ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ басындағы тұлғалар

1)Кіріспе
2)Шоқан Уәлиханов
3)Абай Құнанбаев
4)Ыбырай Алтынсарин
        
        Ы.Алтынсарин атындағы дарынды балаларға арналған мектеп-интернат
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ...
Орныдаған:Кәкімішев Е.А, Берсүгіров Е.Н
Тексерген: Нұғыманов А.Қ. ... қ. 2012 ... ... ... ... ... соңы ХХ ғасырдың басындағы әдебет
Әрқашан Әдебиет өз кезіндегі тариха-әлеуметтік жағдайларға байланысты ... және әрі ... ... ... ... ... ХІХ ... басы мен ХХ ғасырдың соңындағы әдебиет те сол заманның әлеуметтік, қоғамдық-саяси жағдайларына байланысты ... ... ... ... ... отарлау саясаты қазақ даласын түгелдей қамтып, орнығып кетті. 1861 жылы ... ... да елге ... ... ... ... басыбайлықтан басы босаған орыс шаруалары қазақ жеріне ... ... Сол ... ... ... мал ... жерлерінен айырыла бастады. Және де отарлау саясатын іске асыратын шенеуніктер мен ... ... ... ... ... ... байланысты Қазақстан қалалары мен қалашықтарында орыс-қазақ мектептері ашыла бастады. Орынборда ашылған тұңғыш мектепте білім алғандардың бірі - ... ... ... ... ... ... мектептер қандай мақсатта болса да қазақ халқының арасына орыс білімін таратты. Онда оқыған шәкірттердің ішінен ... ... ... ... ... шенеуніктер де, өз халқының болашағы үшін қызмет етуге талпынған азаматтар да ... ... ... орысша мектептер, училищелер, кітапханалар тәрізді оқу-ағарту және ... ... ... ... ... нәтижесінде оқыған азаматтар орыс тілін оқыған азаматтар орыс ... ... ... әдеби, мәдени білімін арттырады. Әдеби-мәдени байланыс шеңбері ... ... ... ... орнатудың арғы шебінде көрнеті ағартушы, тұңғыш педагог әрі жазушы Ыбырай Алтынсарин, ... ... ... ... ... ... жазба әдебиетінің төлбасы әрі классигі Абай Құнанбаев тұрды.
Абай құнанбаев арқылы Пушкин, Лермонтов, Крылов және т.б. жырлары қазақ тілінде сөйледі. Ыбырай ... ... ... ... ... арналған шығармалары қазақ балалары үшін қызмет етуге кірісті. Шоқан Уәлиханов сияқты қазақтың дарынды ұлы, тұңғыш ... ... ... ... мен ... ... ... алғаш рет орыс қоғамына, Еуропа әлеміне жол тартты.
Дәл осы кезеңде өнердің үш бірдей саласын бір ... ... ... ... ... өнерді бір басында тоғыстырған өнерпаздар шоғыры дараланып шықты, ерекше дамып, шарықтап өсу биігіне көтерілді.
Шоқан Уәлиханов
"Сүйер ұлың болса,
Сен де сүй.
Сүйінерге жарар ... ... ... (1835 -- 1865) -- қазақтың ұлы ғалымы: ориенталист, тарихшы, фольклоршы, этнограф, географ, ағартушы. Шын аты -- ... ... ... бала ... деп ... ... ... кеткен. Шоқан 1835 жылдың қараша айында қазіргі Қостанай облысы Сарыкөл ауданындағы Күнтимес ... ... ... ... ... сол ... ... дуанының аға сұлтаны болған. Шоқанның өз атасы Уәли Орта жүздің ханы болған. Арғы атасы Қазақ ... Ұлық ханы ... ... оның ... ... балалық шағы қыс кезінде Обаған бойындағы Күнтимес ордасында, жазда Есілдің оң саласы Аққанбұрлық алабындағы ата жайлауда ... ... ... ... ... хан ... да ... күндерін өткізген. хан тұқымы болғандықтан, Күнтимес ордасындағы әкесі ашқан ауыл мектебінде хат таныған Шоқан сол мектепте ортағасырлық қыпшақ-шағатай ... ... ... арабша тіл сындырады. Бұдан кейін 1847-1853 жылдары оны әкесі сол кезде Сібірдегі ең таңдаулы оқу орны деп ... Омбы ... ... ... Онда ... сабақтарға қоса жалпы және Ресей жағрафиясы мен тарихы, ... орыс ... ... ... ... ... шетел тілдері жүрген. Кадет корпусына алғаш оқуға түскен кезде Шоқан орыс тілін ... де ... ... ... тез ... Шоқанның корпуста бірге оқыған Г.Н. Потанин: , дейді.Оған әсіресе орыс тілі мен әдебиеті оқытушысы, шығыстанушы ... мен ... ... ... Гонсевский күшті ықпал етті.
Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы, шығыстанушы, тарихшы, ... ... ... Уәлиханов Шоқан (Мұхамедханафия) Шыңғысұлы (1835-1865) жақсы суретші де болған. Ғалымның бай мұраларының бір бөлігін бейнелеу ... ... ... ... Ол ... ... пейзаж және халықтың тұрмыс-салтын бейнелеу жанрымен айналысқан. Өз еңбектерін суретпен толықтырып отырған ол көбінесе акварель, майлы бояумен, ал кейде тушь, ... ... ... ... Суретшілік өнерді ешқайдан арнайы үйренбесе де, оның суреттерінде кәсіби шеберлерге тән қолтаңба байқалады. Бұл Шоқанның табиғи дарынының ерекше бір ... ... ... уақытта Шоқаннан бізге мұра боп қалған 150-ге ... ... бар. Оның ... ... ... ... ХІХ ғасырдың 60-шы жылдары , , секілді беделді басылымдарда жарияланған. Қазақтың ұлы ойшыл-ағартушылары Шоқан мен Абайдың дүниетанымы мен ... ... ... пен ... мәселелерін түсінуі мен талдауыңа, әсіресе, мәдени мұраны меңгеру, дамыту, оны елдің рухани ... ... ... мол үндестік байқалады. Бұл Абай мен Шоқанның ауыз әдебиетінің асыл үлгілерін жас кезінен санаға сіңіріп, өшпес ... ... да, ... шешендер мен ақындардың тапқыр сөздерін естіп есуінен де, арғы түбі шығыс елдерінен таралған, араб, парсы, түркі тілдеріндегі қисса, дастан, ... ... ... ... ... ... оқып, білімін байытуынан да, орыс және Европа кітаптары, соның ішінде олардағы фольклорлық нұсқалармен терең таныстығынан да көрінеді. Шоқан халық әдебиетін ... ... аса ... ... деп ... Абай көркемсөз байлығын жамағатты кәміл адамдық жолдарға баулып, тәрбиелеудің, жақсылықтарды өнеге етіп көрсетіп, зұлымдық, ... ... ... ... санады. Абай осы мақсатты көздеп, езінің шығармаларында ауыз әдебиетінде қалыптасқан неше алуан нақыл сөздерді, мақал-мәтелдерді, ... ... ... ... ... ... елеңдеріндегі дәстүрлі ұйқастар мен буындық өлшемдерді, арнау, толғау, жоқтау, жұбату секілді фольклорлық жанрларды қолдануы осыны көрсетеді. Шығыс фольклорындағы фабулаларға сүйеніп, , , ... ... ... ... да ақынның жаһан халықтарының рухани қазынасын кең игергендігін дәлелдейді. Шоқан мен Абайдың қазақ тарихы туралы толғамдары өткеннің тәжірибесін ... ... ... ... үшін жол ... ... туған. Шоқан секілді Абай да шығыс пен батыстың тарихи шежірелерімен жақсы таныс ... ... ... бірі ... ... ... ... кезімен бағалап отырғанымен, бұрынғы замандардың қалдырған сабақтарымен мүддесіне тарату ... ... ... ... ... ... ... қараңғылық тұманынан арылтып, өркениеттің даңғыл жолына түсіру ... ... ... ойлары өте орайлас шығады. Шоқан өзінің тарихи-этнографиялық, фольклорлық еңбектерінде қазақ халқын ... ... ... ... ... деп ... бұл аң бар Абай ... өзекті жемісіне айналған. Түрік халықтарының генетикалық , мәдени бірлігін, тарихи ... ... ұлы ... үні ... ... Мұның бәрін Шоқан мен Абай өмір кешкен дәуірдің тарихи-әлеуметтік мұқтаждары мен сауаптарының сабақтастығынан ... ... деп те ... ... ... ... тәуелсіздіктен айрылып, Ресейге бағынышты, кіріптар күн кешкен заманында қоғам көкжиегінде жарқырап шыққан қайраткерлердің қалдырған мұрасы ... ... ... ... ... ... ... жағынан 19 ғасырдағы әлемдік озық ескерткіштер қатарына қосылады
Шоқан тарихи маңызы бар шығармаларға айырықша назар аударды. Мәселен, ол қырғыз халқының ... ... ... ... ... ... тұңғыш орыс тіліне аударып, оған ғылыми тұрғыдан толық ... және ... ... ... Бірінші рет баспаға ұсынды. Көлемі жағынан, оқиға құру, адам образдарын бейнелеу жағынан әлемдік әдебиеттің озық үлгілерімен теңдес, аса құнды туынды ... ... ... - ... ескі мифтерінен, аңыздарынан, ертегілерінен жиналып, бір адам Манастың төңірегінде топталған энциклопедия. Бұл жағынан, ол "Илиада" тәрізді. Бұл аса зор ... ... ... ... діні ... ұғымдары шетелдермен қарым-қатынасы түгел қамтылған. Екінші эпос - "Семетей" - "Манастың" жалғасы. Бұл ... ... - деп ... ... ... оның ... мәселелері жөнінде сол кездің өзінде-ақ, көптеген тың пікірлер, тұжырымдар жасап, өз халқының ... мен ... ... жағдайларына лайық дамытады. Сондай-ақ, әр халықтың әдебиетін оның қоғамдық, әлеуметтік өмірімен тығыз байланыста қарастырады.
Ш. ... өз ... ең ... ... ... өз Отанын жан-тәнімен сүйген нағыз патриот болды. Оның ... ... ... жүзі ... ... ... ұрпақтары оған деген зор құрметтің белгісі ретінде Қазақстан қалаларының бірнеше көшесін ... ... ... Оған ... ескерткіштер орнатылған. Ондай ескерткіш Омбы қаласында да бар. Көкшетау мемлекеттік университетіне ... ... ... Онда деп ... халықаралық ғылыми конференциялар үнемі өткізіліп түрады. Шоқан Уәлихановтың өмірі мен қызметі ... ... ... үшін тамаша үлгі-өнеге
Абай Құнанабаев
Әсемпаз болма әр неге,
Өнерпаз болсаң арқалан.
Сен де бір кірпіш дүниеге,
Кетігін тап та бар ... ... пен ақыл жол ...
Қашқанға да, қуғанға
(Абай)
Ұлы ақын, философ, саясаткер, ағартушы, ... ... жаңа ... ... негізін қалаушы.
Ақынның арғы тегі Орта жүз Тобықты Арғын ішіндегі Олжай батырдан басталады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек ... 3 ... ... ... әрқайсысы кейін бір-бір рулы ел болып кеткен. Айдостың Айпара деген әйелінен: Ыргызбай, Көтыбақ, Топай.
Ана айтқанындай, шынында, бұлардың ... ... ... оза ... ел басқарған. Ыргызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, Өскенбай тарайды. Өскенбай шаруаға жайлы, ... әділ кісі ... ... адал болса Өскенбайга бар,арам болса Ералыға бар" деген мәтел сөз қалған.Өскенбайдың әйелі ... ... ... ... 4 әйел ... ... Оның ... Күңкеден - Кұдайберді, інісі Құттымұхамбетке айттырылып, қалыңдық кезінде жесір қалған соң өзі алған екінші әйелі: ... - ... ... ... ... Ысқақ, Оспан, үшінші әйелі Айғыздан - Халиулла, Ысмағұл туады. ... ... ... ең кіші ... ... ... жоқ. Абайдің " Атадан алтау, анадан төртеу едім дейтіні осыдан. Болашақ ақын сабырлы ... кең ... ел ... ... ... ... ... таусылмайтын мол қазынадай аңыз ертегілерін естіп, абысын-ажынға жайлы, мінезі көнтерлі, әзіл-қалжыңга шебер, жөн-жобага жетік өз анасы ... ... ... Абай ... ауылдағы Ғабитхан молдадан сауатын ашады да, 10 жасқа толған соң 3 жыл ... ... Риза ... ... Бұл ... ... ... тілдерінде, негізінен, дін сабағы жүргізілетін еді. Құрбыларынан анағұрлым зейінді бала оқуға бар ықыласымен беріліп, үздік шәкірт атанады. Ол енді дін ... ғана місе ... ... өз ... ... ... ... көптеген шығыс ақындарының шығармаларымен, араб, иран, шағатай (ескі өзбек) тілінде жазылған ертегі, ... ... ... ... ... ... Сәғди', Хафиз, Фзули сияқты ұлы ғұлама, классик ақындарына бауыр басады. ... ... ... Абай ... ... ... школаға" да қосымша түсіп, орысша сауатын аша бастайды. Бірақ бұл оқуын әрі жалғастыра алмай, небәрі 3 жылдан соң оның ... да, ... да оқуы ... ... ... ... ... аңғарған Құнанбай оны елге шақырып алып, өз жанына ертіп, әкімшілдік-билік жұмыстарына араластырмақ ... ... 13 ... Абай ел ісіне араласады.
Абайдың өмірбаяны.
Абай бала ... ... ... ... ... шешен, ақын, ертегішілер әңгімесін тез ұғып алатын ... ... ... ... ... ... ... Марабай, Шөжелерді тыңдап өскен. Анасы Ұлжан да шешен ... сөз ... ... ... ... ... Оның ағасы (әкесі Тұрланның інісі) Тонтайдың өлерінде кожа-молдаларға карап: "Жазыла-жаэыла қожа-молдадан да ұят ... енді ... ... -- ... ... аузында мәтел болып кеткен. Құнанбай кажыныңда кеңінен толғап сөйлер тереңдігі, өз тұстастарының ғана емес, шетелдік саяхатшылардың да ... ... ... қажы ... деген қоныстан медресе салдырып, өзінің және туыстарының балаларын окытқан. Абай сегіз жасында өуелі сол "Ескітам" медресесінде дәріс алып, ауыл молдасы ... ... ... онын зеректігін байқағаннан кейін, 10 жасқо толған соң Семейдегі Ахмет Риза медресесіне береді. Онда 3 жыл окыған, Медресенің үшінші ... ол осы ... ... школаға" да қосымша түсіп, онда 3 ай орысша оқиды. Бұл ... М.О. ... "Өзі ... үлкен-кіші балалардың барлығынан сонағұрлым зейінді, ұғымтал жөне ерекше ықыласты ... ... ... ... молдасының бір окып, бір-ақ рет түрікшеге аударып ... ... ... ... ... ... шыға ... зерек бола-ды. Сонымен дәріс үстінде оқылатын сабақтарды ұғып білу Абайға өзге балалардан анағүрлым оңай тиген. Көп ... ... ... ... ... ... Абай өз ... өзі сүйген кітаптарын оқуға жұмсап, көп ізденуге салынады. ... ... ... тез ... ілім ... кісінің калпына оңай түсіп кеткен. Оқыған кітаптың көбіне сынмен ... ... ... ... бола ... Өзінің әбден сүйіп, тандап оқыған ірі акындары болады. ... Сол бала күнінде жаттаған кейбір өлеңдері ... ... ... ... шейін есінен шықпаған, ұмы-тылмаған" деген тұжырымы болашақ ұлы ақынның калып-тасу кезеңін айғақтайды. Абай бір жағынан шығыс ... ... ... Қожа Хафиз, Науаи, Физули, Жәми, тағы басқаларды оқыса, екінші жаганан А.С. Пушкин, А.И. Герцен, М.Е. Салтыков-Щедрин, Н.А. Некрасов, М.Ю. ... Л.Н. ... И.А. ... Ф.М. ... И.С. Тургенов, Н.Г.Чернышевский мұраларын оқып, терең таныс болған, Батыс әдебиетінен Гете, Дж. Байрон сияқты ... ... ... ... ... ... зертгеулер жүргізілді. Есейген шағында, осы өзі оқыған философ, ақын, ғалымдармен тең дәрежеде ... ... ... ішінен ірі ақындардың өзіне әсері болған кесек туындыларын қазақ тіліне аударған. Аударған өлеңдері көркемдік жағынан негізгі нұсқасымен тең түсіп, ... асып та ... ... ... өзге ... ерекше зеректігін ерте сезіп, оны әрі карай оқытпай кайтарып алып, ел ... ... ... ... 13 ... Абай әке ықпалымен әкімшілік-билік жүмыстарына араласады. Ол әке касында ... ... ... даласындағы әлеуметтік өмір қайшылықтарын жан-жақты тани түседі. Патша үкметінің отаршылдық саясаты мен пара-қор орыс ... ... ... болыстар әрекеттерінің халық тағдырына кеселді, зияндылығын айқын ... ... ... ... ... ... Алайда оның тамыры тереңде жатқанын, отарлау жүйесінің бел алып, елдің кұрсауда қалғанын сезіп күйзелген. Патша үкіметінің отаршылдық саясаты мен оның ... ... ... қым-қиғаш айтыс-тартыска түскен, танымы таяз болыстар мен ел ... ... ... бел ... Абай ... ... түсіп, жеңіп шығады. 1875 -- 78 ж. Қоңыркекше еліне болыс болады. Бұл жылдары ез ... ... ... ... ... тең ... кұш салды. Абай кейіннен, 1886 ж. Е.П. Михаэлистің ұсынысымен, Семей облыстық статистика комитетінің толық мүшесі болып сайланды. Абай 1880 ж. И. ... А. А. ... ... ... ... қарым-қатынаста болған. Абай ел ісіне араласқан жылдарыңда әділеттілгімен, ... ... ... ... ... ... ... Абай.
1885 ж. мамыр айында Шар өзенінің бойындағы Карамола деген жерде Семей ген.-губ. Цеклинскийдің басқаруымен Семей губ-на қарайтын 5 уездің ... ... ... бас ... төтенше съезі өткізілді. Осы съезде төбе би болып сайланған Абайға "Семей казақтары үшін қылмыстық ... ... заң ... ... ... Абай ... комиссия барлығы 93-баптан тұратын ережені 3 кұн, 3 түнде әзір етті. Бүл ... ... әдет ... да, ... ... ... ... зорлық-зомбылықка негізделген заңынада үқсамайтын, езгеше кұжат еді. Оның, әсіресе, ұрлық, қылмыс пен өйел мөселелер-не ... ... ... ... ... ... беделін өсірген Қарамола съезінен кейін оның қарсыластары көбейіп кетеді. 1890ж. Байғұлақ, Күнту деген кісілер бас ... 16 ... ... ... ... Ши деген жерде Абайға карсы дұшпандық әрекетке сөз байласады. 1891 ж. Оразбай бастаған дау 1897 жылға дейін созылады. Бұл шиеленістің аяғы 1898 ... ... ... ... Абай ... қастандық жасауға әкеп соқтырады. Ақын бұл жанжалдың барша жиренішті ... ... ақ ... ... жазған хатында айғақты деректермен дәлелдеп береді". (Абай. Эн-циклопедия. А., 1995,49-бет). Ел ... ... ... әділ ... ... ... ойлаған, "тура биде туған жок, принципті ұстанған. Ғұмырының ... ... ... ... ... ... ... уақытының көбісін шығармашылыкка арнаған.
Абай үш өйел алған. Бәйбішесі Ділдәдан-Ақылбай, Әбді-рахман, Күлбадан, Әкімбай, Мағауия, Райхан; екінші өйелі Әйгерімнен - ... ... ... ... ... 7 ұл, 3 қыз ... Келіндей алған әйелі Еркежаннан - ұрпақ, көрген жоқ.Абай өлең жазуды 10 жасында ("Кім екен деп келіп ем түйе қуған...") бастаған. Одан ... ... ... ... ... ... - "Физули, Шөмси". Өлеңдерін кағаз бетіне 80-жылдардың ортасында түсіре бастайды. "Сап, сап, көңілім", "Шәріпке", "Абыралыға", "Жақсылықка", "Кең ... ... 1870 - 80 ... ... жазылған. Ақындық қуатын танытқан үлкен шығармасы - "Қансонарда" 1882 ж. ... ... ... ... ... бұл өлең ... ... калыптаскан дәстүрлі ұғымдардан өзгеше, ішкі ой иірімдері терең. Абай лирикасы жанрлық ерекшеліктері жағынан алғанда көп ... ... ... ... Ол ... ... тіл кестесіне, сөз қолдануына да жаңа сипат дарыткан ақын. Абай поэзиясының тілінде адамның жан тебіренісін, көңіл толғанысын, жүрек лүпілін, сезімнің сан ... ... ... сипаттамалар, эпитет, метафора және баска да бейнелі сөздердің жаңа, өзі шығарған соны үлгі - ... мол. Мыс., ... ... ... оты", ... көзі ... ... жайлауы", "ой өлкесі" деген ауыспалы мағына туғызатын бейнелі сөздерді -метафораларды қолданады. Бірде ақын жүрегі кейіптеу бейне арқылы ... ... ... - қырық жамау". Осындағы жұлқыланып, кескіленген, қырықка бөлінген, парша-парша болып бөлектенген жүрек бейнесі акынның өкінішін, арманын, қастандық-өшпенділіктен шеккен ... ... ... ... ... налуын, т.б. көркемдік шеберлікпен жеткізіп тұр. Абайдың ұлылығын танытатын өлеңінің бірі - "Өлсе елертабиғат, адам өлмес". Осы ... ... ... ... ... ... табиғат сөзін қалыпты мағынада алып, аспан мен жер, күн мен айды айтып отырған сияқты. ... ... адам ... үзақ ... ... Ескі ... еңбектерде табиғат өлсе де, адам өлмейді деп, осы екеуін біріне-бірін қарама-қарсы қою кездеседі. Мыс., Сократ ... ... ... қойып, әділдік, ізгілік секілді адамның жақсы қасиеттерін зерттеу қажет те, ал табиғатты зерттеу деген ... ... ... деп ... Таби ғат ... құриды, мәңгі өзгермейтін жаратушы бір Алла ғана деген үғым бар. Жақсы адамның өзі өлсе де, жаны өлмейді деген пікірді ... да ... ... ... деп ... кесіп айтқан ойын Абай төмендегідей жалғастырады:
..."Ол бірақ кайтып келіп ойнап-күлмес,
"Мені" мен "менікінің" айрылғанын
"Өлді" деп ат қойыпты өңкейбілмес".
... Дәл осы ... "мен" және ... ... ... Абай ... ... ... Келесі шумақта: ...
"Көп адам дүниеге бой алдырған,
Бой ... ... көп ... - дей ... ... ойын енді ... ...
"Өлді деуге сыя ма, ойландаршы,
Абай шығармашылығы.
Өлмейтұғын артына сөз калдырған..." - дейді. "Адам өлмес" дегеннің мағынасы өзі өлсе де, ... ... ... ойы ... ... ... ... Абай "Өлең сөздің патша сы" өлеңінде "сөз түзелді, тыңцаушы сен де ... -деп ... ... сөзге зор маңыз беріп қарау-ын, поэзияның жоғары қо-ғамдық ... ... ... талап етті. Жаңа танымның баурап аларлық күшін, жаңа ақындық сөздің ... ... ... тани ... ... ... сол кездегі жағ-дайында толық сенім арту қиын да еді. Абай оны ... ... мүны оның "Мен ... ... ... ... ... өлеңіндегі мына шумақ-тар толық дәлелдейді: ..." Шу ... ... ... ... соң мүндай сөзді бұрын көрмей".
Бұдан біз ақын өлең-жырла-рывдағы жаңа, соны ой-пікір-лерді жүртшылықтың қалай кдбылдайтынына ерекше мән ... ... ... ... ... ... кдуымнан мән-жайын түсініп байыбына жетуді талап етті. "Сыртын танып іс бітпес, ... ... Абай ақын ... ... мен қасіретін терең түсініп, оның жоғын жоқгаушы ... тиіс деп ... ... ... ішінде мазмүны жағынан да, көркемдік бітімі жағынан да ерекшеленіп ... ... ... мол. ... аяқ", "Сен мені не етесің", "Қан сонарда бүркітші шығады аңға", "Кдлыңелім, қазағым, кайранжүргым", "Жаз", (Жаз-дыгүн шідде болғанда) ... ... ... ай", ... болдым, мінеки", "Қызарып, сүрланып", "Келдік талай жерге енді", "Өлсем, орным қара жер сыз ... ма?", "Көк ... - ... ... ... ... өлендерінің кай-кайсысын алсақ та, мүлде тың дүние, шығармашылық жаңалық. Бүларға қоса "Ем таба ... ... көз ... ... ... емес ермек", "Нүрлы аспанға тырысып өскенсің сен", "Ауру жүрек ақырын соғады жай", ... өлер та ... адам ... аударма өлеңдерден "Жалғыз жалау жалтылдап", "Жолғашықгым біржым-жырт түндежалғыз", "Қанжар", "Мен көрдім үзын ... ... ... тағы сан ... ... атауға болар еді. Абай өлеңдерінің көбі не тақырыбы, не стилі, жанрлық сипаты неме-се өлең өрнегі жағынан мүлде жаңа болып келетіндіктен осы ... ... ... ... ... ... қамтып, бөліп алудың өзі өте қиын. Міне, осындай ондаған кемеліне келген өлең үлгілерін туғызған Абай соларға ұқсас, ... ... ... ... бермейді. Әрине, қай ақында болсын бірнеше өлең-дер тақырыбы жағынан жалғас келіп отырады. Бұл сол тақырыпқа терендеп бару үппн ... ... ол ... әр өлеңде әр қырынан ашылады. Абайдың сарқылмас шығармашылық тапқырлығы, оның қолынан шыққан ... ... ... бітімі жағынан мүлтіксіз өлең үлгілерінің көптігі және әрқайсысының бір-біріне үқсамайтын, жаңаша ... ... ... ... ... тіпті дылдың төрт мезгілін суреттейтін "Қыс", ("Ақ киімді, денелі, ақ сақалды"), "Күз" (Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан"), "Жаз" ... ... ... ("Жазғытұры қалмайды қыстың сызы") секілді бір топқа, циклге жататын қлендерініңі де ... ... ... ... ... ... әр түрлі болып шыккан. Сондай-ақ өлең, ән-күЙДІҢ мәнін. ақындық өнердің қасиетін ... ... ... жалғас "Өлең-сөздің патшасы, сөз с арасы", "Біреудің кісісі өлсе, ... "Мен ... ... ... "Көніл кұсы құйқылжыр шартарапқа". Өзгеге көңілім тоярсың", "Адамнын кейбір ... ... ... да ойды әр кырынан өрбітуі. пікір сонылғы, бейнелеу, айту ерекшелігі бойынша бір бірінен өзгеше сипатталған. Осындай бір-бірінс ... әр ... ... ... ... әр ... көрініп, жаңаша сипат табады. '"Өлсе өлер табиғат, адам өлмес". "Көк түман алдындағы келер заман". ... ... емес ... ... ... ... ... Абайойшыл акын екен деп танысак, "Жүрегім, нені сезесің", "Не ... ... не ... ... ... соқпа енді" секілді өлеңдерді оқығанда. Абай аскан сыршыл лирик акын-ау деп ... Ал "Қан ... ... ... ... ... шілде болғанда". "Желсіз түнде жарык, ай".
"Жазғытұры қалмайды кыстың сызы" ... ... ... ... өмір кұбылыстары сөзбен мүсіндеп, жанды бейнеге айналдырып ... ... жан ... ... ақын ... ден қоямыз.. "Сабырсыз, арсыз, еріншек", "Бөтен елде бар болса", тағы сондай туындыларға карап нағыз сыкақшыл. өткір мысқылға шебер ақын ... ... ... "Мәз ... ... атты ... еске ... әжуалап келемеждеудің мұндай да өте нәзік, өтімді түрі ... ... ... ... ... ... "Интернатта оқып жүр" атты өлендердің қазақ поэзиясында ... ... ... ... ... мазмұны да, ойды бейнелеп айту тәсілі де мүлдем өзгеше екені көңіл аударады. Ал "Сен мені не ... 'Ем таба ... "Қор ... ... секілді нәзік лирикалық туындылар қазақ поэзиясында бұрын орын ... ... ... жаңа ... ... айқын аңғарылады.. Абайдың әр өлеңінде оның осындай ақындық тұлғасына жаңа бір қырынан ... ... ... ... олар іштей астасып жатқан сипат, қасиеттер екенін де айтуымыз керек. "Сегіз аяқты" окығанда мұнда терең сыршылдық. ғиратты ... ... ... ... өлең ... ... ... шеберлік те бәрі ұштасып келетіні анық көрінеді.Абайдың ... ... ... ... ... ... ... жаңа, даралық стилі еркін. икемді, поэзиядағы қалыптасқан, дайын үлгілерді қайталамайды, Осының өзі-ак оның поэзиясына ... ... ... Ол ... ... мазмұндық ауқымын, тақырыбын кеңейтті, әдебиетте жаңа жанрлык түрлер туғызды. Халықтың сөйлеу тілініңі. қазақтың ауызекі ақындық және ән ... ... кең ... ... ол өлең ... ... ... жетіллірді, өлеңдік өлшемінің интонациялық -ритмикалык, байлығыні терең ашып көрсетті, жаңа ырғакты, ... өлең ... ... ақындық тілдің образдылық-бейнелеу, стилистикалык мүмкіндіктерін молықтырды. Қазақтың ақындық тілін әдеби тілін ұстартып жетілдірді, әдеби тілді биік жаңа ... ... жаңа ... ... А.С. Пушкин. М.Ю. Лермонтов. т.б. ақындардың шығармаларын ... ... ... ... жаңа ой ... ... ... "Евгений Онегинінен" бірнеше үзінді-нұсқаларды таңдап алып, "Татьянаның хаты", "Ленскийдің сөзі" атты ... ... ... "Ой", ... ... бір жым-жырт түнде жалғыз", "Қанжар", "Теректің сыйы", "Асау той, ... ... ... ... ... ... жас ... "Альбомға" өлеңдерін казақтың төл туындысынша сөйлетті. Бұл шығармалар Абайдың ой көрігнде кайта қорытылып жаңадан ... ... ... еді. Мыс., ... Лермонтов мәтінін казақша жеткізу әдістері әр түрлі.
Ал қалған жартысы еркін аудармалар. Мыс., "Ой", "Теректің сыйы" сияқты елеңдер. Абай жеке ... ... ... ... ... ... бар ... көбірек айтылатыны өлеңнің алғашқы шумағындағы: "Арыстанның жалындай бұйра толқын, Айдаһардай бүктеліп, жүз ... - деп ... ... ... осындағы "айдаһардай бүктеліп" дегенін еркіндікке жатқызсақ та, "арыстанның жалындай" ... ... ... бір ...... прыгая как львица, Абайдың замандастары - Дүтбай Уандыкұлы, Ысқақ. Солтабайүлы және інісі Оспан Құнанбайұлы аударманың түп нұсқаға ... ... ылғи ... ... ... дәлме-дәл аудармаларында Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның толқын лебізін, жаңа саласын казақ тілінің ... ... ... мол жеткізеді. Барлық жарастық сәнімен казақ тілінде қайтадан туғызады. Солардың катарына "Альбомға", "Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз" сияқгы ... ... ... ... ... на ... деп келетін сөздермен үндес екені байкалады. Және жал арыстанда ғана болатынын Абай дұрыс ескерген ... деп ... ... ғой). ... ... жасауға тереңдікпен, шеберлікпен, жауапкершілікпен келгенін байқайсыз. Абай аудармалары казақ поэзиясының өркендеп өсу ... баға ... зор ... ... Абай - ... ... де шебері. Қазак, халқының сол дәуірдегі өмірінің шыншылдықпен суретгеуге, әр түрлі топтар өкілдерінің мінезін, іс-әрекетін дәл көрсетіп, сатиралық ... ... сөз ... ... ... ... көркемдік құрал жок, Абайдың мысал өлендері Крылов шығармаларынан ... деп ... жүр. ... осы ... ... ... ... өзіндік жанрлық ерекшелігін ескеру қажет. Мысалдары толық мағанасындағы аударма емес, көбінесе, белгілі бір ... ... ... Абай ... тағы бір дені ауыз ... бастау алып, әлем халықтары әдебиетіңде кеңінен тараған ежелгі танымал мотивтерден тұратындығы. Ортақ ... ... ... ... ... ... ... сақтай отырып, сол сюжетке мысал жазған ақындармен жарыска түскен: "Қарға мен түлкі" ( Эзоп, Федр, Бабрий, Крылов, Абай, Ыбырай, Әлихан, ... т.б.), ... мен ... ... ... А. ... Абай, Әлихан, т.б.). Бұдан, Аарне және Томпсонның дүние жүзілік ... ... ... ... ... теориясы) мысал жанрында әлем жазушыларының шығармаларында көрініс тапқанын байқап отырмыз. Абай ... ... ... емес, ортақ сюжетке жазылған төл шығармалар. Абай "Масғұт", "Ескендір", "Әзім" поэмаларын жазған. Олардың үшеуі де шығыс ... ... ... құрылған. Бұларға қоса, ол Лермонтовтың "Вадим" атты көлемді прозалық шығармасын және "Демон" поэмасын ... ... ... ... поэма жанрындағы акынның шығармашылық ізденістері аз болмағанын көреміз. Бұл екі аудармасы мен "Әзім" поэмасы бізге толық жетпегендікген, нақтылы ... ... ... Ал "Масғұт" пен "Ескендір" туралы айтсақ, олардың өзгешелігі, бұрынғы осы сюжетке жазылған поэма-дастандар ізін кумай, баскд калыпта жазылуы поэмаларға даралық ... ... Абай - ... ... ... ... ... түйіндері бар ғұлама. Ақынның рухани, даналық мұрасы терең мағыналы философиялық идеяларға толы. Ол ... ... ... ... мәні ... ... "жетілген адамды" өзекті және басты проблема етіп қарастырып, соған айрықша ... ... ... ... ілімді дамыта отырып, адамды адамгершілік, кісілік тұрғысынан жетілдіру принциптерін, ұлттық эстетика мәселелерін алға тартты. ... ... ... ... ... ... мен ғылымның әлеуметтік рөлі туралы, адамтану мәселелерін көтерді.
Даналықтың өлшемі бола білген философ-ақынның рухани мұрасы шын мәнісінде, казақ халқының зерделі ойы мен ... ... ... ... ... ... ... игере отырып, сол кездегі казақ қоғамының экономикалық, саяси, кұкықтық, отбасылық, мәдени-тарихи, моральдық хал-жайынан ... да ... ... ... ... шығармалары сусындаған негізгі үш қайнар көзді айтатын болсақ, ол ең алдымен Абай қазақ елінің ұлтгық рухы мен менталитетін, оның көкейтесті ... мен ... ... ... ... өлеңмен өрнектеуді қазақ эпосынан үйренді. Сондай-ақ Абайдың жүйелі ойларының үлкен бір арнасының калыптасуына Шығыстың рухани ... да ... аз ... ... ... ол ... араб пен ... батырлық дастаны мен жырларын, Шығыстың атағы жер жүзіне мәшһүр классик ақындарын, Әбу Жафар Мүхаммед ат-Табари, Рабғузи, Рашид ... ... ... ... ... ... ханның тарихи еңбектерін, сондай-ак, логика ғылымының негіздері мен ... ... ... шариғат кағидаларын ұғындыратын ғұламалар еңбектерін жетік меңгерген. Сол еңбектерді түпнүсқасында ... ... ... ... ... ... парсы, түркі тілдеріндегі білім көздеріне Абай ерекше көңіл аударады. Айрықша қабілетінің аркасында, ... ... ... өз бетімен жүйелі түрде оқып, игереді. Сөйтіп ол Ә. Бөкейханов айтқандай, ... ... ... ... ... ... және Шығыстың екінші ұстазы атанған ғүлама ғалым Әбу Наср әл-Фараби философиясы ... ... ... ... ... рөл ... ... филос. ойлары, негізінен, шығыс ойшылдары мен ақындарының кемел пікірлерін ... ... ... ... ... ... ... эстетик. көзқарасының қалыптасуына елеулі әсер етгі. Сондай-ақ басын сонау антикалық ежелгі заман мәдениетінен алатын Батыс Еуропа мәдениеті Абай дүниетанымының даму ... ... ... ... атқарды. Казақ кемеңгері Сократ, Платон, Аристотель еңбектерімен жақсы таныс болды. Сонымен катар ол Спенсердің ... ... ... ... ... ... даму ... атты туындылары мен Милльдің, Бокльдің және тағы басқа көптеген авторлардың да шығармаларын оқыған. Батыстың өркениеті мен философиясы, ... ... даму ... ... мен мәдениеті Абайдың рухани есею жолында елеулі рөл ... ... пен ... ... оның өз ... тамаша ұштастырды. Абайдың негізгі зерттеу объектісі -адам. Сол адамның ... ... ... ... өмірінің мәні, сезімі мен түйсігі, болмысы мен ұлттық ... ... ұлы ... терең тебіреніске түсірген. Шығыс ойшылы ретінде Абай адам ... ... ... яки ... ... құндылық, этик., эстетик. тұрғыдан зерделеді. Ол адам табиғатын этик. тұрғыда қарай отырып, "сегіз қырлы, бір сырлы" ... ... яки ... ... ... адам" кейпінде алға тартады. "Абайға шығыстан кірген бұйымдардың басы ислам діні", - дейді ... ... ... "жан ... "жан ... "жан куаты", "жанжарығы", "хауас", "хауас сәлим", "хауаси хамса", "хауаси хамса заһири", "толық адам", т.б. ... ... ... ... Ислам филос-сын терең танығанын байкатады. "Әрбір ғалым - хакім емес, әрбір хакім - ғалым", "Адаспай тура ... ... ... ... ... болар еді" - деген пікір - ғұламаның филос. көзқарасы. ... ... . ... ... гуманистік және дінге көзқарастары терең білінген еңбегі - қара сөздері . Абайдың қара сөздері (Ғақлия) - ұлы ... сөз ... ... ... ... ... дүниетанымын даралап көрсететін классикалық стильде жазылған прозалық шығармасы. Жалпы саны ... алты ... ... ... ... кара ... ... жағынан бір бағытта жазылмаған, әр алуан. Оның алты-жеті үлгісі қысқа болса, қайсыбіреуі мазмұн, ... ... ... ... ... ... Абай өзінің қара сөздерінде шығарманың ажарына ғана назар аударып қоймай, оның ... ... ... зер ... ... ... ... пен ғылыми зерделік арқылы көркемдік сана мен филос. сананы ұштастырады. Абайдың қара сөздеріндегі гуманистік, ағартушылық, әлеум. ойлары дін туралы пікірлерімен ... ... бір ... ... ... ... құрайды. Абайдың кара сөздері сондай-ақ жалпы адамзат баласына ортақ асыл ... ... Оның кара ... ... ең алғаш 1918 ж. Семейде шыққан "Абай" журналында жарық көрді. Кейіннен, Абайдың қара сөздері ... ... ... т.б. ... әлем ... ...
Абай философиялық ойлары.
Ұлы Абайды өмір, қоршаған дүние, табиғат, болмыс сыры, олардың заңдылықтары көп ойландырған, ол дүние сырына ... өзін ... ... жауап табуға тырысқан. Мен осы кіммін? Жан иелері өмірінің түпкі мәні неде? Барлық адам баласы, жан-жануарлар да тамақтанады, ... ... ... ... ... Сонда адам баласының басқа жан иелерінен айырмашылығы неде? Міне, Абай әркімді де толғандыратын терең сырлы сұрақтарға жауап ... Ол ... ... ... ... адам ... өмір сүру мақсатын, сол мұратына жету жолын, әлемдегі болмыстың мәні мен ... ішкі ... ... ... ашып ... ... - адам өмірінің мақсаты екенін айтады Абай. Жетілу дегеніміз не? Түрлі жетілулер бар. Мысалы, спортпен ... ... ... ... ... ал ғылым-білім, өнерге үйрену арқылы ой-өрісімізді жетілдіреміз. Абай осыларды айта отырып, бұлардан гөрі маңыздырақ жетілу барын, ол - ... ... яғни ... ... деп ... ... бойынша жан жүректе орын тепкен. Жан адамның тыныс-тіршілігін, іс-әрекетін ... ... ... Егер жан ... ... онда адамның іс-әрекетінде де кемшілік болады. Ішкі дүниесі ... ... адам ғана ... ... ... жаңсақ баспай, дұрыс өмір сүре алады. Адам баласының бақыты оның жүрегінің тазалығымен тығыз байланысты деп ... ... ... ... ... - ... жүректі жетілдіру екен. Бұл - адамның ішкі нәзік болмысын тазарту деген сөз.
Абай өз шығармаларында жетілу жолдарын, олардың ... ... ... ... адам осы ... ... өте ... өзінің қай деңгейде тұрғанын және өмірінің келесі белесін анықтай алады. Мәні терең ашылып, келешегі айқындалғанда ғана адам өмірі маңызды ... Абай ... ... ... ... ... ... оның келешектің жарқын жолына шығуына мүмкіндік береді.
Ақын мұрасында бір жүйеге түсірілген көзқарасын тұжырымдайтын арнайы философиялық шығармасы жоқ. Дегенмен, ... ... ... мен прозалық шығармаларында "... адам мен адамгершілік, ар, ұждан, мораль философиясына ... ... бар, ... ... ... бір көлемді, әрі сапалы ойшылдық пікірлері бар екені даусыз. Абай ... ... ... ... 1920-30 ... ... идеялық мұрасы қызу айтыстар тақырыбына айналды, ... ... ... ... ... ... жамап-жасқаған біртүрі деп дәлелдемек болушылар да табылды (Қабдолов З. Қазақ ақыны Абайдың философиясы және оған сын. , 1928, 2 ... ... ... мен ... ... ... Қ.Жұбанов, С.Сәдуақасов, С.Қожанов, І.Жансүгіров т.б. Абайдың ақындық мұрасын анайы-социологиялық шабуылдан қорғап, мақалалар жазды. (, 1934, 30 көкек).
Ақын ... 19 ... да ... демократиялық қоғамдық ойдың қалыптасып, дамуына негіз болған басты-басты идеялық үш қайнардан нәр ... ... ауыз ... мен ... замандардағы жазба ескерткіштерінен сусындаған алдыңғы қатарлы халықтық дәстүр;
2) ежелгі және орта ... ... ... ... ...
3) ... ... философиясы мен демократиялық мәдениеті, сол арқылы дүниежүзілік (ең алдымен ... ... ... ... ... бұл идеялық бағыттарды бір-бірімен табиғи ұштасып, жалғасып кететіндігін айта келіп, Абай ... үшін ... ... ... қайнармен, орыс классиктерінің шығармаларымен таныстықтың маңызы аса зор болғанын, Қазақстандағы қоғамдық ойдың болашақта жандана ... ... ... атап ... Абайдың орыс әдебиетімен және философиялық озық ойымен байланысын оның аударған шығармаларының ... ... оған ... ... ... ... етті ... қарапайым түсініктерді еске алумен ғана дәлелдемек болған қарсы шықты. Ол Абай ... ... ... ойшылдарының теориялық мұраларымен байланысын анықтайтын мәселелердің тым тапшы зерттелгеніне өкініш білдірді; Абайдың орыс әдебиетіне ғана емес, ... ... ... ... ... ... қатынасын тұтастай даму үстінде методологиялық маңызы аса зор. (Әуезов М. Әр жылдардағы ... 1961, 148-149 ... ... ... ... Абай ... орыс ... мен философтарының, әсіресе, А.С.Пушкиннің, М.Ю.Лермонтовтың, И.А.Крыловтың, В.Г.Белинскийдің, А.И.Герценнің, Н.Г.Чернышевскийдің, Н.А.Добролюбовтың шығармаларын оқып, зерттеді, орыс революционер-демократтарының озық ойы, оның ... ... ... ... етті.
Ойшыл-ақын ежелгі заман философтары Сократ, Платон, Аристотель, сондай-ақ, Шығыстың ұлы ойшылы әл-Фараби мұраларымен де жақсы таныс болды; Батыс ... ... ... ... Р.Декарт, Б.Спиноза, Г.Спенсер, Л.Фейербах еңбектерін оқыды: (Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. А. , 1969, т.15 , ... ... ... сиынып,
Кел, балалар, оқылық ,
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық.
(Ы.Алтынарин)
Ыбырай Алтынсарин - бар ... ... ... ... ... жаңа заманның өркениетті, мәдениетті елдерінің қатарына қосу жолына арнаған көрнекті тұлға. Ол өзінің ағартушылық, ... ... ... ... мен зор ... ... ... білімі мен қайрат-жігерін елдің жас ұрпағын оқытып, тәрбиелеуге, ... ... жаңа ... мектептер ашып, оқушыларды өз кезінің озық ... ... ... ... үйретуге арнаған.
Ыбырай бұл жолда сан алуан кедергілер мен ... жеңе ... ... ... қол жеткізді, сөйтіп, туған халқының мақтан тұтатын ардақтысына айналды.
Өмірбаяны
Ыбырай 1841 жылы қазан айының 20-сында қазіргі Қостанай облысы, Қостанай ауданында дүниеге ... ... ... ... ... ... ... атасы Балғожаның қолында өсіп, тәрбиеленеді.
Атасы Балғожа би өз аймағының атақты кісілерінің бірі болған. Ел ішіндегі көп билікті қолында ... би, ... ... ... да беделді, белгілі кісі болған.
Замана бет алысын өзінше болжаған Балғожа табысқа жетудің ... жолы - оқу деп ... ... ... ... ... Орынборда ашылады деп күтілген орыс-қазақ мектебіне күні бұрын жаздырып қояды. Бидің ондағы мақсаты, әрине, немересінің бала ... ... ... ... ... ... ... істеп, шенеунік, орысша оқыған болып шығуы, ата-анасын асырауы. Балғожа бұл ойын ... оқып ... ... ... ... өлең-хатында былайша білдірген:
Үміт еткен көзімнің нұры - балам,
Жаныңа жәрдем берсін Хақ тағалам.
Атаң мұнда анаңмен есен-аман,
Сүйіп сәлем жазады ... ... ... деп ... боп ... ... аһ ұрарсың.
Шырағым, мұнда жүрсең не етер едің,
Қолыңа құрық алып кетер едің.
Тентіреп екі ауылдың арасында
Жүргенмен, не мұратқа жетер едің?!
Әлгі ... ... 1850 жылы ... да, оған ... отыз ... ... бірі - ... жасар Ыбырай болады. Ыбырай мектепте сабақты ынта қойып оқиды, 1857 жылы оқуын деген бағамен бітіріп шығып, 1859 жылдың ... ... ... ... ... ... ... атқарады. Қалада оқып, қазақ даласына беймәлім жаңалықтардан хабардар болып, ой-өрісі кеңейген зерделі бозбаланың екі жылдай елде ... -- ... ... ... ... ... жаңаша сезінуіне, өзіндік ойға келуіне мүмкіндік береді.
1859 жылы Ыбырай Алтынсарин атасының жақсы танысы, сыйлас кісісі -- ... ... ... ... ... белгілі ғалым, профессор В.В.Григорьевпен жақын танысады. Ол Ыбырайға қамқорлықпен қарап, оған өзінің бай кітапханасын еркін пайдалануына ... ... ... ... ... орыс ... шығармаларын, орыс және дүние жүзі ағартушы-педагогтерінің еңбектерін, ұлы адамдардың өмірі жайындағы кітаптарды алып, бас ... ... ... ... оқып ... бетімен көп ізденіп, білім қорын молайта келе, Ыбырай өзінің алдына тілмаш болуды емес, туған халқына пайдалырақ басқа бір ... ... ... етіп ... Оның ... ағартушылыққа ауады. 1860 жылы Жайықтың шығысындағы қазақтар үшін төрт бастауыш мектеп ... ... ... өзі ... ... ... ... болуға рұқсат алып, сонда келеді. Бірақ мектеп бірден ... ... Бұл ... ... ел ішінде мектептің пайдасын түсіндіріп, біраз баланы өз ... ... ... 1864 жылы ғана ашылады. , - деп жазады, ол белгілі шығыстанушы, профессор Н.И.Ильминскийге жолдаған хатында. Ыбырай мектептегі ... пен ... ... сол ... орыс ... ... ... Сабақты қазақ тілінде жүргізе отырып, ол балаларға орыс тілін үйретуге, пән ... ... ... ... ... ... ... мол, жаңа ұрпақ тәрбиелеп шығаруға бейімдейді.
Ыбырай мәдениет пен білім жолына халқының өте ынталы екенін жақсы ұғады. Бұл оны ... ... , - деп ... ол бір хатында. Ыбырай Н.И.Ильминскийге жазған әлгі хатында тағы да былай дейді: . Туған халқы туралы мұндай ой Ыбырайдың ... ... ... ... және оны сеніммен жұмыс істеуге шабыттандырды. Сонымен бірге Ыбырай ел ішіндегі әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздікті де көре ... ... ... ... ... ... ... Олардан қарапайым халықты корғады.
.
Ыбырайдың ағартушылық, демократтық көзқарастары осылайша қалыптасып, дамыды. Қоғамдық әділетсіздік пен адам бойындағы ... ... ... ... ... ол ел ... білім, өнер тарату ісін кеңейте беру керек деп ұғады. Сол ниетпен бар күш-жігерін мектеп ісіне, бала оқыту ... ... ... жылы ... ... Қазан қалаларына барады. Орыстың ағартушылық жүйесін, орыс ағартушыларының ... ... ... ... оқу ... ... ... жылы Ыбырай Торғай облысы мектептерінің инспекторы қызметіне тағайындалады. Бұл оның ағартушылық қызметінің кең өріс алуына жол ашады. Ол еуропалық ... ... ашу ... ... 1879-1883 жылдар аралығында Торғай облысының төрт уезінде ... ... ... Ақтөбе) жаңа мектептер ашады. 1883 жылы Торғай қаласында қолөнер мектебі ашылды. Ол қазақ даласындағы ... ... ... ... оқу орны ... ... ... оқыту ісіне ерекше көңіл бөледі. Бұған ескішіл әдет-салттарға қарсы күрестің бір жолы есебінде қарайды. 1887 жылы Ырғызда қыздар мектебін ... - оның ... аса зор ... ... ... санының артуына байланысты Ыбырай мұғалімдер даярлайтын мектеп ашуды қолға алды. 1881 жылы Омбы қаласында ... ... ... ... ... ашу ісімен ғана шектеліп қалмады. Ол сол мектептердегі тәлім-тәрбие, оқу жұмысына айрықша мән ... ... ісін жаңа ... ... Бұл ... ол ... атқаратын рөлін жоғары бағалады. .
Ыбырай туған халқын ерекше сүйді, оның болашағына зор сеніммен қарады. ... ... ... ісін ... шабытпен жүргізді. 1883 жылы Торғай облысының әскери ... ... ... ол: , - деп ... ... ... көп ... да кездестірді. Ел ішіндегі ескішілдік, парақорлық пен өсек-аяң оның жанын ... деп ... де ... педагог-жазушы әрі мінезге бай, адамгершілік, жолдастық қасиеті мол Ыбырай орыс зиялыларының арасында мейлінше беделді, сыйлы болған.
Оқулық жасау жолында оқулыққа ... ... ... ... білім мен тәрбие берудің басты құралы деп қарайды. Ол ... ана ... таза және ... ... ... ... ... арқылы оларды жақсы мінез-құлыққа баулуды көздейді. Ыбырай балаларды мазмұны олардың білімін ... ... ... ... ... ... өз ... басып шығару керек деп білді. Өзі 1876 жылдан бастап жазуға ... оны 1879 жылы ... ... шығарды. . балаларға арналған өлеңдер мен шағын әңгіме-новеллалардан құрастырылды. Олардың бірқатарын өзі жазды, біразын сол кездегі орыс оқулықтарынан ... ... ... ... ... ... әдебиетінің үлгілерін де іріктеп кіргізді.
арқылы жеткен Ыбырайдың бүкіл әдеби мұрасы оның ... ... ... ... ... бағындырғанын айқын көрсетеді. Ол әдебиетті бала санасына әсер ... оны ... ... ... үйрететін күшті құрал деп ұқты.

Еңбекті сүю және қадірлеу - Ыбырай ... ... ... Оны жазушы шағын әңгімелерде үгіт, өсиет түрінде берсе, кей шығармаларында халықтың қоғамдық санасын тәрбиелейтін ... ... ... ... ... ... ең ... жәндіктердің өзі де тіршілік үшін тыным таппай еңбек етіп жүргендігін көрсете келіп, оларды балаларға үлгі ... , - ... ... жазушы халық арасындағы Атымтай жомарт туралы аңыздарға жаңаша мазмұн беріп, өзінше қорытады. Атымтайды ол еңбек адамының үлгісі етіп көрсетеді. Еш ... ... жоқ ... да, ... ылғи жұмыс істейді. , - дейді ол.
әңгімесінде мынадай бір жай сөз болады.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ТОРҒАЙДАН ШЫҚҚАН ЗИЯЛЫЛАР72 бет
Құрбанғали Халидтың «Тауарих хамса» еңбегі қазақ тарихының дерегі ретінде40 бет
Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі9 бет
ХХ ғасырдың басындағы діни-ағартушылық бағыт34 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь