Қор биржасы


Қор биржасы және оның қызметі
Биржалық операциялар
Биржаның функциялары мен негіздері
Қазақстан қор биржасы: құрылымы және сауданы ұйымдастыру
Қор биржасы деген бағалы қағаздар сатып алынатын және сатылатын негізгі нарық орны. Қор биржаларында ірі банктер қожалық етеді. "Биржа" деген термин ежелгі грек сөзі - "бурзэ", яғни әмиян деген мағынаны аңғартады. Алғашқы қор биржасы XVIғ. Голландияда бағалы қағаздар (облигация, содан кейін акция) шығару және сату үшін пайда болған. Ал XVII ғ. биржалар тауар және қор биржасы болып бөліне бастады. Қор биржаларының ең кең түрде дамыған кезі капитализмнің монополизм сатысына өту кезі, яғни XX ғ. бас кезі. Ол уақытта қор биржаларының негізгі операциялары өндіріс кэсіпорындарының акцияларын шығару және сату болды. Биржа өнеркөсіп циклын және жалпы елдің экономикасы мен саясатындағы өзгерістерді қадағалап отыратын барометр сияқты. Сондықтан қор биржасы өнеркәсіптің өрістеу фазасында экономиканың өсуіне, ал дағдарыс фазасында оның баяулауына себепші болады.
Экономикасы дамыған мемлекеттерде биржалар бірнеше түрге бөлінеді. Мысалы,
• қор биржасы (бағалы қағаздар сатады);
• валюта биржасы;
• тауар биржасы;
• еңбек биржасы.
Сонымен, биржа - нарықтың ұйымдасқан түрі, онда сұраным мен ұсыным негізінде тауармен, бағалы қағаздармен "сауда жасалады және қызметкерлер жалданады. Ол - сатушылар мен сатып алушылар келісімге келу үшін кездесетін орын.
Қор биржасы жеке кәсіпкерлік принципінде жұмыс істейді (мысалы, Лондон, Нью-Йорк биржалары), немесе оны мемлекет ұйымдастырады
1. Ысқақов У.М., Боқаев Д.Т., Рузиева Э.А.
Қаржы нарығы және делдалдары: Оқулық. – Алматы: Экономика, 2006. – 298 бет.
Б.А.Көшенова. Бағалы қағаздар нарығы. Оқу құралы. Алматы. «Экономика» 1999 ж.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Жоспар:
Қор биржасы және оның қызметі
Биржалық операциялар
БиржаныҢ функциЯлары мен негіздері

ҚазаҚстан Қор биржасы: ҚҰрылымы жӘне сауданы Ұйымдастыру

Қор биржасы және оның қызметі.

Қор биржасы деген бағалы қағаздар сатып алынатын және сатылатын
негізгі нарық орны. Қор биржаларында ірі банктер қожалық етеді. "Биржа"
деген термин ежелгі грек сөзі - "бурзэ", яғни әмиян деген мағынаны
аңғартады. Алғашқы қор биржасы XVIғ. Голландияда бағалы қағаздар
(облигация, содан кейін акция) шығару және сату үшін пайда болған. Ал XVII
ғ. биржалар тауар және қор биржасы болып бөліне бастады. Қор биржаларының
ең кең түрде дамыған кезі капитализмнің монополизм сатысына өту
кезі, яғни XX ғ. бас кезі. Ол уақытта қор биржаларының негізгі
операциялары өндіріс кэсіпорындарының акцияларын шығару және сату
болды. Биржа өнеркөсіп циклын және жалпы елдің экономикасы мен
саясатындағы өзгерістерді қадағалап отыратын барометр сияқты. Сондықтан қор
биржасы өнеркәсіптің өрістеу фазасында экономиканың өсуіне, ал дағдарыс
фазасында оның баяулауына себепші болады.
Экономикасы дамыған мемлекеттерде биржалар бірнеше түрге бөлінеді.
Мысалы,
• қор биржасы (бағалы қағаздар сатады);
• валюта биржасы;
• тауар биржасы;
• еңбек биржасы.
Сонымен, биржа - нарықтың ұйымдасқан түрі, онда сұраным мен ұсыным
негізінде тауармен, бағалы қағаздармен "сауда жасалады және қызметкерлер
жалданады. Ол - сатушылар мен сатып алушылар келісімге келу үшін кездесетін
орын.
Қор биржасы жеке кәсіпкерлік принципінде жұмыс істейді (мысалы,
Лондон, Нью-Йорк биржалары), немесе оны мемлекет ұйымдастырады
(мысалы, Францияда, Италияда). Қор биржасын ұйымдастыру және оны
басқаруда әр елде көптеген өзгешеліктер бар.
Қор биржасының жұмысы жарғы бойынша ұйымдастырылады.
Жарғыда қор биржасы құру, оны басқару тәртібі және оның әрбір буынының
қызметі, мүшелерінің құрамы және сол сияқты ұйымдастыру принциптері
анықталады. Биржаның басшы органы болып биржалық комитет саналады, ал оның
мүшелерін брокер (немесе маклер) деп атайды. Олар бағалы қағаздар нарығында
клиенттердің есебінен және солардың атағынан делдал болып операциялар
жүргізеді. Себебі нарыққа клиенттердің өздері қатысуға болмайды. Брокерлер
сол жұмысы үшін куртаж деп аталатын төлем ақы алады. Брокерлермен қатар өз
есебінен ақша жұмсап алыпсатарлықпен айналысатын дилер де жүреді. Дилердің
табатын пайдасы бағалы қағазды сататын және сатып алатын бағасының
(курсының) айырмашылығына тең, ия болмаса клиент берген мәміле сомасының
белгілі бір келісілген нақты проценті болуы мүмкін. Бұл әрине келісім
шартта көрсетіледі.
Сонымен қор биржасы — бағалы қағаз иелерінің биржа мүшелері, яғни
делдалдар арқылы бағалы қағаздары сату және сатып алу жөнінде мәміле
жасайтын нарық.
Биржалық операциялар
Биржада жеке компаниялардың, мемлекеттік органдардың ңемесе
шётеддердің бағалы қағаздары (өдетте, тек ақциялар мен облигациялар)
айналымға түседі. Айналымдағы шетелдік қағаздардың құрылымы мемлекеттер
бойынша ажыратылады. Мысалы, қай мемлекеттен қанша бағалы қағаз айналымға
түсетіні алдын ала анықталады. Францияға қарағаңда АҚПІ-тың, Германия
Федеративті республикасының және Жапонияның биржалық операцияларында
мемлекеттік бағалы қағаздар мөлшері өте көп емес. Биржа комитетінің
шешімі бойынша биржа айналымына, әлбетте, ірі компаниялардың бағалы
қағаздары түседі. Мысалы, АҚШ-та корпорацияның биржадан
түсетін таза пайдасының төменгі шeгі 1 млн.доллардан кем болмаса,
сонда ғана жіберіледі. Ол үшін алдын ала биржа басқармастан
кеңесінен келісім алып, оны бағалы қағаздар операциясы комиссиясында
тіркеуден өткізу керек.
Биржа операциялары кассалық және мерзімдік болып ірі екі топқа
бөлінеді. Біріншісі бойынша келісімі үшін ақша төлеп, орнына сатушыдан
бағалы қағаздар алады. Екшшісінде есеп мәміледе көрсетілген мезгілде
жүргізіледі: ол айдың ортасы немесе аяғы болуы болмаса үш, алты
ай және с.с. уақыт өткеннен кейін болуы мүмкін. Операцияның екі түрі де
рұхсат етілген биржаларда өтеді. Бағалы қағаздардың курсы әртүрлі болуы
мүмкін. Онда кассалық бағасы, мерзімді мәмілеге түсетін қағаздардың
бағасынан өзгеше болады. Шын мәнінде мерзімдік мәміленің айырмашылығы оның
курсында, яғни қағаздың бағасында. Сондықтан мерзімдік мәмілені
алыпсатарлық мәміле деп те атайды. Алыпсатарлардың мақсаты –
биржадағы құндылықтардың (яғни бағалы қағаздардың) сатып ал - сату бағасы
арасындағы айырмасынан пайда табу.
№ 7 суретте көрсетілгендей мерзімдік мәміле түрлерінің бір бірінен
түбегейлі айырмашылығы жоқ Олар тек кейбір іс-әрекет варианттарымен
ерекшеленеді. Сондықтан мерзімдік мәміленің барлық басқа күрделі түрлерінің
негізі болатын жәй көрінісіне тоқтап өтейік.
Мерзімдік мәміле бойынша есеп айырысу, жоғарыдга айтылғандай, белгілі
бір келісілген уақытта - әлбетте бір айдың ішінде - ия айдың ортасында, ия
аяғында өтеді. Бірақ есеп мәміле жасалған күнгі бағалы қағаздың
курсымен жүргізіледі. Егер мәміленің орындалу кезінде оның курсы төмендеп
кетсе пайданы сатушы алады да, ал жоғарыласа сатып алушы алады.
Қор биржаларының тәжірбиесінде еңбір көп тараған мысал бойынша
биржалық мәмілеге қатысушыларды, яғни алыпсатушыларды аюлар және
"бұқалар" деп екіге бөледі. Сатып алушыларды бұндай сөздерге теңеу халық
арасында кең тараған "өлтірілмеген аюдың терісін бөлу" деген
мәтелден тараған деседі. Аюдың әдеті - табанымен таптау. Ал биржа
ойынындағы қарсыласты "бұқа" деп атау - жағымсыздың әдеті - қарсыласты
мүйізіне ілу.

№ 7 сурет
Биржа операцияларының түрлері

Сонымен биржадағы ойыншылар - "аю" бағалы қағаз курсының
төмендеуіне, ал "бұқа" — оның жоғарылауына іс-әрекет жасап ойнайды.
Мерзімдік мәміле бойынша жасалған шартта акцияның бағасы, мөлшері және
қандай мерзімге, қашан сатылатыны көрсетіледі. Мерзімдік мәмілелер үш
түрге, яғни: тұрақты (немесе фьючерстік), шартты және пролонгациялық болып
бөлінеді.
Тұрақты мәмілеге қатысушылар бағалы қағаздар бумасын белгілі бір
мерзімде сатқанда онда көрсетілген шартгар (бағалы қағаздардың түрі,
мөлшері және сату мерзімі) өзгермейтіндігі туралы өздеріне міндеттеме
алады. Сату және сатып алу кезінде тек буманың бағасы туралы өзара
келісіледі.
Тұрақты мәмілені фьючерстік мәміле деп те атайды. Себебі мәміледе
көрсетілген шарттар белгілі бір мерзімге дейін өзгермейді, сондықтан мәміле
құжаты стандартты (өзгермейтін) түрде болады.
Ал шартты мәміле бойынша оған қатысушылардың бірі екіншісіне сыйлық
ақы беріп, өз міндеттемесін орындаудан бас тартуына құқы бар. Олардың
мақсаты - биржа операциясы кезінде бағалы қағаздың курсының өзгеруінен
келетін шығыннан қорғану. Мәмілеге қатысушылардың қайсысы және қалай
мәміленің шартынан бас тарту құқын пайдалануы жөнінен де төрт түрге:
• алдын ала келісілген сыйлық ақымен жасалатын мәміле,
• қайтарылып алынатын сыйлық ақымен жасалатын мәміле,
• опциондық мәміле,
• стеллаж болып бөлінеді.
Алдын ала келісілген сыйлық ақымен жасалатын мәміле бойынша сатып
алушы сатушыға белгілі бір сом сыйлық ақы төлеп, бағалы қағаздарды алудан
бастартуға құқылы. Әрине, ол құқығын бағалы қағаздың курсы өсуіне
күмәнданған жағдайда пайдаланады.
Мысалы, сатып алушы ("бұқа") 1ІІ-да акцияны 300 $-дан сатып алады
және оған қоса 17П-да төлейтін келісілген сыйлық ақьшы да (6$) береді. Ал
17П-да акцияның бағасы төмендеп, бағалы қағаз 292 $ құрайды. Бірақ осыны
есептеген "бұқа" алдын ала 6 $-ды төлеп қояды да, қағаз курсы бойынша
айырмасын (8-6)=2 долларды өзіне қалдырады.
Қайтарылатын сыйлық ақымен жасалатын мәміле алдын ала келісілген
сыйлық ақымен жасалатын мәмілеге ұқсас. Сыйлық ақы алмау құқы сатушыда
болады. Мысалы, егер 17ІІ-да акция бағасы 308 $ болса, онда сатушы ("аю")
6 $ сыйлық ақы төлеуді тиімді санап, оны алмайды, бағалы қағаздың
курсындағы 8 $-ды алады.
Ал опцион - мерзімдік мәмілеге кіргізілетін талап. Ол бойынша екі
жақтың біріне меміленің кейбір, қарама-қайшы талаптарының бірін таңдау
немесе оның алғашқы ережесін өзгерту құқы беріледі. Мысалы,
бағалы қағаздың курсының төмендеуіне ойнаушы ("аю") 1П-да курсы 300 $
болатын акцияны сату құқын өзіне сатып алады да, 17ІІ-ға дейін әр акция
бойынша 4 $-дан төлейді. Егер акция курсы 296 $-дан төмен болса, онда "аю"
өз құқын пайдаланып, айырмасын өзі алады.
Ал баға курсының жоғарылауына ойнаушы "бұқа" 4 $ болатын құқықты
өзіне алып, 17И-дейін әр акция бойынша курсы 300 $-дан акция сатып
алады. Егер курс 304 $ болса, ол өз құқын пайдаланып, жеңіп шығады. Ал
стеллаж, пролонгация, репорт, депорттык, мәмілелер де алып сатушылардың
бағалы қағаздардың курсын өзгерту арқылы пайда табу ойындары.
Стеллаж — бағалы қағаздар бойынша мерзімді мәміленің түрі, мұнда екі
жақтың бірі (стеллажды сатып алушы) мәміле мерзімі басталғанда сатушы мен
сатып алушы жағдайының бірін таңдау құқына ие болады.
Пролонгациялық мәміле - бағалы қағаздар бойынша жасалатын мәміленің
түрі немесе бағалы қағаздардың нарқының өзгеруіне қарай есеп айырысудың
мерзімін кейінге қалдыру.
Репорт — мерзімді мәміленің түрі, мұнда бағалы қағаздың иесі (биржа
іскері, коммерциялық банк) оларды белгілі бір уақыттан кеиін жаңа, неғұрлым
жоғары бағамен (курспен) сатып алуға міндеттеніп, банкке сатады; сату
бағасы мен сатып алу бағасының арасындағы айырма да репорт деп аталады.
Депорт — оған белгілі бір мерзімнен кейін төмен курспен кері сату
шартымен бағалы қағаздарды сол күнгі курс бойынша сатып алу тән.
Сонымен, қор биржаларындағы алып сатарлық мәмілелер - биржа нарығының
өтімділігін күшейтетін қажетті талаптар немесе биржалардың өз
міндеттемелерін дер кезінде орындау қабілетін арттыратын шаралар.
Қор биржасы акционерлік қоғамдардың жұмысын қадағалап оны көрсетіп
отыратын анықтаушы тәрізді. Бағалы қағаздар курсының ұзақ уақыт бірқалыпты
төмендеуі инвесторларға (салым иесі - ол жеке адам, ұйым немесе мемлекет)
бұл қоғамда істің мәз емес екендігін аңғартып, оған инвестиция салуды
тежеп, тіпті бұл қоғамның акцияларын сата бастауды меңзейді. Ал бағалы
қағаздың курсы жоғарыласа, ол керісінше жағдайды, яғни инвесторлардың осы
қоғамның бағалы қағаздарын сатып алуына қызығушылығын аттырады.
Акция курсының төмендеуі қоғамның банк несиесін алу мүмкіндігін,
сонымен қатар жаңа акциялар эмиссиясын қиындатады, яғни бұл акцияларға
сұраныс болмайды.
Ал, керісінше жағдайда, егер биржада акция курсы жоғары болса,
акционерлік қоғамның бағалы қағаздардың жаңа серияларын шығару, оны сату
және оның банк несиесін алу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
Қорыта айтқанда, биржадағы акция курсының динамикасы (баға
қозғалысы) - акционерлік қоғамның қаржы жағдайын жақсартатын немесе
нашарлататын маңызды фактор. Экономикасы дамыған елдерде әр акционерлік
қоғамның акция курсының қозғалысы баспасөзде жарияланып тұрады. Бұндай
мағлұматтар акционерлердің өз қолыңдағы акциялардың бағасын олардың
қазіргі таңдағы курсымен салыстырып және акцияның жаңа бумасын сатып алу
немесе бұрынғысын сату, ия болмаса өзінде қалдыру туралы қортынды жасауға
мүмкіндік береді.

ҚОР БИРЖАСЫ, ОНЫҢ ФУНКЦИЯЛАРЫ МЕН ҚҰРЫЛЫМЫ

1. Қор биржасы нарықтың ауыстырылмайтын қаржылық делдалы болып
табылады, өйткені қаржылық құралдардың негізгі үлес салмағы сонда айналыста
болады және ол ресурстардың бір субъектіден екіншісіне қозғалысын реттейді.

Биржаң терминінің пайда болуы жайлы 2 түрлі түсінік қалыптасқан.
Біріншісі жаңа латынның bursaң, яғни әмиян деген сөзіне негізделеді.
Сонымен қатар, француз тілінде bourseң сөзі де әмиян және студенттік
шәкіртақы мағынасын береді; неміс тілінде burseң және итальян тіліндегі
borsaң да сол мағынаны береді.
Екіншісі белгиялық Брюгге қаласында тұрған Вандер Бурсе атты голландық
көпестің атынан пайда болды делінеді. Ол тұрған үйде үш әмиянның суреті бар
таңба болған. Оның үйі орналасқан жер сатушылардың жиналуына ыңғайлы алаң
болатын, мұнда олар ақшаларын ауыстырып, өздерінің істерін жасайтын,
сондықтан көпес мүмкіндігін жібермей өз үйін белгілі бір төлемге алғашқы
биржашыларға берген.
Қазіргі заман талаптарына сай сырт көрінісі өзгергенмен, бұл сөздің
мағынасы сол күйінде сақталған.
Егер заң тұрғысынан қарайтын болсақ, биржадағы операциялар қомақты табыс
көзін әкеледі, бірақ ол өз клиенттеріне ғимараттар мен қызметтер ұсына
отырып, тек қана өзін-өзі қаржыландыра алатын, шығынсыз мекеме болып қана
отыр. Құқықтық қатынастардың тәуелсіз агенті бола отырып, биржа барлық
түсімдерін қызметшілер жалақысына жібереді. Кірістер шығыстардан асып
түскен уақытта, сол ақша қаражаттар сауда процессін жүргізуге және оған
қызмет көрсетуге, ондағы айырма биржа қызметкерлеріне сыйақы беруге, сауда
алаңдарын кеңейтуге, жаңа құралдарды сатып алуға, жаңа технологияны
енгізуге және зерттеуге кетеді.
Биржаның табысы мен мүлігі листингтегі бағалы қағаздарды оны қалыпты
ұстап тұру және тағы басқа қызмет көрсетуден түсетін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қор биржасы жайлы
Қаржы нарығы және қор биржасы
Қазақстан қор биржасы
Қор биржасы және оның қызметі
Қор биржасы және оның қызметі
Қаржы рыногы және қор биржасы
Қаржы нарығы. Бағалы қағаздар және қор биржасы
Қор биржасы: мәні, міндеттері және операциялары
Қор биржасы:мәні, міндеттері және операциялары
Қор биржасы және биржалық сауданы ұйымдастыру
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь