Үйсін тайпалары туралы тарихи деректер

Жоспар

Кіріспе

Негізгі бөлім
1.Үйсін тайпалары туралы тарихи деректер
2.Үйсін ұлысының іле өңіріне келіп іргелі елге айналуы
3.Үйсін елінің екіге бөлінуі
4.Үйсін елінің өкіметтік ұйымы
5.Үйсіндердің әлеуметтік тұрмысы мен мәдениеті

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе

Қазақ халқы ежелгі заманда ұлан байтақ Орта Азия өңірін мекен еткен түркі тілдес ру тайпалар мен тайпалық одақтардың (ұлыстардың) ұзақ тарихи дәуірлерде ортақ территорияда бірге өмір сүріп, этногендердің жалпы заңдылықтары бойынша бірте-бірте бірігуі және дамуы арқылы өз алдына жеке халық болып қалыптасты.
Қазақ халқы қалыптастырған негізгі этникалық құрам басты тайпалардың аттары мен таңбалары, ұрандары. Олардың шығу тегі мен таралуы туралы шежірелер ауызша әңгімелер және қолжазбалар түрінде біздің заманымызға жетті. Бұлардың басым көпшілігі ерте замандағы Жұңг оның және шет елдердің тарихшылары баяндаған жазба деректерге сай келеді және оларды толықтырып отырады. Бұлар қазақ халқының шығу тегі мен қалыптасу барысын зерттеудегі нанымды негіз болып табылады.
Қазақ халқының ата тегі болған тайпалар мен ұлыстардың ежелгі заман деректерінде аты ерте әйгілі болғандары: сақ, ұлы иозы (ұлы жүз), үйсін, қаңлы, алан және һұн (ғұн) тайпалары. Бұл тайпалар мен ұлыстардың тарихын олардың Орта Азия өңіріне - қазақтың өсіп өңген мекендеріне, өрістеу мезгіліне қарай баяндаймыз.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.

1.Marguart 1. Uber Volkstum komanen. «Хұдұд Әл-Ғалам» 48-тарауында.
М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы».
2. У. Тоған «Жалпы түрік тарихына кіріспе», І-том. 3-басылуы, 69-бет, Стамбул. 1981.М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы»
3.Телқожа Жанұзақов «Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз», 3-сан, Алматы, 1983.
4.Ханзу — қытай (Шығыс Түркістан қазақтары хансу деп те атайды), біз бұл кітапта қытай тіліндегі жазылу нұсқасы бойынша алып отырмыз.
1 М. X. Дулати «Тарих-и-Рашиди», 46-бет.
2 У. Тоған «Бүгінгі Түрікстанның таяудағы тарихы» Стамбул, 1981.
5.Ш. Уәлиханов «Таңдамалы шығармалары», І-том.
«Жұлдыз» журналы. 1983-жылы, наурыз.
6.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, Стамбул, 1983. «Көне түркі жазба ескерткіштердің тілі», 122-бет, Алматы, 197І. «Жұлдыз» журналы, 1983 жылы, наурыз.
7.«Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
«Қазақ ССР тарихы», І-том, 156-бет, Алматы, 1957. Н. Я. Марр, Шығармалары, 286-бет. 1915.
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
1.Үйсін тайпалары туралы тарихи деректер
2.Үйсін ұлысының іле өңіріне келіп іргелі елге айналуы
3.Үйсін елінің екіге бөлінуі
4.Үйсін елінің өкіметтік ... ... ... мен ... ... ... халқы ежелгі заманда ұлан байтақ Орта Азия өңірін мекен еткен
түркі тілдес ру ... мен ... ... ... ұзақ тарихи
дәуірлерде ортақ территорияда бірге өмір сүріп, этногендердің ... ... ... ... және дамуы арқылы өз алдына жеке
халық болып қалыптасты.
Қазақ халқы қалыптастырған негізгі этникалық құрам басты тайпалардың
аттары мен ... ... ... шығу тегі мен таралуы туралы
шежірелер ауызша әңгімелер және ... ... ... ... Бұлардың басым көпшілігі ерте замандағы Жұңг оның және шет ... ... ... деректерге сай келеді және оларды толықтырып
отырады. Бұлар қазақ халқының шығу тегі мен ... ... ... ... болып табылады.
Қазақ халқының ата тегі болған тайпалар мен ұлыстардың ежелгі заман
деректерінде аты ерте әйгілі ... сақ, ұлы иозы (ұлы жүз), ... алан және һұн (ғұн) ... Бұл ... мен ... ... Орта Азия өңіріне - қазақтың өсіп өңген мекендеріне, өрістеу
мезгіліне ... ... ... ... ... ... ... байырғы аңыз-шежірелері мен жазба әдебиетінде «үйсін» ... екі ... ... - тар ... және кең ... қолданылады. Tap
мағынадағы «үйсін» - қазақтың ұлы жүзінің құрамындағы ... аты. Ал ... ... - Іле ... мен ... ... және ... Қазақстанды
мекендеген ұлы жүз тайпаларының жалпы аты. Бұлар ... ... бері ... мекендеген, Іле аймағындағы албан, суан, жалайыр тайпалары осы ... ... ... шежірелерінің деректері мен тарихи жазба деректер, үйсін
елінің тарихта тым ерте заманда әйгілі болғандығын және ... ... ... мен ұйтқысы болғандығын дәлелдейді. Үйсіндер туралы
деректер осыдан екі мың жыл ... ... ... ... ... ... бойынша: қазақтың ұл баласының бірі Бекарыс (кейбірінде
Ақарыс), одан ... ... ... ... тегі туралы аңызда:
Қотанбайдың үлкен ұлы Үйсін (ұлы жүз), ортаншы ұлы Болат (орта жүз), ... ... ... жүз) ... орыс ... Н. ... (ұлы жүз ... руынан шыққан
шежірөші Диқанбайдан жазып алған) шежірелік ... ... «Ұлы ... ... ... би. ... қаңлы, бақтияр, қырық жүз, мың ... ... мен ... ... ... ... жансақал (тарақ);
абақтан қараша, қарашадан байдібек; байдібектен: албан, дулат, суан,
шапырашты, сары ... ... ысты ... ... Уәлихановтың қазақ арасынан ... ... ... ... ұлы жүз ... түп ... болып келеді. Онда:
«Төбей, Төбейден үйсін, үйсіннен қойылдыр (қатаған шанышқылы), мекірейлі
(жалайыр), ... ... ... ... ... ... Бұдан құлдағанда
баққараша — байдібек. Байдібектен: албан, дулат, суан, шапырашты, сары
үйсін, ... ысты ... ... ... ... ... ... түп атасы Төбей (Туби яки Дуби) ерте ... ... ... ... Нән Ду би болуы ықтимал, деп топшылайды.
Қазіргі қазақ ішіндегі үйсіндердің тайпасының таңбалары ( ^? ) ... ( £v ) ... су) ... ... ... ... үйсін ұлысының арғы
тегі мен өсіп өрбу жағдайын баяндайтын шежіре деректері сақталған. ... ... ұлы ... ... ... ... Еліміздің қазақтары ішінде албан,
суан, жалайыр, шанышқылы тағы басқа тайпалар осы ұлы жүз үйсіннен тарайды.
«Үйсін» деген ат ... ... ... ... жер-су
аттарында да сақталып отыр. Мысалы: ... ... ... ... Іле ... ... ауданы мен Маңғолкүре ауданының
аралығында ... ... деп ... тау бар. ... ... ... ... «усұн» деп жазған. Қазақтар мен маңғолдар бұрын ... ... деп ... Манассауан аудандарының аралығындағы «Алусұн» деген өзен бар.
Толы ... ... ... өзен бар. ... ... - қара ... ... «алусұн» - алусұн (алғы үйсін), сарығусұн - ... ... ... тайпа аттарының жер-су атында сақталған түрі болуы мүмкін.
Ерте заманда бұл жерлерді ... ... ... ... Е. С. ... ... деген ел атының 8 - ғасырдағы Орхон -
Енисей ескерткіштерінде барлығын дәлелдейді. Осыған сүйенген орыс ғалымдары
үйсіндердің исондармен (сақ ... туыс ... ... ... ... ... ... бірі. Олар
заманымыздан бұрынғы 1-2-ғасырлардан ... ... ... ... ... билігін орнатып, батыс өңірдің отанымыздың ішкі өлкелермен
байланысын және бірлігін күшейтуде, «ұлы ... ... ... және ... рөл атқарған, еліміздің шекара аймақтарын ашып, көркейтуде елеулі
үлес қосқан.
Үйсін ... ең ... ... «Хан ... ... ... ... Бұдан соң «Хан ... ... ... өңір
шежіресінде», «Үйсін елі» деген арнаулы тарау енгізіліп, үйсіндердің ... ... Іле ... ... аударудан бұрын Дұнхуаң мен Чилан
(Шүлен) тауы ... ... Хыши ... ... ... көшпелі өмір
өткізген, бұл кезде олар «һұндердің батыс жағындағы шағын ел еді». ... ... ... қарағанда: ол кезде үйсіндердің Нәнді би
(Нанды би) атты көсемі болған. Осы Нәнді би ел ... ... ... ... ... ... ... шапқыншылығына тап болады, Нәнді би жау
қолынан қаза ... Ер ... ... ... ... ... қонысын жау басып
алған үйсін елі ... боп ... ауыр ... ... ... би ... қаза ... оның баласы Лежау би (Елжау би, Күнби) жаңа туған
бала еді. Оны әкесінің туысы Боже Оңқа ... адам алып ... ... ... ... ... құты) бұл баланы асырап, ер жеткізеді.
Осы Хыщи аңғарындағы үйсін ұлысын ойрандап, Нәнді биді өлтіргендердің
кім екендігі жөнінде «Тарихи ... мен «Хан ... ... бірі-
біріне қайіпы екі түрлі дерек бар:
«Тарихи жазбалар. Дауан ... Жаң Чиан ... ... ... ... ... ханы ... (күнби) деп
аталады екен. Күнмудың әкесі (Нәнді би) һұндердің ... ... ... ... Осы ... ... ... шабуыл жасап, Күнмудың (Елжау бидің)
әкесін өлтіреді. Жаңа туған ... бала ... иен ... ... ... ... ет ... беріп, көкбөрі емізіп асырайды. һұн тәңірқұты ... ... деп ... ... ... ер ... Ол ... ер жеткен соң
шеру тартып, жорықтарға аттанып, жеңістерге жетіп, ерлік көрсетіп еңбек
сіңіреді. ... һұн ... ... ... ... ... етіп, бытыраған елін жинап, билігін береді, сонымен бірге батыс
өңірдегі қалаларды қорғау міндетін тапсырады».
«Хан ... ... Жаң Чиан ... ... ... ... (хан Удий) Жаң Чианнан Дашаның мәнжайын сұрағанда, ол мынаны айтты:
«Менің һұндерден ... ... ханы ... ... деп аталады
екен. Күнмудың әкесі Нәнді би тегінде Чилан мен Дұнхуан, аралығындағы ұлы
иозылармен қанаттас отырған кіші ... ... ... Ұлы ... биді ... ... ... тартып алған, халқы босып һұн еліне ... Осы ... жаңа ... жас бала ... ... ... Боже Оңқа
қалың шөптің арасына апарып тастап ... ... ... ... ... ... келіп емізіп, құстары ет әкеліп беріп асырап жүрген. Оны
көрген һұндер ... ... деп ... ... ... һұн тәңірқұты асырап
ер жеткізген.
Жоғарыдағы екі кітаптың дерегі ... ... ... жазбаларда:
Нәнді биді һұндер өлтірген деп, «Хан патшалығы тарихында»: ... биді ... ... Боже - кісі аты, оңқа ... оңқы - мәнсәбі (Ұлыс бегі)
дейді. Бұл мәселе жөнінде тарихшылар арасында ... бар. ... ... ... ұлы ... еді ... ... тарихшылар
үйсіндерді қиратқан һұндер болатын деседі. Біз үйсін елін шауып, Нәнді биді
өлтірген ұлы иозылер деген ... ... деп ... Оның ... ... ... ... жазылған, «Хан патшалығының тарихы» кейін
жазылған. Пан Чау «Хан ... ... ... ... алдында бұдан
бұрын жазылған «Тарихи жазбалардан» басқа кітаптардан ... ... ... ... тарихы жинаққа үйлеспейтін жерлеріне өзгеріс
енгізіп түзеткен, бұл түзету өз ... ... ... ... ... ... кейінгі кездері болды, алғашында һұндердің оң-
сольшдағы көршілері күшті елдер еді. Олар чин ... мен хан ... ... ... гүлденген иозы» деген даңққа бөленіп отырған
болатын. Ұлы иозылер ... ... ... ірі ... Моте ... хан ... шығудан бұрын ұлы иозылер ордасына кепілге
(аманатқа) ... ... ... ол кезде ұлы иозылермен аралас
отырған шағын ел еді. ... ... ... ұлы ... басакектеп
келіп үйсіндерді шауып, Нәнді биді өлтіріп, жерін басып алуы оңай-оспақ ... ... ... мен «Хан ... ... ... де ... ойрандалып, Нәнді би жау қолынан қаза тапқан кезде; оның ... ... ... жаңа ... бала ... бір ауыздан ... ... «Хан ... ... батыс өңір шежіресіне қосымша» атты
еңбегінде: «Күнмудың (Елжау бидің) туылған ... ... ұлы ... ... ... ... ... күнму Елжау би туған кезде
һұндердің күш-қуаты ол ... ... жоқ. Бұл ... Хыши тілігіндегі
күшті мемлекет ұлы иозылер болатын. ... ... ... ... бас ... ... Нәнді Биді өлтірген ... ... ... баласы күнмуды (Елжау биді) бауырына салып, ардақтап
асырмас еді. Оны әкесінің орнына күнби ... ... елін ... ... ... ... қалаларды мәңгі қорғау міндетін тапсырмас еді. Сондай-
ақ үйсін күнбиі (Елжау би)
Уаң Миңжие, Уаң Биңхуа ... ... ... «Тарихи
дәуірлердегі ұлттарға тән деректер жинағы», ата кегін қайтару үшін ... ... ... ... еді. Жоғарыда айтылған жағдайлар мен тарихи
фактілер үйсін елін шауып, Нәнді биді өлтірген һұндер ... ұлы ... ... ҮЙСІН ҰЛЫСЫНЫҢ ІЛЕ ӨҢІРІНЕ КЕЛІП ІРГЕЛІ ЕЛГЕ АЙНАЛУЫ
һұн тәңірқұты ... ... ... биді ... ер ... һұндерге
келіп паналаған үйсін халқын оның өз билігіне беріп, әкесінің ... соң, ол шеру ... ... аттанып, ерлік көрсетіп еңбек
сіңіреді. һұн тәңірқұты оған батыс өңірді мәңгі қорғау міндетін ... өз елін ... ... ... соң, ... ұсақ ... шабуыл
жасайды. Он мыңдаған әскер жинап, оларға соғыс өнерін үйретеді. һұндерге
арқа сүйей отырып, бірте-бірте күш ... ... ... ... ... Бірақ бұл кезде олар әлі де болса һұндерге сырттай тәуелді еді.
һұн тәңірқұты оларды әскери күш ретінде пайдаланып ... ж. с. ... ... һұн ... Моте бастаған һұн
әскерлері ұлы иозылерге шабуыл жасап, оларды ойрандайды. Мотенің орнына
отырған Лаужаң ... ... ... ... 161 -174-жылдарда)
билік жүргізген һұн әскерлері ұлы ... ... ... ... иозы ... ... бас ... ішімдік ыдысы етеді. Ұлы иозылар
қазіргі Гансу өлкесіндегі Хыши дәлізінен Іле ... ... ауып ... ... ... осы ... ... сақ тайпаларын талқандайды. «Хан патшалығы
тарихы. Жаң Чианның өмірбаяны» тарауында былай ... ... ... ... ... ауып ... сақ хандығына шабуыл жасады. Сақтардың ханы
оңтүстікке ... ... ұлы ... ... ... орналасты». Бұл дерек
«Хан патшалығы тарихы. Батыс өңір шежіресінде» де жазылған. Онда ... ... ... ауып ... сақ хандығын талқандады, сақтардың ханы
оңтүстікке қарай беттеп, Индияға қашып ... Ұлы ... ... ... алды» дейді.
Ұлы иозылерден ата кегін қайтаруды есіне берік сақтаған үйсін ... би ұлы ... ... жасауға бел байлайды. «Әкесінің кегін алуға
аттанам деп һұн ... ... ... Ол һұн ... ... Жанұйдың
қолдауымен самсаған қалың қолды бастап батысқа қарай шеру тартып келеді де,
Іле өзені ... ұлы ... ... Ұлы ... бір ... қарай ығысып, Бактрия жеріне қоныс аударады. Енді бір - ... ... Іле ... ... үйсін ұлысына қосылып кетеді. Бұлардың ішінде
бұрыннан қалған жергілікті тайпалары да бар ... ... ... Іле ... мен ... көл айналасындағы шұрайлы да
құнарлы қонысты жаулап алудың және бұл өңірде қалған сақ, тайпалары мен ... ... ... ... зор ... үйсін елінің күш-қуаты мен
мемлекеттік беделін мейлінше арттырады. Осы ... ... ... қаза болып, һұн билеушілері арасында алауыздық туып ... Бұл ... ... ... ... «һұндердың ордасына
бағыныштылық білдіруден бас тартады». һұн би-леушілері әскер тартып ... ... ... Олар ... жете ... ... елге ... бойын аулаққа салуға мәжбүр болады». Осы сәтсіздіктен соң һұн
билеушілері үйсін ... онша ... ... ... Іле ... ... келіп орныққан соң, өркен ... де, ... ... ... ... да ... мемлекет
құрады. Үйсін елінің территориясы: батыста Шу, Талас өзендеріне, ... ... ... ... ... Балқаш көлінен бастап,
оңтүстікте Ыстық ... ... ... ... ... ... Осы территориядағы үйсін елі шығыста һұндермен, ... ... ... ... Тарым ойпатындағы қалалармен
шекаралас болады. Үйсін елінің ... ... - ... Чичу қаласы еді.
Мемлекеттің ең жоғарғы билеушісі күнму (күнби) деп ... ... ... ... ... арқылы бүкіл мемлекетті меңгеріп
отырды. Кемеліне келіп дәуірлеген кезде үйсін елінде 120 мың түтін, 630 ... 188 мың 800 ... ... ... Бұл сан сол ... батыс өңірде
болған 40 мемлекеттің жан саны мен ... ... ... ... батыс
өңірдегі 40 мемлекетте 39 мың 895 түтін, 309 мың 757 адам, 70 мың 499 ... Атап ... ... жан саны олардан үш есе, әскер саны
біржарым есе ... еді. Ол ... ... ... үйсіндердің аса
құдыретті мемлекет болғандығы осыдан байқалады. Осы себепті тарихшылар:
«Үйсіндер батыс өңірдегі мейлінше құдыретті ... деп ... ... ... бидің он ұлы болған. Олардың ішінде Дулы (Дұғлұ)
қабылетті де ... ... ... ... ... болып жетіледі де, он
мың атты әскермен өз ... ... ... тақ ... баласы ерте қайтыс болып кетеді. Оның Жөнші би деген баласы
жетім қалады. ... тақ ... ... ұлы ... ... ... ... Жөнші биді тақ мұрагері етіп бекітуді өтінеді. ... ... ... ризалық білдіріп, Жөнші биді тақ мұрагері етіп ... ... бола ... ... ... Дулы ... ... Жөнші биді
өлтіріп тастаура сұқтанады. Бұл жайды байқаған күнму Елжау Дулының өлтіріп
тастауынан ... он мың ... ... биді ... ... Елжау би
он мың әскермен өзін қорғап ортада тұрады. Сонымен үйсін елі өз ... ... ... ... ... ... ... бағынады».
Б. ж. с. д. 141-жылы Хан патшалығына Уди ... ... ... ... ... солтүстігіндегі һұндер күшейіп, Хан патшалығына қарсы үздіксіз
шабуыл жасап, талан-тараж жүргізіп, үлкен қауып-қатер төндіріп келген ... ... ... соң хан ... ... қуаты молайып hұндерге
қарсы жорық ... бел ... ... ... өте ... еді. ... ... тізе қосып күресетін сенімді одақтас табу мәселесі күн
тәртібіне қойылады. Олар ұлы ... ... ... бар ... естіп,
ұлы иозылермен дос бола ... ... ... ... мақсатқа жету үшін заманымыздан бұрынғы 138-жылы Жаң Чиан ... ... ұлы ... ... ... ... Жаң ... жол
жөнекей һұндер ұстап алады. Ол он нөше жыл ... ... ... ... одан ... ... Ферғана арқылы ұлы иозылерге барады.
Бұл кезде ұлы иозылер Амударияның оңтүстігіндегі Бактрия жерінде еді. ... ... ... ... ... ұлы ... ... қайта келіп,
һұндерден өш алу жөніндегі өтінішті қабылдамайды. Бұлардан күдер ... ... ... жете ... ... ... одақтасуды жүзеге асыра алмаған Хан патшалығы ... ... ... Осы ... Жаң Чиан хан ... ... ... ұсыныс береді: «Қазір үйсіндер құдіретті елге
айналып, һұндерге бағынудан бас тартып отыр. Бұрын ... ханы ... Хыши ... ... Хан ... ... ... бері иен тұр,
үйсіндер шығысқа қайтып, осы өңірге келетін болса, һұндердің оң қолын үзіп
тастауға болар еді. ... ... ... ... ... де ... ... етуге болар еді», дейді. Бұл пікірді
мақұлдаған Уди патша Жаң ... елші етіп ... ... ... Жаң Чиан үш жүз ... ... ... бастап, үйсін
еліне аттанады. Бұл елшілік- құрамындағы әрбір адамға мініске екіден ат
беріледі. Елшілердің жол ... үшін он ... қой мен сиыр ... ... үшін сан сың сәрілік алтын, ... ... ... ала ... Чиан ... ... келіп, күнмуға (Елжау биге) жолығып, Уди патшаның
сәлемін айтып, кунмудың шығыстағы ата мекеніне көшіп келіп, хан ... ... ... ... ... ... ... ортаға қояды.
Үйсін күнмуы Елжау би «шығысқа көшіп кел» ... ... ... ... ... ... отырған үйсін күнмуы хан патшасының ... ... жете ... Оның ... ... ... отырған һұн елінің
қуат-құдіретіне қанық еді. ... ... ... хан ... ... қатығына тиетін қауыпты іс екенін, мұның аяғы насырға
шабатынын ... ... биі мен бегі ... Оның ... Іле өзенінің
алқабы мен Жетісу өңірінің құнарлы қонысына орнығып, іргелі ел боп жырғап
жатқан үйсіндер ушін Дұнхуан мен ... ... ... ... де жоқ ... Жаң Чиан өзінің көздеген негізгі мақсатын іске асыра ... ... ... ... хан ... ... ұғыну мақсатымен
Жаң Чиянға қосып өз елшілерін хан патшалығына жібереді. «Ондаған ... етіп ... ... ... ж. с. ... ... үйсін елінің елшілері Жаң Чианмен бірге хан
патшалығының астанасы Чаңанге барады. Олар Хан патшалығының халқы көп, әрі
бай ел ... ... ... ... да, бұл ... ... ... Хан патшалығының құдіретті ел ... ... ... ... ... Жаң Чиан елші ... ... еліне келгенде, оның
көмекшілері қаңлы, дауан, ұлы иозы қатарлы елдерге барған еді. Жаң ... ... ... соң, олар да ... ... ... бастап, Орта
жазықтағы Хан патшалығы мен батыс өңірдегі елдердің арасындағы барыс-келіс
байланысы күшейе түседі.
Үйсін елінің Хан ... елші ... ... һұн ... ... ... төндірмек болады. Үйсіндер һұндердің соғыс қаупінен
сақтану үшін хан патшалығымен жақындауға тырысады. Б. ж. с. ... 110 ... ... ... хан ... ... айттыруға кісі салады.
Бұдан кейін мың ... ... мал ... Хан ... құда ... ... ... оң қолын үзіп тастау хан әулеті
үкіметінің ұзақтан бері көксеген арманы еді. ... ... ... ... ... Хан патшалығының Уди патшасы бұл талапты
қуанышпен қарсы алып, үйсіндер әкелген жылқыдан он ... ... ... ... қасындағы хайуанат бакшасында көпшілікке көрме етеді.
Б. ж. с. дейінгі 108-жылы Уди патша өзінің туысы ... ... ... ... ... ... Елжау биге ханымдыққа ұзату жөнінде шешім
шығарады. Бұл той аса ... ... ... ... ... олардың һұндерге қарсы күресіндегі
үлкен стратегиялық маңызды мәселе еді, оның үстіне үйсіндер батыс өңірдегі
ең ірі мемлекет, ... ... үшін өз ... Бан Чау ... деп жазады:
«Үйсін - деген ірі мемлекет, оның ... 100 ... ... ... Уди ... өз ... қыз ... мәні, міне, осында». Уди
патша бұл тойға ... ... ... Осы жылы ... ... ... ... Чаңан қаласында аса салтанатты той жасалып, Шижұн
ханша үйсін еліне ұзатылады, Қыз-меткер, ... ... ... ... адам ... бірге үйсін еліне аттандырылады. ... ... ... оған тек ... адам ғана ... еді, жүздеген
нөкермені ұзату, оның елден ерекше болғандығын көрсетеді. Уди патша Шижұн
ханшаға ... ... ... ... ... ... ... қоштасу күйін тарту үшін, Уди патша өз ... ... ... ... етеді. Патшаның бас уәзірі бастаған барлық төрелері ханшаны
қаладан шығарып салып, сый аяқ көтерісіп, қош ... ... ... ... ... ... күміс, торғын-торқа, киім-кешек, жасау-
жиһаз артқан көш ... екі ... ... ... ... ... мол ... ұзатылады». Сол жылы сарша
тамыз айында ұзақ ... ... ... ... ... елінін, астанасы Чичу
қаласына жетеді. Бұл елде ұлы ... той ... ... ... ... да ... сарай салынады.
Хан патшалығының ханшасы Шижұнның үйсін елінің күнмуы ... ... ... ... қарым-қатынас емес, белгілі саяси мақсаттағы
құдалық. Саяси, әскери одақ жасасудың бір түрлі тәсілі еді. Бұл құдалық ... ... мен ... ... ... бай-ланыстың негізін қалады.
Екі ел арасындағы достық, барыс-келістің бастамасы болды. Сонымен бірге хан
патшалығы ықпалының батыс өңірге енуіне жол ашты.
Үйсін ... ... би ... ... ... ... қаһарман, соғыс
өнеріне шебер, асқан ақыл-парасатты адам еді. Ол сан рет соғыс ... қиын ... ... ... ... ... әлдеқайда күшті жауларды
жеңді. Ауыр апатқа ұшырап, азып-тозған үйсін ұлысын Іле алабындағы ... ... ... Іле ... ... дербес үйсін мемлекеттін
құруға маңызды үлес қосты. Сондықтан үйсін елінің халқы оны ... ... ... табынды. «Әкесі Нәнді би (Нанды) жау ... ... жаңа ... Елжау би иен далада қалады. Оны құстар ет әкеліп
беріп, ... ... ... Мұны керемет киесі деп білген һұн тәңірқұты
асырап ержеткізеді» ... ... ... оған деген ықылас-нанымынан
туған. Сонымен бірге бұл түркі тілдес халықтар ... ... ... ... ... ең ерте ... бетіне түскен түрі еді.
Үйсін елінің Хан патшалығымен құдандалық байланыс орнатып жатқанын
естіген һұн ... ... ... Хан ... ... ... кетуінен
қатты қауіптенеді. Бұдан сақтану үшін һұн ханшасын дереу үйсін күнмуы ... ... ... би оны сол ... ... ... ... Үйсін күнмуы
хан патшалығымен құдаласады, сонымен бірге һұндермен де ат кекілін кесісе
қоймайды.
Елжау бидің хан ... ... ... ... оған ... ... тек саяси-дипломатиялық мақсат үшін еді. Ол кезде Елжау би ... ... ... адам ... Оның ... ... іргелес
отырған ірі һұндерден ада-күде қол үзуі мүмкін емес. Сондықтан һұн ханшасын
сол дізесін басқан бәйбіше етті (һұндердің ... ... сол ... ... ... ... ... екен). Шұй Сұң «Хан патшалығы ... ... ... ... атты ... «һұн ханшасына жоғары орын берілуі
күнмудың һұндерден қорыққанынан болған» дейді. Сөйтіп һұн ... ... ... ... ... өзінің саяси міндетін орындау үшін, жылына бір
рет күнмуға кездесіп шарап ұсынып, ... ... ... ... еді.
Ел-жұрттың қамы мен мұрагерінің май екшесін ойлаған Елжау би хан патшасының
ханшасы Шижұнды өзі алмай, ... ... ... биге ... ... еді.
Профессор Жаң Шиман «Үйсін қазақтары туралы зерттеу» деген еңбегінде былай
дейді: «Иуанның жылнамасының» ... (б. ж. с. ... ... ... мың ... ... мал айдатып, хан патшасынан ханшасын сұрады. Хан
патшалығының Уди патшасы салтанатты той ... ... ... ... ... Бұл ... һұндер де өз ханшасын күнмуға берген еді. Үйсін күнмуы
ұзатылып келген һұн ... сол ... ... ... етіп белгіледі.
«һұн ханшасы үйсін ордасында абырой-атақ, мәртебе жағынан үстем ... ... ... ... ... төркінінен ертіп келген нөкер,
қорғаушы, кәнизак, әтек сынды жүздеген адамның күтуімен ордада тірі ... ... ... Тек құрғақ атағы болмаса, бір жылдан астам мезгіл ішінде
кунмудың (Елжау бидің) ... ... рет ... ... Бұл ... ... ... болып өмір өткізген Шижұн ханша жергілікті халықтың тілін
де білмейді, ғұрып-әдетіне де көндіге алмады. Ол ... ... ... өлең ... ән ... ... ... ханшаның біздің
заманымызға жеткен «Аққу әні» деп ... алты ... ... оның ... ... ... ерте ... жат жерге ұзатылған қазақ қыздарының
төркін жұртын сағынып айтатын «көрісу» жырына да меңзес келеді.
«Мені ұзатты ... бір ... жат елге ... ... ұй, туырлық там орнына,
Ет жеп, айран ішеді ас-суына.
Туған ... ... ... құс боп ... деп ... ... ... Уди патша жыл аралатып ханшаға арнаулы елші арқылы
сәлем-сауқат жіберіп ... ... ... ... би ... ... ... Шижұн ханшаны Жөнші биге қосуды ұйғарады. Бұған разы болмаған Шижұн
Уди патшаға хат жазып, жағдайды ... Уди оған ... ... бой ... керек деп жауап қайтарады. Сөйтіп, Елжау бидің
немересі Жөнші би мен Хан патшасының ... ... неке ... той ... ж. с. ... ... ... үйсін күнмуы Елжау би тағына
немересі ... биді ... ... би ... ... «Чынжу би» деп
аталады. Бірақ «Чынжу» деген мәнсап» аты, оның өз аты «Жөнші би» болатын.
Хан патшалығының үйсін еліне ... ... ... ... ордасында бес
жыл тұрып (б. ж. с. дейінгі 103-жылы шамасында) қайтыс болды. Ол бір ... ... оның аты ... ... ... «Үйсін қазақтары туралы зерттеу» «Хан патшалығы тарихы,
Батыс өңір шежіресі»
Шижұн ханым қайтыс болған соң, Уди ... өз ... ... ... ... ... (б. ж. с. дейінгі 102—101-жылдарда) үйсін күнмуы Жөнші
биге ... ... ж. с. ... 96 - 93-жылдар аралығында Жөнші би ... ... бір ... һұн ханшасы еді. Одан туған Най би әлі жас болғандықтан,
Жөнші бидің немерелес ... Оңқа би ... ... және «аға өлсе ... ... ... салт ... Жиейұй ханымды алады. Одан үш ұл, екі
қыз туады. Үлкен ұлы Янгұй би, ортаншы Уаннан ... ... ... хан
болды), үшінші Ұлы Дала (кейін оң ... ... ... болды), үлкен
қызы Дес (кейін Күшірханның ханымы болды), кіші қызы ... ... ... ... ... ... ... көршісі Чесілер маңызды жол қатынас торабына
орналасқан бай өлке болатын. Б. ж. с. ... 86 - ... ... осы ... ... ... ... һұн иелігіне бағынуға зорлады.
Олардың мақсаты, осы маңызды жол ... ... ... ... ... хан ... батыс өңірдегі елдермен саяси-экономикалық ... ... үзіп ... ... ... ... ... жасап, оларды
өздеріне бағындыру еді.
Бұл қауіпті байқаған үйсін күнмуы Оңқай би мен ... ... ... хат ... ... ... баяндап, һұндерге қарсы тізе
қосып күрес жүргізу үшін әскер жіберуін сұрайды. Хан әулеті әскер ... ... Хан ... ... ... ... қаза болады
да, бұл іс тоқтап қалады. һұн ... ... ... шеткері аймақтарына
басып кіріп, талан-тараж жүргізеді. «Хан ... ... ... бағын», деп қоқан-лоқы жасайды. Үйсін елі бұл қысымға бас имейді, ел
ішінен 50 мың сайлауыт әскер ... ... ... ... ... ... дайындалады. Енді бір жағынан хан патшалығы үкіметіне хат
жазып, һұндерге сілейте соққы беру үшін Хан ... ... ... ... ... батыстан тиісіп, бір мезгілде қоршай шабуыл жасау керек
деген жоспарды ұсынады.
Жаңадан хан тағына отырған Хан ... ... ... үйсін
күнмуы Оңқай би мен Жиейүй ханшаның хатын ала сала, дереу әскер аттандырып,
hұндерге шабуыл жасап, үйсіндерге көмек ... деп ... ... ... ... ... үшін ... бас қолбасшысы бастаған жүз мың әскері бес топқа ... ... ... ... жорыққа аттанады.Үйсін әскерлерінің хан патшасы
әскерлерімен тізе қоса ... ... ... ету үшін ... Жаң ... әскеріне жіберіледі. Алдын ала белгіленген жоспар бойынша, ... оң ... ... ... ... ... хан патшалығының Жау
Чұнго бастаған әскерлері шығыстан шабуыл жасауға келіскен еді. Үйсін күнмуы
Оңқай би 50 мың атты ... ... ... ... Бірақ Жау Чұнго
бастаған Хан ... ... ... ... Бұл ... ... ... саяси орталығы еді. Үйсін әскерлері Жау Чұнгоның келуін күтпей-
ақ һұндерге тұтқиылдан ... ... ... ес жиғызбай есеңгірете соққы
беріп, атой салып ордасын талқандап, ... хан, ... ... ... ... 40 ... ... адамын қолға түсіріп, 700 мыңнан
астам малын олжалап алады». Ұзақ жолда ... ... ... хан патшасы
әскерлері де үйсіңдермен тізе қоса ... ... ... шабуыл
жасайды. һұндер қырғынға ... ... ... ... малын айдап, бет-бетімен қашады. Осы соғыста жеңілген hұн
билеушілері үйсіндерге мейлінше ... ... ... ... үшін ... ... қарамай 10 мың
әскермен аттанған һұн тәңірқұты ... ... ... ... тұтқиылдан
шабуыл жасап, олардың ауылын шауып, малын талап ... бара ... қар ... ... ... ... Тарихи деректемелердің айтуынша,
бір күнде қырық бойы қар жауып, һұндердің адамдары мен малы ... ... ... ұшырайды. Мұны пайдаланған үйсіндер қалың қолмен келіп,
hұндерге ... ... ... ... ... мен ... ... мен шығыс жағынан келіп тиеді. «Үш елдің әскері һұндердің он
мыңдаған әскерін ... ... ... ... ... жұт апаты
қосылып, халқы ашаршылықтан қырылады. һұндердің ... үш мың ... ... ұшырайды. Осыдан кейін һұндер әбден әлсірейді де, ... ... ... ... оларға тәуелді болып келген тайпалар
мен елдер ыдырады.Телім-телім ... һұн ... Хан ... Хан ... ... өңірде «Батыс өңір өкіл әкім ... ... ... өңір ресми түрде Жұңгоға қосылады.
Жоғарыда айтылған екі ... ... зор ... жетіп, көп тұтқын
түсіріп, ырғын олжаға белшесінен батқан үйсін елі ... ... ... арта ... ... жан саны бұрынғыдан да молығып,
мемлекеттік территориясы мейлінше кеңейеді. Бұл ... ... ... ... кезі ... ... өңірдін бұрын һұндерге тәуелді болған
елдері енді Хан патшалығына және үйсін күнмуына жағайымсып, ... ... ... ... ... ... күнмуының баласын өздеріне
хан қояды, кейбірі үйсіндермен құдандалы болады. Тіпті кейбір ... ... ... ... еліне келіп паналады. Мысалы, үйсін күнмуы Оңқай
бидің ортаншы ұлы Уаннанды (Оңнанды) Яркен ханы жақсы көреді. ... ... жоқ адам ... ... ханы ... ... соң, оның ... хан
патшалығынан және үйсін күнмуынан Уаннанды сұрап алып, Яркеннің хан тағына
отырғызады. Үйсін елінің оңтүстіктегі көршісі Құшарға ханы ... ... ... ... одақ ... ұсынысын ортаға қойып, Оңқай бидің Жиейұй
ханымынан туған қызы Десті айттыруға елші жібереді. Бұл кезде Дес ... ... ... ... оқып ... еді. Б. ж. с. дейінгі 66-жылы ол
оқуын аяқтап, ... ... өз ... ... ... ... ... ханы Десті күтіп алып, үйсін күнмуына елші жібереді. Бұл ... елі ... жолы ... ... ... ... еді, үйсіндер
Чаңанге барғанда осы ел арқылы өтетін. Екі ел арасындағы ... ... ... ... құда ... Құшарға ханы үйсін ханшасы Деспен қосылып
той жасайды. ... ... ... ... Хан патшасына өтініш жазып:
жиендеріңіз Деске хан патшалығының ұрқынан шыққан ханша деген атау ... ... ... ... ... ... екен деп сұрайды. Б. ж. с.
дейінгі 65-жылы Құшарға ханы мен Дес ... ... ... ... атағы
беріледі. Бұлар Чаңанде бір жыл тұрып, арнаулы таңба, сәнді күйме, көптеген
музыка аспабы, ондаған музыкант, салтанат бұйымдары, асыл ... ... ... ... еліне қайта оралады.
Үйсін елінің мемлекеттік беделі артылып, кемедіне келген кезде көрші
елдер оны арқа ... ... ... күн ... бассауға сұрайды, Мысалы,
үйсіндердің шығыстағы көршісі Чес елінің ханы Оғұй һұн тәңірқұтынан ... ... ... ... ... ... Ол ... елінде жеті жыл тұрып,
62-жылы хан патшалығының астанасы ... ... ел ... ... ... үздіксіз күшейту үшін, үйсін
күнмуы ... би ... ... елші ... ... ... ұлы (Жиеиұй
ханымнан туған) Янгұй биге хан патшасының ұрқнан қалыңдық айттырып, «сүйек
жаңғыртуды және һұндерге қарсы үздіксіз күресуді» ... ... Хан ... ... ... ... ... ханшаны беруді ұйғарады. Шуанди патша
ілгеріде Шижұн ханшаның үйсін тілін ... ... ... ... ... ... астам адамымен Шаңлинфан деген жерге
орналастырып, үйсін тілін ... ... ... ... би ... мұрагері
Янгұй биді қалыңдығын әкелуге қайнына аттандырады. ... ... ... ... 300 ... құдалар онымен бірге жүреді. Бұлар мың жылқы,
мың қашыр қалың мал ... ... ... ... сән-салтанатты той
жасалып, оған һұн және басқа елдердің ... ... ... ... ... ... ... үшін, бұл тойға Шуанди патшаның өзі
де қатысады, Тойдан соң Шиаңфо ханша ... ... ... Оны ... ... Чаң Хұй бастаған елшілік қосылады. Шиаңфо ханшаның көші
Дүнхуаңға жеткенде кенеттен суық хабар ... ... ... ... би
қайтыс болыпты, Жөнші бидің һұн әйелінен туған Най би ... ... ... күнби деп жариялапты, ел ішінде ішкі қырқыс басталыпты». Бұл ... ... ... ... тоқтап қалады.
3. ҮЙСІН ЕЛІНІҢ ЕКІГЕ БӨЛІНУІ
Оңқай бидің ... ... Най ... ... ... ... ... таққа таласқан ішкі қырқысты қоздыруы үйсін елінің екі жікке
бөлінуіне ... ... ... ... ... Най би ел жұртқа жағымсыз,
әпербақан, алкеуде, зорегер билеуші еді. Сондықтан «әулекі хан» ... ... ... апат ... Ол ... ... соң ... ханымды алмақ
болады. Жиейұй ханым Хан патшалығының үйсін ... ... екі ... ... және Рын Маумен астыртын ақылдасып, Най бидің көзін жоюға әрекет
жасайды. Олардың бұл әрекеті ... ... ... Най би ... ... ... да, баласы Гинчишу әскер бастап келіп, Жиейүй ... екі ... Чичу ... ... ... Батыс өңір өкіл әкім
мекемесінің бастығы Жың Хы бұл ... ... ... ... оларды
қоршаудан босатады. Хан патшалығы бұл оқиғаның екі елдің арасындағы қарым-
қатынасқа ауыр зардабын тигізетінін біліп, Жақ ... елші етіп ... ... ... сұрайды, оған көп алтын-күміс, асыл бұйымдар тарту ... ... ... жарасын емдетеді. Жалпы жағдаймен есептеспей аңғал
әрекет жасаған екі елші Уи-Хы-И мен Рын ... ... ... ... басын
алады.
Заманымыздан бұрынғы 53-жылы Оңқай бидің (һұн әйелінен туған) баласы
Ожет үйсін күнмуы болуға ... ... ... ... ... ... ... өлтіріп, өзін күнму деп жариялайды. Ожетпен ... үшін ... ... Шин Ушиан 1500 мың әскерді бастап Дұнхуаңға келеді.
Бірақ Фың Лиау ханымның ... ... екі жақ ... ... Лиау - Хан патшалығынан Жиейұй ханшаға ілесіп үйсін еліне келіп,
үйсіндердің оң ... ... ... ... ... Ол әскери-
әкімшілік істерді және тарихты жақсы ... ... әйел еді. Оның ... ... ... ... Хан ... елшілерімен бірге батыс
өңірдегі қалаларды аралап, бұл өңірдің ... ... ... ... ... ... «Фың ханым» деген атпен әйгілі ... ері ... ... көңілдес еді. Фың Лиау мен ерінің ақыл-
насихат айтуы бойынша Ожет кіші ... ... ... білдіріп, бітімге
келді. Бітім нәтижесінде Янғұй би ұлы күнму, Ожет кіші ... ... ... ... ... ... ... үйсін елі Хан
патшалығына тәуелді елге айналады.
Үйсін елі ұлы күнмулік, кіші ... деп ... ... соң, ... ... Чаң ... қатысуымен екі елдің шекарасы айрылды. Ұлы
күнму Ян-гұй биге 60 ... ... үй, кіші ... ... 40 ... ... үй
қарайды. Кейбір деректерде ұлы күнмуды оңтүстік иелік, ал кіші күнмуды
солтүстік иелік деп атайды. ... ... ... ... алабы мен
Іле өзені алқабында, солтүстік иеліктің орталығы Жетісу жазығында болады.
Үйсін елі екі иелікке бөлінгеннен ... де ... ... ... ... аяқталмады. Бұл тартыстың аяғы бірін бірі өлтіруге апарып соғып
отырды. Оңтүстік иеліктін (ұлы ... ... ... Хан пат-
алығынан алған әйелінен туған ұрпақтары еді. Ал ... ... ... ... ... һұн ... ... әйелінен туған (һұн
тәңірқұтының жиендері) ұрпақтары еді. Сондықтан, өзара ... ... Хан ... сүйенсе, һұн тәңірқұтына солтүстік ... арқа ... Әр ... өз ішінде де таққа таласқан ішкі қырқыс жүріп жатты.
Мұндай қырқыс солтүстік иелікте тіпті де ... ... ... ... ішкі ... бір ... ... келіп дәуірлеген үйсін
мемлекетін жегідей жеп, халық бұқарасын қатты күйзеліске ... ... ... орта ... ... һұн ... ... да, солтүстік һұн (кейбір деректерде батыс һұн деп ... ... ... ... ... ... Саян ... мекендеген
диңлын, қырғыз және хұша (қыпшақ) тайпаларын өзіне бағындырды, үйсін мен
қаңлыларды да өзіне қосып ... ... Осы ... Хан ... ... үйсін еліне тағы да елші жіберді. Бұрын үйсін елінде ... ... ... ... ... Фың Лиау ... Хан ... болып, үйсінге ұлы күнмулікке келді. Ұлы күнмудың қол ... ... ... үлестіріп берді. Ұлы ... Шын ... ... ... ... ... (б. ж. с. ... 49-жылы) солтүстік тәңірқұты Шөже әскер
бастап үйсін жеріне келіп, кіші ... ... елші ... ... елін ... ... әрекеттенеді. Кіші күнму Ожет бұдан ... бас ... ... ... де, ... хан ... өкіл әкім ... жібереді. Өзі
8 мың әскерімен Шөже тәңір-құтқа қарсы тұрады». Кіші күнму Ожет ... ... жете ... өз ... ... ... ... Шөже тәңірқұт үйсін елінің батыс жақтағы көршісі қаңлы елінің
билерімен бірігіп, үйсін еліне ... ... ... да, ... елімен
құдаласып, оларды өздеріне қаратып алады. Заманымыздан бұрынғы 44-жылы Шөже
тәңірқұт қаңлылардың билерімен күш біріктіріп, ... ... ... ... ... ... ... Чигу қаласына басып кіріп, халқын
тонайды, үйсін елінің қыруар малын олжалайды, ... ... ... ... бос ... жер мен елді ... ... күшейген Шөже тәңірқұт батыс
өңірдегі басқа елдерге де қауіп ... Б. ж. с. ... ... ... ... өңірдегі өкіл әкімі Ган Яншу мен ... Чин ... ... қол Шөже ... ... жорыққа аттанады. Үйсін әскерлері
де шабуылға шығады. Ган Яншу мен Чин Таң ... ... ... ... ... һұн әскерлерін талқандап, Шөже тәңір-құтты өлтіреді.
һұндердің бір бөлегі ... ... ... да, енді бір ... ... араласып кетеді, батыс өңірде үркін-қорқын аяқталып, ел іргесі
орнығады.
Б. ж. с. ... ... ... ... ұлы ... Шын би ... ... оның баласы Силы би отырады. Кіші күнму Ожет ... ... ... Бөрі би ... ... соң үйсін елінің билеуші топтары арасында
үкімет билігіне таласқан күрес тағы да үдей ... ... кіші ... ... бұл ... ... болды. Кіші күнмулікте таққа
таласқан ақсүйектер бірін-бірі өлтіріп отырады. ... ... ... ... ... бұл ішкі ... ел өміріне ауыр зардабын
тигізеді.
Б. ж. с. дейінгі 20-жылдарда ұлы ... билы би ... елін ... Ел ... ... халық бейбіт өмір ... ... бәрі ұлы ... Силы биге ... өріс-қонысқа таласып озбырлық
жасауға тыйым салынған жарлықтар ... ... ... ... ... ... ететін болады. Силы би өзінен бұрын ... ... ... ... ... еді, ол ... мемлекетті мықты меңгеріп, оңқалар
мен бектерді ... ... ... ел ... ... ... бейбіт-
шат тұрмысқа кенелтеді».
Б. ж. с. дейінгі 16-жылы солтүстік иеліктегі Уижын-жаң ... ... ... шығып, Силы биді өлтіреді. Силы бидің орнына Еже би
отырады. Б. ж. с. ... ... ... ... ... ... Нан-шы
Оңқа деген адамы Уижынжаңды өлтіреді. Силы би қаза ... ... ... ... әлсірей бас-аған үйсін елі бұрынғы күш-қуатынан
айырылып, еңістей береді. Еліміздің бұдан соңғы ... ... ... ... ... бір ... отырады. Шығыс хан дәуірінде үйсін
елшілерінің Хан патшалығының астанасы Лояңға келіп-кетіп ... ... ... өңірдегі елшісі Бан Чаудын, (заманымыздың 83-жылы) үйсін
елшілері арқылы үйсін күнмуларыңа сәлемдеме ... ... 122 - ... Хан ... мен ... елі арасындағы
қарым-қатынастың үш рет үзіліп, үш рет жалғанғандығы баяндалады. Бұл ішкі
өлкелерде үш ... ... ... ... жатқан мезгілі еді.
Заманымыздың 4-ғасырында үйсін еліне шығыс жақтан сәнби тайпалары
басып кіреді. 4-ғасырдың аяғында жожан тайпалары ... ... ... ... ... ... батыс алқаптағы сегіз ... ... Уи ... тарту алып барады. 437-жылы Уи патшалығы
үйсіндерге елші жібереді. 938-жылы үйсін елшілері Лиау ... ... ... елі өз ... Орта ... Хан ... ... және
басқа халықтармен: диңлиңдер мен, Енисей қырғыздарымен, Алтайдың және ... ... ... ... ... Әсіресе Орта жазықтағы
Хан патшалығымен саяси, ... және ... ... жасауы,
олардың саяси, шаруашылық және ... ... ... ... ізгі
ықпал жасайды.
4. ҮЙСІН ЕЛІНІҢ ӨКІМЕТТІК ҰЙЫМЫ
Үйсін елінің ең жоғарғы билеушісі күнму (күнби) деп ... ... ... ... ... ең ... ... болды. Оған ру-
тайпаларды басқаратын бектер бағынды. Бүкіл үйсін елі өз ... оң ... ... және орта деп үш әскери-әкімшілік бөлікке бөлінді. Оң қанат пен
сол қанатты екі ... ... ... ... ... ... үстінен
қарады. Үйсін елінде басқарудың ондық жүйесі қолданылды. Күнму (күнби)
өзіне ... ... ... бөліп беріп, мыңнан ... ... ... жер ... ... елі құрылғаннан бастап, оның бүкіл елді басқаратын үкіметтік
ұйымы болды. Оның ... ... ... ... яғни ...... мемлекеттің ең жоғарғы билеушісі,
алғашқы ... ... елде тек бір ғана ... ... Б. ж. ... ... ... бүкіл елді ұлы күнби, кіші күнби болып ... Дулы ... - Хан ... бас ... дәрежелес лауазым,
үйсін елінің әкімшілік ... бұл ... бір ... ... - оң ... қолбасы, сол қанат қолбасы, бұл лауазымға
екі адам ... сол ... ... ... жоғары болып,
бүкіл елдегі қарулы күштерді меңгерді.
4. Оңқа (Оңқы) - ел ... ... ... ... үш адам ... ... - қолбасшының көмекшісі, әр қолбасшыда бір ... Бұл ... екі адам ... Абыз - бұл ... екі адам тағайындалды.
7. Ұлыс бегі - бұл лауазымға бір адам тағайындалды.
8. Орда бегі - бұл ... екі адам ... ... - бұл лауазымға бір адам тағайындалды. Үйсін елінің
үкіметтік ұйымы ... ... ... оны он бес адам меңгеріп отырған.
Б. ж. с. дейінгі 3-ғасырдан заманымыздың 10-ғасырына дейінгі 1200
жылдық ... ... ... ... әулетінің тек он ұрпағы жөнінде
ғана нақты дерек сақталғаны - Олар мынадай:
Алғашқы күнбилер ... ... ... ж. с. ... 177-жылдан бұрын)
2. Нәнді бидің баласы - Елжау би.
(Б. ж. с. дейінгі ... ... ... ... немересі - Жөнші би.
(Б. ж. с. дейінгі 104-93-жылдар шамасында)
4. Елжау бидің немересі, Дулының баласы - Оңқай ... ж. с. ... ... ... ... һұн ... ... баласы - Най би
(Б. ж. с. дейінгі 60-53-жылдарда) Ұлы және кіші күнбилікке
бөлінгеннен кейінгі ұлы ... ... ... ... ... ... ... баласы - Янғұй би
(Б. ж. с. дейінгі 53-51-жылдарда)
7. Янғұй бидің ... - Шын ... ж. с. ... ... Шын ... баласы - Силы би.
(Б. ж. с. дейінгі 33-16-жылдарда)
9. Силы бидің кіші ... ... ... ... - Еже ... ж. с. ... 10-7-жылдарда) Кіші қүнбилер әулеті:
6. Оңқай бидің һұн ... ... ... - ... ж. с. ... 53-33-жылдарда)
7. Ожеттің баласы - Бөрі би.
(Б. ж. с. дейінгі 33-30-жылдарда) 7. Бөрі ... ... - Ер ... ж. с. ... 30-17-жылдарда) 9. Ер бидін, інісі - Үйжынжаң.
(Б. ж. с. дейінгі ... Ер ... ... - Ел би. (Б. ж. с. ... ... ҮЙСІНДЕРДІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ТҰРМЫСЫ МЕН МӘДЕНИЕТІ
Ежелгі замандағы үйсіндердің әлеуметтік тұрмысы мен ... ... ... 30 жыл ... еліміздің археологтары қыруар
жұмыс жүргізіп, көрнекті табыстарға қол ... ... ... қалған
молалар мен олардың қоныс жұрттары Хыши ... ... ... ... ... ... Қазақстанның Жетісу жеріне дейін созылады. Оңтүстіктен
солтүстікке тартылған үйсін обалары дізбектеліп, кең даланың күн тебесіндей
көрінеді. Осы обаларды (молаларды) қазып ... ісі ... де, ... да жүргізілді. Бұл салада қол жеткен көне мәдениет ... ... ... заттық дәлелдемелер беріп ... ... ... заттық дәлелдемелерге қарағанда,
ежелгі заманда жоңғар ойпаты мен Жетісу жерін мекендеген үйсіңдер жартылай
көшпелі, жартылай ... ... ел ... ... ... ... ... мен қой, әсіресе құйрықты қой өсірген. ... ... ... ... ... ... өсірген. Олардың отырықшы егінші аудандары
өзен алқаптарында - Іле, Шу, ... ... ... болған. Бұлармен
қатар қолөнер кәсібі, ... ағаш ... үй ... өрмек
тоқымашылығы да болған. Үйсіндер жүн матаны ... ... ... ... ... ... ... ішкі өлкелерінен келетін сауда керуендерінен атқа
айырбастап алып ... ... ... ... ... ... ... соқалар
қолданған. Маңғолкүре ауданының Шаты деген жеріндегі үйсін моласынан шыққан
темір соқа мұның айпарадай айғағы болып отыр. ... ... 3 ... ... ... қол ... олардың астық дәндерін ұсатып, ұн
тартып жегендігін ... Іле, Шу, ... ... ... жер ... жүйесінің іздері табылған. «Ежелгі үйсіндер
біздің заманымыздың 3-5-ғасырында ... ... ... ... отырықшылыққа үйрене бастаған. Шу, Іле өзені бойындағы
елді мекендер-дің орнында күйдірілген кірпіштен қаланып, таға ... ... тік ... тұрғыи үйлер табылды». Ежелгі үйсіндердің
егіншілік мәдениетінің дамуына олардың «Ұлы жібек жолы» ... ... ішкі ... Орта Азия ... ... ... игі ықпал жасағаны даусыз.
Жер астынан табылған заттардың дәлелдеуіне қарағанда, үйсіннің қолөнер
кәсібі жан-жақты өркендеген. Әсіресе ... ... сан ... ... ... ісі дамыған. Қоладан, темірден қару-жарақ, өңді-ріс құрал -
саймандары, таға, қазан жасалған. Алтын мен ... ... ... ... ... ... сырға, алқа, түйреуіш, әшекейлі ою-өрнегімен
сәнделіп істелген. Тері илеу, тоқымашылық, ағаш ... тас ... ... үйсін молаларының үлкен кішісі және оған сүйекпен бірге
қойылған заттардың саны мен сапасы, ... ... ... ... ... ... мүліктің болғандығын, әлеуметтік теңсіздіктің барлығын
дәлелдейді. Үлкен және мол ... ... ... ... жерленген, орташаларына ру-тайпа билері, батырлар жерленген,
қарапайым молаларға әдеттегі адамдар жерленген, бұлардың ішіне сапасы нашар
санамалы ... ғана ... ... ... ... теңсіздігінің
барлығы Хан патшалығы дәуіріндегі тарихи ... де ... ... ... ... көп, барлардың жылқыларынын, саны 4-5 ... ... ... ... бұл ... үш ... өткенін
анықтайды. Бұлар: алғашқы кезең - біздің заманымыздан бұрынғы 3-1-ғасырлар,
орта кезең - ... ... ... кейінгі кезең біздің
заманымыздың 3-5-ғасырлары. Бұл Кезеңнің ... ... ... ... ыдыстардан айқын байқалады. Алғашқы қыш құмыра ... ... spt ... әрі ... ... Орта кезеңдердегілер қолмен
істелген ... ... ... ... өңделген. Олар ... ... ... әрі ... келеді. Соңғы кезеңдегілері
арнаулы дөдгелек арқылы жасалған, жақсы күйдірілген, әрі үлкен, әрі сапалы,
ыдыстардың ... әр ... ... ... обаларынан табылған сәндік бұйымдарда көшпелі ... және ... ... ... ... суреттер:
арыстан, жолбарыс, қабылан, құлжа, тауөшкі, бұғы, ... ... ... атты ... ... адамдардың мүсіні қойылған шамдалдар тым
тамаша. Әйелдердің әшекейлі бұйымдарына ... көш, әр ... құс ... ... өте әсем. Күнес ауданынан табылған қоладан құйылған
сарбаздың мүсіні үйсін өңерінің даму ... ... ... ... бұрынғы үйсін ордасына бағынған
дулат ... осы ... ... орынға шығып, бұл одақ дулаттар, яки ... ... ... жаңа ... аталды. Сонда да үйсін аты ... ... ... дәуірдегілерге қарағанда жазба деректерде ... ... ... ... 1. Uber Volkstum komanen. ... ... ... Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы».
2. У. Тоған ... ... ... ... І-том. 3-басылуы, 69-
бет, Стамбул. 1981.М. ... ... тегі ... ... ... ... сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз», 3-сан,
Алматы, 1983.
4.Ханзу — қытай (Шығыс Түркістан ... ... деп те ... біз ... қытай тіліндегі жазылу нұсқасы бойынша алып отырмыз.
1 М. X. Дулати «Тарих-и-Рашиди», ... У. ... ... Түрікстанның таяудағы ... ... ... ... ... ... ... журналы. 1983-жылы, наурыз.
6.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, Стамбул, 1983. «Көне түркі
жазба ... ... ... ... 197І. ... 1983 жылы, наурыз.
7.«Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
«Қазақ ССР ... ... ... Алматы, 1957. Н. Я. Марр, Шығармалары,
286-бет. 1915.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі14 бет
Сақ тайпалары5 бет
Тарихи әдебиеттердегі «қазақ» этнонимының тарихы18 бет
Қазақстан жеріндегі тайпалар9 бет
Қазақстан территориясындағы ертедегі көшпенділер мәдениеті мен өнері11 бет
Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік құрылымдар9 бет
Сақ тайпалары туралы ақпарат14 бет
Сақ. Үйсін. Қаңлы17 бет
Сақтар жайлы11 бет
Қазақстан территориясындағы ерте дәуір10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь