Тоқырау жылдарындағы Қазақстан


Қазақстан "тоқырау" кезеңінде (1971.1985 жж ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...1

1. "Тоқырау" жылдарындағы республиканың өнеркәсібі ... ... ... ... ... ... ..1

2. Қазақстан ауыл шаруашылығының дамуындағы қайшылықтар мен қиындықтар ... ... ... .3

3. Республиканың қоғамдық.саяси және мәдени дамуындағы жағдай ... 5

4. Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
"Тоқырау" кезеңі дейтін 1971-1985 жылдар аралығында Қазақстан экономикасы бұрынғысынша техникалық прогреске қабiлетсіз, қарабайыр әдіспен алға басты. Бұл жылдары өнеркәсіпті өркендетуге 40,8 млрд. сом немесе халық шаруашылығына бөлiнген барлық қаржының 32 пайызы жұмсалды. Негізгі өндірістік қорлар 3,1 есе артып, оның ішінде химия және мұнай-химиясында 6,5 есе, машина жасауда 4 есе, отын өнеркәсібінде 3,8 есе өсті. 15 жыл ішінде өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі екі есе, ал машина жасау, химия өнеркәсібі сияқты салаларда үш еседен астам артты. Энергетикада электр қуатын өндіру одан әрі шоғырланып орталықтандырылды. 1975 жылы республиканың барлық кәсіпорындары дерлік бір орталықтан энергиямен жабдықталды. Шевченко қаласында шапшаң нейтронға негізделген, дүние жүзіндегі аса ірі атом реакторы жұмыс істеді. Минерал тыңайтқыштар шығару тоғызыншы бесжылдықта 1,8 есе, сары фосфор өндіру 2,5 есе көбейді. Машина жасау және металл өңдеу саласындағы өсудің жылдық орташа қарқыны 12 процентке жетті.
Бұл көрсеткіштер оныншы және он бірінші бесжылдықтарда да кеміген жоқ. 1980 жылы 250-ге жуық кәсіпорын, ірі өндірістер мен цехтар қатарға қосылды, өндірістің жаңа салалары пайда болды. Дегенмен осы жылдарда КСРО бірыңғай халық шаруашылығы жүйесіне әбден кірігіп кеткен Қазақстан экономикасы қалыпты да қарқынды дами алған жоқ. Республика өнеркәсібінің жартысына жуығы одақтық министрліктің қарамағында болды. Одақтық ведомстволар республикадан шикізат ресурстарын сорып алып, аса зор пайда тапты. Бірақ, олар Қазақстан бюджетіне инфрақұрылымды дамытуға каржыны жұмсамады деп айтуға болады. Олар өз қарауындағы кәсіпорындар арқылы жылына 15 млрд. сом жалпы табыс алып отырса да, республикалық бюджетке бар болғаны 31 млн. сом немесе 1 пайыздан аз қаржы аударды. Міне, осындай және тағы да басқа себептермен байланысты өнеркәсіп өнімінің кейбір түрлерін өндіру жөніндегі жекешеленген экономикалық көрсеткіштер бойынша жоспарлық тапсырмалар орындалмады. Өндірісті жоспарлауда кемшіліктер орын алды, жаңа өндірістік қуаттар кешігіп іске қосылды. Жоспарлық, технолгиялық және еңбек тәртібін бұзушыларға жол берілді, ғылым мен техниканың жетістіктері өндіріске жеткілікті дәрежеде тез енгізілмеді. Осының әсерінен, республика өндіріс орындары мемлекетке 1981 жылы 760 млн. сом, 1982 жылы - 1,0 млрд., 1983 жылы - 1,3 млрд, 1984 жылы - 1,65 млрд. сомға жоспарлы өнімді берген жоқ. Сонымен бірге өндіріс тиімділігі мен өнім сапасын арттыруда, ғылыми-техникалық дамуда, қазіргі заманғы техника мен технологияны игеруде елiмiздiң капиталистік мемлекеттерден кейін қалуы күшейе түсті.
Бұл жылдарда жалпы өнім көрсеткішін қуалай өсіру ауыр өнеркәсіпте негізгі мақсатқа айналды. Күрделі құрылыста да солай болды, мұнда жұмысты
«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010
2.«Қазақстан тарихы» К.М. Байпақов,М.Қ. Қозыбаев,Б.Е. Көмеков,К.А. Пищулина
3.«Қазақстан тарихы» Ч. Мусин
4.«Қазақстан тарихының қысқаша тарихы» Нығмет Мыңжан

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Мазмұны
Қазақстан "тоқырау" кезеңінде (1971-1985
жж ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ..1

1. "Тоқырау" жылдарындағы республиканың
өнеркәсібі ... ... ... ... ... ... . .1

2. Қазақстан ауыл шаруашылығының дамуындағы қайшылықтар мен
қиындықтар ... ... ... .3

3. Республиканың қоғамдық-саяси және мәдени дамуындағы жағдай ... 5

4. Пайдаланған әдебиеттер
тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10

Қазақстан "тоқырау" кезеңінде ( 1971-1985 жж.)

1. "Тоқырау" жылдарындағы республиканың өнеркәсібі

"Тоқырау" кезеңі дейтін 1971-1985 жылдар аралығында Қазақстан экономикасы
бұрынғысынша техникалық прогреске қабiлетсіз, қарабайыр әдіспен алға басты.
Бұл жылдары өнеркәсіпті өркендетуге 40,8 млрд. сом немесе халық
шаруашылығына бөлiнген барлық қаржының 32 пайызы жұмсалды. Негізгі
өндірістік қорлар 3,1 есе артып, оның ішінде химия және мұнай-химиясында
6,5 есе, машина жасауда 4 есе, отын өнеркәсібінде 3,8 есе өсті. 15 жыл
ішінде өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі екі есе, ал машина жасау, химия
өнеркәсібі сияқты салаларда үш еседен астам артты. Энергетикада электр
қуатын өндіру одан әрі шоғырланып орталықтандырылды. 1975 жылы
республиканың барлық кәсіпорындары дерлік бір орталықтан энергиямен
жабдықталды. Шевченко қаласында шапшаң нейтронға негізделген, дүние
жүзіндегі аса ірі атом реакторы жұмыс істеді. Минерал тыңайтқыштар шығару
тоғызыншы бесжылдықта 1,8 есе, сары фосфор өндіру 2,5 есе көбейді. Машина
жасау және металл өңдеу саласындағы өсудің жылдық орташа қарқыны 12
процентке жетті.
Бұл көрсеткіштер оныншы және он бірінші бесжылдықтарда да кеміген жоқ. 1980
жылы 250-ге жуық кәсіпорын, ірі өндірістер мен цехтар қатарға қосылды,
өндірістің жаңа салалары пайда болды. Дегенмен осы жылдарда КСРО бірыңғай
халық шаруашылығы жүйесіне әбден кірігіп кеткен Қазақстан экономикасы
қалыпты да қарқынды дами алған жоқ. Республика өнеркәсібінің жартысына
жуығы одақтық министрліктің қарамағында болды. Одақтық ведомстволар
республикадан шикізат ресурстарын сорып алып, аса зор пайда тапты. Бірақ,
олар Қазақстан бюджетіне инфрақұрылымды дамытуға каржыны жұмсамады деп
айтуға болады. Олар өз қарауындағы кәсіпорындар арқылы жылына 15 млрд. сом
жалпы табыс алып отырса да, республикалық бюджетке бар болғаны 31 млн. сом
немесе 1 пайыздан аз қаржы аударды. Міне, осындай және тағы да басқа
себептермен байланысты өнеркәсіп өнімінің кейбір түрлерін өндіру жөніндегі
жекешеленген экономикалық көрсеткіштер бойынша жоспарлық тапсырмалар
орындалмады. Өндірісті жоспарлауда кемшіліктер орын алды, жаңа өндірістік
қуаттар кешігіп іске қосылды. Жоспарлық, технолгиялық және еңбек тәртібін
бұзушыларға жол берілді, ғылым мен техниканың жетістіктері өндіріске
жеткілікті дәрежеде тез енгізілмеді. Осының әсерінен, республика өндіріс
орындары мемлекетке 1981 жылы 760 млн. сом, 1982 жылы - 1,0 млрд., 1983
жылы - 1,3 млрд, 1984 жылы - 1,65 млрд. сомға жоспарлы өнімді берген жоқ.
Сонымен бірге өндіріс тиімділігі мен өнім сапасын арттыруда, ғылыми-
техникалық дамуда, қазіргі заманғы техника мен технологияны игеруде
елiмiздiң капиталистік мемлекеттерден кейін қалуы күшейе түсті.
Бұл жылдарда жалпы өнім көрсеткішін қуалай өсіру ауыр өнеркәсіпте негізгі
мақсатқа айналды. Күрделі құрылыста да солай болды, мұнда жұмысты атқарудың
ұзақ мерізімге созылуы салдарынан ұлттық байлықтың едәуір бөлігі істен
шығып қалып жатты. Қымбатқа түсетін, жоғары ғылыми-техникалық
көрсеткіштерге жетуді қамтамасыз етпейтін объектілер салынды. Бірақ, осыған
қармастан республиканың басшылығы партияның кезекті съездерінде елдегі ірі
өнеркәсіп орнының, шахтаның, мұнай кәсіпшілігінің, комбинаттардың,
зауыттардың қатарға қосылғаны туралы зор жігерленген рухта есеп беріп
отырды. Еңбекті, материал мен ақшаны көп жұмсаған қызметкер немесе
кәсіпорынның көрсеткіші жоғары бағаланды. Республика ілгерілеу қарқынынан
айырыла бастады, шаруашылықтың және мәдениеттің барлық саласында іркіліс
көбейіп, қиыншылықтар үсті-үстіне жинақталып, шиеленісе түсті, шешілмеген
проблемалар көбейді. IX бесжылдықта жоспарды күрт төмендетіп отырса да
өнеркәсіп көлемі 12,6 пайызға орындалмады. Оныншы бесжылдық - 25 пайызға,
он бірінші - 3,6 пайызға орындалған жоқ. Соның салдарынан IX, X, XI
бесжылдықтардың ішінде ұлттық табыстың өсу қарқыны баяулап, 80-ші жылдардың
бас кезінде экономикалық тоқырауға жақындатқан деңгейге дейін құлдырады.
Мысалы, республика ұлттық табысын 60-70 пайызға өсіру міндеті қойылса да,
ол іс жүзінде 36 пайызға ғана орындалды. Республиканың көптеген шарушылық
қызметкерлері ұлттық байлықты молайту қамын ойламай, қайта белгілі бір
салаға материал мен еңбекті, жұмыс уақытын көбірек жұмсап, оны қымбатырақ
бағаға өткізуге әуестенді. Осының салдарынан өнімнің "жалпы саны" болды,
бірақ тауарлар жетіспеді. Қазақстан дамыған басқа елдерге қарағанда өнімнің
бір өлшеміне шикізатты, энергияны, басқа да ресрустарды едәуір көп жұмсады.
Мәселен, АҚШ пен Жапонияны алсақ, өнімнің бір өлшеміне бiзге қарағанда
шикізат пен энергияны 30-40 пайыз кем пайдаланды. Қазақстанның бай табиғи
және еңбек ресурстары басшы кадрларды дандайсытып жiберді. Елдің
экономикасының ондаған жылдар бойы экстенсивті жолмен дамығаны көбінесе дәл
осы себептен еді.
Өндірісті сан жағынан басымырақ өсіру идеяларында тәрбиеленген республика
басшылығы бұл қарқынды тоқтатуға тырысты, бірақ көбінесе үсті-үстіне жаңа
шығындар жұмсау әдісімен әрекет жасады, отын, энергетика салаларын
ұлғайтты, өндіріске табиғи ресурстарды жеделдете тартты. Мысалы,
Маңғыстауда өндіретін мұнайдың және онымен қосылып шығатын газдың тек қана
8-10 пайызы пайдаланылды.
Аса ірі кәсіпорындар салу арқылы шикізат салаларын дамытуға бағыт ұстау
ғылыми прогресс арқылы өркендейтін өндірісті тежеді, өндеу, қайталап өндеу,
жаңа тауарлар шығару салалары баяу дамыды.
Өндірістің теңестірілмеуі, нұсқау арқылы басқарылуы жағдайында жылдық,
тоқсандық және айлық тапсырмаларды өзгертіп отыру үйреншікті іске айналды.
1981-1985 жылдары Қазақстанда әртүрлі министрліктер мен ведомстволардың
жоспарлары 300-ден астам рет өзгертілген. Күрделі құрылыста "сақалды"
объектілер берік орын алды, жоспарлы құрылыстардың орнына жоспардан тыс
көптеген құрылыстар салынды, бітпеген объектілерді пайдалануға беру, қосып
жазу, құрылыс материалдарын талан-таражға салу көбейді. 70-жылдарда
құрылыста бригадалық-мердігерлікті дамыту қозғалысы басталды. Оның
негізінде жұмысшылардың өндірісте ресурстарды пайдалануда тәртіп орнату,
еңбекақы төлеуде теңгермешілікті жою, неғұрлым көбірек дербестік алу
жолындағы ұмтылысы жатқан еді. Бригадалық мердігерлікті сөз жүзінде бәрі
қолдады және насихаттады, ал іс жүзінде мердігерлік әдіс көптеген нұсқаулар
арқылы жоққа шығарылды.
Бұл кезде Қазақстанда экономиканы дамытуда интенсивті жолға көшу және
ғылыми-техникалық прогресті өрістетуге бағыт алынды. Қызықты идеялар мен
ұсыныстар аз болған жоқ, жаңашылдар мен өнертапқыштардың саны көбейді, тек
1981-1985 жж. жаңашыл ұсыныстар берген авторлардың саны 818,8 мың адамға
жетті. Алайда, олар өндіріске ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктерін
енгізу практикасында аз ықпал жасады. Көптеген кәсіпорындарда өндірістің
бүкіл процесі емес, тек жеке учаскелері ғана автоматтандырылды, немесе
комплексті механикаландырылды. 80-ші жылдардың орта кезінде өнеркәсіптегі
жұмысшылардың үштен бірі, құрылыста жартысынан астамы ауыр қол еңбегін
атқарды, олардың творчестволық белсенділігі төмен болды. Кәсіпорындарда
социалистік жарысты ұйымдастыру формальды сипат алды. Ресми мәлімет бойынша
бұл жылдары жарысқа жұмысшылардың 90 пайызы қатысқанымен, мұның өндірістің
өсу қарқынына, еңбек өнімділігіне, өнімнің сапасын жақсартуға, өндірісті
жетілдіруге ықпалы болған жоқ. Өндірісте немқұрайлылық, салақтық, ынта-
жігерсіздік тағы басқа да келеңсіз көріністер үйреншікті әдетке айналды.

2. Қазақстан ауыл шаруашылығының дамуындағы қайшылықтар мен қиындықтар

Тоқырау кезеңін қамтыған үш бесжылдық аралығында ауыл шаруашылығын 1965
жылдан басталған реформалау әрі жалғастырылды. Аграрлық салаға қаржыны
көптеп бөлу, селоның әлеуметтік проблемаларын шешу, шаруашылық есепті
енгізу, ауыл шаруашылық өнімдерінің сатып алу бағасын арттыру шаралары
белгіленді. Осы бағытта тек 1971-1978 жж. ауыл шаруашылық саласына 58,2
млрд. сом бөлінді. Мұның нәтижесінде 1985 ж. дейін негізгі егін шаруашылығы
жұмыстары - жер жырту, түқым себу, дәнді дақылдарды жинау, мал шаруашылығы
саласындағы жұмыстар 75-90 пайызға техникаландырылды. Алайда, ауыл
шаруашылығы проблемаларын тек күрделі қаржыны көбейту арқылы шешу жолы
тиісті нәтиже бермеді. Аграрлық секторда аса маңызды орын алатын жердің
құнарлылығын арттыру, электрлендіру, ауыл шаруашылығы өнімдерiн сақтайтын
және өңдейтін кәсіпорындар жеткілікті дәрежеде салынбады. Сондай-ақ село
еңбеккерлерінің әлеуметтік-экономикалық проблемалары шешілмей қалды, сөйтіп
бұл салада күткен бетбұрыс болмады, нәтижесінде ауыл шаруашылық өнімдерін
өндіру тұрақсыз болды. Егістіктің шығымдылығы азайды, мал шаруашылық
өнімдерін өндіру бірқалыпты жүрмеді.
Бұл кезде ауыл шаруашылығы секторының құрамында едәуір ұйымдық өзгерістер
енгізіліп, колхоздардың есебінен совхоздардың саны көбейді. 1960 жылы
республикада 879 совхоз бен 1355 колхоз болса, 1985 жылы колхоздар есебінен
совхоздар саны 2140-қа өсiп, республикада 388 колхоз қалды. Сөйтіп,
меншіктің кооперативтік-колхоздық түрінің үлес салмағы едәуір төмендеді,
бірақ осыған қарамастан колхоздық меншіктің одан әрі жетілуін көруге
болады. 1971-1985 жылдары совхоздардың өнімі көбеймей бір орында қалса,
колхоздарда ол орта есеппен 200 мың сомға дейін өсті.
Мал шаруашылығының жем-шөп базасы нығайтылды, жем-шөптік дақылдар егілетін
алқаптар ұлғайтылды. Дегенмен мұның барлығы тек экстенсивтік шаруашылық
негізінде іске асырылды. Атап айтқанда, жемшөптік дақылдар егілетін
алқаптар сегізінші бесжылдықтағы 6678,4 мың гектардың орнына IX бесжылдықта
8824,6 мың гектарға дейін жеткізілді. 1985 жылы жоспарланған 50 млн. қойдың
орнына тек қана 35 млн. қой болды. Оған шопанның ауыр еңбегіне немқұрайды
қарау, малды күтіп бағудағы қазақтың еңбек дәстүрін елемеу, халықтың
ғасырлар бойы қалыптасқан, сыннан өткен технологиясының жоғалып кетуі үлкен
әсерін тигізді.
Бір айтып кететін жай, бұл жылдары мал шаруашылығын өнеркәсіптік негізге
көшіру басталды. Сондай-ақ ет және сүт өндіретін кешендер мен мал
семіртетін алаңдар салынды, малды өсіріп, семіртетін мамандандырылған
шаруашылық бірлестіктері, құнажындар өсіретін фермалар құрылды. Жалпы қуаты
23 мың ірі қара малды жедел өсіріп, семіртетін төрт кешен: Алматы облысы
бойынша 10 мың басқа арналған "Жетіген", Шығыс Қазақстан облысында 5 мың
басқа есептелген "Ждановский", Орал облысында 5 мың басқа арналған "Правда"
газеті атындағы, Ақмола облысында 3 мың басқа арналған "Шалқар" кешендері
жұмыс істеді. Шошқа өсіріп бордақылайтын "Волынский" Қарағанды облысы
кешені қатарға қосылды. 1976 жылдың басына қарай 575 мың бас ірі қара мал,
418 мың шошқа, 1,7 миллионнан астам қой өнеркәсіптік негізде күтіп бағылды.
Бірақ осы жылдарда мал шаруашылығын дамытуда келеңсіз жағдай қалыптаса
бастады. Олай дейтініміз, туберкулез және бруцеллезбен ауырған мал кейбір
облыстарда 95 процентке жеткен. 1965-1985 жылдары 4,2 млн. сиыр, 55 млн.
бас кой мен ешкі, 5,1 млн. шошқа өлген, ал әрбір 100 саулықтан не бары 10
бұзау, 30-дан аса қозы, 69 торай алынған. Азық-түлiктiк астық өндіру
жөнінен одақта алдыңғы орындардың біріне шыққан республика жыл сайын жемге
арнап басқа жерлерден миллиондаған тонна астық сатып алып отырды. Мұнда
ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу, сақтау, халыққа сату ісі бетімен
жіберілді. Көліктің, элеваторлардың, қоймалар мен ыдыстың
жетіспеушілігінен, жолдың нашарлығынан жыл сайын жиналып алынған өнімнің 20
пайыздан 40 пайызға дейінгісі ысырап болуда еді. Село тұрғындарының еңбегі
бағаланбай, олар қалаларға, баска жақтарға көшіп кетуге мәжбүр болды.
Қаңырап қалған кішігірім ауылдар қатары жүздеп саналды.
Аграрлық сектор саласында енгізілген жаңа сатып алу бағасы көбінше өнімнің
өзіндік құнын ақтамады, қайта зиянмен жұмыс істейтін шаруашылықтардың саны
артты. Егер 1970 ж. ондай шаруашылықтардың үлес саны совхоздардың 26
пайызын колхоздардың 4 пайызын қамтыса, 1985 ж. совхоздардың 53 пайызы,
колхоздардың 49 пайызы зиянмен жұмыс істеді. Село еңбекшілеріне еңбекақы
төлеуде теңгермешілік күшейді, адамдар көбінесе ақшаны жұмыстың нәтижесі
үшін емес, жұмысқа шыққаны үшін алды. Еңбекте ақы төлеу оның өнімділігінің
өсуінен басып озды.
Республиканың жергілікті жерлеріндегі ауыл шаруашылығы өндірісін ұтымды
ұйымдастыру, оның тиімділігін арттыру бағытындағы кейбір ізденістер басшы
органдар тарапынан қолдау таппады. 80-ші жылдардың басында ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан "тоқырау" кезеңінде /1971-1985 жж./
Тың игеру жылдарындағы қазақстан
Азамат соғысы жылдарындағы Қазақстан
Б.Кенжебаев-әдебиет сыншысы. М.Қаратаев-әдебиет сыншысы.Тоқырау жылдарындағы әдеби сын. Қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтардың игерілуі
Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы Қазақстан
ХІХ 60-70 ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН
Жаңа экономикалық саясат жылдарындағы Қазақстан
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан
ХХ ғасырдың 60-80 жылдарындағы Қазақстан
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь