Кодекс куманикус

1. Кітап тарихы.
2. Бөлімдері.
3. Аудармалары.
4. Қосымша мағлұмат.
5. Қолданылған әдебиеттер.
        
        КОДЕКС КУМАНИКУС құнарлы шығарма
Кабдулла Е.. Жетекші: Тайкпанова Д.А.
Екібастұз гуманитарлық-техникалық колледжі
Тілсіз ұлт, тілінен айырылған ұлт дүниеде ұлт болып ... ... ... ұлт құрымақ. Ұлттың ұлт болуы үшін бірінші шарт – тілі болу. ... кеми ... ... құри ... ... ... ... қымбат
нәрсе болмасқа тиісті. Бір ұлттың тілінде сол ... ... ... ... айнадай көрініп тұрады.
Мағжан Жұмабаев
1362 жылдың тамыз айы. Италияның оңтүстігіндегі әсем қала ... ... бірі ... Марк ... қайта өрлеу дәуірінің
атақты ақыны Петрарка Франческо ... ... ... ... ... түсіне алмаған, сыртқы мұқабасында «Кодекс ... деп ... ... да ... тартты.
Онда автор ретінде белгілі бір адамның аты-жөні көрсетілмеген.
Қолжазба готикалық көне жазумен XIV ... ... ... айтқанда,
1303 жылы Қара теңіз бойын жайлаған қыпшақтар арасында жазылған еді. Колемі
82 парақ (164 бет).
Сол асыл мұра ... ... ... ... ... оқушыларының да
қолын тиді. Дәлірек айтсақ, 1978 жылдың ... ол ... ССР ... Тіл ... ... ... (А. ... А. Жұбанов, А.
Белботаев) қолға алумен бірінші рет ... ... ... ... ... сөздік» деген атпен жарық көрді. Аталған ғалымдар ... ... ... алфавитті жиілік, кері алфавитті диілік және жиілік
сөздіктерін түзген. Олар мұны ... ... ... ... да кітапқа жазылған аннотацияда дұрыс ... ... ... тілі мен ... ... ... тарихын зерттеу үшін аса
құнды материал болып табылады».
«Кодекс» қолжазбесы негізінен екі ... ... ... ... ... деп ... Өйткені сөздіктің осы Италия
зиялыларының біреуі ... ... ... ... ... мен сөз ... тәсілі осы іспеттес ойларға меңзейтін
көрінеді. Сөздікті түзген адамдар не садагер, не ... әлде ... да ... ... Аталған бөлім ықщамдай айтсақ: «Ауа райы мен
аспан әлемі», ... ... ... ... «Бес ... ... ... құбылыстарына байланысты создер», «Үстеулер»,
«Зат есім сөздері мен есімдіктердің септелу үлгісі», «Сауда-саттық істеріне
істеріне байланысты сөздер», «Кейбір ... мен ... ... білдіретін сөздер», «Ұсталар мен ісмерлік істеріне байланысты
сөздер», «Етікшілікке байланысты сөздер», «Жазу-сызу жұмыстары мен әр ... ... ... «Атақ-дәрежеге байланысты сөздер», «Асыл тас
атаулары», «Адамның ... ... ... ... ... ... ... «Ат әбзелдеріне байланысты сөздер», «Шөп атауларына
байланысты сөздер», «Құс атауларына байланысты сөздер» ... т.б. ... ... ... ... ... көптеген сөздерді қамтиды.
Сөйтіп, бұл – Әбжан Құрышжанов айтқандай үш ... етіп ... ... ... ... құмансөздерінің жартысы латынша
алфавитінің тәртібі бойынша латынша бағанада келтірілген ... ... ... аударма баламалары ретінде берілген. Қалған жартысы
лексикалық мағыналараны қарай топтастырылған саналуан есім ... ... ... мен қосымшалар бар)»
Жинақтың екінші бөлімі «Неміс бөлімі» деп аталады. Оны ... ... ... Онда діни ... ... жұмбақтар,
аңыздар, өсиеттер басым. Соған қарағанда бұның әдебиет тарихы үшін де ... ... ... ... ... айту ... Әсіресе мұнда ауыз
әдебиетімізде кездесетін көптеген нақыл сөздер мен жұмбақтар ұшырасады.
Тіпті ... ... ... жоқ ... ... ... ... сөздік», «Итальян поэзиясының үлгілері», «Әулие Луканың
«Інжіл» кітабынан аударма», ... тілі ... ... ... ... құманша-немісше сөйлемдер мен сөз тіркестері»,
«Құманша-латынша сөздік», ... ... ... ... ... ... де ... қолжазба бітеді. Оның бірінші беті мен соңғы бетеріне Венеция
мен Франциядағы ұлттық кітапханалардың мөрлері басылған ... ... ... соңғы бетте екі рет). Қолжазбаның сырты терімен қапталып, ол екі парақ
ақ қағазбен бекітілген. Тері мұқабаның бірінші беті мен оның ... ... ... мөрі ойып ... Венеция Наполеон жаулап алғанда
ең алдымен осы ғибдатхананың жазулы мүлкін ... ... ... ... ... олар ... жылдан соң Венецияға қайтып оралған. Соның
салдарынан «Кодекс Куманикус» те Венециядан Парижге барып қайтқан».
Сөздікті ... ... ... ... жайы ... ... деректер қалдырған. Мәселен неміс ғалымы Лейбниц (1646-1716): «Мен
Петрарка кітаптарының каталогін көрдім. Солардың ішінде көніл ... ... ... ... ... қанша әрекеттенсем де ештеңе түсіне
алмадым... Мен әрқашанда Дакияның әлдебір ... ... ... тілінің
бағзы бір іздері сақталып қалған болу кере деп ойлайтынмын, үйткені XIII
ғасырда ... ... ... ... қабылдап, оларға жер бөліп берген
еді... Олар орналасқан жер мадьярлар ... Қара ... ... ... еді» - деп ... кейін «Кодекс» жайлы хабар берген ғалым ... ... (XVIII ғ.) аты ... бұл қолжазбаны ғылыми түрде
зерттеудің негізін салған шығыстану ілімінің ... ... Юлий ... еді. Ол ... рет ... ... ... француз тіліне
тәржімалап, Францияда бастырған соң, қыпшақ сөздерінің тұлғасын анықтап,
мағынасын ашуға талпынған. Клапорт басылымы ... ... ... қыпшақ тілін дүние жүзіне танытты.
XIX ғасырдың аяғында шағарманы Венгр ғалымы Геза Кун ... ... ... ... бастырды да, бүкіл түркі әлемге жаңалық әкелді.
Түркі ... ... ... этнографиясын, әлеуметтік-саяси
құрылысын, экономикалық шаруашылығын, діни сенім-наным зерттеп білудеГеза
Кун еңбегінің мәні зор еді.
«Қыпшақ тілі ... дәл Геза Кун ... ... ... ... туркі зерттеуші В. В. Радлов (1837-1918) болатын. Ол осы шығарманың
қазақ тіліне өте ... ... баса ... ... ... ... өз еңбектерінде «Кодекс
Куманикс» сөздігіндегі жұмбақтар ... ... ... арасында айна-
қатесіз қолданылып жүрген төмендегі жұмбақтарды да келтіре кетіпті. Мысалы:
1. Сенде, менде жоқ,
Сеңгір тауда жоқ,
Отта, таста ... ... ... Ішер, жер, ініне кірер.
(Пышақ)
3. Буы бар да, ізі жоқ.
(Кеме)
4. Аузын ашса, өңмені көрінеді.
(Есік ашқанда көрінген үй ортасындағы
от)
5. Тап-тап тамызық,
Таматұғын тамызық,
Көлеңкеден ... ... Ұзын ағаш ... ... бітірдім.
(Көсеу)
7. Ақ үй, Аузы мұрны жоқ үй
(Жұмыртқа)
8. Жазда жабулы тоқпас жатыр.
(Кірпі)
9. Жазда жаулы қауыс ... Ерте ... ... ... бес ат,
Бесеуі де қасқа ат.
(Бес саусақ)
12. Отырғаны оба
Жар ... ... ... көне ... ай ... ... наурыз – жаз айы,
сәуір – ілік жаз айы (яки тоба), мамыр – жаз айы, ... - соң жаз ... - күз айы, ... - орта куз айы, қыркүйек - соң күз айы, қазан - ... ... - орта қыс айы, ... - әпек айы, ... - соң ... ... ... жоғарыда айтылған жағдайларға байланысты
жасалғандықтан, онда ... ... ... ... ... ... бірқатар халықтардың мәдени ... ... ... ... бір ... ислам дінінің, араб, ... ... ... ... католик діндері мен орыс, италиян
халыктарының әсер-ықпалы бар».
Қазақ зиялыларының ішінде бұл шығарманы күні бүгінге ... ... ... ... бөліп жүрген профессор Әбжан Құрышжановю Ол 1956жылы
дәл осы ... ... ... ... диссертациясынан бастап,
жоғарыда айтылғандай, қазірге дейін бұл тақырыптан қол үзген жоқ. ... ғана ... асыл мұра өз ... ... алды.
«Кодекс Куманикус» немесе «қыпшақ сөздігі» - орта ғасырларда ру-ру,
тайпа-тайпа олып күн кешкен қазақ, қарақалпақ, ... ... ... ... ... ... түркі тектес халықтар тілдерінің даму
тарихын, олардың өзге ... ... ... ... үшін ... қажет шығарма. Бұл сөздік төл тіліміздің ерте кездердегі ерешеліктері
жайынан да көп ... ... ... ... ... «азық, балықшы,
айран, ақшам, алма, ала, ас, асыл, көрік, балта, ... ... ... ... ... жуық сөздің көпшілігі ... ... ... жүр. Олай ... ... ... тіл ... бастап,
аспиранттар мен ізденушілер, филология, ... ... ... ... оқитын студенттеріне де таптырмас көмекші құрал бола
алады.
* * *
Жоғарыда XIII-XIV ғасырларда қыпшақтардың тек Дешті ... деп ... ... ... ғана емес, сондай-ақ Мысырды да билегенін, ... олар ... ... ... ... ... ... еді. Араб ауыз
әдебиетінің күні бүгінге дейін өмір сүріп, ғасырдан ғасырға шеру ... ... ... де ... ... бірі – халық риуайттары
(романдары), қисса, науадирлері (әңгіме-аңыздары). Бұлардың бірқатар ... ... ... Отанды сүю басқыншы жаудан елді қорғау
идеясынан туған.
Жат ... ... ... ... ... ... олардың
ерлік істерін қазақ халқы секілді арабтар да ардақтап жырына қосқан. ... ... өлең ... ... ... киссашылар араб елдерінде
әлімсақтан бері өмір сүріп келеді. Олар ел аузынан қалған елеулі мұраларды
жаттап, ел ... ... ... ... ... олар ... ... жұма сайын мадиналардағы сұқтарға (базарларға) жиналып кисса айтады.
Ондай жыршыларды араб ... ... ... ... ... деп атаған.
Мұхаддистер (маддахтар) қазақ жыршылары секілді қиссаны еске ... ... ғана ... ... ... күні ... қағаз бетіне түсірген текске
карап та айтады, яғни тарихи оқиға, ... ... ... ... ... ... жырлайды. Қиссаның кейбір тарауларының
арасына кідіріс жасап, ... ... ... ала ... ... ... ән ... та жібереді. Мұның өзі сайып келгенде ... ... асер ... орыс шағыстанушысы академик А. Е. Крымский (1871-1942) ... ... ... ... XVII-XVIII ғасырлардан бастап
Таяу және Орта Шығыс елдерінде саяхатта ... ... ... ... ... өз ... көріп, тыңдап, олар жайлы таңқала жазғанын,
әсіресе француз ғалымы Б. Денонның «Бонапарт жорығы тұсындағы ... ... араб ... мен жыршылары туралы көптешен қызықты деректер
келтіргенін айтады.
Атақты француз ақыны Ламартин ... ... ... Шығысқа
сапар» атты кітабында маддахтар жайлы тебурене жазған. Оған жолсерік болған
ат айдаушылар ... ... бар ... ... ... ... ... керуен сарайларға тақтаған соң от жағалай ... ... ... ... әтсе жалықпайды. Қиссаның ең қызық жеріне келген
қолдарын төбелеріне қойып: «Алла, алла». Яғни бұл ... ... ... ... ... ... таңқаларлық сезімдерін білдіріседі.
Ламартин осындай маддахтарды өз сапарында ... ... ... ... ... Қаир, Бейрут шаһарларында жиі кездестірілген».
Қолданылған әдебиеттер:
1. Құрысжанов А.Қ., Жұбанов А. Қ., Белботаев А. Б. Құманша-қазақша жиілік
сөздік. ... ... ... 1978, ... ... Б. ... әдебиеті тарихының мәселелері. «Ғылым» баспанасы,
Алматы, 1973, 26-27-беттер.
3. Крымский А. Е. История новой арабской литературы. М., 1971, ... ... ... ... ... Пер. С ... В. ... 1976. Алғы сөз, 7-15беттер.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Іс-тәжірибеден есеп беру
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне түркі (ХIII-ХIV ғасыр) жазба ескерткіштер тіліндегі есім сөздердің жасалу жолдары49 бет
Ғылымның қазіргі даму деңгейіндегі дидактика пәні және оның мақсаты10 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Жауап алудың жалпы ережелері20 бет
"Қазақстан Республикасының экологиялық кодексі"239 бет
Наполеонның азаматтық қылмыстық кодексі4 бет
Қ.Р.«Еңбек кодексі»17 бет
Қ.Р.«Еңбек кодексі» еңбек қауіпсіздігі стандарттар жүйесі. Өндірістегі еңбек қорғауды бақылау жолдары. Еңбек қорғау заңдылықтарын бұзғаны үшін жауапкершілік31 бет
Қ.Р.«Еңбек кодексі», Еңбек қауіпсіздігі стандарттар жүйесі./Е Қ С Ж/ ,Өндірістегі еңбек қорғауды бақылау жолдары. Еңбек қорғау заңдылықтарын бұзғаны үшін жауапкершілік17 бет
Қ.Р.«Еңбек кодексі». Еңбек қауіпсіздігі стандарттар жүйесі16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь