Абылай хан(1711-1781)

1 Кіріспе
2 Негізгі бөлім
3 Қортынды
4 Пайдаланылған әдебиет
        
        АБЫЛАЙ ХАН (1711-1781) АБЫЛАЙ, Әбілмансұр (1711 [Ресейдеректеріңде 1713] - ... ... ... Арыс ... - ұлы ... ... қолбасшы және дипломат. Арғы тегі - Жошы хан, ... ... ... ордасының негізін салған Әз Жәнібек, одан соң Еңсегей бойлы Ер Есім хан, Салқам Жәңгір хан. А. - Жәңгір ханның ... ... ... ... Уәлибақы, Тәуке деген екі ұлы болады. Жәңгір қайтыс болып, таққа Тәуке отырғанда, Уәлибақы хандыққа өкпелеп, ... ... ... атасы Қайып ханның қолына барады. Уәлибақының баласы Абылай жекпе-жекке шыкқана жауы шақ келмейтін батыр болып, Канішер Абылай атаныпты. Осы ... ... Уәли ... Оның ... Әбілмансұр (кейін қазаққа хан болып Абылай атанған) "ақтабан шұбырынды" жылдарында жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. ... ... ... өсіп кеткен шашына қарап Төле би оған "Сабалақ" деп ат қойып, түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады. Үмбетей жыраулардың, т.б. ауыз ... ірі ... ... ... ... 20 ... қан майданда ерлігімен танылған. Бұқардың Абылайға "Сен жиырма жасқа жеткен соң, Алтын тұғыр үстінде Ақ ... ... ... деуі осының дәлелі. Қай жылы туса да, 1730 - 33 ж. аралығында болған бір ұрыста бұрын белгісіз жас ... ... ... ... ... бас ... ... Қалдан Сереннің жақын туысы (кейбір деректерде: күйеу баласы) Шарышты өлтіреді. Үлкен әкесінің ... ... ... ... ат ... ... ... ұрыстан соң, Орта жүздің сүлтаны деп танылып, қазақ даласындағы ең беделді әміршілердің ... ... ... ... ... ... есімі ұмытылып, Абылай атанады. Абылайдың 20 жасы қай жылға сәйкес келуіне байланысты, қай шайкасқа қатысқаны туралы болжам ... ... Бұл, ... Абылай катысқан алғашқы соғыс емес. Ел әңгімелері, тарихи жырлар ... ... ... жасақтарының құрамында жорық-жортуылдарға қатысқанын айғақтайды. Аңырақай шайкасына катыспады дегеннің өзінде де, Абылайдың 1730 - 33 ж. ... бір ірі ... ... дау ... ... деректерден Орта жүз жасақтары мен жоңғарлардың арасында 1930 ж. да, 1731 ж. да бірнеше үлкен ұрыстар болғаны ... 1732 ж. ... 7 ... ... әскері Орта жүздің шығыс шетіндегі ауылдарына шабуыл жасап, ... ... тап ... (Ресей сыртқы саясатының архиві, Жоңғар істері қоры, 113/1-т., 1-іс, 95 -- 96 парақ). Абылайдың ... жасы 1733 ... ... ... дәл сол жылы ... пен ... арасында үлкен майдан болғаны қытай деректерінде атап көрсетілген. Абылайдың әскери қайраткерлігі, қолбасылық қабілеті 30 - 40 жылдардағы шайқастарда ... ... ... жан ... жан ... соғыстардың бірін Бүқар жырау "Калданменен ұрысып, Жеті күндей сүрісіп..." деп суреттейді. Ол соғысқа Абылайдың қанды көйлек жолдастары: Каракерей ... ... ... Шақшақ Жәнібек, Қарақалпақ Қылышбек, Шапырашты Наурызбай, т.б. қазақгың белгілі батырлары тізе қоса ... Бұл да ... ... ... ... ... ... біріктіре білгендігінің дәлелі болып табылады. Бірте-бірте ұлыстағы бар өкім ... ... ... ... ... (ол да Салқам Жәңгірдің әулеті) өтіп, Абылайдың қолына ... ... ... мен ... бас ... ... ақылшы аға болып калып, кеңесші хан дәрежесімен шектеледі. 18 ғ-дың 30-жылдарының аяғында Абылай ... ... ... құжаттарда Әбілмәмбет ханмен катар аталады. Орыс тарихшысы А.И. ... "1739 ж. Орта ... ... ... ... ... аз санды руларлы билсді) ханның орнына хан сайлаудан бүрын Әбілмәмбет пен Абылай екеуі ... ... ... ...  --  деп ... Ш. ... та осы пікірді қолдайды. 1738 - 41 ж. Абылай бастаған казак, қолы жонгар басқыншыларына ... ... ... ... 1742 ж. Абылай түт қиылдан шабуьл жасаған жоңғарлардың қолына тұтқынға ... Сол ... ... ... ... күресетін ең белеснді үйымдастырушыларының біріне айналған Абылайдың жау колына түсуі ... ... ... ... ... босатып алу үлкен саяси мәселеге айналады. Тарихи жырларда қазақ, билеушілерінің атынан Төле би мен ... хан ... ... ... ... босатып алуда ара түсуге өтініш жасайды. Бұл дерктің шындық ... осы ... ... ... ... пен ... өзара жазыскан хаттары да дәлелдей түседі. Қазақтың үш жүзінен Төле би ... 90 адам елші ... ... ... 1743 ж. 5 ... ... ... шығарып алады. Бұл жөнінде Неплюевтің Сыртқы істер коллегиясына жазған хатында ... мен ... ... келліп, бірігіп кете ме деген кауіп те білдірілген і ... ... ... ... ... ісі коры, 113/1-т., 3-іс, 14-н.). Абылай билігінің күшейе ... жаңа ... 1744 ж. ... ... ... кетуі уақытына саяды. Абылай көреген саяси қайраткер бола отырып, қалмақтармен аса ауыр соғыстардан қалжыраған елінің есін жиғызу үшін дипломат. ... да ... ... 1740 ж. ... ол Орта жүз ханы Әбілмәмбетпен тағы да баска 120 старшынмен Орынборға ... орыс ... ... кіруге келісімін білдірді. Сонымен бір мезгілде.қазақ халқының тұтастығын сақтау мақсатында Шың ... де ... ... ... пен ... елшіліктер аттандырды (1757-77 ж. Пекинге 10 елшілік жіберген). Ол Ресей мен Кытай империяларының ... ... ... хандығы мүддесіне пайдаланып отырды. Абылай 1745 ж. Калдан Серен дүние салғаннан кейін, Жоңғарияның билеуші ... тақ ... ... ... ... куатынан айырыла бастауын және жоңғар-қытай соғысын Шығыс Түрікстанмен іргелес өңірдегі ойратгардың уақытша ... ... ... жерлерін қайтаруға, елдің дербестігін толық қалпына келтіруге пайдалану үшін барынша күш ... ... ... ... ... ... ... жағдаяттармен аянбай күресіп, дербес сыртқы саясат ұстанып өтті. 1745 ж. Орта жүздегі Әбілмәмбет, Абылай және ... ... ... ... 3-4 жылдан кейін мұндағы жағдай мүлдем өзгерді. 1749 ж. тамыз айында Неплюевпен кездесуінде Жәнібек тархан: "бұрын Орта жүзде ... хан ... ... ол біраздан бері Ташкентте тұрып жатыр, ел басқарудан калған. Барақ сұлтан зұлымдық ісі үшін қашып жүр. Онда жалғыз Абылай ... ғана ... ... ... - деп ... Жазба деректерде Абылайдың шетел басқыншыларына карсы табанды соғыс жүргізгендігі ... ... 1752 ж. ол ... ... ... шамасы 15-20 мың адамдай ойраттар қолының шабуылына тойтарыс берді. 1753 ж. желтоқсанда Абылай 5 мың ... ... ... ... бірталай қазақ жерін азат етті. 1754 ж. сәуірде Абылай бастаған 1700 қазақ ... 10 мың ... ... ... ... ... өз. бойында), сол жылдың шілде-тамыз айында 4 мың әскермен Жоңғарияға ... ... 3000 ... ... алып ... 1756 ж. Абылайдың бастауымен казақтар кытайлар мен қалмақтардың біріккен күшімен екі рет шайқасып, оның бірінде жеңіліп (Абылай ... ... ... жеңіске жетеді. 1757 ж. Абылайдың 6 мың әскері Қытайдың 40 мың ... ... соң, ... ... ... ... 1753 - 54 ... шайқастарға Қабанбай, Бөгенбай, Жанатай, Керей Жәнібек, Өтеген батырлар қысы-жазы үзбестен катысады. Абылай бірде Калдан Серенмен бітімге келсе, бірде ... ... ... ... оны және ... өзіне паналатты. Сөйтіп Ойрат ұлысының бөлшектене беруін көздеді. Тегеуріңді әскери қимылмен қатарластырыла жүргізілген дипломатиялық әрекеттері Абылайды өз заманының үлы ... ... ... ... нәтижесінде Абылай әскері 1771 ж, Мойынты өз. бойында болған қалмақтармен ауыр шайқаста| жаңа жеңіске жетті.
Саяси ахуал ... ... ... қазақ жерінің бүтіндігіне қол сұққан басқалармен ымырасыз күрес ... 1754 -- 55 және 1764 ж. ... ... ... ... шауып, Жауғаш, Көкжал Барақ| пен Шынқожа батырлар бастаған ... ... ... және Шу бойында талқандайды. Осы себепті Абылай 1755, 1765І ... ... ... ... жорық жасап, Іленің сол жағасын, Шу бойын тазартады (қ. ... ... пен ... ... Қордайға тартылған, күні бүгінге дейін сақталып отырған шекарасын анықтайды. Өмірінің соңғы 15 жылында Орта Азия хандықтарына қарсы тынымсыз ... ... 1765 -- 67 ж. ... қолының Қокан билеушісі Ерденбекпен | соғысының нәтижесіңде Түркістан Сайрам, Шымкент қалалары қайтадан казақтар ... ... ... алым ... ... Екі жүз ... ... халкының жоңгар шапқыншылығына қарсы азатгық күрессінің соңғы жаңғырығы алаш ... ... ... жорық" деген атпен белгілі. Бұл 1771 ж. Еділ ... (170 - 180 мың ... 40 ... ... бар) ... ... жері ... үдере көшуі еді. Кіші жүздің ханы Нұралы асығыс әскер жиып, Жем бойында қалмақтарға алғашқы соққы береді. Балқашқа жақындаған кезде Абылай ... ... ... қолы калмақтарды қоршауга алды. Осы кезде қалмақ басшылары ... мен ... ... келуді, бүкіл ел жұртымен бодандыққа қабылдауды сұрап, елші жібереді.Кіріптар үсынысты талқылау үшін ... ... ... ... тағы да ... ... жеңілген жауды қырып-жоюдың кажеті жоқ екендігін дәлелдеуге тырысады.Еділден ... ... ... ... тым ... олардың Жоңғарға еркін өтіп кетуіне мүмкіндік беру жөніндегі Абылай түйінінің аржағында шығыстағы ұлы ... ... тағы ... ... ... ... азат етілген шығыстағы жерлерге қазақ ауылдарын апарып ... ... да ... ... ... кемеңгерлігін айқын көрсетеді. Оның әрбір іс-әрекеті қазақ халқының бүтіңдігін, елі мен жерінің тұтастығын ... ... ... ... ... ... ханды өлтіргенде де Абылай ел бірлігін ойлап қынжыльш, Төле бимен Іізе қоса кимылдап, бұзық сұлтанды жазаға тарту жағыңда ... ... ... ... сай қол ... ... әсіресе, әскер ішінде катаң тәртіп орнатты. Сондықтан да хан ... ... ... мен ата ... ... рухы ... ұзақ жорықгарға шыдамды, шайқас даласында тегеуріні катгы болған. Абылай сан жағынан әлдекдйда басым жаумен шайкасудан еш тайынбасган және ... ... ... ... ... ... хандығының күшін біріктіріп, әскери жағынан куатты мемлекетке айнылдырды. 1771 ж. жасы жеткен Әбілмәмбет хан дүние салды. Қалыптасқан дәстүр бойынша Орта ... ханы ... не ... інілерінің бірі, не үлкен үлы Әбілпейіз сайлануға тиіс еді. ... ... ... ... ... өз ... үш ... басшы өкілдері Түркістанда Абылайды хан көтерді. Абылай іс жүзінде жалғыз Орта жүздің ғана емес, бүкіл Қазақ ордасының (хандығының) үлы ханы ... ... ... аңыз-жырлар да Абылайдың Үш жүздің әміршісі ретінде ардақталғанын көрсетеді. Қытай императоры, Жонғария хаңдығы, Орта Азия мемл-тері ... ... ... ханы деп ... ... ... Абылай ханның беделінің өсіп бара жатқанынан сескенген Ресей патшасы Екатерина II Абылайға Орта жүз ханы ретінде ғана ... ... Бұл бір ... "Бөліп ал да, билей бер" саясатының көрінісі еді. И.И. Негопоевтің: "Қырғыз ... бас ... ... пайдалы болмайтыны былай тұрсын, зиянды да болуы мүмкін" деген пікірі мүны айғақтай түседі. Ш. Уәлиханов Абылайдай шексіз билікке ие болған бір де бір ... ... ... оның ... ... ... ... бағытындағы әрекеттерін, "ханның бшлігін алкалы кеңес арқылы шектеп отыратын ру басылар мен ... ... ... тыйғандығьш жазды. Шоұадн: "Қазақтардың аңыз-әңгімелерінде Абылай айрықша касиеті бар киелі, ... ... иесі ... саналады. Абылай дәуірі, қазақтардың ерлігі мен серілігінің ғасыры. Оның жорықтары және батырларының көзсіз ерлігімен каһармаңдығы жыр дастандардың арқауына ... -- деп атап ... ... ... ... оң ... ... отырып, оған ақыл-кеңес айтумен өткізген Бұқар жырау Қалқаманүлының ханға "Алтын тақтың үстіңде, Үш жүздің басын ... ... ... ... ... ... ... Ресей мен Қытай империяларының арасында орналасқан Казақ елінің ... ... ... ... жүргізді. Кытай әскерлері жоңғарларды жойып, Орта Азия мен Қазақстанға ене бастаған кезде мүсылман елдерінің ... ... ... ... шаһы ... ... келіссөз жүргізді. Түркияға елшілік жіберу ниеті де болды. Қытаймен катынас жақсара бастаған ... орыс ... ... ... патша әкімшілігінің шақыруымен хандық белгілерді қабылдау үшін 1779 ж. қазан айында Петропавл бекінісіне барудан бас ... ... ... ... 3 мың ... ... ... ("Горькая линия") бойындағы орыс бекіністерін шапты. Ш. Уәлиханов: "1771 жылы хан сайланғанда да, ол орыс шекарасына барып, ант ... ... ... ол өзін халық қалап, баяғыда-ақ бұл дәрежеге лайықты қойғанын, Көктің үлының және өкілеттік қағазы барын желеу ... - деп ... 1779 ж. 4 ... Орынбор әкімшілігіне жолданған патша жарлығыңда: "Ордадағы Абылай ықпалын әлсірету мақсатында, онымен ... түсе ... адам ... ... да қарастырылады. Абылай каһарлы хан болуымен қатар, қазақ халқының рухани касиетінен еркін сусындаған дарынды күйші ретінде де белгілі.Ол -- ... ... ... ... ... "Жетімторы", "Қайран елім", "Қара жорға", "Қоржынқақпай", "Майда жел", "Садаққаққан", "Сары бура", ... т.б. ... ... ... өмір ... ат ... жорықтарда өткізіп, Арыс өз. жағасыңда қайтыс болды. Сүйегі Түркістан қ-ндағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің ішінде ... мен ... ... дәлізде жерленген. Абылайдың артында 12 әйелінен 30 үл, 40 қызы қалды (қ. Абылай хан ... ... ... ... ... ... мемл. қайраткері, батыл қолбасшы, дарынды дипломат ретінде ... ... Оның ... ... символына, жауынгерлік үранға айналды. Азаттық күрестің жалынды басшысы Абылай ханның асқақ тұлғасы, ақыл-парасаты Бұкар, Үмбетей, Шәді төре Жәңгір ұлы ... ... ... ... ... Айтбаевтың дастандарында, I. Есенберлиннің, Ә. Кекілбаевтың Қ. Жұмаділовтың, т.б. туыңдыларында сомдалды. Оның ұлағатты өмірі мен ішкі, сыртқы ... ... және ... ғалымдарының (Ш. Уәлиханов, В.В. Бартольд, Н. Мыңжани, Р.Б. Сүлейменов, М. Мағауин, М.Б. Ожотт, Дж. Уилер, т.б.) назарын аударып ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай хан, әбілмансұр (1711-1781)63 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақ хандары жайында мәліметтер28 бет
Қазақтың ұлы ханы Абылай5 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан16 бет
Абылай (Әбілмансұр)16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь