Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында Батырлар институтының пайда болу тарихы

ЖОСПАР
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

I . тарау. Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында Батырлар институтының пайда болу тарихы

1. 1. « Батыр» . этнонимінің шығу тегі.
I. 2. Батырлар институтының генезисі.
I.3. Батырлар институты көшпелі қоғамғы тән қалыптасу ерекшеліктері


II . тарау. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы Батырлар институты.

2. I Қазақ қоғамындағы Батырлар институтының этномәдени ерекшеліктері
2.2.Қазақ қоғамының әлеуметтік. саяси құрылымындағы батырлар орны.
2.3 Жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі Батырлардың рөлі.

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
        
        ЖОСПАР
Кіріспе............................................................................
I - тарау. Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында ... ... ... болу ... 1. > - ... шығу ... 2. ... институтының генезисі.
I.3. Батырлар институты көшпелі қоғамғы тән қалыптасу ерекшеліктері
II - тарау. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы Батырлар ... I ... ... ... институтының этномәдени ерекшеліктері
2.2.Қазақ қоғамының әлеуметтік- саяси құрылымындағы батырлар орны.
2.3 Жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі Батырлардың ... ... ... өз ... биік ... ұлтының тұтастығын, жерінің бүтіндігін мұрат еткен қазақ батырлары қазақ тарихының әр белесінде тұлғалық деңгейге көтеріліп отырған. Яғни олар ұлттық тұлға ... ... ... ... кімдер көтеріле алған? Осы биік азаматтық мәртебеге, халықтық бағаға кімдер лайықты болған? Және қандай істері арқылы осындай ... ... Ең ... ... ... ... ұғым - ... өлшем. Яғни тарихи тұрғыдан ұлт үшін, халық үшін орасан маңызы зор, тарихи мәні терең іс-әрекетке барған, немесе аса ... ... ... ... ... ... орны болған адамға халықтың өзі осындай ұлттық, тұлғалық деңгейге көтеретін бағаны беріп отырған. Міне қазақ тарихының әрбір белесінде ... ... зор ... мәні бар ... ... ... немесе осы тарихи оқиғаларды басқарған, ұйымдастырушы болған, немесе асқан ерлік көрсеткен азаматтар - халық батырлары ... ... ... ... ... ұлтының бағына, тағдырына орай Тарих-ана әр ғасырда жаужүрек, батыр ұлдары мен қыздарын мол жаратқан. Ұлт ... аман ... ... ... бір сүйемі де ... ... ... қолында кетпеді. Осылайша, ол шеті мен бұл шетіне құс ... ... ... кең байтақ өлкемізді, құтты қоныс, ата мекенімізді ұлы ... ... ... ... күшімен, найзасының ұшымен қорғай жүріп бізге аманаттап қалдырды. Осы ... үшін ... ... ... ... аттарын аңызға айналдырған батырлардың ішінде, әсіресе, Абылай ханның бас ... ... ... ... ... Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай бір төбе болса, тағы да осылардың қатарында бір ... ... ... ... мен Ағынтай, Саңырық пен Тайлақ, Өтеген мен Сұраншы, Сеңкібай мен ... ... мен ... ... пен Сатай, Жәнібек пен Тілеуке, Қылышбек пен Естенбек, Есенқұл мен ... ... ... ... де ... ... көрінеді. Сондықтан осы аттары аталған айтулы батырлардың ел ... ... орны мен олар ... ... ... мәні мен ... да бірнеше ғасырлар бойында ел жадынан бір ... де ұмыт ... ... ... - ... кімдер? Біз ұлттық мәдениетіміздің рухани ұйытқысына, кемеңгерлер даналығының тақырыбына айналған ұлттық идеямыздың, оның ел санасында сақталып ұрпақтың өмір ... ... ... ... ... ... қай деңгейден түсінеміз немесе қалай түсініп, қалайша зерделеп жатырмыз? Ұлттық философиямыздың рухани тамырына тегістей ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтың зиялы өмір сүруіне бағыт- бағдар беретін деңгейде жарыққа шығуда ма? ... ... ... ұрпаққа берер мүмкіндігін зерделей де , зерттей білген адам үшін бұл ... ... ... ... ... ... ... Рухани өмірін ұлтынгың игілігіне арнаған ғұламаларымыздың бірі ... ... өз ... қазақ зиялыларына бас болып, ұлттық рухты ... ... ... ... ... рухани дүниелерді жаоыққа шығарған болатын. Бүгінгі біздерге ұлттық мұра деңгейін ... ... ... ... ... рухы ... ойларына сүйенер болсақ, бұл ұңымның, батырлық туралы халық түсінігінің кездейсоқ ұлт ... ... қана ... шын мәнінде тарихта өмір мүріп, жекелеген зиялылардың ғана емес, тұтастай ұлттың ... ... ... ... ... ... ... ұстаным, зиялылардың ерекше тқлғалық құбылысын паш ететін қасыиет екендігіне көз жеткіземіз. Алаш зиялысы былай дейді: . ... ... ... ... қалыпта сүрудің, ережесіне айналдыру, кісіліктің қасиетін оның ұлттық мәдениетін ... ... ... ... ... рухымен ұштастыру, батырлықты дәріптеу, ұрпқтың батыр, еркін болуын аңсау бұл ... ... ... ... ұлттық идеямыздың қанаттарының бірі. Демек, батырлықтың өзі адамзат санасында ... ... ... ... ... ... ... бірі деп айтсақ артық емес. . ... ... ... ... дөп ... ... ... бұл тұжырымы адамзат мәдениетінің рухына ортақ, ұлттық мәдениетіміздің тарихи құбылысына айналған батырлықтың, оның құндылығы ... ... ... ... ... туып қана ... шын ... батыр тұлғалардың дүниеге келіп хақының мұң-мұқтажын сезіне білетін, ықыласы мен ... ... мен ... ... жылы ... ... ұлттың ұлт болып өмір сүргендігін дәлелдейді. Қазақ батырларының тарихтағы рухани тұлғасы- мәдени келбеті, ... ... ... ... игілігіне қосқан үлесі өз алдына ... ... ... ... ... елдіктің философиясын туғызды, ұлтжандылықтың ақиқатын өмір ... ... ... ... ... ... табыс етті, ұлт ісіне келгенде, кәсіби білімі ... ... ... етудің үлгісін жасап берді. Осы тұрғыдан алып қарайтын болсақ, қазақ батырлары, қазақ ұлтының батырлықтың мәні тұрғысындағы ... - ... ... ... бар ... ... Сонымен қатар, батырлық хақындағы қазақ идеясы жыры, ... ... ... ... ... дүниеге әкелді. Әрбір тұлғаның сом бейнесі, жүрген ізі, ... ... ... ісі, бұның барлығы ұлт өнері мен даналығының өмірге келуіне және оның ... ... ... ... оң ... тигізді. Осы жерде бізді ойландыратын нәрсе, қазақ ұлтының тарихи кеңістіктегі ... ... даму ... ... ... бір - ... ... етіп, бірінің ізін бірі жалғастырып, бірінің ісіне бірі ... ... ... ... ... ... танытатындығы. Қазақтың хандары, батырлары, жыраулары соғыста, мемлекетті басқару ісінде болсын, бір жүретін ... ... ... ... ... ... ... жетекші ету болса, батырлар өздерінің әдіс-тәсілдері арқылы елді қорғауға адал ... ... ... осы ... ... ... бар шындықты өзінің руханиятына енгізіп, ... ... өз ... ... Соның бір мысалы ретінде Кенесары мен Наурызбайдың тағдыры мен тарихын ... ... ... ... ... ... ... Осы батырлық тарихта тұлғаларымыздың дүниетанымының, іс-әрекетінің, ұлт игілігін ойлау мен сол үшін күресу техникасын ... оның ... ... асуына себеп болған қасиет. Бұл ұлттық тәрбие арқылы берілетін қасиет, яғни, ұлттың ... ... ізгі ... ... идея ... ... ... жетіп,оның бойындағы бар рухани мүмкіндіктерді шыңдай түсетін құндылық деп әбден болады. ... ... ... ... тағлымдық жағынан кім-кімге де мәлім. Өзінің ішкі мұң-мұқтажын, қол жеткен жетістігін, қол жете алмаған арманын ұрппақа табыстап кету ісі де ... ... тән ... ... Осы қасиеттің ұлттық рухқа ықпалын, танымдық мәнін әріден зерттеген сайын ұлттық идеяның қалыптасуындағы қазақ батырларының рухани тұлғасының биік ... ... ... ... ... Л.Н. ... ... бойынша , . Бұл тұжырым ұлт тұлғаларының тарихи кеңістіктегі рухани қызыметінің феноменін зерттеуге негіз. ... ... ... да ... ұлы дала ... туып ... ... батыр атануы, алдымен, жер мен ел рухын ... ... оның ... және ... ... рухани нәрін сезіне білуінде. Демек, батырдың тұлғасына қуат беретін оның елдік түсінігі. Жыраудың ... ... ... елдігінің рухын сомдап, сол елдіктің негізінде тарихта ... ... ... ... ... сақтап қалудан туған. Батырлықтың феноменімен тамырланған идея- адамзат ... ... ... ... ... ... бейнесі даналық,еркіндік ой және ұлттық мүддеге ерікті іс рухының тұтастығы арқылы көрніс табуының мәні, елдік түсініктің бағалылығында. Ұлт ... ... ... ... ... беру, ұлттық идеяның арнасын кеңейту мақсатында Ахмет Байтұрсынов сынды зиялыларымыз ұлттық философияның ізін ғылыми зерттеудің бағытына айналдыруға кіріскен: . Бұл ... ... ... қазақтану бағытында өзінің ғылыми ізденіс бағытын қалыптастырып жүрген ғалымдарымызға салмақты ой бермек. Хандықтың өзі батырлықтан шыққан , ... ... ... ... халықтың қалауымен ақ киізге отырғызылып хан сайлайды және батырлық ел қорғауда қазақ хандарның бойынан шығып отырды. Сонау Күлтегін батырдан ... ... ... осы ... хандары мен батырларының рухани өмірінен табуымызға болады. Күлтегін батырдан қалған өсиеттің шындығын осы қазақ хандары мен батырларының рухани өмірінен ... ... ... ... ... ... ұлы ... жазып қалдырған: ... ... ... ... ... ... ... халықты бай қылдым. Аз ... көп ... Бұл ... ... ... ... ұғынуымызға болады. Соның ішінде ұлттық идеямыздың дамуымен байланысты негізі, оның ұлт ісінің ... ... бойы ... бір ... және оның өмір ... ұлт ... ... батырлардың дүниеге келуін қажет ететіндігі. ... ... ... ... ... ... Ер ... Ер Сайын,Едіге, Қамбар сынды тұлғалардың рухани бейнесі, оның жеке дар ... ... паш ... ... мен ... ел мен ата ... болмысын, мінезін, де бейнелейді. Батырда елдік істі тындырып, өмірдің рахатына батамын дейтін түсінік жоқ. ... қолы ... ... ... ... өз ... ... да, батырдың арманы елдің алдында жүретін идея. Батырлық Алланың құдыретімен адамға ... ... ... ... болмыс-бітімін ішкі әлемін батырлық рух билеген адам еш уақытта рухани өмірден шаттық іздемейді. Олардың осы рухани ... ... ... ... ... ... ... өнегесі елді қорғау, ұрпақтың ұлттың рухын сақтау, елдің ... ... ... ... ... ... ... көздеген идеясы халық тегістей түсінгенде ғана бұл идея тегістей ... ... Лаш ... және ... сынды тарихшыларымыз қазақ мәдениетінің тарихи кеңістігіндегі батырлқтың рухы мен мәдениетінің философиясының биік ... ... ... ... ... кеткен. Ғылыми тұрғыда зерделей білетін адам үшін бұл өз алдына зерттеуді қажет етіп ... ... ... ... мінезі әсершілдік жат, рухшылдық тән. Батырдың рухшылдығы жоғарыда атап өткеніміздей, ішкі жан дүниенің негізгі, ... ... ... ... ... ұлттық идеяға айналуы оның ел мүддесі, ел тәуелсіздігі туралы білімінің зерделеніп, пайымдалып, парасат биігінен ... ... ... ... ... Батыр мәңгі өмір сүрмесе де, батырлық мәңгілік құндылық. Қазақ даналары елдің батыры қартайып, дүниеден өтсе, осы ұлы тұлғаның ізін ... ісін ... ... ... ... тілеген. 1917 жылы газетінде ... ... алаш ... атты мақаласында Қазақ елінің басынан өткізген тарихии жылдар жөнінде айтылады:
- ... ... ... - ... ... - ... бағынған шағымыз. - ... ... - ... ... - 1868 ... жаңа ... ... Бұлардың әрқайсысы тарихи шындықтың кеңістігі. Қазақ елінің рухани өмірінде орын алып отырған ... ... ... ... ... ... Батырдың ел алдына шығуы жоғарыда айтып өткеніміздей қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... болғандығын көрсетеді. Қазақтың әр батыр тұлғасының ... ... ... алар орны бар. ... ... ... ... қызметтерінің бүгінгі бізге бірі жетіп, бірі жетпесе де, ... ... ... ... рухани тұлғалануына тигізген пайдасы шексіз. Сол себепті батырдың есімін атап, оның ... ... ... ... ... жоғары бағалау ұлттық рухты тарихи кеңістік өрісінде жетілдірудің, қалпына келтірудің, ұлттық идея ... ... ... ... Батырлықтың философиясын сомдау ұрпақа игілік әкелетін іс. Қазақ идеясының өзі ұрпақтан, зиялылардан батырлықты талап ... ... ... ... ... да осы батырлық рух. Батырлық біздің баға жетпес ... оны ... ... теңестіріп, орнын, рухани қызметін алмастыру ... ... ... халқыңа пайдаң тисін. Батыр болсаң, жауға найзаң ... ... елге ... ... ... болып, жауға найзаң тимесе. Елден бөтен үйің күйсін!
- деген бабалар өсиеті осыдан ... ... Бұл ... ... ... рухпен өз білімін шыңдай білген адамның қолынан келетін іс. Тарихтағы ... рухы ... ... осыны күтуде.
1 ТАРАУ
XVIII-XIX ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ ... ... ... генезисі мен қалыптасуын, оның негізгі атқарған қоғамдық - әлеуметтік және саяси қызметінің ... мен ... ... отырып, төмендегідей ғылыми жаңалықтарға қол жеткіздік. - этимологиясының ұғымдық, терминологиялық ... ... ... ... айқындалды; - Отан ... ... ... рет ... институты дәстүрлі қазақ қоғамының әлеуметтік феномені ... ... - ... ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ қоғамының ішкі саяси кеңістігінде барлық белгілер бойынша жетекші орынға ие ... ... ... ішкі саяси жүйедегі әлеуметтік - экономикалық қызметі негзінен , , тәрізді ұғымдарымен байланыста қарастыру арқылы талданды ; - ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы олардың саяси ролі көрсетілді ; - Батырлардыңәлеуметтік топ ретіндегі рухани-моральдық ... мен ... ... қазақ қоғамының жалпы рухани құндылықтар жүйесіндегі орны сарапталады ; - Қазақ қоғамындағы батырлыққа тәрбиелеу мектбі мен ... өмір ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Зерттеу жұмысының мерзімдік шеңбері: Хронологиялық шеңбері ... ... ... ... ... ... ... дәл XVIII ғасырдың басынын бастап ... ... ... ... аяқталып, ол дәстүрлі қазақ қоғамындағы жеке ... ... ... ... ... атқарады. Ал, XIX ғасырдың екінші жартысынан кейін незінен Қазақстанның Ресейдің боданына айналып тәуелсіздігінен айрылуына байланысты өз ... мен ... ... ... ... тек ... қазақ қоғамына ғана тән әлеуметтік институтқа айналуының негізгі ... ... ... ... ... ... ерекшеліктріменбайланысты болғандығымен түсіндіруге болады. Қазақ қоғамының рулық-тайпалық құрылымының ерекшелігі және осы құрылымның Қазақ хандығы құрылғанға ... ... ... ... ... ... құрылымдар мен хандық бірлестіктердің саяси, әлеуметтік және ... ... ... ... пен ... ... да шешуші рөліне ерекше назар аударған жағдайда ғана батырлар институтының қалыптасу жолдары мен ... ... ... ... ... аламыз. Қазіргі кездегі зерттеушілердің ... де ... ... ... ... болуын көшпелімал шаруашылығының экстенсивті түрімен, әскери артықшылықтарын қоғамның жалпы тұрақты жағдайы ... кең ... ... ... түрде қорғап отыру қажеттілігінген туындаған дамудың нәтижесі деп түсіндіреді. Этнологиялық ... ... ... ... мен батырлығының себептері олардың соғысқұмарлығымен байланысты деп түсіндіру басым. Көріп отырғанымыздай ... ... ... ... өмір ... ... мен жауынгерлік рухының жоғары болуын негізіне еуроцентристік көзқарастар негізінде жалпылма түрде ... ... ... ... ... яғни ... ... қандай себеп-салдар батырлық қасиеттерді ерекшеленуіне сұраныс туғызғаны туралы қойылу керек. Мұндай себептерді төмендегідей ... ... 1) Жеке ... ... ... Дала ... өзінің қауіп - қатерге толылығымен адамның жеке басы мен жақындрының қауіпсіздігіне жауапкершілік сезімін ... Олар кез - ... ... орын ... кісі ... дене ... ... дүние - мүлікке қол сұғушылық сияқты қатерлердің алдын алу үшін тек өзінің жеке басының батырлық қасиеттерінің ... ғана ... ... ете ... 2) ... ... ... көшпелілердің басты байлығы - малға байланысты ... ... бар, ... сай ру, ... ғана ... ... ... қол сұғушылықтан толықтай болмаса да, біршама тәуелсіз саналған. 3) Жер. ... ... ... ... ... ... үшін ... қақтығыстар жиі болып тұрды. Су көздері орналасқан жайлымдар, сонымен қатар өңделетін ... мен ... ... ... негізгі жер иеліктері көшпелі тайпалардың өз ішінде және отырықшы көршілерімен ... және ... ... ... ... ... еді. 4) ... үстемдікке ұмтылу. Әлсіз ру - тайпаларды бағындырумен қатар ... - ... ... ... ... - тауар орталығы болып табылатын аймақтар үшін де жиі - жиі ... ... ... ... 5) Көшпелілердің кең көлемді шапқыншылықтары. Трихта мұндай шапқыншылықтардың мысалдары өте көп. ... ... ... әртүрлі түсіндіруге тырысқандарымен, негізінен олардың пікірлерінің басым көпшілігі экологиялық теорияға келіп саяды. Дегенмен осы ... ... ... өзі мұны екі ... - ... көзқараспен түсіндіреді. Алғашқылар көбінесе өз пікірлерін көшпелілер ... оң ... ... ... мал ... адам ... өсуі жаңа ... жер іздеуге итермелейді. Бұл пікір алғаш рет Ибн Халдунның ... ... ... еді. Ал ... ... ... табиғат апаттары құрғақшылық, жұт және т.б көшпелілерді жаңа жерлерді басып алуға итермелеген басты себеп деп түсіндіреді. ... ... ... мен ... тобының жетекшілері ретінде ерекшеленуі қоғам дамуының ... ... ... Дәл осы ... ... ... ... түсуімен батырлардың қоғамдық - саяси өмірдегі рөлі ерекшеленіп, пайда болды. Батырлар ... ... ... ... мен ... батырлар жырынан көрініс тапқан. Моңғол шапқыншылығының нәтижесінде батырлардың жеке ... ... ... ... тек жеке тұлғалық қасиет ретінде қарастырлып, олардың қоғамдық - саяси өмірдегі белсенділігі бәсеңдейді. Батырлар ... ... мен ... кезеңдеріне көшпелі қоғамның өзіндік ерекшеліктері маңызды рөл атқарды, ... ... ... ... ... - ... ... қалыптасу нәтижесінде пайда болған әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... тұрмыспен тығыз байланысты. Басқа көшпелі халықтар секілді, қазақ қоғамының әскерилендірілген өмір ырғағын анықтайтын ішкі факторлар - феодалдық ыдыраңқылық, ... ... ... ... және тайпа аралық қақтығыстар, барымта, қанды кек дәстүрі. Ал сыртқы саяси ... ... ... ... Орта Азия ... ... Еділ қалмақтарының шапқыншылықтары, жоңғар жаулаушыларына қарсы күрес оларды шиеленестіре ... Осы ... ХVІІ - ХХ ғғ. бас ... ... ... ... ... ретінде анықталады.
С. Е. Толыбековтың образдық сипаттамасы бойынша, . Кез келген қоғамның дәстүрлі әскери ұйымдастырылуының аса ... ... бірі - ... ... ... оның ішінде азық-түлікпен қамтылуы. Мақалада қазақтардың әскери-көшпелі тұрмыс жүйесіндегі ... ... ... өзіндік ерекшеліктері жай-лы сөз қозғалады.
Қазақ хандықтарында тұрақты әскер болмаған. Оның ... ... ... ... ... ... мен ... басшылығымен жорыққа шығатын халық жасағы жиналатын болған.
Қазақ жасағының негізгі құры-лымдық бірлігі қос - ... тобы ... ... ... ... мен ... үшін ... адам қазаншы немесе асбасшы деп аталған. Қазаншыларды жасақ басшылары ... ... ... ... ... ... болған.
Отырықшы халықтардың әскерлері-не тән болатын азық-түлік арбалы керуені көшпелілерде болмаған. Әдетте ... ... ... ... адамдар жылқы үйірлері мен түйе табындарын айдап отырған. Малдың осы түрлерін таңдау, біріншіден, олардың ұзақ асуларға жақсы икемделгенімен, екіншіден, ... жаңа ... сүт пен ... ет ... және осы ... ... ... беретіндігімен түсіндіріледі, ал бұл өте ... ... ... ... ... жаңа ... етті көбіне пісірілген түрінде қолданған. Оны аттың еріне бекітілетін дорбаларға салатын болған. Әскери қимылдар жағдайында лагерь болып ... ... ... дайындау мүмкіндігі болмаған кезде көшпелілер пісірілген ет қорларын пайдаланған. Ол біткен кезде аштықты басу үшін жылқының немесе ... ... ... ... ... ... консервіленген ет тағамдарын, әсіресе жылқы етінен ... ... ... ... ... етті ...
Жорықтағы ет тағамының ерекше бір түрі түймеш - кептіріліп, қойдың ... ... ... ... ет ... Оны қайнаған ыстық суға ерітіп, тойымды ... ... ... ... тағамның тағы бір түрі - пісірілген құйрық май. Жылдың салқын мезгілінде жауынгер ... ... ... ... ... өзімен алып жүрген, сонымен бірге, май оның белін жылытып отырған. Бір ... ... ... жем ... ... салт мінетін атқа да беретін болған. Мұндай ат ... ... деп ... ... тағам дайындаудың өзіндік тәсілі - қуыру және отқа ... ... ... ... ал бұл ... ... тұрмыс үшін дәстүрлі тәсіл емес. Осылайша істікке шаншылған бауыр, көк бауыр, бүйрек, ... тоқ ... ... Биенің және түйенің сүті де тамаққа қолданылған. Көшпелілердің сүтті шикі түрінде ішпейтіндігі белгілі. Қазақтар жылқының (қымыз) және түйенің (шұбат) сүтінен ... сүт ... ... Бұл ... ... ... ... түйенің және биенің сүтінің бір литрі адам ағзасының барлық дерлік дәрумендерге деген тәуліктік қажеттілігін ... ... ... ... түйе ... екі ... ішу аптапты шөлде адамның су мен тамаққа алаңдамауы үшін жеткілікті. Қой ... ... ... ... ... ... шалап және т. б. тамаққа қолданылған. Ашытылған сүт ... ... ... ... ... ... ... Сусын ыстық күндері де салқын болып тұруы үшін ... ... киіз ... ... Су ... ... торсықты салқындатып отырған.
Жорықта қолданылған тағамның бірден-бір түрі - құрт - ... қой ... ... ... Ол ... пішіндегі шағын кесектер түрінде дайындалып, кептірілген. Жазғы уақытта құрт шөлді жақсы қандырады, сондықтан ... ... ... ... ... аузына құрт салып қояды. Ал суға ертіліген құрт ... және ... ... сусынға айналады. Ірімшіктің тұщы түрлері де тағам ... ... ... ... ақ ... сүр ірімшік және т. б.).
Өсімдік тағамдары да тамақтанудың маңызды құрамдаушылары болған. ... ... және ... ... кең ... және ... ... түрі талқан болған. Оны дайындау үшін тарыны суға шамалы пісіріп, одан соң қуырған, ағаш келіге ... одан соң қол ... ... ... Тойымды тағам, көже (көже, ботқа) жасау үшін оны суға ... ... ... ... Тары мен бидай талқанынан жасалған көже өте тойымды болған, ол тез салмақ қосуға ... ... ... ... қатар тары мен бидайдың қуырылған ... ... ... ... ... ... терімшілік өнімдері қолданылған: жабайы өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... , жидектер және т. б.
Таза көшпелі өнімдермен қатар, ... ... мал ... ... ... ... ... түрлері де дайындалатын. Бұл ұшаны құрсақ қуысына ыстық тастарды жануардың тамағы ... ... ... ... ... ... от ... жермен көміп немесе үстіне тас үйіп, шұңқыр ... ... ... ұшаны оттың үстіне істікке шаншып пісіру. Осы тәсілдердің кейбіреулері әлі күнге дейін ... ... ... ... ... ... ... маңыз бөлген. Қазақтардың түсінігінше, қандай да бір тамақтың берекесі болады. Бұл ... ... ... ... ... ... молшылығымен теңестірілетін құт-береке түсінігі жатыр. Сол себепті жорыққа шығар алдында ... ... ... ... боз ... ақ ... бие сойылатын. Бұл ғұрып көптеген ауызша аңыздарда көрініс тапқан. Осындай аңыздардың бірінде қырық жігіт қырық ақ және боз ... ... ... ... ... ... ауыл ... әкетеді. Ол жерге әйелдер мен балалардың ... ... ... Сол ... ... ... ру ақсақалдары ата-баба рухына дұға оқып, еркектер құрбандық етін ... ... ... ... шалу ... ... ... көздерінде де тіркелген. Осылайша, 1710 жылы Қарақұмдағы ... ... ... ... ... онда жоңғар әскеріне қарсы жасақтың қолбасшысы болып Бө-кенбай батыр сайланады. Ант қабылдау рәсімі ... . ... ... ... өз ... бар: Боз қасқа, жолыңа боз ... ... ... ақ ... ... рөлі баршаға белгілі. Түркі-монғол халықтарының мәдениетінде ол бақыт, игілік, тазалық, бекзаттық және т. с. с. ... ... ... жау ... ... (жау ... мағынасы белгілі, ал жұмыр сөзі бірнеше мағынаны білдіреді: дөңгелек; асқазан, қарын; сұйық сүт тағамдарына арналған ыдыс). Осы тағамның диалектілі ... - жау ... ... ол дегенді білдіреді. Жау жұмыр былайша дайындалатын болған: ... ... еті оның ... ... ... пісірілген. Сірә, бұл тағамды пайдалану магиялық қызмет атқаратын ... ол ... ... ... бар ... ... білдіріп, демек алдағы шайқастағы жеңіске әкелетін болған.
Жорық тағамының тағы бір аспектісіне тоқталар болсақ, азық-түлік сырқаттар мен жаралыларды емдеуде де ... ... ... ... ту ... ... берген, жарасына қойдың құйрығы немесе шабының үстінен ... ... ... ... ауыр ... ... ... құйрық май жапсырған. Жылқының майын асқазан ауруларын емдеуде ... ... оны ... ... тіпті сүйек жарықтарына уқалап қолданған. Қазіргі тұрмыста да бұрынғыдай жылқы майы ... ... алу үшін ... ... оны ... аяздарда бетіне, қолының ашық жерлеріне жаққан. Ешкінің майы да ... ... а ... ... ... жағдайларын-дағы тамақтануының сипатталған үлгісінің жақын аналогияларын біз ең алдымен көптеген түркі халықтарынан, сондай-ақ монғолдардан табамыз.
Осылайша, қазақтардың ... және ... ... ... ... мен малшы-лардың тамақтану үлгілерінің және олармен байланысты салттардың белгі-лі шамадағы бірлігін ... ... ... ... ... жеңіске көмектесу, ата-бабалардың қолдауын қамтамасыз ету, ауыз әдебиетінде Отан қорғаушы жауынгерлердің ерлігі мен ... ... үшін ... ... ... Шаханова, философия докторы/
Қазақтардың дәстүрлі қоғамындағы батырлар институтының көне түркі заманында қалыптасқандығы туралы ойымызды Білге, ... ... өз ... ... ... ... Мысалы, Білге - мемлекет басшысы, қолбасшы, Күлтегін - батыр, Тоныкөк - әрі ... әрі ... әрі ... ... қазақ хандары, билері, батырларының бойынан табылған қасиет. Х.Әбжанов: , - деп түйіндейді [36, 117 б.]. //
Замана ағымына сай ... ... даму ... өтіп отырды. Ол көне түркілік көшпелі қоғамдағы жауынгерлер тобы, яғни мемлекеттің саяси құрылымындағы әскерилік жүйе, ... ... ... ... ... рөл ... орай ... ер-азамат-жауынгер тізбегімен сипаттауға сай келді. XIII-XY ғасырларда мемлекеттік шекараны жаңа жерлерді жаулап алу ... ... ... құру ... ... хан, Әмір ... сияқты билеушілердің тұсында соғыс өнерінің шеберлері, жекелеген батырлардың ерліктерін көреміз. Осы кезде түркілік дәуірде қолданыста болған атауының ... ... жиі ... ... ... халқының тарихындағы үздіксіз әскери қақтығыстар мен соғыстардың жиі болған қазақ хандығы дәуірі, әсіресе оның ... ... ... ... ... гүлдену дәуірі болды. Батыр және бахадүр терминдеріне қатысты бахадүр ... ... ел ... ... ... ... сай деген атақ алып, ал қарапайым қазақ руларынан шыққандар ... ... ие ... ... тұжырым жасауға болады. Өйткені жоғарыда айтып өткеніміздей, ханнан да, қарадан да ... ... ... ... ... бәрі ... ... берген жоқ. Енді осы мәселеге талдау жасап қарағанда, батырлығымен әйгілі ... ... ... титулдарымен қатар бахадүр деген де атақтары болғандығы анықталады. Атап ... ... ... ... ... ... ... мысалының өзінен бәрінің де есімдері және лауазымдарымен қатар ... ... ... ... ... Кіші жүздің ханы Әбілқайыр мөрінде деген жазулар бар. Қазақ билеушілері ... хан, ... хан, ... хан, Қайып хан, Нұралы хан, Қаратай сұлтан сияқты тұлғалардың ресми хат ... ... ... жайындағы толық мағлұмат қатарында батыр (бахадүр) титулын бірге көрсетеді. ... XVII ғ. ... ғ. ... ... ... ... ... ірі әскери жеңістері үшін ... ол ... ... ... барлық топтарында беделді маңызға ие, сондықтан әрбір жаңа сайланған хан мен сұлтан өзінің мөрінде ... ... ... ... ... жаздырып отырды>>,- деп есептейді [37, С. 29].//
1.2
Батыр атауы ... ... ... ... ... да ... Термин шығу тегі жағынан түркі-монғолдық топқа жататын халықтарда да, ... ... да ... ... сөзі ... ... адамдарды сипаттауға арналған еуразиялық ... ... ... алғаш пайда болуы ерте орта ... ... Бұл ... ... ... ... ие болмағанмен жеке тұлғалық ерекшеліктерді сипаттайтын термин ... ... ... ие ... ... қазақ қоғамында ерекше әлеуметтік мәнге ие. Оған Қазақстанның ... мен ... яғни ... пен ... ... және ... өркениеттер арасындағы) ортасындағы геосаяси орналасуы да әсер етті. Кейіннен түркі халықтары арқылы ... ... ... таралған, оған шығыс славяндардағы (багатур) атауы дәлел. Дж. Кестль өз күнделігінде

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
"Қазақстандағы және дамыған мемлекеттердегі тұтыну себетін, күнкөріс минимумын, ең төменгі еңбекақыны талдау"4 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
Xvii ғасырдың екінші жартысы мен xviii ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал жайлы56 бет
XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь