Шежіре – елтану мектебі

Көшпелі өмір-салттағы этностың қоғамдық-әлеуметтік құрылымы міндетті түрде ру-тайпалық жүйеге негізделеді. Бұл – өмірлік қажет­тіліктен туындаған заңдылық. Тек әулеттік ұжымдасу, рулық жарасу, тайпалық ұйысу арқылы ғана көшпелі өмір-салтты баянды етіп, оның шапағатын көруге болады. Ал, ру-тайпалық жүйеге негізделген қоғамның өмірін ретті ету үшін және сол арқылы этносты ұйыстыруға тікелей ықпал ететін ақпараттық өріс (информационное поле – С.А.Арутюнов) қалыптастыру үшін жалпы жамиғатты қамтитын шежірешілдік дәстүр қажет. Көшпелілер арасында, соның ішінде қазақ арасында айырықша дамыған шежірешілдік дәстүрдің тарихи алғышартын осылай бажайлауға болады.
Жаңаша жыл санауға дейінгі ІІ-І мыңжылдықтардың өзінде-ақ көшпелі өмір-салтқа ойысып үлгерген Ұлы Дала тұрғындарының жүздеген, тіптен мыңдаған ру-тайпалық атауларының тарихи дерек көздеріне ілігуі, сөз жоқ, шежірешілдік дәстүрдің де байырғы замандарда-ақ орныға бастағанына айқын айғақ болып табылады. Себебі, ру-тайпалар атауы, ең алдымен, ел-жұрттың төл сипаты мен ішкі құрылымын бажайлауға мүмкіндік берсе, мұндай үрдіс өз кезегінде шежірелік ақпаратты, яғни шежірешілдік дәстүрді қоғамдық өмірдің қажеттілігіне айналдыратыны да күмәнсіз.
Шежірелік мұраларға қатысты тарихнамалық пайымдаулар жасау үшін міндетті түрде деректемелік және дерекнамалық материалдарға алдымен ден қою қажет. Осы орайда, әрісі түркі халықтарының, берісі қазақ халқының шежірешілдік (шежірелік) дәстүріне айғақ боларлық деректемелік немесе дерекнамалық сипаттағы материалдардың айта қалғандай мол екенін және олар байырғы замандардан бастау алып, бүгінгі күнге дейін сабақтастығын үзбегенін айырықша атап өткен жөн.
        
        Шежіре – елтану мектебі
Көшпелі өмір-салттағы этностың қоғамдық-әлеуметтік құрылымы міндетті
түрде ру-тайпалық ... ... Бұл – ... ... ... Тек ... ... рулық жарасу, тайпалық ұйысу
арқылы ғана көшпелі өмір-салтты баянды етіп, оның шапағатын көруге болады.
Ал, ... ... ... ... өмірін ретті ету үшін және сол
арқылы этносты ұйыстыруға ... ... ... ақпараттық өріс
(информационное поле – ... ... үшін ... ... ... ... қажет. Көшпелілер арасында, соның ішінде қазақ
арасында ... ... ... ... ... ... осылай
бажайлауға болады.
Жаңаша жыл санауға дейінгі ІІ-І мыңжылдықтардың өзінде-ақ көшпелі өмір-
салтқа ойысып үлгерген Ұлы Дала ... ... ... ... ру-
тайпалық атауларының тарихи дерек көздеріне ілігуі, сөз жоқ, шежірешілдік
дәстүрдің де байырғы ... ... ... ... ... ... Себебі, ру-тайпалар атауы, ең алдымен, ел-жұрттың төл сипаты мен
ішкі ... ... ... ... мұндай үрдіс өз кезегінде
шежірелік ақпаратты, яғни ... ... ... өмірдің
қажеттілігіне айналдыратыны да күмәнсіз.
Шежірелік ... ... ... ... ... ... ... деректемелік және дерекнамалық материалдарға алдымен ден қою
қажет. Осы орайда, әрісі түркі халықтарының, ... ... ... ... дәстүріне айғақ боларлық деректемелік немесе
дерекнамалық сипаттағы материалдардың айта ... мол ... және ... ... ... ... ... күнге дейін сабақтастығын
үзбегенін айырықша атап өткен жөн.
Рас, шежірешілдік дәстүрдің негізгі сипаты – оның ... ... ... ... ... шежірешілдік дәстүр бел алған ортада
генеологиялық ақпарат этностың ұжымдық жадына айналады. Бұл басы ... Дей ... ... ... ... ұзына тарихында байырғы түркі
жазуына қоса соғды, манихей, ұйғыр, тохар, сирия, қидан, армян, монғол-
ұйғыр, тот ... ... ... жәдит, төте, кириллица сияқты әліпбилерді
де пайдаланып, шежіре деректерін хатқа түсіріп, шежірелік толымды ... ... ... Ондай еңбектерде ру-тайпа атаулары мен олардың тіршілік-
тынысы, жеке тұлғалардың атау-есімдері мен өмір деректері туралы шежірелік
сипаты басым мағлұмат молынан ... ... ... ... дәстүрдің ең алдымен түркілік төл жазба
мәдениетімен тікелей байланысып жатқанын атап өткен жөн және ... ... ... деген ұғымды айқындай түсетін нақтылы айғақ-деректерді
көктей шолып өту қажет. ... ... ... ... төл ... мына сияқты атау-ұғымдармен анықталып келеді: сақ жазуы, ... ... руна ... ... Азия рунасы, байырғы түркі руна жазуы,
Орхон-Енесай жазуы, Талас руна жазуы, ... ... руна ... т.б. ... ... ... ... кеңістігіндегі әртүрлі үлгідегі,
әртүрлі текті және ... ... ... ... болған, бір-біріне
қатысы жоқ, әрқайсысы оқшау жазба мәдениет үлгілері ... әсер ... ... бәрі де бір ... ... жазба мәдениеті болып
табылады.
Оны жинақтап, “түркілік төл жазба мәдениеті” десе ғылыми да, ... ... жөні ... ... ... ... жүйе үстемдік
құрған заманда ондай ақиқат пен ... ... ... ... ... ... ... түркілік төл жазба мәдениетті мойындау
дегеніңіз түркі тілдес халықтардың, біріншіден – мыңдаған жылдық ... ... ... мойындау болса, екіншіден – сол түркі тілдес халық­тардың
этногенездік және мәдени-рухани біртұтастығын мойындау болып шығар еді. ... ... ... ... тірегі болып келген, дәлірек айтқанда,
социалистік жүйені өз мүддесіне ғана пайдаланған ... ... ... (концепция) болатын. Мұндай ойдың жосығына ХХ
ғасырдың 30-40-шы жылдарында ... ... ... ... тілдердің)
туыстастығы туралы теорияның (Е.Д.Поливанов) “буржуазиялық реакцияшыл
лингвистика” деп ... ... ... Бір ғана ... ... ... төл жазба мәдениетінің бүгінгі ғылыми айналымда
әртүрлі атау-ұғымдармен беріліп жүруінің де осындай сыр-себептері бар.
Түркілік төл жазба ... таза ... ... ... ... ... мың ... жылдай үздіксіз қызмет етті. Бұл уақыт
аясында түркілік төл жазба ... ... ... ... және Ұлы Даланың
әр шалғайындағы диалектілік ерекшеліктерге орай бейімделу үрдісін ... ... жазу ... әріп-таңбалық белгілері негізінен өзгеріссіз
сақталып отырды.
Әзірше, түркілік төл жазба ... ең ... ...... Есік ... ... күміс тостақтағы жазу. Бұл – б.з.д. VІ-
V ғасырлардан жеткен жәдігер. Түркілік төл жазба мәдениетінің ... ... ... бірі – Ғұн (хунну, сиуңну) ұлысының негізін қалаған
Маодунь (Мау-дун) қағанның б.з.д. 176 жылы ... ... ... ... ... Хань ... үстемдік жүргізіп, оларды жыл сайын
сый-салық беріп тұруға мәжбүрлегені тарихтан аян. Сол ... ... ... жолдар бар: “Тәңір жарылқап, әскеріміз сайлы, аттарымыз
дыйлы, соның ... ... ... ... ... оларға
қырғын салып, өзіме бағындырдым. Мен сондай-ақ лоуландарды (лулән),
үйсіндерді (усын), ... ... ... және шет аймақтағы жиырма
алты иелікті өзіме қараттым, бұлардың бәрі де ... ... ... по ... ... ...... 1968. 43-
бет).
Бізге Маодунь қағанның хатындағы шежірелік сипаттағы жазылған деректер
назар аудартады. ... ... ... бір ұлыс аясына
топтасуы, сөйтіп қуатты елге ... ... ... ... ... мұның өзі шежірелік баянның ең басты арқауы болып ... ден ... ... ... ... ... тілдес халық болғаны соғды көпесі
На­найвандактың 311 жылы жазған хатында айқын аталып көрсетілген. Арада екі
жарым ғасырдай уақыт ... 582 жылы ... ... ... “түркі”
сөзі этноним ретінде ойылып жазылады. Яғни, бұл ... ... ... ... ... ... ... құзырына көшті деген
сөз. Демек, “түркілік төл жазба ... ... ... мазмұны
жаңаша жыл санауға дейінгі алыс кезеңдерден бастау алатынына күмән болмауы
керек және исі ... ... ... ... ... ... ретінде
зерделенуге тиіс. Бұл ... ... төл ... ... ... жазылған түркі тілді жәдігерліктер де, сөз жоқ, түркі ... ... ... ... ... ... Ғалым-зерттеушілердің
дерегі бойынша қазір байырғы түркі қолжазбалары мен ... ... ... 4228 ... ... коллек­циясында 8 мыңдай нұсқасы
сақтаулы. Мұның сыртында байырғы түркі ... ... ... ... ... ... ... елдерде де бар екені белгілі.
Мұның бәрі де “түркілік жазба мәдениеті” деп атауға әбден ... ... ... ... Осы ... ... деген атаудың
баламасы ретінде қолданылған “бітік” сөзінің VІ-VІІІ ... ... ... Х ғасырдағы “Ырық ... ... ... ... куманикус” кітабында, ХVІ-ХVІІ ғасырлардағы Батыс
Украина түркілерінің заң ... ... ... ... ... ... мың жылдан астам тарихы бар екеніне айқын айғақ бола алады.
Ал, ... ... ... ... ... ... баян дәстүрінде
жазылғанына көз жеткізу қиын емес.
Хатқа түсіп, тасқа ... ... ... ... ... төл ... ... айғағы болып табылатын Орхон-Енесай
ескерткіштерінің мазмұнынан айқын байқалады. Күлтегін ... ... ... ... ... халқы жойылмасын деп, ел болсын деп, әкем
Елтеріс қағанды, анам ... ... ... ... ... жоғары
көтеріпті”. Немесе, Онгин ұстынындағы жазбада: “Елетміш ябғу ... ... ... ... ... ... ... аймағымен (барлығы)
алпыс бес ата” делінген ... ... ... ... ... — Астана, 2005. 112, 187-беттер).
Осы жазбалардың дерек беру қалыбынан, стильдік бітімінен ... ... ... қиын ... ... ... ... халықтарының тарихына қатысты
жазылған еңбектерде де ауызекі шежірешілдік дәстүр жалғасын ... ... ерте орта ... бергі мың жылға жуық ... ... ... ... ... ... құрылымдық бітімі жөнінен болсын, жеке
тұлғаны тірек ете отырып баяндайтын ... ... ... ... ... ... баяндау стилінен болсын, ең алдымен
ауызша тарих айту дәстүрін тұғыр етіп отыратыны ... ... ... ... шежіресі”, “Шара Туджи”, Лубсан Данзанның “Алтын топшы”,
Рашид-ад-диннің “Жылнамалар ... ... ... ... және
“Қарахан шежіресі”, Бейбарыс пен Халдунның “Қыпшақ шежіресі”, Заһир ад-дин
Мұхаммед Бабырдың “Бабырнама”, ... ... ... “Тарих-и Рашиди”,
Осман Кухистанидің “Тарих-и Абул-Хайр-хани”, Әбілғазы Баһадүр-ханның “Түрік
шежіресі”, Ұлықбектің “Сұл­тандар шежіресі”, Жалайыр Қадырғали ... ... ... ... ... ... ... шежіресі”, Шәкәрім Құдайбердіұлының “Түрік, қырғыз-қазақ һәм ... ... ... ... ... ... ... қырғыз-қазақ шад­маниясы”, Құрбанғали Халидтің “Тауарих хамса”,
Мұхамеджан ... ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының “Қазақ шежіресі”, Сәбит ... ... ... ... ... ... ... тегі туралы”, Нығмет Мыңжанидің “Қазақтың қысқаша тарихы”, Халел
Арғынбаевтың “Ұлы жүздің ше­жіресі”, Марат ... ... ... ... ... шежіресі”, Жамбыл Артықбаевтың “Еуразия көшпелілері
ғасырлар мен мыңжылдықтар шендесуін­де”, “Қазақстан тарихы”, “Этнос және
қоғам”, Қойшығара Салғараұлының ... қилы ... т.б. осы ... ... да өзінің мән-мазмұны тұрғысынан шежірешілдік
дәстүрде ... және ... ... ... ... ... ... етіп отырады. Сөз жоқ, мың жылға жуық уақыт аясында
жазылған мұндай ... ... ең ... ... ... көшпелілер
арасында тарих жазудың төл ... ... және ... ... ... ... тікелей ықпал еткенін пайымдатады.
Осы орайда Рашид-ад-диннің әйгілі “Жылнамалар ... ... ... еске ... болады. Ғазан ханның тапсыруынан кейін оның уәзірі
Рашид-ад-дин сахараның Болат-жансән ... ... ... ... ... топтастырады. Олар “тамылжытып әңгіме ... ... ... айтылған әңгімені хатқа түсіреді... Шыңғыс хан заманынан
бастап, бүгінгі күнге дейінгі түркі-монғол халықтарының барша ... ... ... ... арқауы болады... Мұндай байсалды баян
бұрынғы-соңғы жылнама­ларға түспеген. Мұнан түзу, ... ... және ... ... ... дейін ешкім жазып көрген емес” (И.Петрушевский. Рашид-
ад-дин и его ... труд // ... ... ... ... кітап. – Москва-Ленинград. 1952, 26, 27, 51-беттер).
Шежірешілдікті елдік дәстүр ретінде орнықтыру үрдісіне Қазақ ... да ... мән ... ... ... ... барысында жаңадан
жасақталып, жаңаша ... ... ... ... ... ... сөйтіп ел ішінің саяси-әлеуметтік ахуалына
ілкімділікпен ... ... ... ... ... қажеттілікке
айналған. Уақыт талабы ел ... ... ... ... ... тарих сахнасына сұрыптап шығарып отырған және олар ел-жұрттың
саяси-әлеуметтік ахуалының ... ... ... ... ... ... ие болған. Бұл ретте, қазақ хандарының, билерінің, ... ... ... мен ... ... ... ең алдымен ел ішінің этножаралымын мейлінше терең білуге
негізделген. Олардың шежірешілдік білім-білігі тек қана ... ... өз ... хатқа түсіп, оларды әр толқын ұрпақ өзінше толықтыра
сабақтап отырған. Академик Әлкей Хақанұлы Марғұлан былай деп жазған: ... ... ... ... ... Хан ... және ... сөзіне қарағанда Сауранда кітапхана ... Есім хан ... ескі ... жинап, жаңа қорытынды шығарып тасқа бастырған.
“Есім ханның ескі жолы” атты қолжазба ... ... ... ... ... ... Тәуке ханның қолында болған. Осы ескі жарғыға
жаңадан тараулар қосып, жаңалықтар енгізеді. “Жеті ... ... ... ... ... атсалысады. Ол кейіндері Абылай мен ... Уәли ... ... ... ... ... ... түрік”,
“Ақсақ құлан жишақ”, “Төрт ұлыс – Алтын Орда, Шағатай”, “Хулагу” Абылайдың
ұрпақтары Жәңгір ханда ... ... ... ... университетінің
құрметті профессоры болған”.
Қазақ арасында жазба шежіренің ... ... ... ... Марғұлан мынандай нақтылы мысал келтіреді: ... ... ... ... жазба мәдениетінің үлгілерін жарқын
суреттейтін, оның білім көзінің бірі – ... ...... ... ... Ол ... ... Мәскеуде болуымен
байланысты ХVІ ғасырдың соңғы ... ... ... Қазақ тілінде
орта ғасырлық кітаптарды, қолжазбаларды, Қазақстандағы туысқандарынан
келген көптеген хаттарды ... ... ... ... ... ... ұстап, көзінің қарашығындай сақтап келген...
...Оразмамбеттің кітапхана ... ... ... ... ... ... ішіндегі ең көнелері: “Қиян Домбауыл шежіресі”
(Архив АН СССР, ф. 777, оп. 1, д. 122, лл. 47-48); ... ... ... ... л. 57); “Үйсін Майқы би шежіресі” (Сонда, л. 54-57); “Қыпшақ Күрлеуіт
шежіресі” (Сонда); “Қыпшақ Ордаш ... би” ... л. 52); ... ... ... л. 48-58); ... би шежіресі” (Сонда, л. 52);
“Едіге би” (Сонда); “Орақ-Мамай” (Сонда, лл. 93-95), тағы ... ...... ... ... ... да) ... бетіне түскен
халықтың әдемі қария сөздері (Алкей ... ... ... ... кітапханасы // Труды по культуре казахского народа. – ... 95-96, 131, ... ... ... ... да ... аудара кеткен жөн. Шығыс
Қазақстан облысы, Күршім ... ... ... 1912 жылы ... ... ... ақсақал өзінің қолындағы шежіренің Тоқтамыс ханның
кезінде түзілгенін ... ... бұл ... алдымен Едіге би, одан
Орманбет хан, одан ... одан Әз ... хан ... ... ... Әз ... ... қызының жасауымен бірге ергенекті найманның
төресі Қабан бабаның қолына тиеді. Қабан бабадан оның ... ... ... одан ... аға ... болған Әлиханның әкесі Тілеубердіге
жетіп, одан Тілеубердінің шөбересі ... ... ... ... бұл ... сарыжомарт Сейілхан ақсақалға жеткен.
Сейілхан Нұрғазыұлының қолында мұнан басқа Ыбырайым деген ... ... ... Бұл ... ... қу ... Құттыбайға тиген, сонсоң
Соқыр абыз деген шежірешіге ауысып, кейін сыбан ... би ... ... ақсақал әріден келе жатқан екі шежірені ... ... ... ... ... ... Ғылыми түсініктемесін жазып,
шежірені түзіп шыққан Ж.Бейсенбайұлы. – Алматы. 1994, 55-бет).
Қазақ арасында қалыптасқан шежірешілдік ... және ... ... ... да болғанына С.Б.Броневский, А.И.Левшин. Н.В.Ханыков,
И.И.Березин, Ш.Ш.Уәлиханов, Ю.Д.Южаков, ... ... ... ... ... қатарлы ғалым-
зерттеушілердің еңбектері де айқын айғақ бола алады. Бұл авторлардың ... да ... ... ... ... ... еңбектерінде халық
жадында сақталған шежірелік мағлұматтарды молынан пайдаланған. Жай ... ... ел ... ... ... ... ... тіптен
орыс тілі мен басқа да шет ел ... ... ол ... ... де ... ... ... (С.Б.Броневский. Записки о киргиз-кайсаках
Средней Орды. – ... ... СПб., 1830. ХІІ, ... ХІV-томдар;
А.И.Левшин. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. –
СПб., 1832; Н.В.Ха­ныков. ... ... ... – СПб., ... ... ... ... хранящихся в библиотеках
С.–Петербурга. – Журнал Министерства народного просвещения, 1846 №50, ... 1848 №59, 1850 №68; ... ... ... // ... в пяти ... ... – Алматы. 1961, 203-219-беттер; Ю.Д.Южаков.
Родословная ...... ... СПб., 1867; А.Н.Харузин.
Степные очерки. – Москва. 1888; А.Н.Харузин. ... ... ... ... 1889; ... ... и кара ... Сыр-Дарьинской области.
– Ташкент. 1889; А.И.Добросмыслов. Заметки о народонаселении Тургайской
области. – ... ... 1893, №17, 18; ... ...... 1896; ... Опыт ... этнического
состава киргиз-казаков Большой орды и ... на ... ... и ... о существующих родовых делениях и о родовых
тамгах, а ... ... ... и ... ...... ... СПб., 1894, ІІІ-І-шығарылым; Н.А.Аристов.
Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения ... ...... ... СПб., 1896. ... ... ... степи. Происхождение киргиз и их прежнее и
нынешнее управление. – “Землеведение”, 1913. ... ... ... ... оны ... ... ... қалыптасқан
дәстүрі болғаны жөнінде нақтылы айғақ-деректер бар. Шорманның Мұсасы түзген
шежірені Г.Н.Потаниннің, Диқамбай батырдың ... ... ... ... ... мәлім. Мұның өзі ел қамы, халық тағдыры жолында
жүрген азаматтардың шежіреге жүйрік болу қажеттілігін, ол үшін ... ... ... ... ... ... ... Диваев өз еңбектеріндегі көптеген деректі қазақ қолжазбаларынан
алғанын ... ... ... о ... ... ... ... 1900. №97). Сондай-ақ, орыс шығыстанушысы,
белгілі библиограф А.Е.Алекторов қазақ ... ... ... екі ... жазған (А.Е.Алекторов. Письменная литература киргизов. –
“Астраханский вестник”. 1894, №1377; А.Е.Алекторов. Киргизские ... ... ... 1894, ... Ал, ... белгілі қоғам
қайраткері, ғалым Санжар Аспандияров жалайыр руынан шыққан қазақтың ... ... ... орыс ... ... ... ... Казахстана в источниках и материалах. Проф. С.Ж.Аспандияров
пен проф. А.П.Кунттың редак­циялық басшылық жасауымен шыққан. 1-жинақ. –
Алматы. 1977, ... ... ... ... ... ... Санкт-
Петербург, Москва, Қазан, Ташкент, ... ... ... мұрағаттарында сақталған және олардың басым көпшілігі
әзірше ғылыми айналым­ға түсе қоймаған. Бұл қолжазбалар ... ... ... ... ... ... ру-тайпаларының жаңадан жасақталған
құрылымы туралы, ел ішінің ... ... ... аса ... бере алады. Мұндай қолжазбалардың мол қоры Ташкенттегі Науаи
атындағы орталық ... ... ... және Қолжазба
орталығында сақталғанын бөле-жарып айтуға болады. Осы орайда, Ташкенттің
Шығыстану институтындағы ... ... ... ... ... ... үзінді келтіре кетуге болады: “Өзінің
батылдығы, іскерлігі, ... ... Юнус ... көптеген қалаларға
әкім болды. Ол қалалар: Шымкент, Сайрам, Әулиеата, Түркістан және ... ... ... ... тек қана қазақтардан құрушы еді. Юнус Ходжаның
әскерлеріне негізінен ... ... ... ... т.б. ... ... алынатын. Юнус Ходжаның Ташкентте тұратын әскерлерінің
басында мына адамдар: ... ...... ... ... батыр,
Бөлек батыр, Қалы батыр, Исамбай батыр, Жабағы батыр, Қырықсадақ батыр,
Ырысқұл ... ... ... ... батыр, Қазыбек батыр, Құлай батыр,
т.б., бағыс-рамазан руларынан — ... ... ... ... ... Жулан батыр, Есенгелді батыр, т.б. болды” (К.Жүнісбаев. Қазақстанның
ХVІІ-ХVІІІ ғасырлардағы тарихына байланысты қазақ ... ... ... туралы // Труды Института истории, ... и ... ... АН ... 15-том. — Алматы. 1962, 155-бет).
Қазақтың шежірелік жазбаларының ішінде ... ... ... ... ... парықтай білуімен де назар аударатын құнды
еңбектердің бірі Сайдаққожа ... ... ... ... ... Бұл ... ... білікті қаламгер Ж.Бейсенбайұлы 1994 жылы жарық
көрген ... ... атты ... ... рет ... ... үзінділер
келтірген. Ж.Бейсенбайұлына дерек ... ... ... ... ... ... 1805 жылы ... дүниеге
келген. Елі — қорасан қожа. Арғы атасы ... әмір ... ... ... ... діни және әкімшілік медресесін бітірген соң көп ... ... алып ... ... ... Арқа жеріне келеді. Ол кісінің
әпкесі Гүлшара Кенесарының әкесі ... ... ... Сайдекең
алғашқыда Қасым сұлтанның хатшы-кеңесшісі қызметін атқарып, кейіннен
отаршылдыққа ... ... ... ... ... жиені Кенесарыға
ақылгөй адам болған. Ханның ... оның ... ... дейін бірге
жүреді. Кенесары қырғыз жерінде ... ... ... соң, бір ... ... ... келіп, 1885 жылы Шыршықта дүние салады. Сайдаққожа өте
білімдар зерттеуші, ақын болған ... Ол кісі ... ... ... ... ... ... құнды деректер де жазып қалдырған екен.
Кезінде Базар жырау оның ... атты ... ... ... ... Осы кісі жазған деректі мағлұматтардың бірсыпырасымен оның үшінші
ұрпағы ... ... ... ... ... ... Шарафуддин
ақсақалдың қолында атасының Бұхарада ... ... ... ... мен тарихи мағлұматтардың көшірмесі сақталған екен. Ол кісі
қолында бар тарихи мағлұматтардың бірсыпырасын ... ... ... қолқалауымен Өзбекстан Ғылым Академиясының архивіне 1952 жылы
өткізіп жіберіпті”.
Қазақ қолжазбаларының ондаған, жүздеген нұсқаларының тағдыр-талайы
осындай десе ... сөз ... ... ... төл ... ... ... ел ішіндегі қазақтың сауатты ... ... ... қатысты жазба мұраларын Москва, ... ... Уфа, ... ... ... ... мен
мұрағаттарға жолдап отырған. Әрине, жолданған қолжазбалардың бәрі бірдей
кітап болып басылып шығуы мүмкін емес еді. ... ... ... ... сол ... оқу орындарының кітапханаларына,
мұражайлары мен мұрағаттарына өткізіліп, ... ... ... ... ... қолына түсіп отырған. Нақтылы мысал келтіруге болады – кезінде
Семей облысының Қарқаралы уезіне қарасты ... ... №7 ... ... ... ... ... 1913-1916 жылдар аралығында Қазан
қаласының баспагері Ш.Құсайыновқа 106 (бір жүз ... ... ... ... ... ... ... қағаз Қазан ... ... ... кітапханасында тұр.
Дәл осы сияқты қыруар қолжазбаны Семей уезінің ... ... №6 ... ... бекетінің тұрғыны Ілияс Исмағұлұлы Модажанов
деген азамат та жолдапты. Бұл ... ... ... қисса-
дастандар, фольклорлық-этногра­фиялық жазбалар. Сонымен бірге ел мен жердің
жайы, ру-тайпалар ахуалы, олардың шежірелік баяндары да ұшырасады.
Шежіре нұсқаларын және ... ... ... ... ХІХ
ғасырдан бастап мерзімді басылымдарда жарияланып, тіптен жеке кітап болып
басылып шыға бастады. ... ... ... ... ... Ташкент), “Дала уәлаятының газеті” (1888-1902, Омбы), ... (1907, ... ... ... ... “Ешім даласы” (1913,
Қызылжар), “Қазақ” (1913-1918, ... ... ... ... ... ... ... мерзімді басылымдар бетінде жарияланып
тұрды.
Қазақ шежірелерінің толымды нұсқалары Қазақстан Республикасының
Орталық Ғылыми ... ... ... ... ... жинақталған. Бір ғана Орталық Ғылыми кітапхана қорында 20 мыңдай
қолжазба болса, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ... 6 мың ... ... бар. ... ... деректік мәні назар
аударарлық шежірелер де кездеседі. Әсіресе, ... ... ... ... батырлары туралы”, “Қазақтың ... ... ... шежірелері”, “Үш жүздің шежіресі”, “Ұлы жүздің шежіресі” деп
келетін тақырыптағы қолжазбалардың тарихи ... ... ... мол ... мұраларының, соның ішінде тарихи
өлең-жырларының, аңыз-әңгімелерінің, ... ... ... ... ... тұр. ... ... ғылыми зердемен жорып, ел-
жұрттың төл тарихымен шендестіре парықтай білу қажет-ақ. Мұның өзі ... ... ... ... ... “адамдандыруға”, сөйтіп
айғақ-мысалы мол мазмұн дарытуға себепші болуға тиіс.
Қазақ халқы тәуелсіз ел ... ... ... ... өз ... бергі уақыт аясында ... ... ... ... ... ... бастады. Мұндай үрдісті, алдымен, саяси-әлеуметтік
азаттықтың рухани азаттыққа ... ... ... деп ... ... ... материалдар қазақ халқының тарихын жазу барысында
деректік мазмұнын байытуға себепші ... ... ... Ең ... ... ... қанық болған сайын, солғұрлым қазақ халқының
этностық ... ... ... ... ... ... жеті
атаға дейін қыз алыспау дәстүрінің арқасында қандас-туыстастығы ... ... ... ... екенін сезіне түседі. Бұл ... ... ... сол ... ... ... ... өшіруге
ықпал етуден гөрі, сол шежірелік мұра­лардың жиналуына, ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдар сілтеп отыру
әлдеқайда пайдалы болмақ. Осындай қолдау­лар ... ... ... ... ... ұстанымдарға табан тіреп отыру
қажет.
Қазақтың шежірелік мұрасына ... ... ... ... ... жазу барысында Еуразия көшпелілері туралы, оның
ішінде түркі ... ... ... ... ... және ... ... тілі мен діліне қарамастан қаперде болып, ғылыми
сараптан өткен деректер рухани айналымға ... ... ... ... ... ... ... Алтын Орда ұлысынан
бергі кезеңді тілге тиек еткен төл ... ... ... ... аса құнды дерек көзі болып табылады.
3. Қазақтың фольклорлық мол мұрасындағы (тарихи өлең-жырлар, аңыз-
әңгімелер, шежірелік ... ... т.б.) ... өмір
шындығымен шендестіре отырып, Қазақстан тарихының мазмұнын байытатын ... ... ... ... ... ... қазақ этнонимі орнығып, қазақ ру- тайпалары
жаңадан жасақталған кезден бергі уақыт аясында ғұмыр кешкен адамдардың ... ... ... ... ... ... ... дерлік өмір
дерегі туралы шежіре баяндары бар. Бұл әлем ... ... ... ... рухани феномен. Яғни, қазақ халқының азаматтық тарихын
жазу барысында шежіре түпнұсқа дерек көзі ретінде айырықша мән беруді ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
География туралы ұғым (дәрістер)253 бет
Қазақ қолөнеріне байланысты фразеологизмдердің этномәдени аспектісі23 бет
Адвокаттар көрсететiн заң көмегiнiң түрлерi42 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Алтын адам10 бет
Алымдар және оны төлеушілер8 бет
Басқару ұйымастыру үкім шығару қызметіне қажет3 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты5 бет
КР мемлекеттік рәміздері туралы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь