Кодекс куманикус


1. Кітап тарихы.
2. Бөлімдері.
3. Аудармалары.
4. Қосымша мағлұмат.
5. Қолданылған әдебиеттер.
Тілсіз ұлт, тілінен айырылған ұлт дүниеде ұлт болып жасай алмақ емес. Ондай ұлт құрымақ. Ұлттың ұлт болуы үшін бірінші шарт – тілі болу. Ұлттың тілі кеми бастауы ұлттың құри бастағанын көрсетеді. Ұлтқа тілінен қымбат нәрсе болмасқа тиісті. Бір ұлттың тілінде сол ұлттың сыры, тарихы, тұрмысы, мінезі айнадай көрініп тұрады.
Мағжан Жұмабаев

1362 жылдың тамыз айы. Италияның оңтүстігіндегі әсем қала Венеция қасиетті храмдардың бірі Әулие Марк ғибдатханасына қайта өрлеу дәуірінің атақты ақыны Петрарка Франческо (1304-1374) көптеген кітаптармен бірге өзі оқып түсіне алмаған, сыртқы мұқабасында «Кодекс Куманикус» деп латынша жазылған қолжазбаны да сыйға тартты.
Онда автор ретінде белгілі бір адамның аты-жөні көрсетілмеген. Қолжазба готикалық көне жазумен XIV ғасырдың басында, дәлірек айтқанда, 1303 жылы Қара теңіз бойын жайлаған қыпшақтар арасында жазылған еді. Колемі 82 парақ (164 бет).
Сол асыл мұра сандаған ғасырларды артқа салып қазақ оқушыларының да қолын тиді. Дәлірек айтсақ, 1978 жылдың басында ол Қазақ ССР ғылым академиясы Тіл білімі институты ғалымдарының (А. Құрышжанов, А. Жұбанов, А. Белботаев) қолға алумен бірінші рет қазақ тіліне аударылып, «Қуманша-қазақша жиілік сөздік» деген атпен жарық көрді. Аталған ғалымдар ЭВМ-нің көмегімен құман тілінің алфавитті жиілік, кері алфавитті диілік және жиілік сөздіктерін түзген. Олар мұны «Кодекстің» түпнұсқасы бойынша жасаған. Сондықтан да кітапқа жазылған аннотацияда дұрыс көрсетілгендей, аталмыш шығарма «қазақ тілі мен қазіргі қыпшақ тілдерінің тарихын зерттеу үшін аса құнды материал болып табылады».
«Кодекс» қолжазбесы негізінен екі бөлімнен тұрған. Алғашқысын ғалымдар «Итальян бөлімі» деп атаған. Өйткені сөздіктің осы Италия зиялыларының біреуі жазуы мүмкін. Себебі «жазудың орфографиялық ерекшеліктері мен сөз өрнектеу тәсілі осы іспеттес ойларға меңзейтін көрінеді. Сөздікті түзген адамдар не садагер, не жиһангер, әлде куушы әуесқой да болуы мумкін». Аталған бөлім ықщамдай айтсақ: «Ауа райы мен аспан әлемі», «Уақыт-мерзім атауларына байланысты сөздер», «Бес сезім мүшелерінің аттары», «Табиғат құбылыстарына байланысты создер», «Үстеулер», «Зат есім сөздері мен есімдіктердің септелу үлгісі», «Сауда-саттық істеріне істеріне байланысты сөздер», «Кейбір заттар мен құбылыстардың сапалық қасиеттерін білдіретін сөздер», «Ұсталар мен ісмерлік істеріне байланысты сөздер», «Етікшілікке байланысты сөздер», «Жазу-сызу жұмыстары мен әр түрлі қызметке байланысты сөздер», «Атақ-дәрежеге байланысты сөздер», «Асыл тас атаулары», «Адамның жақсы қасиеттері туралы сөздер», «Соғыс істеріне байланысты сөздер», «Ат әбзелдеріне байланысты сөздер», «Шөп атауларына байланысты сөздер», «Құс атауларына байланысты сөздер» секілді т.б. күні бүгінге дейін күгделікті қолданылып жүрген көптеген сөздерді қамтиды. Сөйтіп, бұл – Әбжан Құрышжанов айтқандай үш бағана етіп жазылған латынша-парсыша-құманша сөздік. Бөлімдегі құмансөздерінің жартысы латынша алфавитінің тәртібі бойынша латынша бағанада келтірілген етістік сөздерінің ізімен, солардың аударма баламалары ретінде берілген. Қалған жартысы лексикалық мағыналараны қарай топтастырылған саналуан есім сөздері (бірен-саран үстеулер мен қосымшалар бар)»
Жинақтың екінші бөлімі «Неміс бөлімі» деп аталады. Оны неміс миссионерлері жазуы мүмкін. Онда діни уағыздар, нақылдар, жұмбақтар, аңыздар, өсиеттер басым. Соған қарағанда бұның әдебиет тарихы үшін де мәні бар деген ғалымдар пікірінің дұрыстығын айту ләзім. Әсіресе мұнда ауыз әдебиетімізде кездесетін көптеген нақыл сөздер мен жұмбақтар ұшырасады. Тіпті қазіргі тілімізден өзгешелігі жоқ деуге болады. Сондай-ақ онда «Құманша-немісше сөздік», «Итальян поэзиясының үлгілері», «Әулие Луканың «Інжіл» кітабынан аударма», «Құман тілі грамматикасының латынша жазылған нұсқалары»,

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Іс-тәжірибеден есеп беру
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




КОДЕКС КУМАНИКУС құнарлы шығарма

Кабдулла Е.. Жетекші: Тайкпанова Д.А.
Екібастұз гуманитарлық-техникалық колледжі

Тілсіз ұлт, тілінен айырылған ұлт дүниеде ұлт болып жасай алмақ емес.
Ондай ұлт құрымақ. Ұлттың ұлт болуы үшін бірінші шарт – тілі болу. Ұлттың
тілі кеми бастауы ұлттың құри бастағанын көрсетеді. Ұлтқа тілінен қымбат
нәрсе болмасқа тиісті. Бір ұлттың тілінде сол ұлттың сыры, тарихы, тұрмысы,
мінезі айнадай көрініп тұрады.
Мағжан Жұмабаев

1362 жылдың тамыз айы. Италияның оңтүстігіндегі әсем қала Венеция
қасиетті храмдардың бірі Әулие Марк ғибдатханасына қайта өрлеу дәуірінің
атақты ақыны Петрарка Франческо (1304-1374) көптеген кітаптармен бірге өзі
оқып түсіне алмаған, сыртқы мұқабасында Кодекс Куманикус деп латынша
жазылған қолжазбаны да сыйға тартты.
Онда автор ретінде белгілі бір адамның аты-жөні көрсетілмеген.
Қолжазба готикалық көне жазумен XIV ғасырдың басында, дәлірек айтқанда,
1303 жылы Қара теңіз бойын жайлаған қыпшақтар арасында жазылған еді. Колемі
82 парақ (164 бет).
Сол асыл мұра сандаған ғасырларды артқа салып қазақ оқушыларының да
қолын тиді. Дәлірек айтсақ, 1978 жылдың басында ол Қазақ ССР ғылым
академиясы Тіл білімі институты ғалымдарының (А. Құрышжанов, А. Жұбанов, А.
Белботаев) қолға алумен бірінші рет қазақ тіліне аударылып, Қуманша-
қазақша жиілік сөздік деген атпен жарық көрді. Аталған ғалымдар ЭВМ-нің
көмегімен құман тілінің алфавитті жиілік, кері алфавитті диілік және жиілік
сөздіктерін түзген. Олар мұны Кодекстің түпнұсқасы бойынша жасаған.
Сондықтан да кітапқа жазылған аннотацияда дұрыс көрсетілгендей, аталмыш
шығарма қазақ тілі мен қазіргі қыпшақ тілдерінің тарихын зерттеу үшін аса
құнды материал болып табылады.
Кодекс қолжазбесы негізінен екі бөлімнен тұрған. Алғашқысын
ғалымдар Итальян бөлімі деп атаған. Өйткені сөздіктің осы Италия
зиялыларының біреуі жазуы мүмкін. Себебі жазудың орфографиялық
ерекшеліктері мен сөз өрнектеу тәсілі осы іспеттес ойларға меңзейтін
көрінеді. Сөздікті түзген адамдар не садагер, не жиһангер, әлде куушы
әуесқой да болуы мумкін. Аталған бөлім ықщамдай айтсақ: Ауа райы мен
аспан әлемі, Уақыт-мерзім атауларына байланысты сөздер, Бес сезім
мүшелерінің аттары, Табиғат құбылыстарына байланысты создер, Үстеулер,
Зат есім сөздері мен есімдіктердің септелу үлгісі, Сауда-саттық істеріне
істеріне байланысты сөздер, Кейбір заттар мен құбылыстардың сапалық
қасиеттерін білдіретін сөздер, Ұсталар мен ісмерлік істеріне байланысты
сөздер, Етікшілікке байланысты сөздер, Жазу-сызу жұмыстары мен әр түрлі
қызметке байланысты сөздер, Атақ-дәрежеге байланысты сөздер, Асыл тас
атаулары, Адамның жақсы қасиеттері туралы сөздер, Соғыс істеріне
байланысты сөздер, Ат әбзелдеріне байланысты сөздер, Шөп атауларына
байланысты сөздер, Құс атауларына байланысты сөздер секілді т.б. күні
бүгінге дейін күгделікті қолданылып жүрген көптеген сөздерді қамтиды.
Сөйтіп, бұл – Әбжан Құрышжанов айтқандай үш бағана етіп жазылған латынша-
парсыша-құманша сөздік. Бөлімдегі құмансөздерінің жартысы латынша
алфавитінің тәртібі бойынша латынша бағанада келтірілген етістік сөздерінің
ізімен, солардың аударма баламалары ретінде берілген. Қалған жартысы
лексикалық мағыналараны қарай топтастырылған саналуан есім сөздері (бірен-
саран үстеулер мен қосымшалар бар)
Жинақтың екінші бөлімі Неміс бөлімі деп аталады. Оны неміс
миссионерлері жазуы мүмкін. Онда діни уағыздар, нақылдар, жұмбақтар,
аңыздар, өсиеттер басым. Соған қарағанда бұның әдебиет тарихы үшін де мәні
бар деген ғалымдар пікірінің дұрыстығын айту ләзім. Әсіресе мұнда ауыз
әдебиетімізде кездесетін көптеген нақыл сөздер мен жұмбақтар ұшырасады.
Тіпті қазіргі тілімізден өзгешелігі жоқ деуге болады. Сондай-ақ онда
Құманша-немісше сөздік, Итальян поэзиясының үлгілері, Әулие Луканың
Інжіл кітабынан аударма, Құман тілі грамматикасының латынша жазылған
нұсқалары, Қысқаша құманша-немісше сөйлемдер мен сөз тіркестері,
Құманша-латынша сөздік, Құман тілінің латынша жазылған қысқаша
грамматикалық очеркі де берілген.
Осымен қолжазба бітеді. Оның бірінші беті мен соңғы бетеріне Венеция
мен Франциядағы ұлттық кітапханалардың мөрлері басылған (алғашкы бетте үш
рет, соңғы бетте екі рет). Қолжазбаның сырты терімен қапталып, ол екі парақ
ақ қағазбен бекітілген. Тері мұқабаның бірінші беті мен оның астыңғы жағына
Венеция республикасының мөрі ойып басылған. Венеция Наполеон жаулап алғанда
ең алдымен осы ғибдатхананың жазулы мүлкін Париж қаласына көшіруге әмір
еткен. Бірақ олар бірнеше жылдан соң Венецияға қайтып оралған. Соның
салдарынан Кодекс Куманикус те Венециядан Парижге барып қайтқан.
Сөздікті түзушілер Кодекс сөздігінің зерттелу жайы туралы да
қызықты деректер қалдырған. Мәселен неміс ғалымы Лейбниц (1646-1716): Мен
Петрарка кітаптарының каталогін көрдім. Солардың ішінде көніл аударғаным
құман текстісінің сөздігі болды, бірақ қанша әрекеттенсем де ештеңе түсіне
алмадым... Мен әрқашанда Дакияның әлдебір қараңғы түкпірінде құман тілінің
бағзы бір іздері сақталып қалған болу кере деп ойлайтынмын, үйткені XIII
ғасырда венгер королі құмандарды жақсы қабылдап, оларға жер бөліп берген
еді... Олар орналасқан жер мадьярлар мекенінен Қара теңізге дейін созылып
жататын еді - деп жазған.
Лейбництен кейін Кодекс жайлы хабар берген ғалым ретінде Датил
Корнидестің (XVIII ғ.) аты аталғанымен, бұл қолжазбаны ғылыми түрде
зерттеудің негізін салған шығыстану ілімінің бірлігі Генрих Юлий Клапрот
(1783-1835) еді. Ол тұңғыш рет сөздіктің алғашқы бөлімін француз тіліне
тәржімалап, Францияда бастырған соң, қыпшақ сөздерінің тұлғасын анықтап,
мағынасын ашуға талпынған. Клапорт басылымы өзінің кейбір кемшіліктеріне
қарамастан қыпшақ тілін дүние жүзіне танытты.
XIX ғасырдың аяғында шағарманы Венгр ғалымы Геза Кун түгелдей латын
тіліне аударып, Будапеште бастырды да, бүкіл түркі әлемге жаңалық әкелді.
Түркі халықтарының тарихын, әдебиетін, этнографиясын, әлеуметтік-саяси
құрылысын, экономикалық шаруашылығын, діни сенім-наным зерттеп білудеГеза
Кун еңбегінің мәні зор еді.
Қыпшақ тілі сөздігімен дәл Геза Кун аудармасы арқылы танысқан адам
атақты туркі зерттеуші В. В. Радлов (1837-1918) болатын. Ол осы шығарманың
қазақ тіліне өте жақын екенін баса айтқан.
Профессор ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Кодекс Куманикус. «Қыпшақ тілінің сөздігі»
Этикалық кодекс
Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі
Қазақ әдебиеті тарихы пәні
Көне түркі (ХIII-ХIV ғасыр) жазба ескерткіштер тіліндегі есім сөздердің жасалу жолдары
Ежелгі дәуір әдебиеті үлгілерінің сипаттамасы мен ерекшеліктері
Түркітануға кіріспе
Латын тілінің тарихы және ғылымдағы маңызы туралы
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"
Түркологияның Еуропа мен Ресейде зерттелуі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь