Қазақ тарихындағы хандар

Жоспары;
1. Қазақ хандығының құрылуы және Керей мен Жәнібек cултандар.
2. Қасым хан тұсындағы қазақ хандығы. Қасым ханның “Қасқа жолы ” заңдары.
3. Қазақ хандығының қайта дәуірлеуі . Хақназар хан (1538.1580 жж).
4. Тәуке хан және оның билік құрған жылдары (1680.1718). «Жеті жарғы» заңдары.
5. Тақырып бойынша сұрақтар
        
        Қазақ тарихындағы хандар
Жоспары;
1. Қазақ хандығының құрылуы және Керей мен Жәнібек cултандар.
2. Қасым хан тұсындағы қазақ хандығы. ... ... ... жолы ” заңдары.
3. Қазақ хандығының қайта дәуірлеуі . Хақназар хан (1538-1580 жж).
4. Тәуке хан және оның ... ... ... ... «Жеті жарғы»
заңдары.
5. Тақырып бойынша сұрақтар
1. Қазақ хандығының құрылуы және Керей мен Жәнібек сұлтандар
Хандықтың құрылуы. Қазақ хандығының құрылуы Қазақстан территориясында ... ғ. ... ... ... ... және ... – саяси
процестердің заңды қорытындысы болды. Тарихи әдебиетте В.В.Вельяминов-
Зерновтан бастап , Шығыс-Дешті ... ... ... 1 ... ... ... мен ... басшылығымен Шу мен Талас өзендерінің
жазығына көшуі Қазақ хандығы құрылуының басталуы болды деген пікір бар.
Қазақ хандығының құрылуы қазақ ... ... ... ... ... Ол улан – байтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып
шоғырландыруда, қазақтың этникалық территориясын ... ... ... басталған өз алдына жеке ел болып қалыптасуын біржолата
аяқтауда аса маңызды және түбегейлі шешуші роль ... жылы ... мен ... ... ... хан ... қарсы күрескен
қазақ тайпаларын бастап Шығыс Дешті – қыпшақтан батыс Жетісу жеріне қоңыс
аударуы қазақ хандығының құрылуына мұрындық болған ... ... ... еді. Бұл ... ... ... ... 1428 жылы Ақ Орданың
ақырғы ханы Барақ ішкі феодалдық қырқыста қаза болған соң, Ақ Орда
мемлекеті ыдырап, ұсақ феодалдық иеліктерге бөлінгенде өкімет үшін ... үдей ... ... Ақ ... орнына Әбілхайыр құрған «көшпелі
өзбектер» мемлекеті пайда болды. Осы мемлекеттің территориясы XV ғ. орта
шенінде Сырдариядан Сібір ... ... Ұлан ... ... алып ... бұл ... ... өкімет үшін күрес бір сәтте толастаған жоқ.
Әбілхайыр хан өзінің саяси душпандарын-Жошы әулетінен ... ... ... Өкімет үшін күрес барысында Дешті – Қыпшақтан өздерін
қолдайтын жеткілікті күш таба ... Ұрыс ... ... мен
Жәнібек XV ғ. 50 жылдары орта шенінде қарамағандағы ... Шу ... ... ... ... болды. Осы оқиғалар жөнінде Мұхаммед Хайдар
Дулати өзінің “Тарихи -Рашиди” атты шығармасында былай деп жазады: ... ... ... хан ... және Жошы ... ... күн көрсетпеді. Нәтижесінде Керей мен Жәнібек Моғолстанға көшіп
барады. Есенбұға хан оларды құшақ жая қарсы алып, Манғолстаның батыс
жағындағы Шу мен ... ... ... Олар ... орналасқан соң,
Әбілхайыр (1468 ж.) дүние салды да, Өзбек ұлысының щаңырағы шайқалды. Ірі
–ірі ... ... Оның ... ... Керей мен Жәнібекке көшіп
кетті. Сүйтіп олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Оларды
өзбектер- «қазақтар» деп ... ... ... 870 ... ... ... бастады» . Сөйтіп, 1465-1466 жылдыры Шу мен Талас ... ... ... ... салған дербес қазақ хандығы құрылды.
Осы территорияға деректемелерде тұңғыш рет «Қазақстан» деген атау қолдынала
бастады..
Қазақ хандығының нығаюы. Тарихи ... ... ... ... ... кеңейтуге, Сырдария өңіріндегі қалармен Шығыс Дешті
– қыпшақтың қырдағы аудандарындағы өз билігін нығайтуға ... ... ... ... ... ... хандығы мен
Моғолстанның құлдырауын пайдалана отырып, Керей мен Жәнібек XV ғасырдың 60
жылдырдың соңында қазақтар мекендеген бүкіл территорияның біріктіру жолында
ойдағыдай күрес ... ... ... ... ... ... үшін ... қалаларды қарату төтенше маңызды еді. Осы орайда, қазақ
хандығының ... ... ... міндет қойылды: 
1.Мал жайылымдарын пайдаланудың Дешті – Қыпшақ даласында бұрыннан
қалыптасқан дағдылы тәртібін қалпына келтіру (бұл тәртіп Әбілқайыр
хандығындағы аласапран арқылы бұзылған) көшпелі ... ... ... пен ... ... сауда керуен жолы үстінен орнаған Сырдария
жағасындағы Сығанақ, Созақ, Отырар, Ясы (Түркестан) т.б. ... ... ... ... осы ... ... ... және әскери-
стратегиялық берік база болатын. 
3.Қазақ тайпаларының басын қосып, қазақтың этникалық территолриясын
біріктіру. Бұлардың ішіндегі ең ... ...... ... ... күресі болды.
Сырдария бойындағы қалалар мен Дешті – Қыпшақ даласы үшін күресте қазақ
хандығының ... ... және ата жауы ... хан еді. 1468 ... ол ... ... ... болып, Жетісуға жорыққа атанды, бірақ
сапары сәтсіз болып, жорық ... қаза ... ... қаза ... ... ... және ... көлемінің кеңеуіне үлкен
себеп болды. Ол өлгеннен соң, оның елігінде қиян-кескі феодалдық ... ... ... ... ... ұлысының» шаңырағы шайқалды, ірі
шиеліністер басталды. Оның қарамағындағы үлкен бөлігі Керей мен Жәнібек
ханға көшіп кетті. Мұндай тиімді жағдайды дер кезінде пайдаланған ... ... мен ... ... 12 жыл бұрын өздері ауып кеткен ата қоңысы
Шығыс Дешті-Қыпшаққа қайта оралды. Қазақ хандары ... ... ... ... ... ... ... Ахмед хан мен
Махмұд Батыс Сібірдің билеушісі Ибақ хан мен сондай-ақ Ноғай одағын билеген
мырзалармен ... ... ... ... ханың орнына отырған мұрагер баласы Шайх Хайдар бұл күресте ... ... ал ... немерелері Мұхаммед Шайбани мен Махмұд
султан Астраханға барып паналады. Әбілқайыр ханның мұрагерлермен күресте
толық жеңіске жеткен қазақ хандығы Әбілхайыр хан 40 жыл ... ... ... ... және ... ... ... бірте-бірте өзіне қосып
алды. XV ғасырдың 70 жылдарында қазақтар Сырдария бойымен оған жалғас
Қаратау өңірінің ... ... ... ... Сөйтіп, қазақ
хандығының территориясын әлқайда кеңейіп, нығайды. Оған тұс-түсынан ... ... ... ... ... жағасындағы қалалар үшін Әбілхайырдың немересі Мұхаммед
Шайбани мен күрес отыз жылдан астам уақытқа созылды. Ол осы ... ... ... ... ... ... ... Моғолстан
хандарына сүйенді.
XV ғасырдың ақырында Отырар Яса (Түркестан) Орхон, Бозкент қалалары мен
Түркістан аймағының бір бөлігі Мұхаммед ... ... да, ... ... ... мен ... ... солтүстік бөлігі Қазақ
хандығының иелігіне қалды. Ташкент пен Сайрам қалаларын ... ... ... ... ... ... –Қыпшақты басып алуға умтылғандардың бірінен соң бірін
жеңіп, өз иеліктерін едәуір ... ... ... нығайюы Шайбани
ханды Шығыс Дешті –Қыпшақ тайпаларының біраз бөлігінен Мауараннахрға
ығысуға мәжбүр етті. Ол 1500 жылы ... Әмір ... ... ... ... алды да, ... әулетінің негізін қалады. Мұхаммед
Шайбани ханға ілесіп Мауараннахрға енген көшпелі тайпалар бірте – бірте
жергілікті отырықшы халыққа сіңіп, олардың тілі мен ... ... ... ... –Қыпшақтағы өзгешіліктерінен бірте-бірте айырылды.
Бұл көшпелі тайпалар Дешті –Қыпшақтан ала келген «өзбек» деген атау бірте-
бірте Мауараннахрдың байырғы тұрғындарына ... ... олар ... аты ... ... ... тұрмыс- тіршілігіне ықпал жасай
алмаған.
XV ғасыр мен XVІ ғасырдың арасында (1500 жыл) Мұхаммед Шайбани ханның Дешті
–Қыпшақтан ығысып жаулап алуы Орта Азия ... ... ... ... үшін ... ... ... Бұл ең алдымен қазақ хандығының жерін
кеңітіп, беделін арттырып, ерікті елдігін нығайтты. Бұрынғы ... ... ... қазақ тайпаларының басын бір жерге қосуға, қазақтың
этникалық ... ... ... қола ... ... ... болып қалыптасу барысын біржолата аяқтатуға мүмкіндік
берді. Бұрын Ақ Орда мен ... ... ... «өзбек- қазақ»
деген жалпы атау бір-бірімен ажырады. «Қазақ» ... ... ... ... пен Жетісада қалыптасқан халықтың тұрақты атына айналды.
«Өзбек» термині Мұхаммед Шайбаниге еріп кеткен тайпалардың этникалық атауы
ретінде Орта Азияда ғана қолданылатын болды. 
2. ... хан ... ... ... ... ханның “Қосқа жолы ” заңдары.
Қасым ханның сыртқы саясаты. Шыңғыс-хан ұрпақтары үстемдік еткен Алтын
Орда, Ақ Орда, ... ... ... ... ... Дешті
–Қыпшақ даласы мен Орта Азия өңірінде жарыққа шыққан ұтқымалы ұсақ
хандықтардың және осы ... ... ... ... мен ... ... феодалдық топтардың тынымысыз қырқыстарынан, соғыстарынан
қалжыраған халық бұқарасы бұл тартыстарды тиятын, аласапыранды аяқтататын
біртұтас мемлекетті арман етті. Бұл өз ... ... өмір ... аңсаған
қазақ халқының көкейтесті мүдесі еді.
Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы ішкі феодалдық қырқыстар мен
аласапыранқылықты аяқтатты, үнемі ер ... өріс ... ... ... тыйым салды. Ел ішінде бейбіт береке орнады. Мұның өзі
көшпелі шаруалардың бұрыннан қалыптасқан дағдылы дәстүрге бай ... ... ... ... пайдалануын, кезінде өріс-қоныс,
жайлау-қыстауларына көшіп-қонуын, бейбіт өмір өткізіп, өндіріспен
шұғылдануын қамтамасыз етті. Сөйтіп, әлеуметтік өндіргіш ... ... ... ішкі және ... ... ... ... Жәнібектің
баласыҚасым ханның (1511-1523 жж.) тұсында нығайды. Оның сыртқы
саясатындағы негізгі бағыт бұрынғысынша Сырдария бойындағы қалаларды өзіне
қаратып алу жолындағы күрес болды. Осы ... ... ... қазақ жерін
кеңейте түсті. «Тарихи-Рашиди», «Шайбани», т.б. деректемелердегі
мәліметтерге қарағанда, Қазақтардың этникалық территориясының негізгі
аудандары қазақ хандығына Қасым хан тұсында ... . XVІ ... он ... ... хан ұлан-байтақ қазақ территориясын өз қол
астына қаратты. Бұл кезде хандықтың шекарасы Оңтүстікте Сырдария алабын
қамтып, ... ... ... ... ... Шығыс оңтүстікте оған
Жетісу жерінің дені (Шу, Қаратал, Іле өзендерінің ... ... ... ... солтүстікте Ұлытау өңірі мен Балқаш көлінен асып, Қарқаралы тау
тарамдарына дейін жетті, Батыс солтүстікте Жайық өзенінің ... ... ... ... ... иеліктері де ұлға түсті. Ноғай Ордасы
бұл кезде ауыр дағдарысты басынан өткізіп жатқан еді. Ру басшылары,
мырзалар, билер билік үшін ... ... ... ... қалжыраған Ноғай
Ордасы рулары мен тайпаларының бір бөлігі қазақ хандары мен султандарының
билігіне бағынып, елінен ... ... ... ... Осы ... ... қол ... қараған халықтың саны 1 миллион адамға жеткен.
Қазақ хандығының нығаюы және оның ... ... ... ... ... пен ... ... қатынас саласында белгілі табыстарға
қол жеткізді. Қасым ханның тұсында Орта Азия, Еділ бойы, Сібір хандығымен
және орыс мемлекетімен ... және ... ... ... ... әр ... елдің ішкі-сыртқы жағдайында туылған өзгерістерге
үйлесіп, икемді сыртқы саясат қолданылып отырды.
Қазақ хандығымен дипломатиялық байланыс орнатқан алғашқы мемлекеттердің
бірі ұлы Князь III Василий ... жж.) ... ... ... ... ... Қасым хан тұсында қазақтар өз алдына дербес ... ... ... болды.
Қасым ханның ішкі саясаты: Қасым хан сыртқы саясат пен бірге ішкі саясатты
да дұрыс жолға коя ... Ол ... ... ... ... ... экономикалық, әскери қуатын арттырды. Қасым хан
мемлекеттің саяси құрылымын нығайту жолында біраз шараларды жүзеге ... ... ... ең жоғарғы заң шығарушы органы Маслихат-султандар
мен ру ... ... ... ... ... бір рет ... ең ... - соғыс жариялау, бітім жасау, жайылым жерлерді
бөлісу, көшіп-қону жолдарын айқындау сияқты мәселерді қарады. Маслихаттың
Шыңғыс хан ... хан ... ... ... ... ... тек ... қатыса алды. Мемлекеттегі бүкіл билік хан қолында болды, сонымен бірге
заң қабылдау, жарлық беріп отыруға құқысы болды.
Ханның жанында неғұрлым ... ... мен ... ... ... ... ұйым- Билер Кеңесі болды. Ханның іс-қағаздарын жүргізіп
отыратын, хатшылары мен кеңсесі болды. Бір ... жәй, ... ... ... бір ... жұмыс істейтін орны болған жоқ,
сондықтан ханмен бірге көшіп-қонып жүрді.
Құқық (право). Қасым хан өзі ... ... ... қазақ қоғамындағы
құқық-нормаларды реттеу мақсатымен алғашқы қазақ заңы- «Қасқа жолды»
жарыққа шығарды. Бұл заң қазақ арасында бұрыннан қалыптасқан әдеп-ғұрып
ережелері негізінде ... Бұл заң сол ... ... ... ... жүрген ислам дінінің (шариғат) заңынан өзгеше, көшпелі қазақ
өміріне үйлесімді байырғы заң болды. Билердің кеңесінде көппен ақылдасып,
«Жарғы ... ... ... ... жолы», «жөн-жосықтар»)
мәнді өзгерістер енгізеді. Халық бұқарасы Қасым ханның ... ... ... ... ... көтергенін ұнатып, оны «Қасым ханның қасқа
жолы» деп атап кеткен.
Бұрынғы заң-қағидаларға енгізген ережелері ... заңы (мал ... ... қоныс дауларын шешу ережелері). 
2.Қылмыс заңы (кісі өлімі, ел шабу, мал ... ... т.б. ... заң (қосын құру, аламан міндеті, қара қазан, тұлпар ат, ердің құны
т.б.). 
4.Елшілік жоралары ... ... ... қатынастардағы
сыпайлық, сөйлеу мәнері). 
5.Жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас-той, мерекелер мен жиындардағы ережелер,
жылу, асар т.б.) Сөйтіп, Қасым хан ел басқару ісін бір ... ... заң ... ... ... ханның қазақ хандығын күшейту, қазақ тайпаларын және қазақтардың
этникалық территориясын біріктіру жолындағы жеңістері елдің ішкі және
сыртқы беделін арттырып, атақ – даңқын ... ... ... ... ғасырлық)
тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати («Тарихи – Рашиди») атты кітабында: «Қазақ
хандары мен ... ... ... хандай құдіретті ешкім болған емес.
Бұрындықты тіпті ешкім де елең қылған жоқ» - дейді.
Сонымен, ... хан ... ... ... ... экономикалық жағынан күшейіп
нығайды . Оның тұсында қазақтар өз алдына дербес халық ретінде Батыс
Европаға, ... ... ... ... дипломатиялық байланыс жасалды, ол
байланыс осы күндері жалғасып отыр.
3. Қазақ хандығының қайта дәуірлеуі . ... хан ... ... ... кейінгі қазақ хандығының саяси жағдайы.
Қасым хан тұсында қазақ хандығының нығайғанына қарамастан , ол әлі
орталықтанған ... бола ... ... өзі Қасым хан өлгеннен кейін
бірден байқалды.
Қазақ хандығын нығайтуға және ... ... ... ... Қасым хан
қайтыс болғаннан соң, оның мұрагерлері арасында өкімет билігіне таласқан
ішкі енжарлық пен феодалдық қырқыстар ... ... ... жағдай қолайсыз
болып тұрған кезде өзара қырқысудың зиянды зардаптары хандықтың жай ... ... ... ... ... ... монғол және өзбек хандарының
одағы қалыптасты.
Өзара қырқысу кезінде Қасым ... ... ... көп ... қаза ... соң ... немере інісі Тахир хан болды (1523-1533 жж.).
Тахир хан ...... ... ... ... ... жоқ, ... қатал,қытымыр адам болды.Ол ішкі енжарлық пен феодалдық
қырқыстарды тия алмады, бұған ... ... ... ... ... ... ... дүшпандасып жатқан Шайбани әулетімен ғана
емес, қазақ хандығының сенімді одақтасы болып келкен Ноғай ордасындағы
маңғыт мырзаларымен де, Моғолстан хандарымен де ... ... ... ... қаталдық істеу, сыртқы саясатта дос пен
қасты айырмай төңіректің төрт бұрышымен түгел жау болу оны жеңіліске
ұшыратты.
Тахир хан қазақ хандығының барлық жеріне ... ... ... алмады. Оның
тұсында феодалдық қанаудың күшеюінен, оның үстіне Тахирдің ... ... ... ... халықтар үнемі одан айырылып
көшіп кетіп отырды. Мұхаммед ... ... ... ... Тахир хан
қол астына Қарахан 1 миллион адамнан кейін 400 мыңдай адам қалған,
бастапқыдағы он лек әскерден кейін 2 лек ... ... екен ... жылы ... хан қайтыс болғаннан соң, қазақ хандығына Бұйдаш (1533-1534
жж.) хан болды. Ішкі ... ... мен ... ... Бұйдаш хан
тұсында да туып отырды. Сөйтіп, қазақ хандығы әбден әлсіреп, бірнеше
иеліктерге ... ... ... ... ... ... Ахмед
хан, Жетісуда Тоғам хан болғаны белгілі. Міне, бұл Қасым хан қайтыс болған
соң туылған ішкі ... пен ... ... ... ... 3 ... бөлініп кеткендігінің белгісі.
Сөйтіп, Қасым хан қайтыс болған соң ... ... ... ... дағдырыс
15 жылға созылды. Ішкі енжарлық қырқыстар мен феодалдық соғыстардың
ауыртпалығы және күн ... ... ... езгі мен ... ... қатты күйзелтті. Сонымен қатар қазақ хандығын да әбден ... ... ... ... ... ... ... хандықты нығайтып,біріктіруге Қасым ханның баласы Хақназар хан
(1538-1580 жж.) әрекет жасады. Хақназар қазақ хандығын 42 жыл ... ... 300 ... ... ... ұзақ жыл ел билеген хан болған
емес. Ол ел басқару,әскери-саяси істері ... ... да ... болды. Оның үстіне аса күрделі сыртқы жағдайларда дипломатиялық
дарыны мол майталман екендігін көрсетті.
Хақназар хан таққа отырған соң ... ... ... ... ... ... ... жұмсады. Өзінен бұрынғы Тахир хан және Бұйдаш хан
тұсында бытыраңқы жағдайға түскен қазақ хандығын қайта біріктірді.
Ноғай ордасындағы феодалдық ... ... ... отырып, Хақназар
ноғай мырзаларының көбін өз жағына шығарып алып, Жайық өзенінің сол
жағындағы территорияны қосып алды. 1557 жылы ноғай ... ... ... IV ... ... ... ... Жайықтың арғы бетінде қалып,
қазақ ханына қосылып кетті деп хабарлады* (Вельяминов –Зернов В.В.
Исследование о Касимовских царях и царевичах, ч.2, с.333). ... ... ... дала үшін ... XVI ... 60-шы жылдарында да жалғаса
берді. 1568 жылы орыс патшасы Ноғай ордасына жіберген Семен Мальцев
“Ақназар патша мен Шығай ханзадының және Жалым ... ... ... олармен бірге 20 ханзада Ноғайға келіп , ұрыс болды ”, - деп
хабарлады. Бұл жеңістің ... ... ... бір ... ... ... ... хандығының жерін кеңейтіп, күш қуаты мен беделін
арттырды, тарихи деректемелерде қазақ ханы “Хақназарды қазақтар мен
ноғайлардың ханы” деп атаған.
XVI ғасырдың ортасында ауыр ... ... ... ... ішкі ... мен ... және ... бұқарасының феодалдық үстемдікпен
қанауға қарсы күрестерінің нәтижесінде бордай тозып, 1569 жылдан соң
мемлекет ретінде өмір сүруден қалды. Бұрын Ноғай ордасына қараған ... және ... ... ... ... ... бірікті. Бұл
Қазақ хандығының қазақ тайпаларының және қазақтардың этникалық
территориясын біріктіру жолында Хақназар ханның жасаған жеңісті
қадамдарының бірі еді.
Ноғай ордасының ... оған ... ... ... мен ... ... Қазақ хандығына қосылуы хандықтың Батыс – солтүстік
жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен Қазақ хандығы
арасындағы кең өңірді алып ... ... ... ... оның ... орыс ... ... шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс
мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата түсті. 1563 жылы Сібір
хандығының билігін тартып алған Көшім хан ендігі ... ... ... ... ... Оның үстіне моғол билеушілері мен Қазақ хандығы
арасында да қақтығыстар болып отырды. ... ... ... ... хан Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Сырдария
бойындағы Қазақ хандығының үнемі жауласып келген МауараннахрдағыШайбани
әулетімен одақтастық ... ... ... Орта ... ең ... бірі ... ... алуға бағытталған әскери қимылдарын
тоқтатты. Сөйтіп, Шайбани Әулетінен шыққан Бұхара ханы Абдолла екінші ... ханы ... ... дос ... ... жөнінде «анттастық
шарт» жасады, Хақназар ханның бұл дипломатиялық шарасы маңызды болды.
Сонымен, Хақназар хан ... ... ... ... ... ... орта Азия ... сауда – саттық қарым-қатынасы, экономикалық
байланысы одан әрі өрістеді. Мұның өзі Қазақ хандығының ішкі жағдайын
жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің ... ... ... Сонымен
қатар Қазақ хандығы нығайып, қайта дәуірлей түсті. 
4. Тәуке хан және оның билік құрған жылдары (1680-1718). «Жеті жарғы»
заңдары.
Тауке ханның ішкі саясаты. Қазақ ... ... ... ... ... ... бойы жүргізген күресі XVI ғасырдың аяғында Түркістан мен оның
қалаларын және Шайбани әулетінің аса ірі жері–Ташкентті Қазақ хандығының
құрамына қосумен ... Бұл ... ... ... құрамына қосу
туралы 1598 жылғы шарт Мауараннахрдың Шайбани әулетінің орнына келген жаңа
Аштархани Әулетінің өкілімен жасалды. Сөйтіп, Сырдария бойындағы қалалар
үшін, Оңтүстік қазақстанның ... үшін бір ... ... ... ... аяқталды.
Алайда, Есім ханнан (1598-1628 жж.) кейін Қазақ хандығының жағдайы одан
сайын нашарлай түсті, ... ... ... ... Жетісудің бір
бөлігін уақытша басып алып, бұл өңірде көшіп жүрген қазақтар мен
қырғыздарды бағындырды. Бұхара әскерлері Ташкентті алып, ... ... ... ... ханы ... ... жж.) Бұхара
хандығымен одақтасып, жоңғар феодалдарынның шабуылына қарсы күресті. Жәнгір
хан өз өмірінің деңін жоңғарлардың шапқыншылығына тойтарыс берумен өткізіп,
оларға ... ... рет 1652 жылы ... ... ... хан ... жылы хандықтың тағы Жәнгірдің баласы Тәуке ханға (1680-1718 жж.)
көшті. Тәуке хан 1680 жылы таққа отырғанда Қазақ хандығының ішкі ... ... ... мәз емес еді. ... ... арасында
бақталастық пен алауыздықтар күшейе түстіп, әрбір сұлтан өз иелігіндегі
ұлыстарды жеке-дара билеп, дербестенуге тырысты. Қазақ ... ... келе ... ... нашарлап, олар бір – бірінен оқшаулана
түсті. Үш жүз үшке бөлініп, сөз ... ... ұлы ... ... іс ... өз ... билік жүргізді. Бұл жағдайлар жалпы қазақ
халқын біріктіріп, сыртқы шапқыншылықтан қорғануға кесірін тигізді.
Алауыздық пен өзара ... ... ... ... қазақтарға
Шығыстан, Арқадан төтеп берген жоңғарлардың шабуылы күшейе түскен ... ... ... ... ... Тәуке алдымен Россия және
оңтүстіктегі көрші елдермен қарым – қатынасын түзей отырып, қазақ ... ... ... ... уақ ... ... ... көздемей тұрып, сыртқы жаулар мен батыл күресуге
болмайтынын ол жақсы түсінді.
Хандық билігін күшейтуге бағытталған ірі-ірі өзгерістер жасады. Тәуке
өзінің ... ... ... мен ... ... ... ... кеңесі» мен «Билер кеңесін» тұрақты орган ретінде
қалыптастырып, олардың рөлін арттырды. Жыл сайын ... бір ... 3 ... ... ... жиын ... ... ел бірлігі бұзылуының ұйтқышылары феодал ақсүйектер мен сүлтандарды
әлсіретуге, мемлекеттік құрылысты күшейтуге тырысты. Жүздер мен ұлыстар
арасындағы күрделі ... ... ... ... да ... де Төле
би, Қазыбек би, Әйтеке би, т. б. билер ... ... ... өз ... алды. Өзінің алысты болжағыш саясаткер екендігін
елге таныта білді. Оның қолына ең ... көш – ... ... ... алым - салық салу, сот ісі, қарулы күш т.б. ... ... ... ... ... ұстап, кәмелетке толғандарға 5 қарумен
жүруді міндеттеген.
Сөйтіп, «қара қазаққа» сүйенген Тәуке хан көп ... ... ... ... ... румен тығыз байланыс орнатып, ел бірлігін халық көкөйіндегі
көкейтесті мәселелерді: қөш- қоныс, ел тыныштығы, сыртқы ... ... ... ... ... ... ханның кеңесу органына айналып, зор
саяси маңызға ие болды.
XVII ғасырдың аяғында қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайы өте
шиелінісе түті. ... ... қиын да қилы ... ... Сыртқы душпандар
жиі торуылдай бастады. Ал қуатты сұлтандар өздерінің иілігіндегі ұлыстарды
жеке – дара билеп, дербестенуге бой ұрды. ... ... ... ... ... шаралар қарастыра бастады. 
«Жеті жарғы» заңдар (Тәуке ханның заңдары).
XVII ғасырдың аяқ шенінде қазақтардың әдеттегі қуқық (право) нормалары бір
жүйеге келтіріліп, толықтырылды. Тәуке хан ... ... ... ... «Жеті жарғы» деген атпен мәлім, мұның өзі сөзбе–сөз алғанда «жеті
ереже» деген сөз. ... ... орта ... қазақ қоғамының
патриархаттық-феодалдық правосының негізгі принциптері мен нормалары баянды
етілген. Ғылыми әдебиетте бұл заңдық ... ... ... ... ... ... «Тәуке ханның заңдары» деп аталады. Деректемелерде
«Жеті жарғының» авторы кім болғаны жөніңде мағлұматтар жоқ. Тарихи
аңыздарға ... оны ... ... хан ... ол ... деген жерде үш
жүздің өкілдері болған билердің басып қосып, «Қасым ханның қасқа жолы»,
«Есім ханның ескі жолы» заңдарын ... ... деп ... ... екен ... хан ... негіздері туралы қайсы бір тиянақты пікір айту қиын,
кейбір ғалымдар оның негіздерін Шыңғыс ханның Ясасынан іздейді, ... ... ... ... ... тәуелсіз жазылған деседі. Тегінде,
«Жеті жарғының» негізгі көзі деп бәрінен бұрын қазақтардың әдеттегі байырғы
правосын, сондай – ақ ... ... өмір ... ... ... заң ережелерін мойындаған жөн. Заңдарға негізінен алғанда қазақ
қоғамының XVII ғасырдағы әскери – саяси және әлеуметтік өмірінің
қажеттеріне жауап ... ... ... ... ... қолданылып келген әдеттегі правоның нормаларын
қазақтың феодалдық қоғамының жаңа ... ... бұл ... ... ... ақсүйектердің мүдделеріне сай келетіндерін ғана сақтау
мақсатын көздеді. Сөйтіп, Тәуке ханның «Жеті жарғы заңдары» қазақ ... ... ... және ... нормалары заң жүзінде баянды етілді.
«Жеті жарғыға» әкімшілік, қылмысты істер, азаматтық право нормалары, сондай-
ақ салықтар, діни көзқарастар туралы ... ... яғни онда ... ... ... жағы ... қамтылған.
Мазмұны жағынан «Жеті жарғы» үш болімнен турады: біріншіден, қазақтың
ежелгі әдет –ғұрып заңдарын қамтыған «Қасым ... ... ... ... одан ... ... ... ішінде «Есім ханның
ескі жолына» негізделсе, үшіншіден, Тәуке ханның дәуіріне , саясатына сай
енгізілген жаңалықтар.
«Жеті жарғы» жеті заңнан құралды: 
1. Жер дауы заңы ... ... ... - неке заңы ...... закон) 
3. Әскери заң (военый закон) 
4. Сот заңы (судебный закон) 
5. Қылмысты істер заңы (уголовный закон) 
6. Құн заңы (закон о ... ... дауы заңы ... о ... ... ... ... заманымызға дейін жеткен заңдар осындай еді
.
Тәуке ханның сыртқы саясаты.
Тәуке ... ... ... ... ... тату ... байланыс
орнатуға, олармен экономикалық, сауда – саттық қарым – қатынас жасауға
тырысқан бейбіт дипломатиялық саясат болды. Тәуке хан ... ... ... – қатынаста болуға, Орта Азиядағы отырықшы аймақтармен,
қалалармен сауда – саттық жасауға тырысты. Қазақ хандығымен жауласып келген
жоңғар хандығына да соғысты тоқтатып тату ... ... ... жөнінде
Қазыбек би бастаған елшілер жіберген.
Ол кезде мейлінше жауласып алған жоңғарлар мен қазақтарды4 бітімге келе
қоюы ... емес ... ... соңы мен XVIIІ ... басында жоңғар феодалдары қазақ
хандығына үздіксіз шабуыл жасап ... Олар ... ... ... бойындағы базарлы қалаларды, сонымен қатар ең маңызды кереуен
жолдары ... ... да ... алуға тырысты. 1681 – 1685 жж. жоңғар
феодалдары Оңтүстік Қазақстанға бірнеше рет жабуыл жасады, Сайрам ... ... ... ... ... XVIIІ ғасырдың бас
кезінде жоңғар әскерілерінің бір тобы Сарысу өзеніне жетсе, екінші бір
бөлігі Орта жүздің шығыс солтүстік аудандарына басып кірді ... ханы ... ...... ... ... сыртқы жауға батыл
күрес жұмсау үшін қажымас қайрат ... 1710 жылы ... ... ... ... ... талқылау үшін Қарақұм маңында барлық қазақ жүздерінің
өкілдері бас қосты. Халықжасақтары құрылды, бұлар жоңғар әскерлерін шығысқа
қарай ығыстырды. Бірақ, бұл жеңіс баянды бола ... ... бұл ... жұм ... ... ... ... Қазақтың феодал
шоншарларының арасындағы алаусыздық пен енжарлық, сыртқы жаудан қорғану
үшін жалпы халық күшін жұмылдыруға кедергі болып отырды. Бұл жағдайды
пайдаланған жоңғарлар шабуылды ... ... 1716 жылы ... ... ... Іле ... Аягөзге қарай жорық бастады. Нақ
осы кезде жоңғарлардың отрядтары Абақанға қарай беттеп, Бие және Катун
өзендерінің арасындағы жерді басып алды.
Тауке хан ... ... де ... ... ...... жасауға
тырысты.
Алайда, Тәуке хан қазақ хандығын бір орталыққа бағынған күшті мемлекет етін
құру мақсатын ... ... ... халқының басым копшілігі көшпелі және
жартылай көшпілі мал шаруашылығымен айналысқан және ... ... ... ... елде мұны жүзеге асыру мүнкін емес еді, оған
қазақ хандығының сыртқы ... да ... ... ... ... ... ... кала берді. Әрине, бул бұрын- сонды Орта Азия өңірде
тарих сахнасына шыққан көшпелі хандықтардың бәріне ортақ жағдай еді.
Солай бола турса да, ... ... ... хан ... жж.) тұсында
қазақ хандығың бірлік-берекесі күшейе түсті. Тауке хан қазақ тарихында «Әз
Тауке», «адамзаттың данасы» деп аталды. Ол хан тағына ... сөң, ... ... ішкі феодалдық алауыздық пен бытыраңқылықты жойып, бір
орталыққа бағынған қазақ хандығын құруға қажырлы қайрат жұмсаған мемлекет
қайраткер деп, толық есептеумізге болады. 
Тақырып бойынша ... ... ... қандай мақсат көздеді? Жауабынызды дәлелденіз. 
2.Қазақ хандығының 1465-1466 жылдары ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығы туралы
жазылған еңбегін атаңыз. 
4.Қасым хан Қадырғали Жалайырының дерегі бойынша қай жерде қайтыс болған? 
5.Қасым ханның алдына ... ... ... ғ. ... ... ... мен орыс мемлекетінің қарым-қатынасы қандай
болды? 
7.XVI ғ. қазақ хандығының халықаралық жағдайы қандай болды? 
8.Алғашқы қазақ хандары ұрпақтарының күресі қалай аяқталды? 
9.XVI-XVII ғғ. қазақ ... ... ... ... ... қандай еді? Дәлелді жауабын айтыныз. 
11.XVI-XVII ғғ. қазақтар қөзқарасында қандай діни наным-сенімдер үстем
болды? 
12.Қазақтардың «жылу», «жүртшылық» ... ... өз ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Көкбай Жанатайұлы15 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь