Абайдың поэмалары


Жоспар

Кіріспе.
.
Негізгі бөлім.
1.Абайдың поэмалары.
2.Поэмадағы Масғұт,Ескендір,Әзім әңгімесінің тіршілік беинесі.
3.Абайдың поэмадағы шеберлік танымдылығы.
.
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе.
Абайдың оригиналдық поэмасы үш шығарма: «Масғұт», «Ескендір», «Әзім».
Бұл үш поэманың бәрі де ақынның «қазақ өмірінен, соның ішінде бұрынғы шығармаларындай, өз ортасы, өз дәуірінің болмысынан алған шығармалары емес. Үшеуі де шығыстың дастан аңыздардан немесе ертегілік тақы-рыптардан алынған сюжеттерге құрылады.
Тегінде, Абай бірнеше өлеңдерінде, поэма жазуды өзіне мақсат етпеген тәрізденетін. Сонда Әзірет Әлі айдаһарды жазғаным жоң, сарала қызды жырлағам жоқ деп бір кезек айтса, тағы бір уақытта ел шапқан батырды, қызықты қыздырмалап айтсам, (қызығып тыңдаредің деп, оқушыны шеней түсетін. Жәй бос уақыт өткізетін қызыңшыл, қысыр кеңесті құмарланып тыңдар едің дейтұғын.
Ондай әңгімелі өлеңдерден Абай өзі ойлаған өсиеттік, адамгершілік терең тәлім-тәрбие туа қоймайтындай көретін. Өз басының ұзақ ақындық еңбегі бойында Абай поэма жанрына анықтап зер салған жоқ. Тек, кейін тәрбиесінен шыққан шәкірт ақыңдарына ғана әр алуан тақырыптар беріп, анық поэма дерлік күрделі сюжеті бар шығармаларды соларға жазғызады. Ал солай бола тұрса да, өэін-өзі тежеп, ақындық шығармаға жанр жағынан да ар-наулы қатаң талап қойған ақынның, жоғарыда аталған, үш поэманы жазғанын кереміз.
Бірақ жалпы алғанда, көлемдері азғана, оқиға, сюжеттері шағын шықдан осы поэмалардың да негізгі идеясы мен мақсаты Абайдың көп лириокалық шығармаларындай, ұстаздық тәрбиелік ойларға арналғанын көреміз. Өзі көп дәстүрлерін қабылдаған орыс классиктері: Пушкин, Лер-монтовтың, не Байрон сияақты Европа классигінің анық үлкен поэма жазудағы өрнектеріне Абай бой ұрмайды. Олардың поэмалары кең өмірді мол қамтитын, кейде роман-поэма, кейде іқіалың уақиғалы, шытырман шебер тар-тысы бар романтикалық поэма боп, көркіем, шебер қалыптанса да, Абай сол жанрға қызықпайды.
Осы жылдарды еске алғанда, Абайдың біз текоергелі отъірған поэмалары ең әуелі ноғарыда ескерткендей, шағын халдерді алып, содан өсиеттік, ұстаздық ой туғызуға тырысады. Екінші жағынан, Абай өзінің ұзақ шығармалар тудырарлық қуатын байлап, ооы тұста тәжірибе жасап көреді.
Енді осы айтылған жалпы жайлардід жеке шығармаларынан, үш поэманьің әр алуан өзгешеліктерін талқылаудан аңғарып көрейік. Алғашқы тексеретуіміз — «Масғүт» поэмасы. Бұл поэма, туралы Абақдың өзі атап көр-сеткен деректері жоқ. Бірақ шығарманың ішіндегі кейбір белгілерге (қарағанда, бұның уақиғаны, тақырыбы шығыс халықтарының аңызынан алынғаны байқалады.
Ең әуелі геройдың аты — Масғұт. Оның тіршілік еткен шәһәрі — Бағдат. Заманы — Һарон-Рапид халифтың тұсы. Кейін Масғұтқа кездесетін қария мұсылмандардың дін аңыздарында жүретін Қызыр, қазақша Қыдыр аталады. Ол сол айтылған аңыздар бойынша өлмейтін, мәңгі жасайтын жалғыз жан. Әр заманіда, әр ортаның адамына оқта-текте бақдәулет әкелетін, ырыс үлестіруші болады. Міне, сөйтіп, осы аталғаін белгі, керемтердің бәріне қарап, біз Абай поэмасының негізгі шығыс аңызынан алынған дейміз.
Жалғыз-ақ Абай осы аңызды озінің адамгершілік үгітіне мысал етіп, өзіндік ойларын тарату көнінде үлкен кәдеге жаратады. Поэмада Абай арабтың тарихын, тірлік шындығын көрсетпек емес. Қызырдың қызырлығын да баяндамақ емес. Олардың барлығы да поэманың идея жағынан қарағаңда, тек бір кемөкші (қосымша хал мен жайлар. Анығында, олар шартты түрде алынған аңызды жалпы шартты орта деуге болады.
Ақынды шығарманың ішінде қызықтыратын бірақ геройдың — Масғұттың ғана жайы. Сол Масғұтты бірнеше ерекше халдерге, уақиғаларға ұшыратып барын, Абай оған үлкен сапалы адамгершіліктің қасиеттерін бітірмек болады. Бір жағынан іқарағанда, Масғұт қай заманның адамына болса да, Абайдың ұғымынша, үлгі боларлық, жоғары дәрежедегі ұжданды адам, нравственная личность.
Абай геройының және бір ерекшелігі — ол өзгеше көрнөкті күшті ортадан шыққан адам емес. Орташа көптін; бірі. Әдейі дәулет, өмір, құдірет, ақыл-өнермен асырып шығарған адам емес. Халық ішіндегі, қатардағы қалың көптің
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Жұмалиев Қ. Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі. Алматы, 1948
2.Абай Қүнанбайүлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933, 18-6.
3.Әуезов М. Уақыт және әдебиет. Алматы,1962, 371-бет.
4.Абай Құйанбайұлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933, 17-6.
5. Абайдың революцияға дейінгі басылған өлеңдері жайлы. «Жұлдыз»,
1963, № 5, 147—153-6.
6.Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы, 1959, 6, 187-6.
7.Жұмалиев.К.Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай
позиясының тілі. Алматы, 1960.
8.Әуезов М. Абай Қүнанбаев.-Қазақ әдебиетінің тарихы.
Алматы, 2 том. 1961.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Жоспар

Кіріспе.
Негізгі бөлім.
1.Абайдың поэмалары.
2.Поэмадағы Масғұт,Ескендір,Әзім әңгімесінің тіршілік беинесі.
3.Абайдың поэмадағы шеберлік танымдылығы.
Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе.

Абайдың оригиналдық поэмасы үш шығарма: Масғұт, Ескендір, Әзім.
Бұл үш поэманың бәрі де ақынның қазақ өмірінен, соның ішінде бұрынғы
шығармаларындай, өз ортасы, өз дәуірінің болмысынан алған шығармалары емес.
Үшеуі де шығыстың дастан аңыздардан немесе ертегілік тақы-рыптардан алынған
сюжеттерге құрылады.
Тегінде, Абай бірнеше өлеңдерінде, поэма жазуды өзіне мақсат етпеген
тәрізденетін. Сонда Әзірет Әлі айдаһарды жазғаным жоң, сарала қызды
жырлағам жоқ деп бір кезек айтса, тағы бір уақытта ел шапқан батырды,
қызықты қыздырмалап айтсам, (қызығып тыңдаредің деп, оқушыны шеней түсетін.
Жәй бос уақыт өткізетін қызыңшыл, қысыр кеңесті құмарланып тыңдар едің
дейтұғын.
Ондай әңгімелі өлеңдерден Абай өзі ойлаған өсиеттік, адамгершілік терең
тәлім-тәрбие туа қоймайтындай көретін. Өз басының ұзақ ақындық еңбегі
бойында Абай поэма жанрына анықтап зер салған жоқ. Тек, кейін тәрбиесінен
шыққан шәкірт ақыңдарына ғана әр алуан тақырыптар беріп, анық поэма дерлік
күрделі сюжеті бар шығармаларды соларға жазғызады. Ал солай бола тұрса да,
өэін-өзі тежеп, ақындық шығармаға жанр жағынан да ар-наулы қатаң талап
қойған ақынның, жоғарыда аталған, үш поэманы жазғанын кереміз.
Бірақ жалпы алғанда, көлемдері азғана, оқиға, сюжеттері шағын шықдан осы
поэмалардың да негізгі идеясы мен мақсаты Абайдың көп лириокалық
шығармаларындай, ұстаздық тәрбиелік ойларға арналғанын көреміз. Өзі көп
дәстүрлерін қабылдаған орыс классиктері: Пушкин, Лер-монтовтың, не Байрон
сияақты Европа классигінің анық үлкен поэма жазудағы өрнектеріне Абай бой
ұрмайды. Олардың поэмалары кең өмірді мол қамтитын, кейде роман-поэма,
кейде іқіалың уақиғалы, шытырман шебер тар-тысы бар романтикалық поэма боп,
көркіем, шебер қалыптанса да, Абай сол жанрға қызықпайды.
Осы жылдарды еске алғанда, Абайдың біз текоергелі отъірған поэмалары ең
әуелі ноғарыда ескерткендей, шағын халдерді алып, содан өсиеттік, ұстаздық
ой туғызуға тырысады. Екінші жағынан, Абай өзінің ұзақ шығармалар
тудырарлық қуатын байлап, ооы тұста тәжірибе жасап көреді.
Енді осы айтылған жалпы жайлардід жеке шығармаларынан, үш поэманьің әр
алуан өзгешеліктерін талқылаудан аңғарып көрейік. Алғашқы тексеретуіміз —
Масғүт поэмасы. Бұл поэма, туралы Абақдың өзі атап көр-сеткен деректері
жоқ. Бірақ шығарманың ішіндегі кейбір белгілерге (қарағанда, бұның
уақиғаны, тақырыбы шығыс халықтарының аңызынан алынғаны байқалады.
Ең әуелі геройдың аты — Масғұт. Оның тіршілік еткен шәһәрі — Бағдат.
Заманы — Һарон-Рапид халифтың тұсы. Кейін Масғұтқа кездесетін қария
мұсылмандардың дін аңыздарында жүретін Қызыр, қазақша Қыдыр аталады. Ол сол
айтылған аңыздар бойынша өлмейтін, мәңгі жасайтын жалғыз жан. Әр заманіда,
әр ортаның адамына оқта-текте бақдәулет әкелетін, ырыс үлестіруші болады.
Міне, сөйтіп, осы аталғаін белгі, керемтердің бәріне қарап, біз Абай
поэмасының негізгі шығыс аңызынан алынған дейміз.
Жалғыз-ақ Абай осы аңызды озінің адамгершілік үгітіне мысал етіп, өзіндік
ойларын тарату көнінде үлкен кәдеге жаратады. Поэмада Абай арабтың тарихын,
тірлік шындығын көрсетпек емес. Қызырдың қызырлығын да баяндамақ емес.
Олардың барлығы да поэманың идея жағынан қарағаңда, тек бір кемөкші
(қосымша хал мен жайлар. Анығында, олар шартты түрде алынған аңызды жалпы
шартты орта деуге болады.
Ақынды шығарманың ішінде қызықтыратын бірақ геройдың — Масғұттың ғана
жайы. Сол Масғұтты бірнеше ерекше халдерге, уақиғаларға ұшыратып барын,
Абай оған үлкен сапалы адамгершіліктің қасиеттерін бітірмек болады. Бір
жағынан іқарағанда, Масғұт қай заманның адамына болса да, Абайдың ұғымынша,
үлгі боларлық, жоғары дәрежедегі ұжданды адам, нравственная личность.
Абай геройының және бір ерекшелігі — ол өзгеше көрнөкті күшті ортадан
шыққан адам емес. Орташа көптін; бірі. Әдейі дәулет, өмір, құдірет, ақыл-
өнермен асырып шығарған адам емес. Халық ішіндегі, қатардағы қалың көптің
жас өкілі. Масғұтқа осыңдай сипат, қасиеттер беру арқылы, Абай оны өзінің
жоғарыдағы атап берген Бағдатынан, Һарон-Рашидінен, Қызырынан да аулақтап
бөліп шығарады. Өзі үгіттеп жүрген жақсы жастардың өз за-манындағы
мінезнқұлқына, арманды адамгершілігіне Масғұтты үлгі етеді. Оның белгісін
және де шартты түрдегі аңыэдық бояуды алып тастап қараоақ, ащынырақ
көреміз. Қызыр пгал үсыщаітын үш жеміс сол аңызды бояу десек, ол Масғұттай
өнеғелі жастың ішінен сырын, қасиетін ашуға арналған оңай ғана бір сылтау
деюек, соның ар жағында көрінетін Масғұт қандай боп танылады. Ол
ақылдылықтан қашады. Байлықтан қашады. Соның екеуін де сынап, талғап отырып
жиреніп шығады. Сол Масғұттың ақылдан қашуы — Абайдың өз басындағы, өз
ортан сындағы күйге аса жақын келеді. Ол көп айтатын шерлі уайымы бойынша,
көп наданның арасындағы бір жалғыз-дың халін ңаңдай трагедиялық, ауыртпалық
хал деп отыр. Масғұтқа Абай солөз басының аянышты күйін айтқызып отъір.
Байлық турасында сөйлегенде де, Масғұт Абай заманындағы бай менен сол
байлық аздырып жүрген байдың өзін де және оның қоршау-қошеметтерін де
сынайды.
Кейін Масғұт қызыл жемісті алғанда, жеңсікшіл, нәсіпқұмар көп жастың
жолынан жырақ шығады. Ол әйелді, ең алдымен, адамзаттың қақ жарымы деп
түсінеді. Әйелдің достығын ерекше қадір тұтады. Адам баласына дос боламын
деген үлкен адамгершілік талапты өз өмірінің мақсаты етіп қояды. Ер жынысы
мен әйел жынысы адамды алдында терең дәрежеде бағаланады. Осы ойлардың
барлығы да біз тексеріп өткен Абай шығармаларында ақынның өзі көп үгітітен
көркем жырлар, терең ойлар тудырған тақырыптары емес пе еді?!
Ендеше, Масғүт аузымен Абай ез заманындағы, өз ортасына қанықты болған
жайларды айтады. Үлкен гуманист ақын сол өзі тартпақ болған мораль
философиясын жаңа түрде шартты мазмұнға байланыстырып ұсынып отыр.
Сейтіп, шығыстан келген аңыз, мағыналы мазмұны бар дегенда немесе притча
ақынның өз ойын баяндауда керекке жаратылған творчестволық материал ғана
болып отыр. Абайды поэманың оқиғалары қызықтырып жете-лейді. Ол оқиғаларды,
адамдарды барлық мінез істерімен, сөздерімен, Абай өзінің дағдылы идеясына
қарай паңдаланады.
Сөйтіп, бұл поэманың ойы өмір оқиғасынан, тартысынан тумады. Қайта сол
оқиға, тартысының бәрі ақынның аққылынан туады. Осындай сюжетті әңгіме
(құруда, суреттеп көрсету орнына, баяндағын ойды басшы ету арқылы Абай бұл
поэмасының композициясын ойдағыдай толық көркем, тұтас етіп шығара алмаған.
Ол әсіресе осы поэманың екінші бөлімінен аңғарылады. Композициялың
құрылыста логика болмай кетеді. Өйткені тұтас күрделі сюжеттік құрылысының
шартына бағынса, Масғұттың қызыл жемісті жегеннен кейінгі іс-әрекеттері
баян етілгенін көрсек керек еді.
Ал Абайда олай шықпаған. Масғүт қызыл жемісті жеп, әйелдердің достығын
алудрың орнына, ақылды кісі болы шығады. Іс жүзінде ол қызыл жемісті жеген
кісі емес, қайта өзі жемеймін деген ақ жемісті жеген кісі боп, үл-кен ақыл
иесі боп, тіпті Шәменжиһан атанады. Ақыл парасаты арқылы ханның күңі болған
делінеді.
Дұрысында, поэма оқиғасының алғашқы бөлімінде жеткен өрісі бойынша,
әйелдер достығынан туған мінез оқиғалар, соның айыаласындағы тартыстар
поэманың екінші бөлімінің үлкен өрісі болу шарт еді.
Ал Абайда — Масғұт бар әйел қауымы түгел, бір әйелдің достығына да душар
болманы. Оның үстіне поэманың соңғы беліміндегі жынды су мотив және одан
туатын жұртың жынды болса, ақылды болма, қоса жынды бол! дейтін
қорытындылар бұл поэманың алғашкы бөліміңдегі мінез бен істерге логикалық
жағынан да қиыспайды. Оқыстан туған оқтау халдер есепті болада. Рас, екінші
бөлімдегі жынды су арқылы туатын өрескел өз-герістер мағынасыз емес. Ол
да Абайдың кейбір сорақы құбылыстарға қатты мысқылмен, үлкен сатиралық
сынмен қарайтынын танытады. Поэма дәл осы жәйін, жаңағы айтылған жалпы
күйлерден бөліп алады. Бұнда да Абайдың бұрынғы өзіндік өлеңдеріндегі
сыншыл, әжуашыл ойларды көреміз.
...Есер, есірік болмасаң,
Тіршіліктен пайда жақ, —
дейтұғын ызалы, ащы мысқалдарын еске түсіреді.
Сөйтіп, қорыта айтіқанда, Масғұттағы идея араб шығыс аңызының идеясы
емес. Ақын шырармаларының бүрын басқаша жанр, стильде айтылып жүрген
идеялары болады. Бірақ сол жәйлары заманындағы халдерден туған сыншылдық
ойлар болтынтан, ескі Бағдат тонын кидіргенше, өз тұсындағы қазақтың
өзіндік тіршілігінен алып, сюжетті сол болмыстан құрастырып қиюластырса,
шығарманың басты идеялары оқушыларына орағытып жетпей, төтелей жеткен болар
еді.
Оқиға мен тіл, аңыз материалы бойынша Абай қазақ оқушысына бөтен
реальностьлармен сөздерді қолдана отырады. Бөтен аттар арабтан
алынғандықтан, араб сөздері кездеседі. Бірақ өлеңдік түр жағынан қарағанда,
бұл шығарма төрт жолды шумақтан, он бір буынды жолдардан құралып, анық
қазақтың өз үлгісіндегі дастандар түрінде жазылады.
Түп идея Арабстанда болған оғқиғаны айту емес, Абайдың өзінің нақ
қасындағы сол күнгі қазақстандық шындықтарды білдіруге арналғандықтан,
поэманъің жаңағы аталған өлеңдік түрі идеялық мазмұнымен байланысты туған
болады.
Абайдың екінші поэмасы — Ескендір
Біз, ең алдымен, бұл поэманың негізінде жатқан тақырыптың төркін-тегі
туралы біраз деректер айтып өтелік. Шығыста Ескендір, орыс пен Европа
елдерінің атауынша Александр — бар дүние жүзі халықтарының аңыз-дарында,
ертегі, дастандарында ерекше орын алған адам. Біз бұл тұста тарихтағы
Ескендірдің көпшілікке мәлім жайларыиа тоқтамаймыз. Аңыздар мен әдебиеттегі
Ескендір жәйі Абайдың мына поэмасының тұсында бізге төтелей, жақын деректер
береді. Соларға тоқтаймыз.
Шығыс елдеріне, әуелі Иранның аристократиялық аңыздарында Ескендір образы
көп әңгімеленген. Сол замандардан бері қарай Византия (Рум) аңыздарында да
оның жәйі көп айтылады. Атақты Фирдоуси өзінің Шах-намасында Ескендірдің
туысын жоғарыда аталған Иран аристократтарының лақабы бойынша баян етеді.
Оны Филикустың баласы емес, Иранның шахы — Дараптың (Дари үшінші
Кадоманның) баласы дейді. Бұл біздің эрадан бұрын 110—335 жылдар арасында
Иранда шахтың құрған. Өзі Ахеменидтер әулетінің ең соңғы әкімі болады. Рум
әңгімесі де Ескендірдің туысын тарихтан өзгертіп, аңызды әңгімеше
баяндайды. Шығыс ақыңдарында біздің туысқан советтік еліміз әзірбайжанның
атақты классигі Низами ғана өзінің Ескендір намасында жаңағы бұған дейін
жеткен екі тарау аңыздарды теріске шығарады. Ол анық тарихтық шындық
бойынша Филикустың (Филипптің) өз баласы етіп жырлайды.
Ескендірді, соңғы тапқан деректірімізге қарағайда, Абай Ескендір
жайындағы аңызды, түгелімен сол Низамидің Ескендір намасынан алған.
Әзірбайжан ұлы классигінің ең зор поэмасы — Ескендір нама сансыз көп
оқиғалардан, (көп тарау бөлімдерден құрылған аса бай мазмұнды дастан.
Ескендірдің жоғарыдағы Даримен соғысқаны, онан соң әзірбайжан патша әйелі
— Нушабмен кездескені, Ескендір мен Хақан әңгімесі, қытай, торан
өлкелерінде жүрген сапарлары және терістік өлкедегі бір ғажайып бақыт,
молшылық, әділет орнатқан елдікке үшырауы — бәрі де Низамиде мол баян
етіледі. Кейін Ескендір Терістік саларына барып, Яжуждерге қарсы қорған
соғады. Осы алуандас толып жатқан шытырман оқиғалы, күрделі сюжеттер
тарайды. Ескендір наманың тағы бірнеше тараулары сол Ескендірдің түн
тарапына шеккен сапарына арналады. Ол сапарға Ескендір Әбулхаят суын
(мәңгі тірлік беретін суды) іздеп барады.
Түн дүниіесіндіе, ұзақ қараңғылық сапарында, сан қиыншылықтар ортасында
қалың қолмен жүрген Ескендірді бастаушы Хызыр болады. Бұлар іздеген
Әбулхаят суын Хызыр жалғыз тауып, өзі ішіп, жуынып алады. Астын-дағы ақ боз
атын да әрі суаръш, әрі суға шомылдырады. Бірақ ғажайып су енді Ескендірге
білдірмек болғанында, ғайып боп жоғалып кетеді. Сөйтіп бар мұсылман
аңыздарындағы мәңгі тірлік алған Хызырдың жәйін Низами өз поэмасыңда
осылайша әңгімелеп дәлелдйді.
Сол түн тарапта жүргңде, кезі үстіндегі Еекендірге ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Абайдың поэмалары «Ескендір»
Қадыр Мырза Әли поэмалары
Абайдың сатирасы
Абайдың табиғат лирикасы
Абайдың оригиналдық поэмасы
Абайдың әдеби мұрасы
Абайдың романы
Абайдың сыны
Абайдың өмірбаяны
Абайдың ақындық өнері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь