ХVІІІ ғасырдағы Цин патшалығы мен қазақтардың қарым-қатынасы

ХVІІІ ғасырдағы орта шеніндегі Цин патшалығы жоңғарларды тыныштандырып, Шинжиаңды қайтадан бірлікке келтірді. Осы кезде қазақтың ұлы жүзі мен орта жүзі ілгерінде - кейінде Цин патшалығына қарап, тікелей сайаси, экономикалық қарым-қатынас тарихын, Цин өкіметінің шекара саясатын, сондай-ақ аз ұлттарға қаратқан саясаттарын егжей-тегжейлі зерттеу біздің көп ұлтты отанамаздың тұтастығын және териториясын қалыптасу барысын жете түсінуде келелі маңызға ие. Бұл мақала Цин патшалығы мен қазақтардың қарым қатынас орнатуының тарихи көрінісі мен арадағы саяси байланыс сауда қарым-атынасына тоқталып өтеді.
Қазақ ұлты ерте заманда батыс алқапты мекендеген ....
Сақ, үйсін, қаңлы, алшын, найман, керей қатарлы рулардан құралған Орта Азиядағы байырғы ұлттардың бірі. ХV ғасырдың орта шенінде қазақтар Шу өзені алабында феодалдық хандық құрды. Қазақтың жан саны көбейіп, өрісі кеңейе түскендіктен ХVІІІ ғасырға келгенде қазақ хандығының елі рулық байланыс және қоныстанған өңірлеріне қарай, ұлы жүз, орта жүз және кіші жүз болып үш жүзге бөлініп, әр қайсысы өз алдарына хан сайлап, дербес билік жүргізе бастады. Үйсін руын негізгі тұлға еткен ұлы жүз елі Балқаш көлі мен Сыр дариясынан тартып, Іле аңғарына дейінгі кең алқапты мекендеді. Бұл өңір ежелден «Үйсіннің ата-мекені» еді: Найман, керей, руларын негізгі тұлға еткен орта жүз елі Сыр дариясының солтүстігі, Алатау аумағынан тартып, Ертіс дариясына дейінгі кең сахараны қоныс етті: Ал алшын руын негізгі тұлға еткен кіші жүз елі Каспий теңізі төңірегіне қоныстанды. VІІІ - ғасырдың
        
        ХVІІІ ғасырдағы Цин патшалығы мен қазақтардың қарым-қатынасы
ХVІІІ ғасырдағы орта шеніндегі Цин ... ... ... қайтадан бірлікке келтірді. Осы кезде қазақтың
ұлы жүзі мен орта жүзі ... - ... Цин ... ... ... экономикалық қарым-қатынас тарихын, Цин өкіметінің шекара саясатын,
сондай-ақ аз ұлттарға қаратқан саясаттарын ... ... ... ... ... ... және ... қалыптасу барысын жете
түсінуде келелі маңызға ие. Бұл мақала Цин ... мен ... ... ... тарихи көрінісі мен арадағы саяси байланыс сауда қарым-
атынасына тоқталып өтеді.
Қазақ ұлты ерте заманда батыс алқапты ... ... ... ... ... ... ... қатарлы рулардан құралған Орта
Азиядағы байырғы ұлттардың бірі. ХV ... орта ... ... ... ... ... ... құрды. Қазақтың жан саны көбейіп, өрісі
кеңейе түскендіктен ... ... ... ... хандығының елі рулық
байланыс және қоныстанған өңірлеріне ... ұлы жүз, орта жүз және кіші ... үш ... ... әр ... өз ... хан сайлап, дербес билік
жүргізе бастады. Үйсін руын негізгі тұлға еткен ұлы жүз елі ... көлі ... ... ... Іле ... ... кең алқапты мекендеді. Бұл өңір
ежелден «Үйсіннің ата-мекені» еді: ... ... ... ... ... орта жүз елі Сыр ... солтүстігі, Алатау аумағынан тартып,
Ертіс дариясына дейінгі кең сахараны қоныс етті: Ал ... руын ... ... кіші жүз елі Каспий теңізі төңірегіне қоныстанды. VІІІ ... ... ... Орта Азия ... ... жоңғар, Россия
арасындағы байланыс күрделеліне түсті.
Жоңғар - ойрат моңғолдарының ұрпағы. Ойраттар ертеде Енесей өзенінің
жоғарғы ... ... ХVІ – ... ... ... ... ХV ... ықпалы Орта Азияның шығыс өңіріне жетті. ХV ғасырдың басында
Әбілқайыр ... Ақ орда елін ... етіп ... ... ... ... ... деп те атайды. Әбілқайыр билік орнатқаннан кейін ел
ішінде рақымсыз үстемдік ... ... ... бағындару әрекетімен
шұғылданда. 1452 жылы Әбілқайыр әскерлері мен ойрат әскерлері Ташкентте
соғысып, ... қолы ... ... ... қол ... ... ... орайдан пайдаланып, елін шығысқа көшіріп, Шу өзеніне әкелді.
Моғұлстан билеушісі ... ... ... ... ... ... оларды Шу өзенінің өңіріне қоныстанды.
Сонымен 1456 жылы Керей мен Жәнібек Шу ... ... ... ... ... ғасырдың басында қазақ хандығының территориясы оңтүстікке Сыр
дариядан солтүстікке ... ... ... ... Арал ... ... ... бөлігіне дейінгі кең өңірді қамтыды. Осы кезде Ойраттар Чорыс
(Кейін Жоңғар ... ... ... ... және Торғалық деген төрт ... ... ... ... деп ... Олар ... Ертіс өзенінен
жоғарғы ағарынан жоңғар ойпатына дейінгі өңірді қоныстанғанымен, әлі
бірлікке ... ... ... ... ... басында қазақтар мен жоңғарлардың күш салыстырмасында
өзгеріс туылды. Яғни қазақтардың күші ... ... ... ... Сондықтан батыр қонтажы қазақтардың жерін ... ... ... ... ... қатарлы қалаларға шабуыл жасады.
Кейін келе қазақтар мен жоңғарлар ортасындағы қақтығыс же, қала таласынан
біртіндеп кек алу ... ... пен ... шабуылға айналды.
Сондықтан Сыбан Рабдар 1723 жылы қазақтарға кең көлемді әскери ... ... ... ... ... алқа көл ... сынды аса аянышты
ауыр апатқа ұшыратты. Бірақ, оған ... ... тізе бүге ... ... жылдары қазақ қолдары балқаш көлі өңірінде ... ... ... ... ... еріксіз шегіндірді. Сонан соң үш ... бас ... ... ... ... феодалдарының шабуылына қалай
төтеп беру мәселесі жөнінде кеңес құрда. Осы жолғы жиналыста кіші жүз ... аға ... қол ... ... мақсатына жете алмады. Ол Россияға арқа сүйеп, аға хандық таққа
отырмақшы болып, шар Россия ... құат ... ... ел болу ... Бұл әрекет Петр І әлде қашан белгілеген ... Азия ... ... ... - ... хандығын Россияның қол астына өткізіп
алу керек”!, - деген шапқыншылық ірге кеңейту ... ... ... шар патша 1731 – жылы ... ... ... ... ... кіші ... Абілқайырдың жеріне жіберіп, оны Россия елдігне
кіруге еліктірді. Шар ... ... ... ... келісімімен
кіші жүз қазақтарының қатты қарсылығына ... ... ... ... ... Шар ... ... күштері осыдан бастап
қазақ даласына сұғынып кіре бастады, олардың ... ... мен ... ... мен ... арасында қақтығыс тудыру арқылы өз мақсаттарына
жету еді. Шар Россияның шапқыншы күштері қазақ даласына басып ... ... ... , ... ... ... ... төлеугеғ, Ғалдан
Сереннің үстемдігін мойындауға мәжбүр еді. Бірақ 1745 – жылы Ғалдан Серен
өлгеннен кейін жоңғар ... ... ... қазақтар жоңғарлардың
билігінен құтылды керісінше орта жүз ханы Абылай жоңғар ... ... ... ... айналды. Абылай хан жоңғарлардың
құлдырауға бет алған ... ... ... ... ... ... ... әрі қуып жіберді”. Сондай-ақ өзі қол бастап
жоңғарлардың ішкергі ... ... ... бұра ... Іле ... кек алу сипатында тонаушылық істеді, көп деген ... ... ... өз ... алып ... айтқанда, қазақ пен жоңғар күштерінің азайып – көбейуімен екі
жақ бір-бірінің бір ... ру, ... ... жүргізген, жоңғар феодал
күштері неше рет ... ... ... ... әрі ... де, ол жердегі
қазақ малшыларын бүтіндей қуып жібере алған жоқ. Ең ... ... ... құлдырап, қазақтар өз жерлерін қайтып алды да, жоңғар малшылары
ақырында өздерінің ... ... ... пен ... ... ... бірі басып алып тұрғанымен, бірақ екі жақтың негізгі малшылары ... ... ... ... ... мекн ... 1755 – жылы ... әскерлері жоңғарға жорық жасаған кезде Дауаштың Іленің батысына
қарай шегінуге батына аумауындағы ... ... ... ... ... ман ... ... қарым – қатынасы айырым
мақалада баяндады) XVIII ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... сұғанақтығына ұшырағандықтан, қазақ қоғамының
дағдарысы күннен – күнге ауырласа тісіп, қазақта Шар Россияда отарлығының
құлына айналым ... тап ... ... ... ... ... ақ ... хандыққа таласып
қырқысы ұзаққа созылды. Бұған наразы көптеген жоңғар ... арт ... ... ... аударып, Чиң патшалығынан осы ... ... ... ... ... ... ... етті. Сондықтан Чиң
өкіметі батысқа әскери жорық жасап, жоңғарды үзілді кесілді ... ... – ақ, ... ... ... ... де хан ... беріп”
жоңғарды бөлшектеп басқармақшы болды. Чиң патшасы Чиаңлуң ... ... ... ... ісін ... деп жарлық түсірді.
1755 – ақпанда түсірілген жарлықта: “Дауашты ұстанғаннан кейін қазақтардың
ісін қалай басқару жөнінде Бан ди, Әмір сана ... ...... кейін үйлесімді шешіледі ”, - делінген. Бұдан соң уқытта
Чианлуң патшасының қазақ ... ... ... әрі ... әскери жорық жасау ниетінің мүлде жоқ екендігін анық ... ... келе Циң ... ... ... ... шыққан жияңжундеріне:
“үлкен іс орындалғаннан кейін егер қазақтар өздері келіп ел боламыз десе ... ... ... астанаға ертіп келіп патшамен ... беру ... Ал ... қол ... ... сол ... ... отыра
беруіне болады. Көшірудің қажеті жоқ. Егер бізге ел болғылары келмесе
әскери күшпен ... ... ... атап көрсеткен болатын.
Міне, бұл Чиң хандығының қазақтаржөніндегі ең ... ... ... ... ... ... екі ... қалын қол тоғысты,
игілікті іс жақында жеңіске жетеді. Патшаның ойы осы кезде ... ... ... ... ұғындыру. Көп жылдан бері жонғарлар ... елге апат ... ... ... әлемді қорғау және елдің бейбіт
өмір сүруін ... ... ... қол ... ... ... ... тың тыныш тауып, апаттық аман болып, бейбітшілік игілігін ортақ
көрсе дейді... Қазір жонғарларға өз ... ... ... ... ... ... тоқтатуы жөнінде бұйрық түсірілді.
Қазақтардың бағыну-бағынбау еркі өздерінде, әр екі жақ өз шекарасына ... ... ... өз ... шекарадан өтіп жоңғар елін
бұлапталауына болмайды»,-делінген. Бұл Чин ... ... ... ... және ... мен қазақ арасындағы қарым-
қатынас ... ... ... майданы. Әрі шекара районындағы
қоғамдық тыныштыққа бой ұрып ... ... жоқ. ... ... еркі ... және әр екі жақ өз ... ие
болулары керек» деп қолданған саясаты, Чиң өкіметі жоңғарлар мен ... ... ... ... ... ... бірін-бірі талап-
бұғалау тиым салу жөнінде жарлық шығарумен бірге екі жақта талас болып келе
жатқан ... де ... ... ... Чиң ... Шинжиаңда
тұрған әскери және өкімет басшылары Чианлуң патшаға хат жолдап, ... ... ... ... ... мал-мүліктерін өздеріне қайтарып,
оларды бұрынғысындай ... ... ... ... : «бұл ... ... ... Іледе болған өзара тонаушылық, Дауаш пен ... ... ... Оны ... ... ... ... өзара талан-
таражылық істемесе болғаны» ,- деп жарлық түсірді. Кейін келе Чинң ... Қара ... ... әкімді шығарып, екі мың қалмақты жиын,
Айагөздегі Лайсудың ... ... ... ... ... ... елші
жіберіп шақыртты. Абылай хан мыңнан астам адаммен келіп осы Лайсудың
жағасында бітім ... ... ... Ақыры екі жақ келесімге келіп, көк қасқа
тай мен қарабас қошқар сойып, ... ... ... «барлық өткен істер
өтті; бұланған мал, аққан қан түгелдей ... ... ... ... өзара тату-тәтті өтетін болады»,- деп келісім жасасты. Чиң өкіметі
жоңғар мен қазақ арасындағы ... ... ... үшін міне,
осындай саясат қолданып ... ... ... 1756 жылы ол Тарбағатай
қайтып келді, келесі жылы ілеге барып, Цин патшалығына қарсы ... ... ... ... қолы ... ... және жеңіліп, орта жүзге
қайта қашып барып “қазақтардан әскер алып қарсылық көрсетпекші болды”.
Бірақ, ... Цин ... ... байланыс орнатқандықтан оған әскер
бермеді!. Цин өкіметі Әмірсананы ұстауға қазақ ... ... ... ... бірге Абылайға да адам жіберіп; “Жерлеріңе өзің ұзақ
уақыт жасырынып, біздің ... ... әрі оны ... ... ... ... елің үрейленіп жүрмесін”, - деп істің ... ... бір және бір ... ... мен ... қатарлыларға:”Қазақ шекарасына
жеткенде”... Әскерлеріңді бастап ... кіре ... ... едге біз тек ... ... ғана ... ... елге
ұлан салмаймыз. Сіздер әуелгідей алаңсыз отыра беріңдер деп ... ... ... ... ... ... ... тудыруын қатаң тиым
салыңдар” – деп бұйрық берді. ... Цин ... бұл ... ... бара жатқанда , жоңғар даласындағы ойраттардың мал мүлкін ... келе ... орта жүз ... мен үш ... ... ... Қазақ
қолдары бұл әскерлері әмірсананы қуып ... Цин ... ... ... Чин ... ... адам жіберіп:”Біз Абылайдың
қолдары едік, Абылайдың інісі - ... ... ... мал ... ... ... еді. ... – ақ , егер ұлы елдің (Цин патшалығын
айтып отыр - Автор) әскерлері ... ... ... жылы Жиаңжүңнің таңбасы
басылған қағазды көрсетіп оларға тәуелді болуды дала ... деп ... еді. ... ... ... ... қалыппыз біз енді дереу
шегініп, ... ... ... ... деп ... ... ... кейін арнаулы елші жіберіп, былай деді:”Біздің әскерлердің мүлде
ұлы ... ... емес ... ... жайы дәл осындай болғандықтан
Абылай Цин өкіметінің әскерлеріне “жақсы ат ... ... жол ... әскер
шығарып Әмірсананы ұстап беруге бел байлады. Бірақ, оны ... ... ... ... кетті ”.
Цин хандығының сол қол орынбасар жиаңжүңі ... ... ... Цин ... ... ... әскерлері арасындағы
туылған қақтығыстың себебін ашық түсіндіріп былай ... ... ... ... ... ... сұрады. Сондай-ақ, екі ат тарту әкелді. ... бет алды ... ... ... жылы ... ... ... ұлы
мемлекет адам жіберіп оны ұстап әкетпекші болғанын шекарадағы тұрғандар
Абылайға айтпаған екен, ұлы ... ... ... ... ... деп
Абылай әсілі Әмірсананы ұстап бермекші болған еді, Әмірсана сезіп қойып, ат
ұрлап мініп қашып кетіпті. Тайауда ойраттар тоз-тоз ... ... ... ... осы ... ... мал-мүлкін шауып алайық деп бара жатқанда,
ойламаған жерден ұлы патшаның ... ... ... ... екі ... ... ... арнайы ат тарту етіп, кешірім сұрап ... ... ... ... ... де ... ... кейін Абылай хан
өзі елші бастап Аягөзге барып Цин патшалығының әскер басшылармен кездесті.
Абылай: ... ... ... қазақ аталуы еркімізбен бағынып, ұлы мәртебелі
патшаның мәңгілік елі болуға дән ризамыз ”, - ... ... өз ... ордасына хат берді, хатында :”Қазақ ханы пақырыңыз Жүңгомен хабарласа
алмадық. Міне, бүгін ұлы ... ... ... бойынша, қиыр шалғайда
жатқан руларға рақымдылық көрсетіп, қуанышқа бөледі. Патшаның мейірімен
еміреніп ... ... ... ... ... ... ел ... тілейді. Жунгоның ұлы ... ... - деп ... ... орай Цин ... орай ... жолдаған
жарлығында «қазақтар жоңғарлардың жолды бөгеуі себебінен елші жіберіп,
тарту-таралғы әкеле алған ... ... ... ... ... ... ... ризашылығымен бағынышты болдың, патша қабыл көрді.
Жиаңжүндердің айтуынша сендер бізге ел болғаннан кейін өздеріне шен ... ... алу ... ... Патша: «өте пысықтық істеу ... қиыр ... ... ... ... ... - Автор) мен салыстыруға
болмайды деді. Өзін бұрын хан екенсің патша хандығынды бекітті. Бұл ... Егер өзің ... ... ... ... қағаз жолда, патшаға сәлем
беріңдер, патша ерекше жарылқайды, қоныстанып, көңілді ... ... ... ... сол бұрыңғы түзімдеріңде болыңдар. Алым салық тапсыру
– тапсырмау еркі өздеріңде, елші жіберіп патшаға сәлем ... ... ... ... соң Абылай хан 1757-жылы ... ... ... ... ... ... беру үшін Бижиңге жіберді.
1758-жылы Цин патшалығының әскерлері ... ... қуып ұлы ... барды. Осы кезде ұлы жүздің Төребай ... ... ... тобы соғысып жатқан еді. Цин патшалығының Маңгордай,
Хышан қатарлы ... ... ... ... Ұлы жүзге билік жүргізіп
тұрған ... ... ат ... ... Цин ... шын ниетімен
қарайтындығынбілдірді. Сол жылы қазан айында хат ... ... ... ... ... сәлем беруге жіберді. Хатында:”Пақырыңыз өзіңізбен
ел болуды ұзақтан ойлап келген еді. Ауыл алыс, жер ... ... орта ... ... ... Әрі ... кедергісі салдарынан араласа алмадық.
Естімуісше тауайда орта жүз қарыуңызға өтіп,ерекше ... Біз де ... ... ... ... ... орда ... еліміз болғанымызға қуанышты бөлендік. Міне балаларым мен ... ... ... ... Ұлы ... патша бас болып тұрғанда,
пақырыңыз бүгін ынта – пейілімен қызметіңізді атқаруға дайын, әрі ... ... орта ... ... қызмет істемекшімін”, - деп жазады. 1755
– жылы қазан Чиаңлуң патша ұлы жүз ... ... ... ... ... ... ... беруге жіберіңіздер, патша ерекше
ықыласпен күтіп алады , әрі астанаға да ... ... тағы бір рет ... ... ... қиар ... егер ... засақ
түзімін (засақ түзімі монғулдарда қолданылған түзім – Автор. ) ... ... онда ... қорын, шектемеге ұшырап қаласыңдар. ... ... ... өз жерлерінде тұра беріңдер тыныштық сақтасаңдар
болғаны. Егер елші жіберіп ... ... ... ... ... жүз бен орта жүз Чиң өкіметіне қарым – қатынас ... ... ... ... ... Бижинге үздіксіз елші жіберіп, Цин патшасымен
болған саяси, ... ... ... ... және дамыта түсті. Совет
одағындағы кейбір тарихшылар Цин ... ... ... ... Цин ... еріксіз бағынған,- деп қарайды.
Бұл көз –қ арас табан ... тұра ... Бұл ... ... ұлы жүз
бен орта жүздің Цин хандығына қарауының ... ... бола ... ... жүз халықтары 1755-жылдан бастап Цин өкіметі шонжарларымен
төте кездескен. ... Цин ... ... ... ... мен ... біршама толық түсіне алған әрі Абылай ханның Цин
–өкіметі мен патшалық ... ... ... ... ... ... салыстырып, өздеріне тиімді-тиімсіздігін парықтай білген.
1) Патшалық Россия өкіметі ірге көбейту күштерінің ... ... ... ... ... бүкіл қазақ сахарасын отарлау
екендігін аңғартқан. Ал, Цин патшалығы ... ... әуел ... ... ... ... еркі ... бірақ шекараны
қорғауларың керек” деген принципте болды. Патшалық ... ... ол ... жүз бен ұлы жүз ... да Россия өкіметінің қол астында болуға
барынша әрекеттенген әрі ... ... ... ... ... ... зорлаған болатын. Ал Цин өкіметі қазақтарға “Алман-салық төлеу-
төлемеу өз еркінде” болады деген саясат қолданды.
2) Қазақтардың иал ... ... ... ... ... тоқыма бұйымдарымен толықтырып отыруды керек етті. ... ... ... ... Цин ... тікелей сауда
жасауына орай жаратып берді. Сондықтан “қазақ халқы Россияның көмегін ... ... ... арғы ... ... ... орта ... саяси, экономика және мәдениет жақтарында байланысы болса да,
Мин хандығының соңы мен Цин ... ... ... ... ... ... ... Тіпті қақпай көрді. Бірақ, олар ата-мекенін
ұмытқан емес . ... олар ... ... Цин ... ежелгі жұртымыз еді, қайтарып берсеңіздер”,-деп талап қойды.
4) Сол кезде Иле, Тарбағатай ... ... ... ... жағдайы да біршама орнықты, жаратылыстық шарт жағдайы да ... ... өңір ... ... ... осы көне мекеніне қайта
оралуды ерекше аңсаушы еді. Сол себепті Абылай ханның ... бас ... ... ... ... сиымды іс болды.
Цин патшалығы жоңғарды тыныштандырғаннан кейін, Ертіс өзенінен
тартып Іленің Моңғұлкуре ауданының ... ... ... ... ... ... ... қойды. 1762-жылы Іледе Іле Жияңжүн
әкімшілігі орнатылып, Ертістің Тора деген ... ... ... өтіп,
Балқаш көлінен әры Қарабура шыңына дейінгі кең алқапты биледі. ... ... ... кең ... жоңғар өрісі деп
қарап, ұлы жүз бен орта жүз қазақтарын қарауылының ... ... ... ... Балқаш көлінен Ілеге ... ... ... екі ғасыр бұрын қазақтың арғы ата-бабасы үйсін билік
жүргізген. Әрі бұл өңір хан ... ... ... әрі ерте ... ... осы ... мың жылдан астам тарих даму барысында
бірлесіп бір ұлтқа айналған еді.
Қашан белгілеген ’Барлық Азия елдері ... ... ... ... ... ... қол астына өткізіп алу керек”!, - ... ірге ... ... ... кетті. Сонымен шар патша 1731 –
жылы Тепкелев ... ... ... елші ... кіші ... ... ... оны Россия елдігне кіруге еліктірді. Шар
Россияның елшілері Абілқайырдың жеріне ... кіші жүз ... ... ұшырады. Абілқайырдың өзіде халықтың назарлығына қалды.
Шар Россияның шапқыншы ... ... ... ... ... ... кіре
бастады, олардың ниеті ұлттар мен ұлттар арасында, рулар мен рулар арасында
қақтығыс тудыру арқылы өз мақсаттарына жету еді. Шар ... ... ... ... ... ... ... жоңғар феодалдары , оларды
барымданы қайтарып, салық төлеугеғ, Ғалдан ... ... ... еді. ... 1745 – жылы ... ... ... кейін жоңғар феодалдары
іштей қырқысып, қазақтар жоңғарлардың билігінен құтылды керісінше орта ... ... ... ... ... ... сұрайтын адамына айналды.
Абылай хан жоңғарлардың құлдырауға бет алған орайыанан ... ... ... ... ... ... әрі қуып жіберді”. Сондай-
ақ өзі қол бастап жоңғарлардың ішкергі өңірлеріне дейін ... бұра ... ... ... кек алу ... тонаушылық істеді, көп ... мен ... ... өз ... алып ... айтқанда, қазақ пен жоңғар күштерінің азайып – көбейуімен ... ... бір ... ру, ... ... ... жоңғар феодал
күштері неше рет Балқаш көлі, тіпті оданда әрі барғанымен де, ол ... ... ... қуып ... ... жоқ. Ең ... ... кіші
күрт құлдырап, қазақтар өз жерлерін қайтып алды да, жоңғар малшылары
ақырында өздерінің ... ... ... пен ... ... бірінің
жерін бірі басып алып тұрғанымен, бірақ екі жақтың негізгі ... ... ... ... ... ... мекн ... 1755 – жылы ... ... ... ... ... ... ... Іленің батысына
қарай шегінуге батына аумауындағы шындығы жоғарғы ... ... ... ман ... ... ... – қатынасы айырым
мақалада баяндады) XVIII ғасырдың алғашқы жарымында қазақ ... ... ... ... ... ұшырағандықтан, қазақ қоғамының
дағдарысы күннен – күнге ... ... ... Шар ... ... ... ... тап болды.
Ғалдан Серен өлгеннен кейін жоңғар ақ сүйектерінің ... ... ... созылды. Бұған наразы көптеген жоңғар малшылыры арт ... ... ... ... Чиң патшалығынан осы ... ... ... ... ... беруді талап етті. Сондықтан Чиң
өкіметі батысқа әскери жорық ... ... ... ... тыныштандыруға
бекіді. Сондай – ақ, “төрт ойрат патшасының төртеуіне де хан ... ... ... басқармақшы болды. Чиң патшасы Чиаңлуң жоңғарды
тыныштандырып болғаннан кейін, қазақтардың ісін ... деп ... ...... ... ... “Дауашты ұстанғаннан кейін қазақтардың
ісін қалай басқару жөнінде Бан ди, Әмір сана қатарлылармен егжей – ... ... ... шешіледі ”, - делінген. Бұдан соң уқытта
Чианлуң ... ... ... ... ... әрі ... ... жорық жасау ниетінің мүлде жоқ екендігін анық байқайға
болады. Кейін келе Циң ... ... ... ... ... ... іс ... кейін егер қазақтар өздері келіп ел боламыз десе ,
олардың басшыларын ылайығымен астанаға ертіп келіп ... ... беру ... ...... ... малдарды Ганулға жіберіп, жақыннан
алысқа қарай Санши, Хәнан, ... ... ... ... ... ... Цин ... қазақтар әрине ... ... ... ... ... ... патша қазақтармен сауда жасаушыларға тіпті
де ... ... ... Мұны төмендегі жарлығынан байқауға ... ... ... ... ... ... ... болғаны жөн.
Қазақтардың айырбасқа әкелген жылқыларының бәрі жақсы бола ... алу ... ... ... жылқы болса, өз бағасы
бойынша саудаласқанда мәселе ... ... Егер ...... ... болса, бағасы жасырын төмендетілгенмен,
олардың алғандары сатқандарының ... ... ... ... бүгін ғана бастап отырған жоқ, ... ...... ... ... Тіс ... тіл ... көңілдері қайтып разы
болмақшы? ... ... ... ... одан ... де шегі болуға тиісті. Бұған бұрыннан көңіл ... ... ... де белгімелер бойынша ... үшін ... ... күш ... ... ... жөн. ... өз бетінде қоя берген жайт күндердің ... ... ... ақ – ... ... құзастырылмай қоймайды”. 1780-
жылғы жазба деректерге қарағанда сол жылғы ... ... ... ... ... арта түсті. Қазір қамбада түсті торғын –
торқадан мың топ ... , ... ... ... гүлді
торғындардан қалғаны жоқтын қасы. ... ... үшін тез ... мың топ ... ... ... ... , - делінген. Міне, осыдан
Цин ... мен ... ... даму беталысын байқауға
болады. 1783- жылы Үрімжі дұтуңы Миң ...... ... ... мен ... ... алып қалып, қалған 2500 жылқы мен
500 сиырды Баркөл, ... ... ... ... ... ... ... қалғандарын Сужуға апарып, нақ
бағасында сатпақшымыз. ... сиыр саны өте көп ... ... ... ішінде сатылып кетуі қиын секілді. ... ... ... мен ... ... Анши, ... ... ... елі ... ... мал қажет болып
отыр. Малды алғысы келгендерге алдымен ... ... ... ... Сужуға жібермек” деп мәлімдейді. Цин хандығының қазақтармен
болған саудасы ... ... ... ... алған
малдары Цин үкіметінің Чинжиаңдағы қажетін толық қанағаттандырумен
бірге егіс ... үшін ішкі ... де ... ... ... ... ... Шанши, Гансу зуңдуі Ли Баудың
мәлімдемесінде: ” Іле ... ... ... ... ... ішкеріндегі әскери орындарға ... көп ... ... ... да ... ... ... бері
Шанши, Гансу өлкелеріне әр жылы мың ... ... ... 53- жылдан ( Чианлуң 53- жылы , яғни ... - ... ... малдың саны 3 мыңнан асады ”, - делінген. ... ... ... болған саудасының дами түсуіне байланысты
олардың айырбастайтын ... ... бола ... ... ... ордасынан Іледегі қазақтардың малына айырбастайтын кездемелер
жетіспей ... ... ... ... алуға ұрықсат етілсе”
деп нұсқау ... Оған ... ... ... ” Қара ... ... ... арадан пайда түсіруі ... ... ... ... ... ... Биыл Хотанда артық астық бар.
Оны 26 мың топтан артық ... ... ... Егер ... 10 мың топ ... ... қалаларынан айырбастап алса
да көп болмайды. ... ... ... қалаларына түсіріп,
кездемеге сындырып тапсырып ... ... ... ... ... қою ... Бауниң, Миң Лиаңдарға ұқтырылсын ”, - деп ... ... ... (Цин ... мен ... ... ... түсуі ) екі жақ саудасының үздіксіз ... қан ... , ұлы ... орта жүз ... ... ... кейінгі мал шаруашылық ... да ... ... орта ... ... , ... айтқанда,
ұлы жүз бен орта жүз ... Цин ... ... тарихи
дамудың тариғи нәтижесі, ... ... өз ... ... ... Цин ... қарауындағы бірден – бір ... ата – ... ... ... ... ... оралып,
Цин үкіметіне ел болу еді деуге ... ... Цин ... ... шекарадан өткізбеу сынды қате саясат қолданды. Солай
да Цин ... ... ... , ... ... ұлттар мен
нухан сияқты тәуелді елге ... ... ... қаратқан
саясаттарымен азырақ салыстырып ... ... ... ... байқап алуға болады.
Цин үіметі ұйғыр, ... ... ... тікелей
үстемдік жүргізу түзімін орнатқан. Ал қоқандарға қарата шен ... ... ... алу ... ... ... Ал
қазақтардың қоғамдық құрылымын өзгертпегенімен , ұлы жүз бен ... ... ... бүкілдей Цин ордасы ... ... ... бажы алу ... ... жоқ. Бұл назар аударуға
әбден татиды. Цин ордасы Орта ... ... ... ... ... ... қарады. Үй Иан: (Шинжиаңның
оңтүстігі мен ... екі ... ... ... ал ... ... ... қорғаушы болған тек ... ... ғана ”,- ... еді. ... ... Цин ... ... саясаты, ұйғырларға қаратқан саясат ... ... ... арасындағы бір түрлі ерекше ... ... жүз бен орта жүз ... Цин ... ... еңбекші қазақ халқының ата ... ... ... ... ... ... олар шар ... қат – қабат ... Цин ... ... ... ... ... ... келді. Ең ... Цин ... ... ... лажы қалмады. Қазақ халқының бұл ... ... ... ... қайта оралып , Цин хандығының ... ие ... ... ... ... аса ... ... ғасырдағы Цин патшалығы мен қазақтардың саудасында,
Цин үкіметі ” екі жақ тең ... табу ” ... ... жолын
қолданғандықтан әрі сауда барысында ... ... ... ... Цин ... мен қазақтардың саудасы сәтті
дамыған. Қазақтар Цин ... ... , ...... ... ... ... бұымдары қатарлы тұрмысқа қажетті бұйымдарға
қол жеткізіп , экономикалық ... ... ... Ал ... ... сауда жасау ... , ... және ... ... ат – көліктерді шешім етіп, ... ... ... және ... ... ... тездетті. Белгілі
дәрежеде ішкі ... де ... ... етіп ... айтқанда , Цин үкіметі мен ... ... , ... ... ілгерлетуге , қоғамдық өндіргіш күштерді дамытуда
келелі меңызға ие. ... Цин ... ... ... ... иен ... , ... ақ , батыс ... ... ... ... мен ... саясатының кетіріп
шығарған зардабының төтенше ауыр болғандығын айта ... ... ... туралы тоқталамыз.
Пайдаланылған Материалдар:
1. «Қазақ тарихы», Жақып Мырзақанұлы, Үрімжі, Шынжаң халық ... ... ... тарихы», Нығымет Мыңжани, 1989ж. Үрімжі, Шынжаң
халық баспасы.
3. «Қазақ халқының ғұрып салт дәстүрлері және тарихы», Су би ... ... ... ... 1994ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIX-XX ғасырдағы Германия5 бет
Ордабасы кездесу және оның маңызы17 бет
Түркістан қаласының әлеуметтік-саяси тарихының мәселелері20 бет
ХVІІІ гасырдағы орыс өнері8 бет
ХVІІІ ғасырдағы қазақ-орыс қарым-қатынастары29 бет
ХVІІІ ғасырлардағы қазақ далаларында қолданған ресми іс қағаздар тілі9 бет
Хіх ғасырдағы қазақ ағартушылары және рухани мәдениет5 бет
Қазақ мемлекетінің құрылымы11 бет
Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылым тарихының зерттеудегі теориялық методологиялық мәселелері74 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь