Абайдың поэмалары

Жоспар

Кіріспе.
.
Негізгі бөлім.
1.Абайдың поэмалары.
2.Поэмадағы Масғұт,Ескендір,Әзім әңгімесінің тіршілік беинесі.
3.Абайдың поэмадағы шеберлік танымдылығы.
.
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе.
Абайдың оригиналдық поэмасы үш шығарма: «Масғұт», «Ескендір», «Әзім».
Бұл үш поэманың бәрі де ақынның «қазақ өмірінен, соның ішінде бұрынғы шығармаларындай, өз ортасы, өз дәуірінің болмысынан алған шығармалары емес. Үшеуі де шығыстың дастан аңыздардан немесе ертегілік тақы-рыптардан алынған сюжеттерге құрылады.
Тегінде, Абай бірнеше өлеңдерінде, поэма жазуды өзіне мақсат етпеген тәрізденетін. Сонда Әзірет Әлі айдаһарды жазғаным жоң, сарала қызды жырлағам жоқ деп бір кезек айтса, тағы бір уақытта ел шапқан батырды, қызықты қыздырмалап айтсам, (қызығып тыңдаредің деп, оқушыны шеней түсетін. Жәй бос уақыт өткізетін қызыңшыл, қысыр кеңесті құмарланып тыңдар едің дейтұғын.
Ондай әңгімелі өлеңдерден Абай өзі ойлаған өсиеттік, адамгершілік терең тәлім-тәрбие туа қоймайтындай көретін. Өз басының ұзақ ақындық еңбегі бойында Абай поэма жанрына анықтап зер салған жоқ. Тек, кейін тәрбиесінен шыққан шәкірт ақыңдарына ғана әр алуан тақырыптар беріп, анық поэма дерлік күрделі сюжеті бар шығармаларды соларға жазғызады. Ал солай бола тұрса да, өэін-өзі тежеп, ақындық шығармаға жанр жағынан да ар-наулы қатаң талап қойған ақынның, жоғарыда аталған, үш поэманы жазғанын кереміз.
Бірақ жалпы алғанда, көлемдері азғана, оқиға, сюжеттері шағын шықдан осы поэмалардың да негізгі идеясы мен мақсаты Абайдың көп лириокалық шығармаларындай, ұстаздық тәрбиелік ойларға арналғанын көреміз. Өзі көп дәстүрлерін қабылдаған орыс классиктері: Пушкин, Лер-монтовтың, не Байрон сияақты Европа классигінің анық үлкен поэма жазудағы өрнектеріне Абай бой ұрмайды. Олардың поэмалары кең өмірді мол қамтитын, кейде роман-поэма, кейде іқіалың уақиғалы, шытырман шебер тар-тысы бар романтикалық поэма боп, көркіем, шебер қалыптанса да, Абай сол жанрға қызықпайды.
Осы жылдарды еске алғанда, Абайдың біз текоергелі отъірған поэмалары ең әуелі ноғарыда ескерткендей, шағын халдерді алып, содан өсиеттік, ұстаздық ой туғызуға тырысады. Екінші жағынан, Абай өзінің ұзақ шығармалар тудырарлық қуатын байлап, ооы тұста тәжірибе жасап көреді.
Енді осы айтылған жалпы жайлардід жеке шығармаларынан, үш поэманьің әр алуан өзгешеліктерін талқылаудан аңғарып көрейік. Алғашқы тексеретуіміз — «Масғүт» поэмасы. Бұл поэма, туралы Абақдың өзі атап көр-сеткен деректері жоқ. Бірақ шығарманың ішіндегі кейбір белгілерге (қарағанда, бұның уақиғаны, тақырыбы шығыс халықтарының аңызынан алынғаны байқалады.
Ең әуелі геройдың аты — Масғұт. Оның тіршілік еткен шәһәрі — Бағдат. Заманы — Һарон-Рапид халифтың тұсы. Кейін Масғұтқа кездесетін қария мұсылмандардың дін аңыздарында жүретін Қызыр, қазақша Қыдыр аталады. Ол сол айтылған аңыздар бойынша өлмейтін, мәңгі жасайтын жалғыз жан. Әр заманіда, әр ортаның адамына оқта-текте бақдәулет әкелетін, ырыс үлестіруші болады. Міне, сөйтіп, осы аталғаін белгі, керемтердің бәріне қарап, біз Абай поэмасының негізгі шығыс аңызынан алынған дейміз.
Жалғыз-ақ Абай осы аңызды озінің адамгершілік үгітіне мысал етіп, өзіндік ойларын тарату көнінде үлкен кәдеге жаратады. Поэмада Абай арабтың тарихын, тірлік шындығын көрсетпек емес. Қызырдың қызырлығын да баяндамақ емес. Олардың барлығы да поэманың идея жағынан қарағаңда, тек бір кемөкші (қосымша хал мен жайлар. Анығында, олар шартты түрде алынған аңызды жалпы шартты орта деуге болады.
Ақынды шығарманың ішінде қызықтыратын бірақ геройдың — Масғұттың ғана жайы. Сол Масғұтты бірнеше ерекше халдерге, уақиғаларға ұшыратып барын, Абай оған үлкен сапалы адамгершіліктің қасиеттерін бітірмек болады. Бір жағынан іқарағанда, Масғұт қай заманның адамына болса да, Абайдың ұғымынша, үлгі боларлық, жоғары дәрежедегі ұжданды адам, нравственная личность.
Абай геройының және бір ерекшелігі — ол өзгеше көрнөкті күшті ортадан шыққан адам емес. Орташа көптін; бірі. Әдейі дәулет, өмір, құдірет, ақыл-өнермен асырып шығарған адам емес. Халық ішіндегі, қатардағы қалың көптің
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Жұмалиев Қ. Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі. Алматы, 1948
2.Абай Қүнанбайүлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933, 18-6.
3.Әуезов М. Уақыт және әдебиет. Алматы,1962, 371-бет.
4.Абай Құйанбайұлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933, 17-6.
5. Абайдың революцияға дейінгі басылған өлеңдері жайлы. «Жұлдыз»,
1963, № 5, 147—153-6.
6.Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы, 1959, 6, 187-6.
7.Жұмалиев.К.Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай
позиясының тілі. Алматы, 1960.
8.Әуезов М. Абай Қүнанбаев.-Қазақ әдебиетінің тарихы.
Алматы, 2 том. 1961.
        
        Жоспар
Кіріспе.
Негізгі бөлім.
1.Абайдың поэмалары.
2.Поэмадағы Масғұт,Ескендір,Әзім әңгімесінің тіршілік беинесі.
3.Абайдың поэмадағы шеберлік танымдылығы.
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе.
Абайдың оригиналдық поэмасы үш шығарма: «Масғұт», «Ескендір», «Әзім».
Бұл үш ... бәрі де ... ... ... соның ішінде бұрынғы
шығармаларындай, өз ортасы, өз дәуірінің болмысынан алған шығармалары емес.
Үшеуі де ... ... ... ... ... тақы-рыптардан алынған
сюжеттерге құрылады.
Тегінде, Абай бірнеше өлеңдерінде, поэма жазуды өзіне ... ... ... Әзірет Әлі айдаһарды жазғаным жоң, сарала ... жоқ деп бір ... ... тағы бір ... ел ... ... қыздырмалап айтсам, (қызығып тыңдаредің деп, оқушыны шеней түсетін.
Жәй бос уақыт өткізетін қызыңшыл, қысыр кеңесті ... ... ... ... ... Абай өзі ойлаған өсиеттік, адамгершілік терең
тәлім-тәрбие туа ... ... Өз ... ұзақ ... ... Абай ... ... анықтап зер салған жоқ. Тек, кейін тәрбиесінен
шыққан шәкірт ақыңдарына ғана әр алуан тақырыптар беріп, анық поэма ... ... бар ... ... ... Ал ... бола ... да,
өэін-өзі тежеп, ақындық шығармаға жанр жағынан да ар-наулы қатаң талап
қойған ақынның, ... ... үш ... ... ... ... алғанда, көлемдері азғана, оқиға, сюжеттері шағын шықдан осы
поэмалардың да негізгі идеясы мен ... ... көп ... ұстаздық тәрбиелік ойларға арналғанын көреміз. Өзі көп
дәстүрлерін қабылдаған орыс классиктері: Пушкин, Лер-монтовтың, не ... ... ... анық үлкен поэма жазудағы өрнектеріне Абай бой
ұрмайды. Олардың поэмалары кең ... мол ... ... ... ... ... шытырман шебер тар-тысы бар романтикалық поэма боп,
көркіем, шебер қалыптанса да, Абай сол ... ... ... еске ... ... біз ... отъірған поэмалары ең
әуелі ноғарыда ескерткендей, шағын халдерді алып, содан өсиеттік, ... ... ... ... жағынан, Абай өзінің ұзақ шығармалар
тудырарлық қуатын ... ооы ... ... ... көреді.
Енді осы айтылған жалпы жайлардід жеке шығармаларынан, үш поэманьің әр
алуан өзгешеліктерін талқылаудан аңғарып көрейік. Алғашқы ... ... ... Бұл ... ... ... өзі атап ... деректері
жоқ. Бірақ шығарманың ... ... ... ... бұның
уақиғаны, тақырыбы шығыс халықтарының аңызынан алынғаны байқалады.
Ең әуелі геройдың аты — ... Оның ... ... шәһәрі — Бағдат.
Заманы — ... ... ... Кейін Масғұтқа кездесетін қария
мұсылмандардың дін аңыздарында жүретін Қызыр, қазақша Қыдыр ... Ол ... ... ... ... мәңгі жасайтын жалғыз жан. Әр заманіда,
әр ортаның адамына оқта-текте бақдәулет ... ырыс ... ... ... осы ... ... ... бәріне қарап, біз Абай
поэмасының негізгі шығыс аңызынан алынған дейміз.
Жалғыз-ақ Абай осы ... ... ... ... ... етіп, өзіндік
ойларын тарату көнінде үлкен кәдеге жаратады. Поэмада Абай арабтың ... ... ... емес. Қызырдың қызырлығын да баяндамақ емес.
Олардың барлығы да поэманың идея жағынан ... тек бір ... хал мен ... ... олар шартты түрде алынған аңызды жалпы
шартты орта деуге болады.
Ақынды шығарманың ... ... ... ...... ғана
жайы. Сол Масғұтты бірнеше ерекше халдерге, уақиғаларға ұшыратып барын,
Абай оған ... ... ... қасиеттерін бітірмек болады. Бір
жағынан іқарағанда, ... қай ... ... ... да, ... ... ... жоғары дәрежедегі ұжданды адам, нравственная личность.
Абай геройының және бір ерекшелігі — ол ... ... ... ортадан
шыққан адам емес. Орташа көптін; бірі. Әдейі дәулет, өмір, құдірет, ... ... ... адам ... ... ... қатардағы қалың көптің
жас өкілі. Масғұтқа осыңдай сипат, қасиеттер беру арқылы, Абай оны ... атап ... ... Һарон-Рашидінен, Қызырынан да аулақтап
бөліп шығарады. Өзі үгіттеп жүрген ... ... өз ... ... ... ... үлгі ... Оның белгісін
және де шартты түрдегі аңыэдық бояуды алып тастап ... ... ... пгал үсыщаітын үш жеміс сол аңызды бояу десек, ол Масғұттай
өнеғелі жастың ішінен сырын, қасиетін ашуға арналған оңай ғана бір ... ... ар ... ... ... қандай боп танылады. Ол
ақылдылықтан ... ... ... Соның екеуін де сынап, талғап отырып
жиреніп шығады. Сол Масғұттың ақылдан қашуы — ... өз ... ... ... ... аса ... ... Ол көп айтатын шерлі уайымы бойынша,
көп наданның арасындағы бір жалғыз-дың халін ңаңдай трагедиялық, ауыртпалық
хал деп ... ... Абай ... басының аянышты күйін айтқызып отъір.
Байлық турасында сөйлегенде де, Масғұт Абай заманындағы бай ... ... ... жүрген байдың өзін де және оның қоршау-қошеметтерін де
сынайды.
Кейін ... ... ... ... жеңсікшіл, нәсіпқұмар көп жастың
жолынан жырақ шығады. Ол әйелді, ең ... ... қақ ... ... ... ... ерекше қадір тұтады. Адам баласына дос ... ... ... ... өз өмірінің мақсаты етіп қояды. Ер жынысы
мен әйел жынысы адамды алдында терең ... ... Осы ... да біз ... ... Абай ... ... өзі көп үгітітен
көркем жырлар, терең ойлар тудырған тақырыптары емес пе еді?!
Ендеше, Масғүт ... Абай ез ... өз ... ... болған
жайларды айтады. Үлкен гуманист ақын сол өзі тартпақ болған мораль
философиясын жаңа ... ... ... ... ... отыр.
Сейтіп, шығыстан келген аңыз, мағыналы мазмұны бар дегенда немесе притча
ақынның өз ойын ... ... ... ... ... ғана
болып отыр. Абайды поэманың оқиғалары қызықтырып жете-лейді. Ол оқиғаларды,
адамдарды барлық ... ... ... Абай өзінің дағдылы идеясына
қарай паңдаланады.
Сөйтіп, бұл ... ойы өмір ... ... ... ... ... тартысының бәрі ақынның аққылынан туады. Осындай сюжетті әңгіме
(құруда, суреттеп көрсету орнына, ... ойды ... ету ... Абай ... ... ... толық көркем, тұтас етіп шығара алмаған.
Ол әсіресе осы поэманың екінші бөлімінен аңғарылады. ... ... ... ... ... тұтас күрделі сюжеттік құрылысының
шартына бағынса, Масғұттың қызыл ... ... ... іс-әрекеттері
баян етілгенін көрсек керек еді.
Ал Абайда олай шықпаған. Масғүт қызыл жемісті жеп, әйелдердің достығын
алудрың орнына, ақылды кісі болы ... Іс ... ол ... жемісті жеген
кісі емес, қайта өзі жемеймін деген ақ жемісті жеген кісі боп, үл-кен ақыл
иесі боп, тіпті Шәменжиһан атанады. Ақыл ... ... ... күңі болған
делінеді.
Дұрысында, поэма оқиғасының алғашқы бөлімінде жеткен өрісі бойынша,
әйелдер достығынан туған ... ... ... айыаласындағы тартыстар
поэманың екінші бөлімінің үлкен өрісі болу шарт ... ...... бар әйел ... түгел, бір әйелдің достығына да душар
болманы. Оның үстіне поэманың соңғы беліміндегі «жынды су» ... және ... ... ... ... ... болма, қоса жынды бол!» дейтін
қорытындылар бұл ... ... ... ... бен ... ... да қиыспайды. Оқыстан туған оқтау халдер есепті болада. Рас, екінші
бөлімдегі «жынды су» арқылы туатын өрескел өз-герістер ... ... ... ... ... ... құбылыстарға қатты мысқылмен, үлкен сатиралық
сынмен ... ... ... дәл осы ... ... ... ... бөліп алады. Бұнда да Абайдың ... ... ... ... ойларды көреміз.
...Есер, есірік болмасаң,
Тіршіліктен пайда жақ, —
дейтұғын ызалы, ащы ... еске ... ... айтіқанда, Масғұттағы идея араб шығыс аңызының идеясы
емес. Ақын шырармаларының бүрын ... ... ... айтылып жүрген
идеялары болады. Бірақ сол жәйлары заманындағы ... ... ... болтынтан, ескі Бағдат тонын кидіргенше, өз тұсындағы қазақтың
өзіндік тіршілігінен алып, сюжетті сол ... ... ... басты идеялары оқушыларына орағытып жетпей, төтелей жеткен болар
еді.
Оқиға мен тіл, аңыз материалы бойынша Абай ... ... ... ... қолдана отырады. Бөтен ... ... араб ... кездеседі. Бірақ өлеңдік түр жағынан қарағанда,
бұл шығарма төрт жолды шумақтан, он бір ... ... ... ... өз үлгісіндегі дастандар түрінде жазылады.
Түп идея Арабстанда болған оғқиғаны айту емес, Абайдың ... ... сол ... ... ... білдіруге арналғандықтан,
поэманъің жаңағы аталған өлеңдік түрі идеялық ... ... ... ... ...... ең алдымен, бұл поэманың негізінде жатқан тақырыптың ... ... ... ... өтелік. Шығыста Ескендір, орыс пен Европа
елдерінің атауынша Александр — бар ... жүзі ... ... ... ... орын ... адам. Біз бұл тұста тарихтағы
Ескендірдің көпшілікке мәлім жайларыиа тоқтамаймыз. Аңыздар мен ... жәйі ... мына ... ... ... төтелей, жақын деректер
береді. Соларға тоқтаймыз.
Шығыс елдеріне, әуелі Иранның аристократиялық аңыздарында Ескендір образы
көп әңгімеленген. Сол замандардан бері қарай ... (Рум) ... ... жәйі көп ... ... ... ... «Шах-намасында» Ескендірдің
туысын жоғарыда аталған Иран аристократтарының ... ... баян ... ... баласы емес, Иранның шахы — Дараптың ... ... ... ... Бұл ... ... ... 110—335 жылдар арасында
Иранда шахтың құрған. Өзі Ахеменидтер әулетінің ең соңғы әкімі болады. Рум
әңгімесі де ... ... ... ... ... әңгімеше
баяндайды. Шығыс ақыңдарында біздің туысқан советтік еліміз әзірбайжанның
атақты классигі Низами ғана ... ... ... ... бұған дейін
жеткен екі тарау аңыздарды теріске шығарады. Ол анық ... ... ... ... өз ... етіп ... соңғы тапқан деректірімізге қарағайда, Абай Ескендір
жайындағы аңызды, ... сол ... ... ... ... ұлы классигінің ең зор поэмасы — «Ескендір нама» сансыз көп
оқиғалардан, (көп тарау бөлімдерден құрылған аса бай ... ... ... ... ... онан соң ... патша әйелі
— Нушабмен кездескені, Ескендір мен ... ... ... ... жүрген сапарлары және терістік өлкедегі бір ... ... ... орнатқан елдікке үшырауы — бәрі де Низамиде мол баян
етіледі. Кейін Ескендір Терістік саларына ... ... ... ... Осы ... ... ... шытырман оқиғалы, күрделі сюжеттер
тарайды. «Ескендір наманың» тағы бірнеше тараулары сол ... ... ... ... арналады. Ол сапарға Ескендір Әбулхаят суын
(мәңгі тірлік беретін суды) іздеп барады.
Түн дүниіесіндіе, ұзақ ... ... сан ... ... ... ... Ескендірді бастаушы Хызыр болады. Бұлар іздеген
Әбулхаят суын Хызыр жалғыз тауып, өзі ... ... ... ... ақ ... да әрі ... әрі суға шомылдырады. Бірақ ғажайып су енді Ескендірге
білдірмек болғанында, ғайып боп ... ... ... бар мұсылман
аңыздарындағы мәңгі тірлік ... ... ... ... өз поэмасыңда
осылайша әңгімелеп дәлелдйді.
Сол түн тарапта жүргңде, кезі үстіндегі ... ... жәйі ... жас ... Ол жас періште деп айтылады. Сол жан Ескенідірге өзгеше
сыры бар ... тас ... ... ... осы ... көп сыр ... ... — дейді. Түн тарапынан Ескендірдің барлық серіктері неше алуан
қымбат, асыл тастар алып қайтады. Ескендірдің ... ... ... ... ... өзінің ойшылдарымен бірге отырып сол тасты сарапқа саліады.
Тас таразыға түсікенде, барлық өзге асылдың барлығын баса ... ... ... ... қазына үйне де барабар келмейді. Осы күйге қайран
болған Ескендірдің қасына Хызыр ... бір уыс ... ... ... ... ... тас жағы ... аспан көтеріледі.
Сонда Ескендір өзгеден бұрын өзі ... ... ... ... ғана ... табады деп, терең байлау жасайды.
Міне, біздің білуімізше, Абай пайдаланып отырған сюжет Низами ... ... дәл осы ... ... ... Абай ... ... жаңағы әңгіненің желісін Абай өзінше өзгертіп, өсіріп
алған.
Абай шығыс әдебиетіндегі ұлы ... мол ... ... түгел тоқтап,
бағынып қалмайды. Ол аңызды өзінше, көп жағынан өмір шындығына жақындатып,
реалистік стильге бұрады. Ең ... ... ... ... мен ... ... Александр Македонский жайына қарай бейімдейді. Есікдірдің әкесі
Абайда Филиц болып аталадң. Тарихтағыдай оның астанасы — Македония ... Және де ... дәл ... ... ... Хызырдың орнына
Ескендірдің тәрбиешісі болған филоооф Аристютель кіреді. Сөйтіп, ... олар ... ... қатынастарға Абай тарихтаң ... ... ... ... ... тек ... тас (Абайда кішкене көз сүйегі)
және оның өзгеше сыры ғана сақталады.
Бұдан өзге Абайдың үлгі іздегіштік, ... бір ... тағы ... өз поэмаларында Ескендірден ібұрын кездесетін Хосрау, Бахрамгур
немесе Дарап сияқты тағы басқа солардай шахтардың ... да ... ... еді. ... ... ... Низами оның барлық
бұрын-соңды өмір иесі хан-сұлтанға, шах — әмірлерге _анық айыпсыз, мінсіз
үлгі етіп көрсеткен. - Ол — ... ... асыл ... ... ... ... Ескендірді даналық дәрежесіне жетікізеді.
Дүниіе жүзінің бар білгіш, ой-шылдарының ортасында көрсетеді. Онан бірзаман
ғайыптан келген ғажайып үн, бұдан ары ... ... ... ... ... уахи ... Ол бар жиһанда кезіп, адамзатқа
өзгіліктің жолын танытпақ ... ... өмір ... ... ... Ескендірдің сипаты осы алуандас зорайып,
қастерлеп алынған ... Ал Абай ... ... ... олай ... Жасы
әрең жиырма бірге келген, атыраптағы көрші елдердің бәрін бағындырмақ боп
оңды солды қастан көз істап тұрған жәһәнгер, қан ... ... ... алса да ... ... хан ... беріледі. Сол тойымсыз,
тыйымсыз әміршінің өз өмірінде жалғыз рет тылсым қуаты бар, жасырын ... және жол ... тас ... ... Абайша үлкен мол мағынамен
келтіріледі.
Ескендір Абай (гйоОмаісында даріптелм)ей, сыналады, Оған ақылшы болған
Аристотель өзінің әмірші патшасынан ... ... анық ... иесі ... Бұл ... өзі ... афоризм бақпен асқан пат-шадан мимен
асқан қара артық ... ... ... ... дәл ... ... айтыдған жайларға қарағаңда, Абаңдың әкімшілікке көзқарасы бұрын
мұсылман ғаламында болмаған жаңа ... биік ойды ... ... ... ... ... ... діншіл үгіттері ұйғарған табыну көзімен
(қарамаңңы- Азат ойлы, ернін, әділ сыншы шығыс елдері таныған авторитеттің
маскасын сыпырады. Өзінің гуманистік, адамгершілік ... ... Ол ... озат ойлы ... ... туралы ойын таратады.
Бұнымен Абай Шығысқа қатты ... боп ... ... енді ... ... ... ... Көп жәйді ... ... ... ... ұстаз ақын екендігін танытады. Сонымен
қатар, айтылатын тағы бір өзгеше күй бар. Ол Абайдың өзінен бұрынғы ... ұлы ... ... ... творчестволық іздену жолдары
туралы. Абай Низами поэмасынан әңгімелік көп ... ... Бұл ... ... дәрежеде Шығыс әдебиетінде жүр-ген тұрақты бір дәстүрге соғады.
Көпке мәлім болған тарихи ... ... ... бір ... ... келесі буында, тағы бір шығыс ақыны қайталап әңгіме ететін тың
дастандар шығаратын ... бар ... ... Жүсіп — Злиқа тақырыбын, Ләйлі — Мәжнүн, Фархад — ... ... және осы ... ... ... ... ... деген сияқты
тақырыптарды бірінен соң бірі (Қайталап жазған ірі ... бар. ... ... ... ... ... жоқ ... Тек алдыңғының өлеңін
алмай және ... ... ... ... ... ... да көп
жерде өз еркімен өзгертіп отырып, тыңнан жырлап шыға-ратыны болады, Бұлайша
бір тақырыптың әр ақында қайталауы ешуақытта ... деп ... ... ... өзінше бір қайта жырлау, тыңнан толғау немесе ақындың ... ... ... ... бір ... ... бұл салтты заңды деп ... осы ... ... деп атау да ... Абай оол ... ... біліп қана
қоймаған, қолданған да, Назира жолымен ... ... ... ... жаңа ... жазатын бұрынғы ақындар да ... ... ... жаңа ... танытады.
Мысалы, Низамидің «Хамсасында» жырланған «Ләйлі — Мәжнүн» «Хосрау —
Ширині» өзбектің ұлы классигі ... ... алып ... ... ... өз ... ойшылы, өкілі болып отырып, Ләйлі ... ... да ... ... ... ... Ал ...
Ширинда» Низамидағыдай емес, Хосрау патшаны үлкен сыншыл оймен әшкерелеп,
зұлымдық ... ... ... XIX ғасырдың орыс пен Европаның ағартушылық, гуманистік және
сыншыл ... ... ... үлгілерімен тәрбиеленген ақын
болғандықтан, Ескендір жайында өз замайының тың ... ... ... Және өз ... ... ... алыстағы Ескендір жайынан
әңгіме қозғап келсе де қорытынды өсиеттерін өз замандарына, өз оқушыларына
арнайды. Бұрын өзге өлеңдерінде өзі ... ... ... ... ... ақтық, шындық, мінезділік жөнінде өзі ұсынған жолдарын
белгілі бір аңыз арқылы тағы да көңілге қонымды етіп, таныта ... ... Сол ... Абай да Низами, Навои, Фзули шықты өзі кәдірлеген
классиктердің ... ... ... жолмен пайдаланып
қолданған дейміз.
Жалпы композициялық құрылысын алғавда, Ескендір ... ең ... ... ... ... сюжеттік құрылыс бастанаяқ бір түйіннің айналасына
топталады. Адамдарының мінездері істеірі арқылы біртіндеп ашылады. ... ... ... ... бас геройы шығарманың басынан аяғына шейін
оқиға арқалығы ... ... ... суреттер, кездесулер мен қайшы
келетін мінез, әрекеттер және түйінді ойлар — ... да бір ... ... болады. Поэмасының ең соңындағы бірнеше шумақтарда Абай
дидактикалық, ойшыл-есиетшілік қорытыцдыны Ескендірден бөлек бір жәй етіп
айтады. Бұны поэманың жоғарыда біз айтқан ... ... ... да, Масғұт турасындағы аңызға барғандай, ескілік материалына
текке бармайды. Өзіндік өсиеттерін шартты түрдегі аңыз-апсанаға ... ... ... ... ... ... ... оқиғалы
желісін жетер өрісіне жетікізіп болған соң, жырдың аяғын жаңағы айтқандай,
моральдық, адамгершілік байлау мен толғауға, ... ... ... ... ... ... ... өлең жолдары, буын өлшеуі,
қолданатын ақындық ... — бәрі де ... ... ... ... Абайдың ақындық өнеріне сай келген. Бұлар поэманың
тұтас бітімді шығарма болуында нық ... ... 1933 ... ... ... рет басылған бір поэмасы — «Әзім».
Бұл поэманың тақырыбы «Мың бір түн» ертегіеснен алынған. Қазақ ортасында
ауызша көп айтылып жүретін «Мың бір ... бір ...... — Әзімі»
деген ұзақ ертегі болатын. Сол ертегінің ішінен жас бала Әзімнің ... ... ... ... кешетін бейнет соры, кейін барy ... ... ... ... жететін оқиталары Абайдың поэмасына
желі, арқау болған тәрізді.
Бұл поэманың ішінде Абай ... тағы бір адам бір шал ... ... ... ... Қара тасты алтын ететін амалы бар. Осындай әрекет
соңына түскен адамның жайы шығыста, ертегі ғана ... ... ... ... ... ... ... туған неше алуан жасырын сырлы әңгімелер
барды. Ондай әңгіме нанымдар шығыста ғана кеп жайылған емес. ... ... қара тас пен қара ... ... ... ғажайып
сырлы бөлекше бір затты іздену ортағасырлық Европада талай фантастикалық
әңгіме, аңыздарды көп тудырған.
«Мың бір түннің» ... ... сол ... ... шығыста да езгеше орын
алатынын аңғартады. Бірақ халықтың сыншыл ойы кейін ол әрекеттер арасында
болып жүретін неше алуан арамшылың танытады. ... ... жем ... ... ... мен ... болады.
Абай шығыс ертегісінің осындай өзгеше мән, тартыстарына қызындан болу
керек. Поэманың бастауына қарағанда, ... ... ... тәжірибесіз жас
баланың аярға кездесіп, алданған бейнесі көрінеді. Бірақ бұл поэма Абайда
аяқталмай ... Өз ... ... ... да ... ғана қолжазба
болып, мезгілімен көшірілмей, тозып-шашылып кетеді. Сөйтіп, соңғы бөлімдері
жоғалып қалады. Сондықтан қолда қалған үзіндісі ... ... ... ... тексоөрілген «Масғұт», «Ескендір» поэмасынан мына ... ... ... ... Абай ... орыс ертегілерін балаларға
арнап, өлең еткені ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы поэмалардай ойшылдық, эор тәрбиешілік мақсаттар көздеп
жазылған шығарма емес. Халық ... ... өзін ғана ... ... ... өлең етіп ... ... танылады.
Ал өлеңдік құрылысына, кейбір сөз кестелерінің, үй-қастарының оншалық ... ... ... сай ... ... бұл ... жоғары дәрежедегі көркем шығарма деуге кел-
мейді.
Біздің ойымызша, 1927 жылы осы ... ... Абай ... табыс еткіен Ырысайдың Ысқағы Абай поэмасының ұмытылған немесе
ескірген қолжазбада өшіп ... ... ... өз ... да ... аламыштан жіберген сияқты. Өйткені поэманың кейбір ұйқастары, кей
кезде жол ішінде сөз құраулары ... ... ... ... ... да ... ... поэма Абайдың тіпті ерте кездерде өзінің ақындық күшін
алғашқы тәжірибе ретінде, әр тақырыпты байқастап ... ... ... ... ... бір ... ... керек. Қалай да «Әзім» поэмасы
ең әуелі бітпеген шығарма болғандықтан, ...... ... ... ... ... ... бұл поэма жөніндегі
түсінік сөздерді осы, жоғарыдағы айтылған жайлармен аяқтаймыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Жұмалиев Қ. Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай ... ... ... ... ... ... ... 1933, 18-6.
3.Әуезов М. Уақыт және әдебиет. Алматы,1962, 371-бет.
4.Абай Құйанбайұлы. Толық жинақ. ... 1933, ... ... ... дейінгі басылған өлеңдері жайлы. «Жұлдыз»,
1963, № 5, 147—153-6.
6.Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы, 1959, 6, 187-6.
7.Жұмалиев.К.Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және ... ... ... ... М. Абай ... ... тарихы.
Алматы, 2 том. 1961.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың поэмалары «Ескендір»3 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Абай тұлғасы8 бет
Абай шығармалары18 бет
Абай Құнанбайұлының ағартушылық идеялары10 бет
Абайтануға кіріспе13 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлынің өмірбаяны5 бет
Ұлы ағартушы Абай Құнанбаев11 бет
Әсет Найманбайұлы «Бақтиярдың қырық бұтағы» циклдік топтамасының жанрлық ерекшеліктері жайлы19 бет
Табиғат лирикасы. Абай поэмаларының тарихи, көркемдік негіздері13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь