Орхон- Енисей ескерткіштерінің көркемдік мәні, зерттелуі

Кіріспе.
1. Түркі қағанаты тұсындағы ескерткіштер.
2.Көне түркі жазуы ескерткіштерінің түрлері.
Негізгі бөлім.
Орхон.Енисей ескерткіштерінің көркемдік мәні.
Қорытынды.
        
        Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев "Тарих толқынында атты кітабында:
"Біздің бәріміздің де мақтаныш етуімізге ... ... бар. ... ата- бабаларымыз адамзат тарихында
өшпес із қалдырып кеткен. Еуразия құрлығындағы халықтардың
тағдырына орасан зор күшті әсер еткен Ұлы дала ерекше рух пен
дүниетанымды ... ... ... ... түп- ... да осында жатыр. Мұның айқын
көрінісін эпостық жырлардан арғы ата-бабаларымыздың ұлан-байтақ
дала төсіндегі көшіп-қонып жүрген бүкіл тіршілік- ... ... ... ... ... ... сана жиынтығынан
аңғарамыз", - деп жазады.
Түркі қағанаты тұсында тасқа жазылған Орхон-Енисей
ескерткіштерінің ... ... ... алатын
маңызы зор. Сондай-ақ, бұл ескерткіштер түркі халықтарының
бұдан бір жарым мың жыл бұрынғы ... биік ... ... ... ... ашық ... ... ерекше рухы, салт-санасы мен құндылықтары, түркінің
өмірлік философиясы айшықталған осынау ... ... ... ... тарихымыз бен
мәдениетіміздің асыл қазынасы халықтардың арман-
мұраты жинақталған десек ... ... ... негіз болған ертедегі темір
дәуіріндегі (б.з.д.6-7 ғ.ғ) сақ, ғұн, үйсін, қаңлы
тайпалары, б.з ертедегі орта ғасырлық ... ... ... ... тайпалары, дамыған орта
ғасырлық мемлекеттер кезіндегі наймандар, керейіттер,
жалайырлар, қыпшақтар тарихы мыңдаған жылдарға
созылғандығын ... ... ... әдебиетінің тарихы
да бұрынғы кеңес кезіндегідей он бесінші ғасырдан емес, одан
арғы дәуірден - көне заманнан басталады. Сол себепті ұлттық
әдебиет тарихының ... ... бірі ... болып
табылады. Себебі Қазақстан тәуелсіздік алғанға дейін екі мың
жылға жуық тарихы бар ... ... ... ... ... ... ... алынбаған еді.
Қазақстан аумағындағы феодалдық мемлекет кезеңі алтыншы
ғасырдан басталып, жиырмасыншы ғасырға дейін созылған
ұзақ мерзімді қамтыды. Қазақ әдебиеті ... ... де осы ... құрылыстың негізгі даму
кезеңдері- қалыптасуы мен нығаюы, дамып өркендеуі,
дағдарысы мен тоқырауы, қайта дамып күшеюі, ең соңында,
құлап ыдырауы сияқты ... ... ... ... және ... ... даму процесінің ерекшелітеріне толыққанды
сипаттама жасайды.
Қазақ әдебиетінің жүздеген ғасырлар бойғы дамуының әр тарихи
дәуірлерін бажайлағанда әр ... ... ... ... тән ... мен қасиеттерін, жанрлық,
көркемдік ерекшеліктерін анықтап алу қажет.
"Ежелгі дәуір және орта ғасырлардағы әдебиет" ұжымдық
монографиясында қазақ әдебиетінің көне заманнан он
бірінші ғасырға ... ... ... ... көне ... он екінші ғасырдан бастап, Қазақ хандығы құрылған он
бесінші ғасырға дейінгі кезең орта ғасыр кезеңі деп
аталады. Көне дәуірдегі ... ... ... ... дәуіріндегі әдебиет туындылары, түркі және қытай
халықтарына ортақ мәдени мұралар, Иран мен ... ... ... ... ... бірлігі заманындағы әдеби
мұралар, көне түркі әдебиетіне жататын Орхон-Енисей руна жазба
ескерткіштері, оғыз-қыпшақ дәуіріндегі әдебиет мұралары-
"Қорқыт ата кітабы", құмандардың ... ... ... "Оғызнама" дастаны, Қарахандықтар тұсындағы
әдебиеттің көрнекті өкілдері Жүсіп Баласағұнның "Құтты
білік"("Құт әкелетін білім")еңбегі, Махмұд Қашқаридің "Диуани
луғат-ат-түрік" ("Түркі сөздерінің жинағы") кітабындағы
аңыздар мен ... ... ... ... ... шығармалардың барлығын дерлік түркі тілдес халықтардың
ортақ рухани байлығы деп бағалаған жөн. Он бірінші он
екінші ғасырлар түркі тілдес халықтардың ... ... ... ... ... әрі бұл ... кезең
қазақ халқының қалыптасуы алдындағы дайындық кезең
болғандығын да ескеру керек.
Біздің заманымызға дейін сақталып жеткен көне түркі әдебиетінің
жазба ескерткіштерін көрнекті ... ... ... ... екі ... ... көрсетеді: руна жазуымен бедерленген
тарихи- эпикалық туындылар және көне соғды жазуына барып
тірелетін ұйғыр ... ... ... ... ... қабылдағаннан кейін көне түркі
әдебиетіндегі ұйғыр жазуы біртіндеп ығыстырылып,
араб жазуы кеңінен қолданысқа ... ... ... ... ... ескерткіштерінің ең
көне үлгілері түркі халықтары тарихындағы аса көрнекті мемлекет
қайраткерлері, ержүрек қолбасшы Күлтегін ... Кіші және ... ... ... ... ... Қағандарының бірі Білге
қаған туралы және оның кеңесшісі әрі әскер басы ... ... ... ... ... Орхон
өзенінің бойынан табылғандықтан "орхон жазба әдеби
ескерткіштері", ал Енисей өзені бойынан табылған
жазулар "енисей жазба ескерткіштері" деп аталады. Көне түркі
әдебиетінің бұл көне ... ... ... руна ... деген атқа ие
болған.
Күлтегін және Тоныкөк жазба ескерткіштерінде түркі ... ... ... ... ғасырдың басына дейінгі
тарихи оқиғалар әңгімеленеді. Шығыс түркі қағанатының
құрылуы мен нығаюы, түркі ... ... ... ... қаһарман қолбасшы Күлтегін мен басқа
қағандардың, қағанның дана кеңесшісі әрі әскербасы Тоныкөктің
сыртқы жауға ... ... ... ... ... бөленген батырлар мен қағандарды дәріптеу,
олардың ерлік істерін ... ... ... ... - ... ... тән ... белгілер.
Жазулардағы мәтіндер ел билеушілері мен халықты ата-
бабаның арман- ... адал ... ... басқарған
қағандармен ауыз бірлікте болуға, елдікке, адамгершілікке
шақырады, түркі мемлекетінің беріктігі мен біртұтастығын
өзекті идея етеді.
Орхон жазба әдеби ... көне ... ... және ... мен ... Сібірді қамтыған ұланғайыр аумақта түркі
тілдес халықтардың барлығына ортақ кең тараған әдеби тілі
мен дамыған жазба әдебиеті болғандығын толық ... ... - ... ... ... ... мен Тоныкөк жазуларын жанрлық жағынан тарихи-
батырлық поэмаларға жатқызуға болады ғой деп ... ... ... мен ... ... ... ... ұтымды күш пен нанымдылық беріп тұрады.
Ғалымның Орхон жазуларын әдеби көркем туынды ретінде қарау
жөніндегі бұл пікірін құптау керек. Себебі, Күлтегін ... ... ... ... эпитет, гипербола
сияқты көркемдік бейнелеу құралдары мен мақал-мәтелдер бұл
жазулардың көркем шығарма екендігін ... ... ... ... бұл жазуларда өмір шындығын тарихи оқиғалар
негізінде баяндаумен ... ... ... ... ... етіп жазу анық ... шамалы зерттеулерге тоқталып кетерлік. 1847жылы Минусинск
округінде руникалық жазу ескерткіштерінің жаңа түрі табылады.
Оны тапқан-М.А.Кастен деген кісі. Бұны ... 1857 ... ... Бұл ... тексі 1859 жылы тағы
жарияланады. 1847 жылы Н.Попов зерттеген Орхон
жазуларының жаңа нұсқалары табылады.
Жер-жерден табылып жатқан, хабарланып жатқан мәліметтерге енді
дүние жүзі ... ... ... әр ... ... ... ұйымдастырылады.
1887-1888 жылы фин ғалымы Ж.Аспелин арнаулы экспедициямен ... ... ... жазуларды зерттеп қайтады. Оның
материалдары 1889 жылы жарияланады. Аспелин 1889 ... ... ... ... ... ... ... Орхон- Енисей жазуының сырын ашу
үшін оны солға қарай оқу керкектігі жөнінде жорамал айтады.
Өзіне дейінгі зерттеушілердің пікіріне талдау ... ... 1885 жылы ... ... ... да, 1889 ... ... қоғамының" Шығыс-Сібір бөлімі арқылы
экспедиция ұйымдастырды. Ол сол жылы Күл-Тегін мен Могилян
ханға арналған ескерткіштерін тауып қайтады. ... ... ... қытай тілінің иероглиф
өрнегі дүние жүзі ғалымдарының назарын аудартып, олар соның
көмегімен ... ... ... ... ... Содан
соң, Г.Гейкель ұйымдастырған фин ғалымдары, В.В.Радлов
бастаған орыс ... ... да ... Олар ... ... ... өз ... еңбек болып басылып шығады.
Енді осы табылған дүние жүзін шулатқан ескерткіштердің жазуын
оқу мәселесі ... ... ... ... В.Томсен ең алдымен
ондағы әріптердің өзара тіркесу сырын, ондағы фонетикалық
заңдылықтарды қарастырды. Ол ондағы кейбір таңбалардың
бір-бірімен өзара іліктес келіп, ... ... ... ... ... ... ... қарап, В.Томсен Орхон-Енисей жазуының дауысты
дыбыстардың қолданылуында жуанды- жіңішкелі болып айтылатын
екі түрлі жүйе бар екенін аңғарады. Осыған байланысты түркі
тектес ... ... ... заңы туралы
сырды ашады.
В.Томсенның оқу тәсілімен 1894 жылы 19 қаңтар күні - В.Радлов
Күл-Тегін ескерткішін қайта ... ... ... оқу, транскрипциялау, аудару
және зерттеу жұмысына одан әрі ат салысқан ғалымдар көп болды.
Ол материалдарды пайдалана отырып, ғылыми-зеттеу жұмыстарын
жүргізді, тарихи лингвистикалық, этнографиялық ... де ... ... ... жылы ... ... Жамбылдың Талас өзені бойынан Каллаур деген адам,
археолог Г.Гейкель екеуі рун жазумен жазылған бес тас тапты.
Алтай өлкесінен, Тувадан, Хакас ... ... ... жазуы бар түйреуіш, түрлі әшекейлі тастан жасалған
ыдыс-аяқтар табылған. Ондағы жазулар да өзінің шешімін
тапқан.
1909 жылы Шығыс Түркістанда жүргізілген археологиялық ... ... ... Грюнвель, А.Штейн және
С.Ольденбург қағазға жазылған жаңа текстер тапқан. ... ... ... ... ... жерінен Сүджа,
Селенгі жазуларын тауып қайтады.
Түркі руникалық жазуының шығу тарихы жөнінде айтылған пікірлер,
ол туралы әр түрлі болжамдар қамтылған әдебиеттер ... ... ... бұл ... ... Пехлеви
тобына жатады да, кейін арамей жазуының құрамын ... ... ... да жобасы осыған келеді. Ол көне түркі
таңбаларының кейбіреуі пехлеви монеттеріндегі таңбалармен
ұқсас дейді.
19-шы ... ... көне ... ... ... таңбаларынан
құралған десе, П.Мелиоранский де осыған саяды. С.В.Киселев
өзінің Алтай жерінен тапқан ... ... ... ... жазу ... жазуы да алфавитке әсерін тигізгенін
айтады.
Қазақстанда соңғы жылдары руникалық жазуға ереше мән беріліп,
ескерткіштер тілі ... ... ... әркім өзінше пікір, жорамал айтуда.
О.Сүлейменовтің алфавит бір ... ... не бір ... ... ... ... емес деуі өте дұрыс. Ол әр
халық өз алфавитін бұрынғы жазу үлгілері таңбаларын өзгерте
отырып жасауы мүмкін деген ойды айтады. Біздің жыл ... ... ... мен ... ... ... салыстыра келіп, бұлардың
арасында заңды шартты таңбалық байланыс бар деген ойға
тоқталады. Яғни, В.Томсен,О.Доннерлердің пікірін жоққа
шығармайды. Пехлеви, арамей, еврей, ... ... ... иран алфавиттерін салыстыра отырып, қатаң,
ұяң дауыссыздардан түгел қабылданғандығын, бірақ
граматиктерін сингорманизм заңдылығына ыңғайлап
өзіндік өзгерістер, ... ... ... ... ... Бұл
таңбалардағы өзгерістер әр қоғам тұсындағы халықтың тағдырынан,
тарихынан хабар бере алуы әбден мүмкін.
Көне түркі жазба ескерткіштері, жалпы таңбалану ұқсастығына,
табылған аймақтарына қарай, ... ... деп ... ... анықтауы бойынша ескерткіштерде
тілдік айырма, әр түрлі территориядан табылғандығына,
таңбалануындағы сәл де ... ... ... ... ... ... жазуы ескерткіштері.
2.Талас жазуы ескерткіштері.
3.Орхон жазуы ескерткіштері.
Енисей жазуы ескерткіштеріне Енисей өзені бойынан, Алтай
өлкесінен, Тува автономиялы облысынан, ... ... әр ... ... ескерткіштер
жатады.
Бұл ескерткіштерді табуға әр жылдары әр түрлі ғалымдар, әр
түрлі маман иелері, экспедициялар өз үлестерін қосты.
Қазір бесінші, ... ... ... ең ... ... ... саналатын Енисей жазуы
ескерткіштерінің саны 145. Бұл ескерткіштердің
текстерін ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар еңбек сіңірді. Оларды
атап айтатын болсақ, В.В.Радлов, В.Томсен, П.М.Мелиоранский,
С.Е.Малов, Х.Н.Оркун, В.Л.Котвич, И.А.Батманов т.б.
Талас жазуы ескерткіштеріне сол Талас өзені бойынан ... ... ... әр ... ... ... жатқызылып жүр.
Ол ескерткіштердің табылуына, оқылуына, аудармасын жасауға
ғылыми пікірлер айтуға әр түрлі мамандық ... ... ... В.В.Радлов, Ю.Немот, С.Е.Малов,
Х.Н.Орхун, М.Мелиоранский, археолог-топограф Н.Кожмияко,
И.А.Батманов ерекше еңбек сіңірді. Талас ескерткіштерінің
жалпы саны-13.
Орхон ескерткіштеріне Орхон, Селенгі, Суджа, Онгин ... ... ... ... ... қаған, Білге
қаған, Күл-Тегін, Тоньюкук, Мойын-Чор, Кули-Чор, Суджы т.б.
ескерткіштері жатқызылады.
Күлтегін (684-731) - ежелгі ... ... ... ... дәуірдің белгілі қоғамдық қайраткері ретінде
көне тарихтан жақсы мәлім. Ол Құтлұғ(Елтеріс) қағанның кенже
ұлы. Қапаған қаған 716 жылы қаза ... ... ... ... басқарады. Қапаған соғыста өлген соң Күлтегін оның
ұрпақтарын да қырып салып, өз ағасы Білге қағанды ... ... ... етіп ... ... ... ... жетіп, өзін қабілетті қолбасшы
ретінде танытады.
Күлтегін 47 жасында, 731 жылы, өмірден өтеді. Інісінің өлімі
Білге қағанға қатты батады. Оған ... ... ... келеді. Інім Күлтегін қайтыс болды, өзім қатты
ойландым. Көрер көзім көрместей, білер ... ... ... өз ... істейді. Кісі баласы тек өлгелі жаралған ғой
деп қатты қайғырады.
Тоны-көк ескерткіші Монғолия жеріндегі Селенгі өзенінің бойынан
табылады. Оны 1897 жылы Д. ... ... адам ... Тоны- Көк
- Құтлығ қағанның, Білге қағанның әскери кеңесшісі. Көп жасаған
адам, қай жылы өлгені жөнінде ... жоқ. Ол ... ... көп ... ... әскери білімді адам.
Мәліметтерге қарағанда ескерткішті тірі кезінде
Тоны-Көктің өзі жазғанға ұқсайды.
Кули-Чор ескерткішін 1912 жылы Монғолия жерінен ... ... ... мен ... ... замандасы,
тардұш тайпасының көсемі. Бұл ескерткіште де түркі тайпалары
жөнінде құнды мәліметтер ... Кули ... ... 60 ... ... ... бар.Қай жылы туды, қашан өлді,
ол жөнінде мәлімет жоқ.
Мойын Чор ескерткіші 1909 жылы Монғолия жеріндегі ... ... ... Оны тапқан-Г.И.Рамстед. Мойын Чор ұйғыр
мемлекетінің ең алғашқы қағаны. Ескерткіште Мойын Чордың
жорықтары, ... ... қай ... ... ... ... мәліметтер бар. Түркі ру-тайпалары туралы сөз болады.
Орхон ескерткіштерінің жанрлық ерекшеліктері туралы соңғы кезге
дейін өзара қарама-қайшы екі түрлі көзқарас орын алып ... ... ... және ... ескерткіштері көркем
әдебиетке, соның ішінде поэзияға ешбір қатысы жоқ, ... ... ... ... деп ... руна жазуындағы бұл ескерткіштерді поэзиялық
туындыға тән барлық белгілері бар, ежелгі түркілердің өзіндік
әдеби дәстүріне ... ... ... деп ... екі ... ... ұзақ жылдар бойы әдебиетшілер, тілшілер,
тарихшылар,т.б. арасында алуан түрлі пікір таластарын тудырып
келді. Ал, қазір Күлтегін, Білге қаған және ... ... ... ... ешкім
күдіктенбейді. Орхон ескерткіштерін, поэзия, ерлік
жыры деп алғаш бағалаған ғалымдардың бірі-академик-жазушы
М.Әуезов болды. Ол руна ... ... ... ... туралы айта келіп, былай деп жазды:"Олардың
мазмұнында эпостық баяндау сазы басым, аңыздың
көркемдік түрі де соған орайлас. Күлтегін, Тоныкөк
немесе Суджа ... ... ... ... ... ... ... әр алуан рулар мен
тайпалардың кескілескен шайқастарының, соғыс суеттерінің,
батырлар ерлігінің, ... ... ... сол жазулардың бір талайында Күлтегіннің ежелгі
жырларындағыдай жеңілуді білмейтін батыр болғандығы
баяндалады. Ол жазуларда хронологиялық тәртіп те бар.
Күлтегіннің он алты жастан қырық жеті ... ... ... ... ... ... ... баян
етіледі. Мұнда батырдың жас шағынан бастап, өмірінің
ақырына дейінгі ерліктерін жырлайтын батырлық дастандардың
сюжеттік құрылысында ұқсастық бар."
Бұл ... ... ... мазмұны мен пішіні жағынан ғана
емес, ырғаққа, яки ритмге-үннің жүйелі,мерзімді, ... ... ... да поэзиялық сипатқа ие
екенін тұңғыш рет совет ғалымы И.В.Стеблева дәлелдеп шықты. Ол
Орхон ескерткіштерінің ... ... ... ... ... шумақ, тармақ пен бунақ-сол буын мен екпінге негізделеді
деген пікір айтты.
Түркі елінің тұтастығын, бірлігін сақтауда барлық ақыл-қайрат,
күш-жігерлерін жұмсаған, осы ұлы мұрат ... ... ... ... ... Күлтегін бабаларымыздың еңбектерінде
және олардың бізге мәңгі мирас, аманат етіп қалдырған
Орхон-Енисей жазба ескерткіштеріндегі рухани таным мен
тағылымдарында, бүгінгі таңда өз дербестігін, ... ... ... ... ... жайып,
дамуында, іргелі ел болуы үшін үлгі алатын тұстары
жетерлік.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Ежелгі түркі мәдениеті: Орхон, Енисей жазбалары6 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь