 49,5 мың ... мектеп жасына дейінгі балалар бақшасын жвне 7 мың орындық аурухана алмай қалды. ... ... ... ... ... тыс ... ... салынды.
Орталық министрліктердің екгемдігінің күшеюіне байланысты өндірістің бір жақты қүрылымы - шикізаттық ... одан врі ... ... ... ... мен бірлестіктер республиканың табиғи шикізат байлықтарын өндіруді жылдан жылға арттыру арқылы мол пайда түсіріп, республикалық бюджетке ... ... ... ... адамдардың денсаулығын сақтауға, влеуметтік жағдайларды дамытуға мүлдем дерлік назар аудармады. Өндірістің шикізаттық бағыты өндеуші квсіпорындарының даму ... ... ... ... ... ... ... алып келді. Азық-түліктен өзге тутынушы заттардың 60 %-ға жуығы сырттан тасып вкелініп отырды.
Тоталитарлық жүйе экономиканы ... ... ... ... көптеген бастамаларды квпшілік жағдайда туншықтырып тастап отырды. Басқару аппараты қысқармады, еңбек ... ... ... ... ... ... дербестігінен айырылды. 1976-1935 жж. жыл сайын орта есеппен 165 мың енертапқыштық үсыныстары мен ... ... ... ... ... қүрылымы ғылым мен техниканың жетістікгерін өндіріске енгізуге іс жүзінде кері всерін тигізді. Квсіпорындардыңүжымы жаңа ... ... ... ... ... ... 30-ші жылдардың ортасында өнерквсіптегі жумысшылардың үштен бірі, ал қүрылыста жартысынан ... ауыр қол ... ... ... ... жоғарыдан, бір орталықтан қатаң вкімшілдік басқару, мемлекеттік меншіктің толық монополиясы, еңбекақы телеудегі теңгермешілік жумысшылардың белсенділігін темендетті. Еңбек үжымы ... мен ... ... ... ... ғана ... Социалистік жарысты үйымдастыру да жалған, жасанды сипат алды. Осының барлығы жиналып 30-ші жылдардың ортасына ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы. 70-30 жж. күйзелістік жағдай республика ауыл шаруашылығында да орын алды. Партия мен өкіметтің аграрлық саясаты, осыған сай ... ... ауыл ... қарсы сипатта болды. Шаруалардың экономикалық ынталанушылығына нуқсан келуі, оларды ез ... ... ... ... мен ... басқарудың әміршіл-әкімшіл әдісі, колхоздық меншікті тежеу және мемлекеттік меншікті жасанды ... ... - ауыл ... ... ... ... ... себептеріне айналды.
Ауыл шаруашылығында түбегейлі бет бүрысқа талпыныс, оның дамуына ескелең сипат беруге үмтылыс СОКП Орталық Комитетінің 1965 ж. ... ... ... оған ... ... күрт арттырылған болатын. 1975 жылдан 1935 жылға дейін бүкіл ауыл шаруашылығының өндіріс қоры 1970 ж. салыстырғанда 174 %-дан 335 %-ға ... ... Осы ... ауыл ... ... ... ... 45 230 млн. сомға жетіп, бүл саланың өндірісінің жедел ... ... ... ... алғы ... ... бүл қаржы тиімсіз пайдаланылып, күткен нәтижені әкелмеді. Ол қаржының 55 %-ға дейінгі мелшері қүны ... аса ... мал ... ... су шаруашылығы қүрылыстарын салуға, қымбат ауыл шаруашылық техникасын сатып алуға жүмсалды. Ауыл мен селоны әлеуметтік жағынан дамытуға ... ... ... дәстүрге айналды. Адамдардың мүқтажына жеткілікті назар аудармаушылықтың салдарынан 1937 ж. ауыл- селолық мекендердің тең жартысынан астамында денсаулық сақтау ... ... ... ... он бес жыл ішінде бар болғаны 23 %-ға ғана өсті, оның есесіне осы аралықта халық саны да ... ... ауыл ... ... жан ... ... сол 70-ші ... басындағы қалпында қала берді. Колхоздар мен совхоздарда сүт ... ... ... 22 % өссе, 10-шы бесжылдықта 9 %-ға дейің ал 11- ші ... 6 %-ға ... жж. ет ... де тұрақты болмады. Егер 9-шы бесжылдықта жылдық орташа есім 4,2 % ... ... жж. 0,5 %-ға ... ... 10-шы ... ... ... жылына 1 млн. тоннадан астам ет дайындалды. Оның бестен бір бөлігінен терттен бір бөлігіне дейінгі мөлшері бүкіл ... ... ... отырды.
Қала мен село арасындағы экономикалық теңсіздіктің орын алуының нәтижесінде ауыл шаруашылығынан қаржының қайтарымсыз ... ... ... өсе түсті. Аграрлық салаға сатылатын өндіріс өнімдерінің қүны 1965- 1935 жж. 2-ден 5 есеге ... ... оған ... мемлекетке еткізілетін ауыл шаруашылығының өнімдерінің қүны бар болғаны 2 есе ғана ... ... ... ... ... мен совхоздар теменгі сапалы техниканы сатып алуға мвжбүр болды.
Қазақстан ауыл шаруашылығында ең нашар ... сала - оның ... ... жвне ... саласы болды. Транспорттың элеватордың қоймалардың өндеуші квсіпорындардың жетіспеушілігінің салдарынан ауыл шаруашылық өнімдерінің 20-дан 40 %-ға дейінгі ... ... ... ... ауыр жағдайда қалуының келесі бір себебі шаруалардың бүтіндей вкімшілдік жүйенің билігінде болуы еді. ... ... ... демократияландыру ісі саналы түрде тежеліп, колхоздар мен совхоздардың жүмысына партиялық-мемлекеттік мекемелердің тарапынан ... ... ... Ауыл ... ... ... ... ауылдық жерлерден түрғындар кептеп қоныс аудара бастады. ... ... өнім ... жоспарлары шаруашылықтардың нақты мүмкіншілікгерімен санаспады, олардың көпшілігінің орындалмайтылдығы алдын-ала белгілі болды.
Шаруашылықтарды мөлшерден тыс шоғырландыру кеңінен орын алып, всіресе колхоздар ... ... 1950 ж. ... 3670 колхоз болса, 1935 ж. олардың саны 333 болды. Колхоздардың қожалығы, олардың табиғи ерекшеліктері, түрғындарының мүдделері ескерілмей ... ... ... ... елді ... ... бір ... басқарылды. Көптеген майда колхоздар болашағы жоқ деп табылып, жойылып кетті. Осылайша колхоздық-кооперативтік меншік, ... ... ... 2-ші ... ... қатарына түсіп қалды. Ауыл шаруашылығында жаппай бірдей меншікке көшу күшейіп, колхоздар совхоздарға айналдырыла басталды.
1932 ж. шаруашылықтың экономикалық ... ... ... ... ... мен ... ... кеңейту мақсатымен қүрылған Госагропром жүйесі, 1935 ж. оны ... ... да ... ... Ауыл ... саласындағы сансыз көп қайта қүрулар, нығайтулар экономикалық қатынастарды взгертпегендіктен нвтиже вкеле қоймады. 30-ші ... ... ... ауыл ... арендалық қатынастарды енгізу де кезекті науқан сипатын алып, жоғарыдан вкімшілдік вдіспен жүргізілді. Арендалық үжымдар шаруашылықты жүргізудің басқа түрлеріне қарсы қойылды, ... қүру ... ... жүргізілді. Сондықтан арендалық вдісті ендіру табылған табысты иемдену двстүрін взгертіп, шаруаларды ез еңбегінің нвтижесіне ынталандыра алмады. 1990 ж. ... ... ... мен ... кооперативтер жүйесі де осы жағдайларға байланысты еркін дамымады.
Осы ... 30-ші ... ... астық, мақта, қант қызылшасын, күнбағыс сатып алу азайды. Ет, сүт жвне сүт ... ... ... ... ... ... ... бүл өнімдерге деген ескелең талабын қанағаттандыра алмады. Қалалық жерлерде халықты азық-түліктің бірсыпыра ... ... ... ... ... ... 70-30 жж. экономикадағы күйзелістік жағдай әлеуметтік дамуға да өз әсерін тигізді. ... ... ... ... ... жақсартуға баса назар аударылғанына қарамастан, екіметтің әлеуметтік саясаты орындалмай қалды. 1971-1939 жж. республика жүмысшылары мен ... ... ... ... 39 пайызға, 123,7 сомнан 233,7 сомға дейін, оның ішінде өндіріс жүмысшыларының жалақысы 93,6 пайызға, 133,9 ... 259,3 ... ... ... ... қызметкерлерінің жалақысы 121 сомнан 247 сомға дейін көтерілді. Колхозшылардың кепілді еңбек ақысы өсті, халықтың ... ... ... ... ... ... дәрежесіне кетерілді. Жасына қарай төлейтін айлық орташа зейнетақы 52,1 ... 93,2 ... ... ... 1971 ж. ... үшін де ... белгілеу тәртібі енгізілді. Ана мен баланы қорғау жөнінде шаралар белгіленді, Отан соғысына қатысқандардың материалдық-түрмыс ... ... бала ... ... ... ... кебейтілді.
Алайда жалақы мен зейнетақының кетерілуі, іс жузінде ақшаның қүнсыздануына байланысты ешқандай нәтиже бермеді. Көптеген тауарлар бағасының түрмыстық және ... ... ... келіктің бағасының ресми және жасырын түрде жиі-жиі кетерілуі халықтың нақты табысын төмендетті. 1935 ж. 1 сом 60 жылдардың ... ... ... 54 ... тең ... ... ... тапшылық арта түсті. Сауда орындарында балаларға, қарттарға арналған ... ... ... ... ... ... ... жетіспеді. Партиялық-мемлекеттік үйымдардың басшы қызметкерлерінің ездеріне арналған арнайы дүкендері, ауруханалары, демалыс орындары және мемлекеттік сая-жайлары болды.
Әлеуметтік ... ең ... ... бірі ... үй ... болды. Қаралып отырған көзенде 2203,7 мың пәтер салынып, 13 млн. адам жаңа пәтер алды, өзінің түрғын үйін ... не ... жеке үй ... ... ... ... ... өсуіне байланысты олар түрғын үймен толық қамтамасыз етілмеді. Бесжылдықтан бесжылдыққа салынған пәтерлер саны ... ... үй ... ... ... ... отырды. Тек қана 11-ші бесжылдықта республикада 1,2 млн. шаршы метр түрғын үй іске қосылмады, ... ... бала ... қүрылыс жоспары орындалмады.
Крршаған табиғатқа да зор шығын келтірілді. Оған бірден-бір мысал - Арал ... Арал ... ... қүятын Амудария мен Сырдарияның суын есепсіз пайдалану теңіз суының деңгейін 15 м. төмендетіп, су көлемін 54 %-ға азайтып жіберді, жағалау ... мен ... 60-120 ... ... 25 мың ... ... ... табаны жалаңаштанып қалды. Аралдың тартылуы өлкеде экологиялық және ... ... ... ... ... жж. Арал ... жалпы өлім саны 2 есе өсіп, дүниеге келген әрбір 1000 баланың 40-60-қа дейіні бір жасқа ... ... ... ... территориясында әскери енерквсіп комплексінің жетекші салаларын қамтитын 43 ірі квсіпорыны орналасты. Атом қаруын және ... ... ... ... үшін ... ... Орал, Нарын және т.б. полигондар жумыс істеді. Олар 30-ші жылдары Қазақстанның 13 млн. гекгардай жерін алып ... Бүл ... ... ... ... жарылыстар жасалды. Ол сынақтардың халықтың денсаулығына және ... ... ... ... ... ұзақ жылдар бойы айтылмай келді. Ғалымдардың мәліметі бойынша тек Семей полигонында сынақ жасалған жылдары кемінде 500 мың ... ... ... ... радиацияның сәулесіне үшырады. 1975-1935 жж. сынақтың зардабынан пайда болған ... ... ... ... ғана 7 есе ... ... өнірінде Семейден тыс, 27 жерде қуаты әртүрлі 33 ядролық жарылыс ... ... ... ... ... 17 рет, Орал ... 3 рет, ... Ақтөбе, Ақмола, Оңтүстік Қазақстан обылыстарында ядролық сынақ жүзеге асырылды. Бактериологиялық қарулар Арал ... ... ... сыналды. Жалпылама Қазақстан территориясы 40 жыл бойы атом қаруын сынау алаңына айналып, ядролық апатқа үшырады.
14.2. Қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... ... монополиясы - қоғамның барлық саласында партиялық басшылықтың күшеюіне алып келді. 60-шы жылдардың екінші ... Л.И. ... ... ... ... ... ... шешімінен бас тартты. Түбегейлі езгерістерден қорыққан жаңа басшылық саяси билікге және мемлекеттік-бюрократтық басшылықта ескі сталиндік ... ... ... ... өмірде біржақты қатаң идеологиялық кезқарас қалыптасып, кезінде жазықсыз айыпқа тартылған ... ... ... мен ... қайраткерлерінің еңбекгерін қайта қалпына келтіруге деген талпыныс мемлекеттік қауіпсіздік комитеті тарапынан қатаң тыйым ... ... ж. КСРО ... ... ... ... ... қабылданды. Заң жузінде СОКП-ның басшылық ролі бекітіліп, езге партияларды қүруға, партияның ықпалынан шығуға қатаң тыйым ... ... ... ... ... ... аппараттың қолына көшіп, ол кеңестік және шаруашылық үйымдарын алмастырды.
Әлеуметтік-экономикалық саясаттағы бүрмалаушылықтар мен қателікгер ұлттық қатынастарға да ез ... ... ... ... ұлт ... қолайсыз жайттар барынша буркемеленіп, ұлт мәселесі Кеңестер Одағында шешілді деп ... Ұлт ... ... бір ... ... бағалау 1,кемелденген" социализм тұжырымынан келіп шыққан болатын. ғКемелденген" социализм жағдайында ұлттардың езін-езі билеу құқы мүлдем дерлік ұмытылды. Қазақстанның ... ... тіл ... реттеуге мүмкіншілігі болмады. Ұлттық сана, дәстүр ұмтыла бастады. Оның есесіне интернационалдық тербие ұлттық саясатты алмастырды. ... ... ... ұлттық нигилизм, космополитизм, тіпті шовинизм кепшілік жағдайда интернационализм деп қабылданып, ұлттық сана-сезімнің оянуы - ұлтшылдық деп бағаланды. Республиканың қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... ... ұлттық өкіметке, мемлекеттік тәуелсіздік пен территориялық біртұгастығына құқы жоққа шығарылды. Тарихтың беліп алуға ... ... ... мен ... ... ... ... тасталды. Басқаша ойлауға мүмкіндік берілмеді. Осылайша, ақын О.Сүлейменовтың иАзиЯ" атты еңбегі қудалауға тусіп, ол ... ... жвне ... қарсы жазылған еңбек деп бағаланды.
Сондай-ақ, 1976 ж. философия институтының авторлар ұжымы дайындаған "Дәстурлі қазақ енерінің дүние танымы" деген кітабы басып ... ... ... ... О.Исмагуловтың ғҚазақстанның этностық геногеографиясьГ деген кітабы да идеялық ... ... деп ... ... ... қате жіберген, ру-тайпалық факгорларды бүгінгі заманмен байланысты біржақты баяндаған деген айып тағылды.
Ұлттық қатынастардағы қарама-қайшылықтардың ... ... бір ... 1979 ж. ... болған оқиға болып табылады. СОКП Орталық Комитетінің Саяси бюросы 1979 ж. ... ... ... ... ... ... ... обылысын құру туралы шешім қабылдайды. Автономиялы обылысқа Ақмола, Павлодар, Карағанды жвне Кекшетау обылысының бірсыпыра ... ... ... ... оның ... жасалмақ болып белгіленді. Автономиялы облыс құру туралы хабар республикаға тез тарап, ... ... ... ... ... Жер- жерде жиналыстар, бой көтерулер болып, неміс автономиясын құру ... ... ... үндеулер қабылданды. Осылардың арқасында неміс автономиясын құру идеясы жүзеге аспай қалды.
Мәдениеттің дамуы. 60-30 жж. арасында 27 жоғары жвне ... ... орта ... оқу ... ... 1936 ж. 55 жоғары оқу орындары, 246 техникумдар мен училищелерде 550 мың студент пен оқушы 200-ден астам мамандық ... ... ... ... ... Маңғыстауда жвне Орал- Ембі бассейнінде мунай мен газдың ірі кендерін игеруге, Ертіс-Карағанды каналын салуға, егін шаруашылығында топырақ қорғау жүйесін ... ... ... - ... ішкі ... жаңа ... ашу жвне ... женіндегі жумыстар цикпын орындаған бір топ ғалымдарға 1976 ж. Лениндік сыйлық берілді.
70-30жж. 5 томдық 1Қазақ КСР тарихьГ, 10 ... ... ... ... ... 11 томдық "Қазақстанның металлогениясьГ жвне т.б. көлемді зерттеулер жарық керді. Аль-Фарабидің Ш.Ш.Уәлихановтың Ы.Алтынсариннің мүралары зерттеліп басылды.
Әдебиетте I. Есенберлиннің Ә. ... М. ... Т. ... О. ... М. ... Қ- Мырзалиевтың, Ф. Оңғарсынованың Ә. Кекілбаевтың жвне басқалардың ... ... ... ... ... ... ие ... мвдениеттің дамуындағы елеулі қол жеткен табыстарға қарамастан, ұлттардың рухани ояну проблемалары көлеңкеде қалып отырды. Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... Қоғамдық-экономикалық өмірді демократияландыруға бағыт.
30-ші жылдардың ортасында бурынғы ... ... ... қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық, саяси дағдарыстан шығудың жолын іздестірді. 1935 ж. 10-наурызда К.Черненко қайтыс болып, Коммунистік партияның бас хатшысы болып М.Горбачее сайланды. ... ... ... ... ... ... шығуға бағытталған талпыныс болды.
Кеңестік қоғамды демократияландыруға бағытталған қайта қүру жылдары Кеңестер Одағы сыртқы ... ... пен ... ... текетірес түйықтан шығудың жолын іздестіріп, 1935 ж. езінің ... ... ... ... қүру жылдары ел ішінде жеделдету концепциясын жузеге асыруға бағытталған бірқатар нәтижесіз ... ... ... жаңа ... маскүнемдікпен, тертіпсіздікпен куресті кушейтіп, өндірісті жаңарту идеясын жузеге асыруды қолға алды. Іс жузінде ... ... жеке ... бақталастықтың болмауы жеделдету идеясын қиялға айналдырып жіберді. Өндіріс өнімінің тапшылығы заеодтар мен фабрикаларды өндіріс қурал-жабдықтарын жаңартуға ынталандырмады. Ауыл ... ... ... жуйе ... революцияның жетістікгерін қабылдауға дерменсіз болды. Өндіріс қурал-жабдықтары мен еңбек нәтижесінен шеттетілген ауыл ... ... ... ... ... ... болмады. Маскүнемдікке қарсы күрес өз кезегінде мемлекеттікбюджетті азайтып, тұтыну саласындағы жағдайды шиеленістірді.
1Қайта құру" концепциясы ұлт меселесін де одан ері ... ... ... қатынастардағы ұзақ жылдар бойы жиналған шиеленіс 1936 ж. ... жас ... ... ... ашық қақтығысына алып келді. Қайта құру тусында орталық өміршіл-екімшіл жүйе 16-желтоқсанда Қазақстан Коммунистік партиясының Орталық Комитетінің 1- ші ... Д.А. ... ... ... ... ... ... партия комитетінің хатшысы Г.В. Колбинмен алмастырды. Бұл шешімге наразы болған жастар келесі күні Орталық Комитет жанында жиналып ез ... ... ... Алматыда болған уақиғалардың негізінде ұзақ жылдар бойы жинақталған тұтас тарихи, әлеуметтік-экономикалық және саяси факгорлар ... ... ... егемендігі патша өкіметі және кеңес екіметі тусында аяққа басылды, қазақ халқының экономикалық ... ... ... ... тоналды.
Қазақ жастарының 1936 ж. желтоқсандағы бейбіт шеруінің түрі ұлттық болғанымен, ұлтшылдық емес еді. Ол басқа халықтарға, оның ... орыс ... ... ... ... ... және одақтың партиялық-бюрократтық жүйе тарапынан ол экстремистік пиғылдағы ұлтшыл жастардың бүлігі деп бағаланып, шындық бүркемеленді.
Бейбіт шеруді басып-жаншуда зандылық өрескел ... ... қуып ... ... арнайы әскери бөлімдер жеткізіліп, орыс ұлтының өкілдерінен халық жасақтары ... өрт ... ... ... ... шағын саперлік күрекгер, үйретілген иттер пайдаланылды. Ұсталғандар прокурордың санкциясынсыз түрмелерге қамалып, онда орын жетпегендерді ұрып-соғып, зебірлеп қысты күні киімсіз қала ... ... ... Қылмысты істер бойынша тергеу қысқа мерзімде, үстірт жүргізілді. Бұл шаралардың барысында ішкі істер орындарында 3,5 мыңнан ... адам ... 103 адам ... 270 ... ... оқу орындарынан, 753 адам комсомолдан, 52 адам партиядан ... Ішкі ... ... 1200 ... ... сақтау және Келік министрлігінен 309 адам жумыстан шығарылып, ... оқу ... 12 ... ... ... Бірнеше жастар қыршынынан қиылды. Олардың ішінде қазақ халқының ... ұлы ... ... бар. Партия ұйымдарын тазалау жүзеге асырылып, тек 1937 ж. обылыстық партия комитеттерінде істейтін жауапты қызметкерлердің 23 ... ал ... және ... ... комитеттерінің ербір үшінші қызметкері жумыстан босатылды. Мундай тазарту жумыстары сондай-ақ кеңес, квсіподақ, комсомол ... да ... ... ж. ... КОКП ... ... 1Қазақ республикалық партия ұйымдарының еңбекшілерге интернационалдық жвне патриоттық тербие беру ... ... ... ... ... онда желтоқсандағы оқиғаны ұлтшылдықтың керінісі деп бағалады. Жергілікгі кадрларды қуғынға салған Г.В. Колбин орталық партия комитеті бюро ... ... ... мвселелерді көп жағдайда өз бетімен шешті. Тек 1939 ж. жазда өзін-өзі ешкерелеген ... КСРО ... ... ... ... ... Мвскеуге кетті. Оның орнына 1939 ж. шілдеде Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып Н.Ә. Назарбаев ... ... КСР ... ... ... ... арнайы комиссия қурып, желтоқсан оқиғаларын жан-жақты тексеріп, еділ бағасын берді. Қазақ жастары еш кінвсіз болып ... 1936 ж. ... ... ... ... ... үлт ... әділдікті көксеген бғқаралық қовғалыстардың басы еді. Көп үзамай осындай буқаралық шерулер Балтық бойындағы республикаларда және басқа да жерлерде болды. ... ... ... ... ... ... қанға бөкгіре алмады. Өйткені одақ ыдырап кетудің сәл-ақ алдында тур еді. ... қүру ... одақ ... оның ... ... да егемендік, экономикалық дербестіқ орталық пен федерацияның ... ... ... белісу, жаңа одақтық шарттар жасау идеялары талқылана бастады. Коммунистік партия тарапына сындар айтылып, жаңа қоғамдық ... ... ... 1937 ж. ... ... тәуелсіз үйым - әлеуметтік экологиялық 1,Инициатиеа" бірлестігі ... ол өз ... ... ... ... ... орта мен ... қорғау, қоғамды демократияландыру мақсатын қойды. Осылардың нәтижесінде 1933 ж. КСРО ез ... ... ... Бүл ... ... 21 979 адам ... ... 730 адам қаза тауып, 393 адам мүгедек болды, 22 адам ... ... ... бүл ... "Жасыл майдан" Қазақстанның социал-демократиялық партиясы бөлініп шықты.
Жүмысшы қозғалысы да елеулі саяси күшке айналды. Оның қатарында Қарағанды шахтерлері ерекше роль ... 1939 ж. Жаңа ... ... ... ... кекейтесті меселелерді кетерді. Осы жылы белгілі қоғам қайраткері, ақын О.Сүлейменовтың басшылығымен "Невада- Семей" қозғалысы дүниеге ... ... ... АКЦ] ... мен ... ... сынауға бірлесіп мораторий жариялау қажеттігі туралы үндеу қабылдады. Республиканың Жоғарғы Кеңесі қолдаған жүртшылықтың күшті қысымымен Одақтық үкімет Семей ... ... ... ... болды.
1939 ж. Қазақ КСР-індегі тіл туралы заң қабылданып, республикада қазақ тілін және басқа да үлт ... ... 2000 ... ... ... ... бағдарламасы бекітілді. Оның негізгі мақсаты үлттық тілдерді қорғап дамыту. Заң бойынша мемлекеттік тіл болып ... ... ал орыс тілі ... ... тілі ... саналды.
1990 ж. қарай Кеңестер Одағы адам танымастай болып өзгерді. Ұлттық республикаларда тәуелсіздік жолындағы ... ... етек ... олар Конституцияның 6-шы статьясын - КОКП-ның идеологиялық және ... ... ... кеп ... ... көшуді талап ете бастады. 1990 ж. наурызда КСРО-ның халық депутаттарының III съезі Конституцияның 6-шы ... алып ... елде ... жаңа ... ... ... ... 1990 ж. Қазақстан социал-демократиялық партиясы, "Азат" "Алаш" "Желтоқсан" және т.б. саяси қозғалыстар пайда болды.
1990 ж. ... ... ... ... ... түсында одақтас республикалардың басым көпшілігінде үлттық тәуелсіздік басты мәселеге айналып, ер республика ез президенттерін ... ... Ең ... ... ... жаңа ... (Сейм) республика тәуелсіздігін қалпына келтіру женінде Декпарация қабылдайды. Литваның ізін ала барлық дерлік одақтас республикалар мен автономиялы ... ... ... ... ... туралы декпарация қабылдады.
Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңесі 1990 ж. ... Н.Ә. ... ... ... етіп ... Н.Ә Назарбаев президент болып сайланғаннан кейін Семей полигонында ядролық сынаққа тыйым салу, Ұлы Отан соғысына ... мен ... ... ... ... ... керсету шаралары туралы жарлық қабылдады. Республика Жоғарғы Кеңесінің тералқасы 1936 ж. 17-13 ... ... ... ... ... ... түпкілікгі баға беру женінде арнаулы комиссия қүрды. 1990 ж. 25 қазанда ... ... ... ... ... ... егемендігі туралы Декпарация қабылдайды. Егемендік алу Қазақстанда демократиялық езгерістердің барысын шапшандата түсті. Қазақстанның бастамасы бойынша Белоруссия, Украина, Ресей және басқа ... ... ... ... ... ... ... байланыстарды дамыту туралы екі жақты келісімдер жасалды. 1990 ж. желтоқсанда Ресей, Украина, Белоруссия, Қазақстан республикаларының жетекшілері ... терт ... шарт ... ... ... қол ... ... республикаларды оны қолдауға шақырып үсыныс енгізді.
15-ші тақырып. Қазақстан - тәуелсіз мемлекет.
15.1. Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін қайта ... ... ... ... соң ... ... ... туралы мәселе кетеріліп, орталық пен ұлттық республикалар арасындағы келіспеушілік үлғая түсті. Осы түста Қазақ КСР-ы ... ... ... ... ... қалу үшін күресті. Бірақ Қазақстанның бүл ниетіне елдегі әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси езгерістер, сондай-ақ, Орталықта болып жатқан қүбылмалы тұрақсыз реформалар кері әсер ... ... ... ... КСР-ы көрші республикалармен саяси және экономикалық байланысты нығайту женінде ... ... ж. ... кездесуде Ресей, Украина, Белоруссия, және Қазақстан басшылары өзара төрт жақты шарт жасау жөніндегі келісімге қол ... ... ... оны ... ... үсыныс енгізді. Бүл келісімге қол қойғандар өздерінің жаңа дайындалып жатқан Одақтық шартқа қарсы қоятын талаптарының бар екендігін ашып ... ... мен ... Одақ ... үш бағыттағы: федеративтік, республикалық және жергілікті салықтарға ... ... ... тек ... ... қалдыруды талап етті. Ал Қазақстан мүмкіндігінше салықтың бүл үш түрін де қалдыруға ... ... және ... қатар Одаққа кірмей қалған республикалармен езара келіссез жүргізу арқылы экономикалық ... ... ... қойды. Одақтық шартқа қол қою 1991 ж. 20 тамызға жоспарланды.
Алайда, КСРО-ның және КОКП-ның ... кету ... ... бір топ бүрынғы Кеңес Одағының басшылары Янаее, Паелое, Крюмков, Пуго, Язов т.б. астыртын дайындалып, 19 ... ... түні ... демалып жатқан КСРО Президенті М.С. Горбачевті мемлекет басынан тайдырып, елде тетенше жағдай бойынша ... ... ... ... ... ... президент Г. Янаевқа жуктейді. Төңкерістің мақсаты - партия мен өкімет билігін ез қолдарына алу, қарудың күшімен елсіреген ... ... ... келтіру. Ұлттар бостандығы мен жариялылықты қатаң жазалау. Негізгі оқиға Мескеуде өтті. ... ... ... ... ... Б. ... ... Мәскеу түрғындарының басым көпшілігі қарсы шықты. Әскери белімдер халыққа қарсы қару қолданудан бас ... ... ... ... ... мемлекеттік комитет мүшелері түтқындалды.
Тамыз бүлігі Кеңестер Одағының ыдырауын жеделдете түсті. Осы ... ... ... ... КОКП ... тікелей қатысы бар деп танылып, 23 тамызда Ресей Президенті Б.Н. Ельциннің жарлығымен 1903 жылдан бері өмір сүріп келе жатқан ... ... ... ... ... ... Тамыз бүлігіне байланысты одақтас республикалардың басшылары осы уақытқа дейін жүргізіліп келген келіссөздерді тоқтатып, ер ... ... ... езін-езі нығайту шараларын жүзеге асыра бастады. Украина мен Белоруссия өздерінің теуелсіздігін жариялады.
Ал ... ... Н.Ә. ... КСРО ... ... кезектен тыс сессиясында жаңарған Одақ енді федерация түрінде ... ... ... тек конфедеративтік шарт негізінде болуы керек деп айтты, яғни бі/л тек тең қүқықты республикалардың достық одағы болуы мүмкін деп ... ... ... жаңартылған федерация мен республикалар теуелсіздігі негізінде Одақты сақтауға тырысты. Осыған қарамастан тамыздың ... ... ... ... ... ... мен ... өзге республикалар, ездерінің мемлекеттік теуелсіздігін жариялап, Мескеуден ... ... ж. 3 ... Минск түбінде Ресей Президенті Б. Ельциң Украина Президенті Л.М. ... және ... ... Кеңесінің терағасы С.С. Шушкевич: 1"жаңа Одақтық келісім-шарт түйыққа тірелді, республикалардың Одақтан шығуы және теуелсіз мемлекеттердің қүрылуы өмірдің шындығына ... - деп ... ... ... Достастығын (ТМД) қүру женіндегі Беловежск келісіміне қол қойды. Беловежск келісімі Кеңестер Одағының тарағандығын өмір ... ... ... 1991 ж. 1 ... ... ... түңғыш республика Президенті болып Н.Ә. Назарбаев ашық сайланды. Муныңөзі елде және халықаралық аяда оның беделін ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаевтың президент сайлануы, сондай-ақ республиканың өз ішіндегі саяси-экономикалық меселелерді шешуге де ... ... Көп ... президент өзінің өкімімен вице-президент, премьер-министр мен оның орынбасарлары, мемлекеттік кеңесшілер мен Президент және Министрлер ... ... ... ... міндеттерін беліп бекітті. Бүл өзгеріс республика басшыларының алдына қойылған міндеттерді атқаруға жағдай жасады.
1991 ж. 16 ... ... ... ... ... сессиясында парламент депутаттары ғҚазақстан Республикасының мемлекеттік теуелсіздігі туралы" заң қабылдады. Заңның бірінші ... ... ... ... ... деп ... Ол езінің жеріне, үлттық табысына түгелдей иелік ету қүқығы бар, теуелсіз сыртқы және ішкі ... ... ... шет мемлекеттермен халықаралық қүқықтың принциптері негізінде өзара байланыс жасайды деп ... ... ... ... ... қазақтармен бірдей Қазақстанның тең қүқықты азаматы деп саналады. Олар республикадағы мемлекеттік өкіметтің қайнар кезі және егемендікті бірден-бір қорғаушы болып ... ... ... ... қол ... заң ... ... тартылуы тиіс.
Занда республика қарулы күштерін қүру жөніндегі қүқығы, республика азаматтарының әскери міндетін етеу, оның тертіптері мен талаптары ... ... Оғаң ... ... ... азаматтарды қорғау, қоғамдық тертіпті және мемлекеттік қауіпсіздікгі қамтамасыз ету меселелері кірген. Республиканың мемлекеттік тілі - қазақ тілі, ал орыс тілі ... ... ... ... байланысты зандар мен түжырымдамалар мемлекеттік тәуелсіздігін алып шыққан бүрынғы кеңестік республикалардың берінде де қабылданды. Мемлекеттік теуелсіздігін жариялаған Орта Азия мен ... ... ... 12 ... Ашғабадта жиналып, Белоеежск келісіміне, оның қүқықтық жақтарына талдау жасап, жаңа достастықты қалыптастыруға ездерінің әзірліктерін ... 1991 ж. 21 ... ... 11 ... ... - ... Украина, Белорусь, Өзбекстан, Қазақстан, Кырғызстан, Тежікстан, Әзірбайджан, ... ... ... ... қатысқан кездесу болды. Олар тең қүқықтық жағдайындағы тәуелсіз мемлекеттер достастығының (ТМД) ... ... ... хаттамасына қол қойды. Жаңадан қүрылған достастықтың мемлекет басшылары Кеңесі және үкімет басшыларының Кеңесі деген ... ... ... Онда ... ... ... ... және әлеуметтік- экономикалық меселелерді шешу көзделді. Достық Одаққа кірген мемлекет ... ... ... ... ... бүл ... ... барлығын осы халықаралық үйымға мүше етіп қабылдау туралы мәселе қокэға шешім ... ... ... 1991 ж. 30 ... Минск қаласындағы кездесуде шешілді. Бүл кездесуде бүрынғы одақтағы республикалар үшін 15 ... ... ... Оның ... ... ... алтауына үкімет басшылары қол қойды. Жоғары кеңестерінің терағалары мемлекеттер басшыларының Кеңесі және үкіметтер басшыларының Кеңесі женіндегі уақытша келісімге ... ... ... стратегиялық және жай қарулы күштер, шекаралық ескерлер, космос кеңістігін бірігіп пайдалану женіндегі және бурынғы Кеңестер Одағының шетелдердегі ... ... ... ... ... ... Сондай- ақ, Каспий теңізі және Арал проблемалары, Чернобыль апаты және Армениядағы Спитак жер сілкіну зардаптарын жою меселелері туралы хаттамаларға қол ... ... ... ... ... хауіпсіздік пен ынтымақ кеңесінің (СБСЕ) толық қүқылы мүшесі болып, адам және аз үлттың қүқықтарының сақталуына кепілдік берді. ... ... ... ... ... ... байланыс орната бастады. Шетелдермен жасалған келісім шарттарда сол елдегі қазақтардың үлттық мәдениетін дамыту ескерілді. Сырттағы отандастардың ... ... ... ... ... ... ... белгіленіп, жүзеге асырылды. Олардың ішінде шетелдегі қазақтардың Қазақстан республикасына біржола ... ... ... елде ... Қазақстанға келіп, шарт бойынша уақытша қызмет істеп қайтуы, ... ... ... қала ... ... республикасының азаматы болуы сияқты қүқылары қарастырылған. 1992 ж. күзде Алматыда Дүниежүзі ... ... ... оған 10 млн. қазақ халқының өкілдері жиналды.
Күрылтай екі маңызды қүжат қабылдады. Біріншісі - "Дүниежүзі қазақтарының Күрылтайына қатысушылардың Қазақстанның және жер жүзі ... ... және ... ... Үндеуі" деп аталады. Мүнда, дүние жүзі халықтары мен үкіметтерін барлық үлттар арасында бейбітшілік пен татулықты ... ... ... ... ... жанжалдарды тоқтатуға шақырды. Өз тарапынан он миллионнан астам қазақ үлты ... ... ... ... сүйгіш халық екеніне, біртүтас демократиялық үлттық мемлекет қүруға бел байлағанына сендірді. Екіншісі - ... ... ... ... ... ... ... Мүнда, барлық қазақты үлт болып бірігуге, тұрақты, бейбіт дамитын қазақ мемлекетін қалыптастыруға, ... ... ... ат салысуға шақырды. Ана тілін дамыту, оны жас үрпақтың жете ... үлт ... ... ... кетеруге үлес қосу бәріміздің міндетіміз деп көрсетілді. Халықтың едет-ғурпын, салт-дестүрін дамыту қазір аса маңызды екендігі ескертілді. ... ... ... ... ... күні - ... 30-ы Ұлттық бірлік күні болсын деп шешілді.
Қоғамды ... ... ... ... ... ... да үлкен рел атқарды. Ұлттық қозғалыс қазіргі көзенде буқаралық-демократиялық қозғалысқа айналуда. Сондықтанда бүрынғыдай өз ... ... ... солай қарайтын адамдардың қатары азайып, олар өз ... ... және ... ... ... ... ... 1994 ж. Қазақстан халықтарының Ассамблеясы қүрылып, ол қазіргі күні 25 республикалық және аймақтық, 135 обылыстық және ... ... ... ... мен ... біріктіріп отыр. Қазақстанда түратын адамдардың басым көпшілігі өз елінің болашақ дамуын үлттық теуелсіздікпен тікелей байланыста деп қарайды.
Қазақстан ... ... 1992 ж. ... ... ... ... нышандары - Елтаңба, Туы мен Әнүраны дүниеге келсе, 1993 ж. 23 ақпанда ... ... ... ... дербес, теуелсіз мемлекеттің түңғыш Конституциясын қабылдады. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... азаматтардың кең көлемді қүқықтары мен бостандықтарын т.б. жариялаудағы халықтың ... ... ... жаңа ... ... бүл ... зор ... болды. Сонымен бірге Казақстан Республикасың 1993 ж. Конституциясы жаңа мемлекетте ... ... ... ... ... адам ... мен ... меселелерін толық шеше алмады. Жоғарғы Кеңестің екілдігіне шек қойылмады. Ал мүның өзі оны Президенттің Үкіметтің істеріне араласуына екеліп соқты. ... ... ... өзі ... қайта қарау туралы мәселені алға тартты. Президент Н.Ә. ... ... жаңа ... ... ... ... ... салу үшін баспасөзде жарияланды. Талқылау барысында жоба бойынша ... ... ... Олардың ең елеулі дегендері ескеріліп, бүкілхалықтық дауыс берудің нәтижесінде 1995 ж. ... ... ... жаңа ... ... Ол 9 ... (1. ... ережелер; 2. Адам және азамат; 3. Президент; 4.Парламант; 5. Үкімет; 6. Конституциялық кеңес; 7. Соттар және сот тертібі; 3. ... ... ... және ... ... 9. ... және ... ережелер) және 93 баптан түрады. Жалпы ережелерде Казақстан Республикасының президенттік басқару нысанындағы демократиялық, зиялы және біртүтас мемлекет, мемлекеттік биліктің бірден-бір ... ... ... мемлекеттік меншік пен жеке меншікгің танылатындығы және бірдей қорғалатындығы, мемлекеттік тіл - ... ... ... ... мемлекеттік үйымдарда, жергілікті өзін-өзі басқару орындарында орыс тілі ресми түрде ... ... тең ... көрсетілген.
Конституцияда адамдардың үлтына қарамай қүқықтары мен бостандықтарының тең екендігі баянды етілген. Ұлттардың тендігі туралы ой Конституцияның барлық қағидаларында лайықты орын ... ... ... ... ... ... қарап шекгейтін ешқандай кедергі жоқ.
Қазақстан Республикасының Конституциясы - мемлекетіміздің негізгі заңы. Ол ... ... ... ... заң ... ... Конституцияда керсетілгендей Қазақстан басқа мемлекеттермен тату көршілік, олардың ішкі ісіне араласпау, дауларды ... ... ... ... ... ... күштерді қолданбау саясатын жүргізеді.
Қазақстан Республикасының Президенті мемлекеттің басшысы, оның жоғарғы лауазымды түлғасы. Президентті халық сайлайды. Ол Қазақстан халқының бірлігін қамтамасыз ... ... ... ішкі және ... ... ... бағыттарын анықтайды, мемлекеттік биліктің түрлі буындарының арасында қақтығыс ... ... ... ... - адам мен ... ... мен ... кепіл болатын түлға. Президент Парламент қабылдайтын зандарға қол қояды, егер зандар Конституцияға сейкес келмесе қайта қарау үшін кері ... Егер ... заң ... қүқығын уақытша Президентке тапсырса, ол зандарды өзі қабылдай алады. Президент Парламентті міндеттерін орындауға қабілеті жетпесе езі тарқата алады, Президент ... ... ... және де оны орнынан түсіре алады.
Қазақстан Республикасының Конституциясы мемлекеттік билікті белу принципін бекітті. Мемлекеттік билік үш буынға бөлінеді: заң шығаратын, ... және сот. Заң ... ... ... ... ... екі ... түрады: Мәжіліс және Сенаттан. Олар тұрақты қызмет істейді. Межіліс депутаттарын азаматтар тікелей сайлайды. Ал Сенат ... ... ... ... ... ... жеті ... Президент тағайындайды. Атқарушы билікті жүзеге асыратын Үкімет. Атқарушы органдардың жүйесіне жататындар - министрліктер, мемлекеттік ... ... бас ... және ... ... ... - обылыстық, қалалық, аудандық, ауылдық, селолық екімшіліктер. Ал сот билігін жүзеге асыратын ... сот, ... ... ... ... ... ... органдары - ішкі істер, үлттық қауіпсіздендіру органдары, прокуратура және тергеу коитеті. Олардың ішкі қүрылымы, екілеттіктері арнаулы зандарда және ережелерде ... ж. 7 ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясына бірқатар езгерістер енгізді. Ол өзгерістерге сай Президенттің өкілеттілік мерзімі 5 жылдан 7 жылға ... ... ... ... мерзімі 6 жылға дейін, ал межіліс депутаттарының ... ... 5 ... ... үзартылды. 1999 ж. 10 қаңтарда өткен Қазақстандағы бірінші баламалы президенттік сайлауда Н.Ә. Назарбаее сайланды.
Тәуелсіз Қазақстанның ... ... ... ... ... кейін егемен мемлекет ретінде халықаралық аренаға шықты. 1992 ж. 3 наурызда Қазақстан ... ... ... ... ... еалюта қорының Халықаралық реконструкция және даму банкісінің Дүниежүзілік банктің Халықаралық даму ассоциациясының Инвестицияға кепілдік беретін көп жақты агенттіктің Инвестициялық ... шешу ... ... ... Дүниежүзілік денсаулық сақтау үйымының мүшесі болды және басқа бірсыпыра үйымдарға кірді. Осы уақыт ішінде Қазақстанды ... аса ... ... ... ... елшілік және екілеттілік дережеде дипломатиялық қатынас орнатылды. Республиканың сыртқы саяси бағыты шекаралас ... ... ... ... ... достық қатынасты сақтау, сондай-ақ басқа да мемлекеттермен еділеттік және ... ... ... ... ... ... ... ішінде Америка Күрама Штаттарымен стратегиялық және демократиялық серіктестік, Жапониямен стратегиялық серіктестік туралы келісімдерге, 1,Шанхай бестігі" жобасы шеңберіндегі шекараның үзына бойына ... ... ... ... ... ... Кэірғызстанмен, Украинамен достық туралы шарттарға қол қою айрықша орын алады.
Қазақстан Республикасының ҚХР-мен шекарасын межелеу, ... ... және ... ... ... ... меселені шешу женінде жүмыс жүргізілуде.
Қазақстан 1991 ж. біржақты Семей ядролық сынақ алаңын жауып, ... ... өз ... бас ... 1992 ж. ... ... аумағында орналасқан ядролық қаруды белшекгеу туралы Лиссабон хаттамасына қол қойды. Осының арқасында Қазақстан Республикасының "ядролық кпуб" елдерінен стратегиялық кепілдік ... қолы ... ... ... алаңы жөнінде Ресеймен езара тиімді келісім-шарт жасалып, онда 1991 ж. 2 қазанда ғарышқа түңғыш қазақ ғарышкер Т.О. ... ... Т. ... ... ... ... бара отырып, республика басшылығы елдің қорғаныс қабілетін арттыру ісін де назардан тыс қалдырған ... 1993 ж. ... ... үлттық қауіпсіздігі туралы Заңның қабылдануы, сондай-ақ, Қазақстан Республикасы Президентінің 2000 ж. 10 ... ... ... ... Қазақстан Республикасының әскери доктринасын бекітуі осының айқын көрінісі.
15.2. Нарықтық экономикаға өту жолындағы Қазақстан.
Кеңестер Одағы ыдыраған соң Қазақстанда теуелсіз мемлекеттің ... ... ... ... ... жерлердің езін-езі басқару негізінде, обылыстарда, қалаларда және аудандарда атқарушы өкімет билігіне реформа жасалынып, екімдер лауазымы ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік салық инспекциясы т.б. қурылды. Республиканың Валюта, Алмаз және Алтын қорлары жасалынып, айналымғы 1993 ж. 15 ... ... ... ... ... жағдайында республикада, табиғи байлықтардың аса бай қоры барлығын негізге алатын, экономикалық ... ... пен ... қатынастарға өтудің өзіндік үлгісі жүзеге асырылуда. Республика ... ... емес ... ... 1992 ж. ... оның ... 35 акционерлік қоғам, 76 салааралық және сыртқы экономикалық ассоциациялар, 30-дай концерндер мен консорциумдар, 120 коммерциялық банк, 60 биржа, 40 ... және 20 ... ... 2 ірі ... орталық болды.
Шағын және орта енерквсіпті ынталандыруға, вйелдерді бизнеске тартуға бағытталған ... ... ... ... салу жвне ... ... банк ... жүйелері түбегейлі қайта қаралды. Зейнетақымен қамтамасыз ету реформасы жүргізілді, жумыспен қамту және ... ... ... ... ... ... - ... база адамдардың санасын өзгертуге ықпал етті, ері қоғамды жаңа ... ... - ... барлық түрлерін мойындауға негізделген, мемлекеттің араласуынан азат еркін нарықтық экономикаға баруға мүмкіншілік ... ... ... ... ... ... етеу мекемелері: қонақ үй, дүкен, мейрамхана, шаштараз т.б. жекешелендірілді.
Мемлекетте жаңа қүрылыстың қалыптасуының маңызды көрсеткіші шағын және орта ... ... өсуі ... ... 10-шы жылында шағын және орта бизнестің 200 мындай жаңа ... ... ... 250 мыңнан астам адам еркін квсіпкерлік қызметпен ... ал ... ... 1,3 млн. ... мен ... ... етті. 1993 ж. республикада ендірілетін жалпы ішкі өнімнің 75 % ... жеке ... ... ... ... да ... ісі ... асырылуда. 1993 ж. наурызда 1Қазақойл" үлттық мунай-газ компаниясы қүрылып, оның қарамағына "Маңғыстаумүнайгаз", "Ақтебемунайгаз", "Теңізмунайгаз", "Ембімунайгаз", ... ... ... ... ... зауыты т.б. берілді. Оның бақылау пакеті мемлекет қолында.
Нарықтық экономикаға ету тусында шетелдік капитал, техника мен ... ... ... ... ... туралы шарттарға іс жүзінде Шығыс және Батыс Еуропаның барлық мемлекеттерімен, арабтың шығыс елдерімен, Үндіқытаймен, Корей түбегімен, Түркиямен, Иранмен және ... қол ... ... және Қара ... ... ... ... жолға қойылды. Аса ірі шетелдік фирмалар және корпорациялармен, оның ішінде американдық иДау кемекал", ағылшындық 1,Бритш петролиум" және ... газ", ... ... Акитен" және басқалармен келісімдер жасалды. Соңғы жылдарда 1'Шеврон", 1'Мобил", "Эш", 1'Мицуй", "Харрикейн", иАЕС" жвне басқа жетекші ... ... ... ынтымақтастық дамуда. Ірі келісімдерге қол жеткізіліп, Каспий мунайы мен газын өндіру, Қарашығанақ пен ... ... ... ... ... ... пайдалану жөніндегі жобалар іс жүзінде іске асуда.
Қазақстан экономикасына аса ірі ... ... ... ... 40 жыл мерзімге "Теңізшевроил" бірлескен квсіпорынын қуру туралы меморандумға қол қойылуы ... ... ... ... ... ... ... бойында табыстың 30 % Қазақстанға, 20 % ЧИевронға" тиісті. Тек 1993-1997 жж. аралығында "Теңізшевройл" Қазақстанға 224 млн. доллар ... ... ... ... үшін ... ... қолайлы жағдай жасалынуда. Инвесторлар қызметінің зандылық жвне нормативтік базасы дайындалды, бағалы қағаздар нарығының инфрақурылымы қалыптасты. 1996 ж. инвестициялар жөніндегі мемлекеттік ... ... ол ... жылы ... ... ... мемлекеттік қолдау туралы" Заң қабылдап, шетел инвестицияларының ерістеуіне жағдай туғызды. Осының нвтижесінде қазіргі уақытта өнерквсіппен ауылшаруашылығына тғлыпған иетеддк і4-Euroести4ияп=р 3 ... />КШ ... ... отьр.
Алайда бурынғы Кеңес Одағының экономикасының ыдырауы салдарынан влеуметтік-экономикалық жағдайдың шиеленіскен жағдайында нарықтық реформа қиындықпен жүзеге асырылуда. Әлеуметтік-саяси жағдай влі де ... ... ... ... емес. Инфляция мен бағаның есуі, реформаны жүзеге асырудағы қателікгер - қылмыс, имандылықтан айырылу, масылдық сияқты влеуметтік кеселдердің ... ... ... ... ... всер етпей отыр. Өтпелі кезеңнің қиындықтарын бастан кешіру жвне экономика мен ... ... ... кезеңінің басты міндеттері Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың 1997 ж. 10 қазандағы республика акгивінің жиналысында жасаған 1Қазақстанның 2030 ... ... ... ... даму ... атты ... көрсетілген. Президент ез баяндамасында алдағы отыз жыл бойына басшылыққа алатын жеті ұзақ мерзімді мақсаттарды белгіледі: 1. ... ... ... ... 2. Ішкі ... турақтылық жвне қоғамның топтасуы. 3. Инвесициялардың жвне ішкі жинақ қаржыларының жоғары деңгейіне твн нарықтық экономиканың негізіндегі экономикалық есу. 4. ... ... ... ... мен жақсы турмысы. 5. Энергетикалық ресурстар. 6. Инфрақурылым, всіресе, келік пен байланыс. 7. Квсіби врі пврменді ... ... жвне ... ... ... ... ... рухани өмір мен мәдениет. Казақстан твуелсіздік алғаннан кейін халықтардың мвдениеті мен двстүрлері қайтадан қалпына ... даму ... ... ... ... ... мен мвдениет ез дамуында идеологиялық даяр үлгілердің қыспағынан қутылды. Муның өзі рухани өмірдің барлық ... ... мен ... қалыптасқан жүйе мен бір сарындылықты жеңуге мүмкіншілік вперді. Осының арқасында көп партиялық жүйе қалыптасуының бастамасы жасалынып, "Азат", ғҚазақстан ... ... ... ... ғОтан" Қазақстанның социал-демократиялық, коммунистік партиялары мен 100-ден астам қозғалыстар мен бірлестікгер дүниеге келді. Қазіргі уақытта республикада 14 саяси партиялар, ... ... ... емес үйымдар, 30-дай конфессияны қамтитын 2700 діни бірлестікгер қызмет етуде. Елде сез бен баспасез бостандығы, діни нанымға ... ... ... ... жарияланып, твуелсіз буқаралық ақпарат құралдарының жүмыс істеуі үшін жағдай жасалынды. Республикада ресми буқаралық ақпарат ... ... жеке ... мен ... шығарылды, телерадиостудиялар мен компаниялар жүмыс істейді. Қазіргі көзенде 11 ақпараттық ... 36 ... мен ... ... ... 314 ... пен 79 журнал қазақ, орыс жвне Қазақстан халықтарының басқа тілдерінде жарық ... үлты ... ... бастады, кезінде жазықсыз қудалаудың қурбаны болған қазақ халқының тандаулы өкілдерінің есімдері қайтадан ... ... Ә. ... Ш. ... М. Жүтміабаевтың X. Дос№/камедовтың М. Дулатовтың Ж. Аймауытовтың М. Тынышпаевтың С. Свдуақасовтың жвне басқалардың кітаптары жарық ... ... ... ... келтірілуде, кеші-қон жвне азаматтық туралы заң қабылданып, үлттық мвдениеттің гүлденуі үшін жағдай жасалынуда.
Бірыңғай мекгептердің ... ... ... ... ... орнап келеді. Гимназиялар, лицейлер, колледждер, жеке жвне авторлық мектептер ашылып, жумыс істей бастады. 1999 ж. ... ... ... ... компьютерлендіру ісі басталып, "Атамура" баспасынан влемдік деңгейдегі биік талаптарға сай жаңа буын ... ... ... Республикасы Рылым академиясының қурылымы мен ғылыми ізденістерінің тақырыптары жаңа талаптарға сай келтірілуде. Ә.Х. ... ... ... ... ... зерттеу, Механика жвне машина зерттеу, Информатика жвне басқару, Физика-технологиялық проблемаларды зерттеу институттары жвне басқа жаңа ... ... ... ... ... ... жүйесі кеңейтілуде. Қазақстан Республикасының Инжәнерлік жвне Ауыл шаруашылық академиялары жумыс істей бастады. Рылыми дврежелер тағайындау жвне ғылыми ... ... ... ... ... бақылау үшін республика жоғарғы аттестациялық комитеті қурылды.
2000 жыл мвдениетті қорғау жылы деп жарияланып, тек осы жылы ғана 727 ... ... ... ... 463 ... 233 ... 5 жаңа театр жвне 5 музей ашылды немесе жумысын қайтадан жалғастырды. 1449 кітапхана, 631 кпуб, 49 музей, 11 театр жвне 6 ... ... ... ... ... тарапынан мвдениет қайраткерлері ез еңбектері үшін жоғарғы бағаға ие болып, көптеген адам мемлекеттік наградалармен ... ... пен енер ... ... ... стипендия тапсырылды.
Осымен бірге Қазақстанның қазіргі заманғы ғылымы, мвдениеті мен енері бастан кешіріп отырған қиыншылықтар аз ... ... ... ... ... бағытына кешіруге байланысты ендіріс келемінің қүлдырауы мвдениет мекемелерінің, халыққа білім беру мен ғылымды материалдық-техникалық жабдықтау жвне қаржымен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... мен өндірістік емес саланың мамандары влеуметтік жағынан қорғалмаған болып шықты.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам құқықтарын қорғау механизімі49 бет
Миссионерлік әдебиеттің қазақша аудармаларының тілі20 бет
Мұрат Мөңкеұлы7 бет
С\С++ программалау тілдерінің тарихына қысқаша шолу28 бет
Станоктық кескіндемедегі композиция41 бет
Қазақ балалар драмасының шағын түрлері73 бет
Өлкетану53 бет
«Педагогикалық мамандыққа кіріспе» дәрістер жинағы23 бет
Абайтануға кіріспе13 бет
Автоматтандырылған ақпаратар жүйесіне кіріспе3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь