Жаңа өзендегі оқиғалар

Алматыдағы желтоқсан оқиғалары, Кенес Одағының әр түрлі аймақтарында болып жатқан жанжалдар партия және кенес органдарын ойлантуға, жылдар бойы қордаланып қалған проблемаларды шешудің тәсілдері мен жолдарын іздестіруге мәжбүр етуі тиісті еді. Осындай шешімін таппаған түйіннің бірі Маңғыстау облысының Жаңаөзен қаласындағы ірі толқуға әкеліп соқтырды. Мұнда тұрғын үй алу кезегі, мектепке дейінгі балалар ме-кемелеріне деген кезек өте баяу жылжыды, жастар арасында жұмыссыздық өсті. Осы аймақтың мұнайы мен газын сорып жатқан орталық ведомстволар жергілікті жерде кадрлар даярлаудың орнына, жұмыс қолдарын республикадан тыс жерлерден әкелді. Сауда, қоғамдық тамақтандыру, тұрмыстық қызмет көрсету мекемелерінің жұмысыңда ірі кемшіліктер болды. Үй бөлуде, азық-түлік және өнеркәсіп тауарларын бөлгенде әлеуметтік әділеттілік принциптері жиі бұзылып отырды. Қалаға вахталық әдіспен жұмыс істеуге келгендер казақ халқының дәстүрлерімен санасқысы келмеді, оларды дерекілікпен кемсітті. Әлеуметтік жағдайлардың шиеленісуі ұлтаралық қатынастардағы, әсіресе байырғы тұрғындар мен Жаңаөзен қаласында тұратын Кавказ ұлттарының өкілдері арасындағы шиеленіспен астыртын ұштаса бастады. 1989 жылдың маусымында қалада екі жақтан да қан төгілген жаппай тәртіпсіздіктер басталды. Бұл жанжал құқық қорғау органдары мен арнайы тапсырмалы әскерлердің көмегімен ғана басылды. Вахтамен жұмыс істейтіндердің көпшілігі қаладан әкетілді. Осындай оқиғалардан кейін де көптеген проблемалар шешімін таппай қалды. Басқа да қалалар мен жұмысшы қалашықтарывда жекелеген жан-жалдар аз болған жоқ және оның түп-төркіні барлық уақытта әлеуметтік себептерде жатты.

ҚАРАҒАНДЫ: КЕНШІЛЕР ЕРЕУІЛДЕРІ
1989 жылы шілдеде Донбасс және Кузбасс кеншілерінің ізінше Қарағанды көмір алабының кеншілері ереуілге шықты. Күн сайын ереуілге 10—15 мыңға дейін адам қатысты. Кеншілердің талаптары алғашқыда экономикалық сипатта: еңбекақыны көбейту, шахталардағы жұмыс жағдайларын жақсарту, азық-түлік тауарларының түрлерін өзгерту болды. Кейіннен әлеуметтік
        
        ЖАҢА ӨЗЕНДЕГІ ОҚИҒАЛАР
Алматыдағы желтоқсан оқиғалары, Кенес Одағының әр түрлі аймақтарында болып
жатқан ... ... және ... ... ойлантуға, жылдар бойы
қордаланып қалған проблемаларды шешудің тәсілдері мен ... ... етуі ... еді. ... ... ... түйіннің бірі Маңғыстау
облысының Жаңаөзен қаласындағы ірі ... ... ... ... ... үй
алу кезегі, мектепке дейінгі балалар ме-кемелеріне деген кезек өте ... ... ... ... өсті. Осы аймақтың мұнайы мен газын
сорып ... ... ... ... ... ... даярлаудың
орнына, жұмыс қолдарын республикадан тыс жерлерден әкелді. Сауда, қоғамдық
тамақтандыру, тұрмыстық ... ... ... ... ... ... Үй бөлуде, азық-түлік және өнеркәсіп тауарларын бөлгенде
әлеуметтік әділеттілік ... жиі ... ... Қалаға вахталық
әдіспен жұмыс істеуге келгендер ... ... ... ... ... дерекілікпен кемсітті. Әлеуметтік жағдайлардың шиеленісуі
ұлтаралық қатынастардағы, әсіресе байырғы тұрғындар мен Жаңаөзен ... ... ... ... ... ... ... ұштаса
бастады. 1989 жылдың маусымында қалада екі жақтан да қан ... ... ... Бұл ... құқық қорғау органдары мен арнайы
тапсырмалы әскерлердің көмегімен ғана ... ... ... ... ... ... Осындай оқиғалардан кейін де
көптеген проблемалар шешімін таппай қалды. ... да ... мен ... ... ... аз болған жоқ және оның түп-төркіні
барлық ... ... ... ... КЕНШІЛЕР ЕРЕУІЛДЕРІ
1989 жылы шілдеде Донбасс және Кузбасс кеншілерінің ізінше Қарағанды ... ... ... ... Күн сайын ереуілге 10—15 мыңға дейін
адам қатысты. Кеншілердің талаптары ... ... ... ... ... жұмыс жағдайларын жақсарту, азық-түлік
тауарларының түрлерін өзгерту болды. Кейіннен ... ... ... ... ... ... ... монополиясын тоқтату
қосылды. Кеншілер құрған ереуілдік ... ... Д. ... ... М. Рамазанов, П. Перебойнос және басқалар тұрды. Кеншілерді
тыныштандыру үшін Қарағандыға келген КСРО ... ... ... М. И.
Шадовтын жауаптарына кеншілер қанағаттанбады. Осы кезде Қарағандыға
Қазақстан Компартиясы ... ... ... хатшысы Н. Ә. Назарбаев
шұғыл ұшып келді. Бірнеше кездесулерден соң ... ... ... алды. Істің мұндай шешім табуына септігін тигізген ... ... мен ... ... ... бір ... шыкқандығы
болды: екі жақ та орталық ведомстволардың монополиясына наразы еді және
экономикалық дербестікті ... ... ... әрі ... орындауға республика басшылары уәде берген соң ғана ... ... ... БАЙЛАНЫСТАРЫНЫҢ ДАМУЫ
Бұрынғы уақыттарға қарағанда 80-жылдардың соңында Қазақстан сыртқы рынокқа
неғұрлым белсенді шыға бастады. Экспортқа ... ... ... ... ... ... Республика экспортының 97 проценті
шикізаттар, материалдар және жартылай дайьш өнімдер ... ... ... ... сары ... 90 ... мыстың 72 процентін, іс
жүзінде барлық хром кенін, қорғасын, мырышты дайындады.
Байқап отырғанымыздай республика экспортқа ... ... және ... қара және ... металлургия бұйымдарын, мұнай, ... т. ... ... ... алу жағдайында республика үкіметі бірқатар аса
маңызды экономикалық заңдар қабылдап, олар неғұрлым ... ... ... мүмкіндік берді, "Қазақ КСР-індегі меншік туралы", "Қазақ КСР-і
сыртқы ... ... ... туралы", "Қазақ КСР-індегі еркін
экономикалық аймақ туралы", "Қазақ КСР-індегі шетел ... ... т. б. ... ... айғағы. Республикада Сыртқы экономикалық
байланыстар министрлігі ұйымдастырылып, республикалық Сыртқы ... ... ... үкіметінің мұндай шаралары әр түрлі ... ... ... мен ... алып ... ... барлығы қарсы сауданың өсуіне қолайлы әсер
етіп, оның ... 1991 ... ... 1,5 есе ... Іскерлік белсенділіктің
өсуі жаңа банктік құрылымдардың жасалуымен қатар жүрді. 1990 ... Сауд ... ... ... ... тұңғыш
"Аль-Барака-Банк Қазақстан" банкісі құрылды.
Корея республикасымен, атап айтқанда "Самсунг",
"Голд Стар" және басқа корпорациялармен байланыстар
белсенді түрде дами ... ... ... ... ... 24 ел ... 35 біріккен
кәсіпорынның жұмыс істейтіндігі тіркелді. Мүның ұтымдылығы сонда, ендігі
жерде ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығы үшін үлкен пайда келтіреді. Қайыршылық жағдайға
дейін титықтаған республика экономикасы шетелдердің көмегі және ... ... ... еді. ... ... ... ... жаңа заңы бойынша шетелдік инвесторлар 5 жылға дейін пайда
салығынан ... ... ... ... ... ... ... бағдарланды. Қазақстан сыртқы ... ... ... ...... ... ... және Жәркент еркін экономикалық аймақтары болды. Қазақстан мен
Қытайдың арасындағы сауда байланыстары да күшейе ... ... ... ... ... айналымы 1986 жылғы 4 млн. сомнан 1990 жылы 21,7
миллионға дейін,г өсті. Република Ғылым ... ... ... ... мен ... сауда байланыстары оқу орындарының Қытаймен
тікелей ғылыми-техникалық ... ... ... 1990 ... ... тобы оқуларын жалғастыру үшін Қытайға жіберілді.
Алматы — ...... жаңа ... ... ... ... мен ... автономиялы ауданы) қаласының арасында автобус байланысы
жолға қойылды.
1991 жылдың басыяа қарай экономикалық дағдарыс тереңдей түсті. Өнім ... ... ... ... кетті. Өндірістің онан әрі құлдырауы республи-
кадағы өңдірістік ұлттық табыс көлемінің қысқаруына әкеліп соқтырды; ... 8,7 ... ... ... ... ... келісім-шарт міндеттемелерін орындамауының ... ... мен ... бір ... ... ... ... 1991 жылдың қараша айына қарай келісім-шарт бойынша жеткізілмеген
бұйымдардың көлемі 273 млн. ... ... ... айларға қарағанда орташа
алғанда 2 еседен астам көп ... ... ... ... кәсіпорындарына
материалдық байлықтардың, оның ішінде электр куатының да ... ... ... зор ... ... ... кейде тіпті жекеле-ген
өндірістерді ұзақ мерзімге ... ... ... ... ... ... 1991 жылы 553-тен астам (11 проценттен жоғары) кәсіпорындар мен
ұйымдар зиянмен шықты. ... ... мен ... ... ... ... ... мен халықтың табысы күрт өсіп, қаржы
жағдайын және ақша айналымын ... Ақша ... ... ... ... ... өсірді және басқа ұнамсыз ... ... ... және мал ... ... өндіру
одан әрі құлдырады. Қалалар мен қыстақтарда ет, сүт, жұмыртқа тұрақты түрде
жетіспеді.
Мал шаруашылығы өнімдерін ... ... ... мал ... ... колхоздар мен совхоздарда оның енімділігінің төмендеуіне жол
берілді. Оның ... ... ... ... ... жылдары
жемшөп дайындаудын көлемі күрт темендеді. Екіншіден, ауыл ... ... ... ... Үшіншіден, экономикалық шаруашылық
жүргізудің ескі ... ... мал ... ... мен дәнді
дақылдардың рентабельділігі арттырылмады. ... ... ... ... ұлғайып кетті. Көптеген өнеркәсіптік қалаларда азық-
түлік карточкалары енгізілді.
ҚАЗАҚСТАН АУЫЛДАРЫНЫҢ 80—90-ЖЫЛДАРДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК ... ... бас ... ... ... ... жерлерінде 7124,6 мың
адам, яғни бүкіл республика тұрғындарының 42,4 проценті ... ... ... бас кезінен былай қарай Қазақстандағы ауыл тұрғындары 325,9 ... ... 4,8 ... ауыл ... ... көп тууы есебінен
артты.
Қалалар мен ... ... ... ... ... ала
болжанғандай 80—90-жылдарда да жойылған жоқ. Әлеуметтік мәдени мекемелердің
даму дәрежесі, тұрғын үйлермен, ... ... ... ... ... көрсету, көркейту жағынан ауылдық елді мекендер
республиканың қалалық ... ... ... артта қалды. Егер қала
адамдарын тұрғын үймен қамтамасыз ету бүкіл XII бес-жылдық бойына ... ... ... жерлерде бүл үздіксіз кеміп отырды. Мұның негізгі
себебі, ауылда материалдық-техникалық базалардың ұдайы нашар күйінде ... ... ... ... ... ... ... болуы және
қарызға қаржының жеткіліксіз белінуі — ауылдағы тұрғын үй құрылыстарының
тоқырауына әкеп соқтырды. 1991 ... бас ... ... ауыл ... үймен қамтамасыз ету жөнінен Қазақстан көптеген ... ... ... 1989 жылы ... ... ... ауыл тұрғынына жалпы
тұрғын алаңы 24,0—25,9; ... — 21,2 ... ... ... ... ... 20 шаршы метрден асып түсті.
XII бесжылдық тұсында Қазақстанның беті ... ... ... 67,5 ... ... Соған қарамастан, ауыл тұрғындарын көлік қатынасымен
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... катынасының
жалпы ұзындығы да, соған сай жолаушылар айналымы да азайды.
Жетпісінші жылдарда белең ... ... жок" ... ... ... нүктелерін, бастауыш мектептерді, дәрігерлік мекемелерді қысқартқан
теріс пиғылды ... ауыл ... ... ... кері ... Совхоздар мен колхоздардың үштен біріне жуығында ... ... ... ... ... мектептері, клубтары болмады, шаруашы-
лықтардың 400-ден астамы тасымал сумен күн көрді, ... ... ... ... ... өріс ... шаруашылықты жалға беру, жаңашыл
әдіспен жүргізу дейтін қатынастар онсыз да ... ... ... асқындырып жіберді. Күнделікті ... ... ... ... тапшылығы өте-мөте байқалды: киімдер, аяқ
киімдер, мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... және оның үстіне бөлшек сауда ... ... ... мен ... ... кетуі" әсіресе көп балалы
үйлерге, зейнеткерлерге, соғыс және еңбек мүгедектеріне ете ауыр ... ... ... ... халықка білім беру саласына да кері әсер
етті. Мектеп бөлмелерінін ... ... ауыл ... екі ... ал бірқатары тіпті үш ауысыммен жұмыс ... ... ... ... орта мектептерде оқитын оқушылар саны азая
түсті. Кәсіптік бағдар беретін және есептеу ... ... ... ... ... қалалық мектептерден кейін қалды,
бірқатарында дәмханалар мен асханалар жетіспеді.
Ауылдық жер тұрғындарын ... ... ... ... ... ... де ... төмен болды. Ауылдарда ауруханалар, дәрігерлік
пункттер жетіспеді, денсаулык сақтау ... ... және ... ... едәуір төмен дәрежеде ... ... ... елді ... бестен бір бөлігінің жалпы денсаулық ... ... ... ... ... жылдардың бас кезінде
ауылдарға қызмет көрсететін келік (979-дан 189-ға дейін), монша және душ
(4202-ден ... ... ... ... 226-ға дейін) мекемелері
едәуір қысқарып кетті. Ауылдағы тұрмыс қажетін етеу ... ... ... ... ... ... себебі, олардың әр ... ... ...... ... ... етеу
министрлігіне бағынышты болса, қалғандары ... ... 10-ға ... бағынды. Маңғыстау, Атырау, бурынғы ... ... ... байланыс, жолаушылар көлігі, мәдениет, ... ... ... ең ... ... ... ... ағарту. Толғағы жеткен ... езі ... ... ... Қазақстанның еткен кезеңінде жіберілген
ағаттықтарын түзетуге мүмкіндік туғызды.
Нақ бүгінгі таңға ... ... ... ең бір ... проблемаларға
душар болған мәселелердің бірі — қазақ және Қазақстандағы басқа да ... одан әрі ... ... ... ... қазақ тілінін;
жағдайы сын көтермейтін дағдарысқа ұшыраған еді.
Қалыпты жағдайда ... тіл 80 ... ... ... жарайтын болса,
қазақ тілі небәрі 10 түрлі функцияда ... ... ... тілі ... ... ... калаларда шеттетілді. 60—90-жылдары ... ... ... ... ... ... ... Ақмола,
Қостанай және Шығыс Қазакстан облыстарында күрт қысқарып кетті. Қазақтың,
әсіресе ... ... ... ана ... ... ... ... тіпті туған
тілінде сөйлей алмайтын жағдайға тап бодды. Қалыпты дамыған қоғамдық ... ... ... ... ... ... Немересі ата-анаға,
керісінше атасы немересін түсінбейтін бодды, ал ... мен ... ... әр ... тілде сөйлейтін жағдайға жетті. Тіл мәдениетіне
деген мұндай теріс көзқарас ... ... ... бойы ... ... және салт-дәстүріне салқынын түсірді. Мұндай құбылыс
Қазақстанда тұрып жатқан ... ... ... ... ... ... арасында да көрініс берді.
Орыс тілінің мәдениетін көтеруге деген талап та темендеді, оңда жаргондық
сөздер көбейіп ... ... ... ... ... ... туғызатындығы табиғи құбылыс еді. ... ... ... ... ... ашық талқыға салу мүмкін болды. "Тілі туралы
Заңның" жобасы жарияланып, жұртшылықтың талқылауына ... ... ... КСР ... ... 1989 ... қыркүйектің 22-сіндегі кезектен тыс
он төртінші сессиясывда қабылданды. Бұл Заң ... ... ... ... ... ... Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Заңы" деген
редакциямен қабылданды.
Бүл қүжаттың 1-бабында егеменді ... ... тілі — ... ал ... орыс тілі — республиканың ұлтаралық қатынас тілі болып
жарияланды,
Республикада қазақ тілін қайта ... және ... түсу ... бірқатар
жұмыстар атқарылды. Бір жылда, 1990 жылдың маусымынан 1991 ... ... ... ... тәрбиелейтін балабақшаның саны 482-ге жетті, сөйтіп
барлығы республикада 1677 болды. Жаңадан қазак тілінде жалпы ... ... ... 4 кәсіптік-техникалық училище ашылды. Республикада іс
қағаздарын қазақша дайындайтық және ... ... ... ... ... ... кәсіптік-техникалық училище пайда болды. ... ... ... ... шығыс халықтары: түрік, араб, ... ... ... ... ... Қарағанды және Ақмола облыстарыңда татар және ... ... ... ... ... теледидар мен радио 6
тілде хабар таратып, ... жылы ... ... ... ... ... және ... бас кезінде
сотталған және жазаға ұшыраған халқымыздың даңқты өкілдерінің есімі халқына
қайтарылды. Әсіресе Шәкәрім Құдайбердіүлының, ... ... ... ... ... Міржақып Дулатовтың шығармашшіық
мұраларының ... ... ... зор ... ие ... Қазақстан
Компартиясы Орталық Комитетінің 40-жылдардың екінші жартысында және 50-
жылдардың бас кезінде идеология және ... ... ... ... қаулыларының өзінің мәні жағынан терең ... ... ... ... біліксіздікпен араласқан құжат ретінде күші жойылды. Бұған
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жарамсыз деп табылған 1947 ... ... ... КСР ... ... Тіл және ... ... саяси қателіктері туралы" қаулысын жатқызуға болады.
Күші жойылған осы қаулының ... деп ... ... фольклорының,
әдебиеті мен өнерінің бұған дейін тыйым салынып ... ... ... тереңірек зерттеуге мүмкіндік туғызды.
Тоқсаныншы жылдардың өнері мен әдебиеті өзінің иbbbbbbbииииииидеологиялық
тыйым салу азабынан босану кезеңін бастан ... ... ... ... жеке ... ... қызығушылығын және жеке адамға табынудың
сыр-сыйпатын білуге ынтасын туғызды. I. Есенберлин, Ә. ... ... Қ. ... М. ... ... және тағы ... жазушылар қазақ
халқының қиын тағдыры туралы күрделі шығармалар жазды. Олардың кітаптарын
халық өте сүйсініп ... ... Ш. ... И. ... Д.
Исабековтың, т. б. еңбектерінде қоғам мен жеке тұлғалардың өзара ... ... қилы ... терен зерттелді. Ж. Молдағалиевтің, Қ.
Мырзалиев, М. Шаханов, т. б. ... ... ... халықтың
өткен тарихындағы қасіретін жырлаған азаматтық үнге толы болды. Республика
тұрғындары арасында айтыс ақындарының мүшайрасы зор ... ие ... ... ... ... жеткен халықтық өнер — айтыс дәстүрі М. Кекенов,
Ә. Беркенова, Ә. Қалыбекова, Қ. ... ... ... және ... ... ... ... елге паш етті.
1991 жылдың аяғына қарай Қазақстанда бес тілде
жұмыс істейтін 48 кәсіптік театрлар, 26 концерттік ... 9 ... ... 10 мыңға жуық кепшілік
кітапханалар, 145 мұражайлар болды. Алматыда ... ... ... ... және ... ... М. ... Қазақ мемлекеттік драма
театрының, М. Лермонтов атындағы Орыс мемлекеттік
драма театрының, неміс, ұйғыр, кәріс театрларының, 2
жасөспірімдер театрының, ... ... ... шығармашылық
ұжымдары жұмыс істеуде. Ұлттық
мәдениет күндері мен фестивальдарды, "Наурыз" және
басқа да өзіндік ерекшелігі мол халықтық мерекелерді
еткізіп тұру дәстүрге айналды. ... ... ... рөл ... отырған және зор
маңызы бар 49 ұлттық-мәдени орталықтар құрылды. 06-лыстарда жаңа театрлар
ашылып жұмыс істеуде.
Идеологиялық тыйым салу мен бақылаудан ... ... ... ... ... Мысалы, жасөспірімдер театры (қазақ тобы)
жұртшылықтың зор ілтипатына ие болған Ш. ... ... хат", ал ... атындағы театр Ж. Аймауытовтың "Ақбілек" пьесаларын қойды. ... ... ... ... ұжымдар халықтық музыканы қадірлеушілердің
лайықты ілтипатына бөленді.Тоқсанының жылдардың өнерінде бірқатар таңдаулы
есімдер пайда болды. Қ. Байбосыновтың, Қ. ... Ж. ... ... Ж. ... Е. Құрманғалиевтың, Н. Өскембаеваның
жарқын өнерлері ашыла түсті. Жетпісінші жылдары ... ... ... ... болды. Бұл кезеңде экранға шығарылған
"Қала қалқаны", "Даладағы қуғын", "Алатаудың күміс тәжі", "Қан мен ... ... және ... ... ... ... ... алумен
бірге ұлттық ойлау мен режиссураның ескерілмеуінен сүреңсіздікке ұшырады.
Сексенінші жылдардың аяғында ұлттық киноға өзіндік көркемдік ойы ... ... бар кино ... жаңа ... ... қосылды.
Олардың қайсыбірінің жұмыстары шығармашьшық жаңашылдығымен және әлеуметтік
күйзелістерді шыншыл көрсетуімен ерекшеленіп, республика мәдени ... ... ... Атап айтқанда, бұл режиссерлер С. Апырымовтың
"Соңғы ... Т. ... ... ... ... ... ... сұлтан" фильмдері еді. О. Рымжановтың, С. Азимовтың,
В. Рерихтың өткір ... ... ... соңғы деректі кино
шығармалары ерекше туындылар болды.
ТАМЫЗ ТӨҢКЕРІСІ
1991 жылгы тамыздың 19-ында Кеңес ... ... таң ... ... Г. И. ... ... премьер-министрі В. С.
Павлов және КСРО Қорғаныс министрі төрагасының ... ... О. ... қол ... мәлімдемені жария етті. Мәлімдемеде денсаулығына
байланысты КСРО Президенті М. С. ... ... ... ... ... ... ... КСРО-ның вице-президенті Г.
И. Янаевтің қолына кешетіндігі жөнінде айтылды. Елді басқару мен ... ... ... ... ... үшін КСРО-дағы төтенше жағдай
жөніндегі мемлекеттік комитеттің құрамы 8 адамнан құрылды, (КСРО-ТЖМК),
оған аталған ... ... КСРО ... ... В. А. ... ... істер министрі Б. К. Пуго, КСРО Қорғаныс министрі Д. Т. Язов және тағы
басқалар ... ... ... ... комитет еліміздегі
экономикалық және саяси жағдайдың қиындығын суреттей келіп, барлық кінәны
реформа саясатына ... ... ... ... ... Үндеу еткен
уақыттың дақпыртты ұрандарымен көмкеріліп, аяғында өздігінен құрылған
комитетке ... ... ... ... ... ... үндеу"
мәлімдемесі КСРО Жоғарғы Кеңесінің төрағасы А. Лукьяновтың қол қоюымен
басылды және ол ... ... ... ... ... ... Президентінің міңдетін атқарушы Г. Янаев еліміздегі төтенше жағдайдың
6 ай мерзімге енгізілгенін және "халықтар мен ... ... ... ... ... ... қарауға" шақырып, мемлекеттер мен
үкімет басшыларына және БҰҰ-ға мәлімдеме ... №1 ... ТЖМК КСРО ... ... органдары мен
басшыларына, одақтық және ... ... ... аудандарға, қыстактар мен ауылдарға төтенше ... ... ... ... ... ... ... бүл міндетті жүзеге асыру ТЖМК ... ... ... ... Осы ... сәйкес саяси партиялардың, қоғамдық ұйымдар
мен бұқаралық қозғалыстардың қызметі тоқтатылды; ... ... ... ... ... ... жол берілмеді,
ақпарат құралдары үстінен катаң бақылау қойылды; ауылдық жерлердегі егін
орағына кәсіпорындар мен ... ... мен ... мен ... ... т. б. жіберілуге тиісті болды.
Заңды түрде сайланған және денсаулығы мүлдем ... ... ... ығыстыруды және Конституцияға қарсы ТЖМК құруды ... деп ... ... жені жоқ. ... ... жағдайын жақсартуға
көпірме уәде беру жолымен ТЖМК бағаның есуі, тауардың ... ... пен ... ... аса наразы көпшіліктен өздеріне қолдау
табуға тырысып бақты. ... ... ... ... ... ... ... буындары мен Кеңес әскеріне арқа сүйеді. Отбасымен
Қырымда, Фороста демалып жатқан М. С. ... ... ... ... Елде ауыр ... қалыптасты. Тамыздың 19-ыңда ТЖМК тағы бірнеше
жарлық шығарды. ТЖМК-ның №2 қаулысыңда ... мен ... ... ... ... ... "Московские новости" газеттерінің
басылуына тыйым салынды және "Известия", ... ... ... ... ... ... ... тамыз төңкерісіне түрліше көзкараста болды.
Өкімет басына ТЖМК-ның келгенін қуана ... да ... Десе ... ... ... ... комитетке бірден-ақ сырт орай танытты.
"Азат", ... ... ... партиясы тәрізді
қоғамдык-саяси қозғалыстардың басым көпшілігі ТЖМК-ны қабылдаған жоқ және
тұрғындарды оның жарлығына ... ... ... ... түс
кезінде Қазақстан ... ... ... ... қызметкерлерінің, Қазақстан Компартиясы Орталық
Комитеті басшыларының катысуымен ... ... ... өтті. Республика
Президенті, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің ... ... Н. ... аса ... ... Ол сол ... жиналғандардан "Мынадай
жағдайда қалай қимылдауымыз керек?"— деп сұрады. ... аз ... ... пікірлер бір-біріне мүлде ... ... ... ... ... ... В. Г. ... бірнеше мәрте
шығып сейлеп, бұл мәселеге аса ... ... және ... ... етті. Мәжіліс қорытындысы бойынша жұмысшы комиссиясы құрылды. Кешке
таяу Н. Ә. Назарбаев қазақ теледидары бойынша республика халқы ... ... ... үшін аса бір ... ... деді ол оз ... ... пен ... сақтауға шақырамын". Қазақстан Президенті
республика егемендігін нығайту саясатына, демократия принциптеріне, КСРО-
ның ... ... ... ... Ол ... аумағында
төтенше жағдай енгізілмейтінін айрықша атап өтті. Президенттің бүл үндеуі
республика ... ... Осы ... Мәскеудегі жағдай аса
ауырлап, шиеленісе түсті. Халық ... "Ақ үй" ...... Жоғарғы
Кеңесінің үйін мыңдаған адамдар қоршап алып, Мәскеуге кіргізілген ... ... ... ... ТЖМК-ға қарсы
күресті Ресейдің Президенті Б. ... ... А. ... ... ... төрағасының міндетін атқарушы Р. И. Хасбулатов, Ленинградтын
мөрі А. ... ... ... ... үгітшілер жіберілді. "Ақ
үйдің" корғаушылары оны берік қамалға айналдыруға кірісті.
ТЖМК-ның құрылғанын Қырғызстанның Президенті А. ... ... ... алды.
Оған жауап ретінде республика астанасына қарай ТЖМК-ны жақтаушы әскерлер
шоғырлана ... ... да ... ... ... Бұл күні Н. Ә. ... ... жасады. Республика Президенті КСРО-ның қауіпті кезеңге
таянғаны жөніндегі шешіммен келісе отырып: ... ... ... ... негізге сүйене отырып жариялауға болады... КСРО және
республикалық Жоғарғы Кеңестердің қатысуынсыз үш адамнан құрылған ... ... ... егемендік жөніндегі республикалар декларациясын
аяққа басатын, нарықты ... ... ... бағытты кемсітетін заңсыз
құжаттарды дүниеге келтіреді",— деп мәлімдеді.
ТЖМК-ның әрекетіне деген республикалардың қарым-қатынасы өткен ... күрт ... ... Украина, Қырғызстан өз республикалары
аумақтарында жаңа ... ... ... мәлімдеді.
Әскерилердің бір бөлігі халық жағына шықты.
АҚШ Президенті Джорж Буш ресми ... ... онда ... ... қалпына келтіру бағытындағы РСФСР Президенті
Ельциннің әрекеттерін толығымен қуаттайтындығын ... атап ... ... ... өкілдері М. С. Горбачевтің қайтып оралуын талап
етіп, талап орывдалмаған жағдайда ... ... ... ... ... ... қаупі барын білдірді.
ТЖМК-ның құрылуын Саддам Хусейн (Ирак) және ішінара болса да Қытай үкіметі
қоштады.
Тамыз төңкерісінің күйреуі. Төтенше ... ... ... комитет
мүшелерінің КСРО халықтары арасынан кең қолдау табуға деген ... ... жоқ. ... ... шендегі әскерилер мен партиялық
номенклатураның шағын белігі ғана колдады. ТЖМК ... ... ... ... ТЖМК-ның жеңілетіндігі айқын болды. ТЖМК мүшелерінің, А.
Лукьяновтың М. С. Горбачевпен жүздеспек әрекеттері нәтижесіз ... ... ... ... ... жіберген ұшақпен Мәскеуге қайтып оралды. Ол
елдің басшылығын қолына қайтадан алды. ... Бас ... ... ... ... мүшелерінің үстінен қылмысты іс қозғады.
Бүлікшілердің мақсаты түбегейлі күйреді. Бұл ... ең ... ... ... ... ... қатаң авторитарлық ереже бойынша өмір
сүруді қаламайтындықтары еді. Халықтың қолдауы ... ... ... ... өкіметтің жеңіске жетуін қамтамасыз етті.
ТЖМК басшыларының әкімшілік жүйені қайта жандандырып, республикаларды
егемендіктен айыруға деген ... ақыр ... ... ... әкеліп
соқтырды. Тамыздың 20-сында жасалуға тиісті Одақтық келісім-шарт біржолата
жойылды, Украина, Әзірбайжан өз әскерлерін жасақтайтыны жөнінде ... ... ... ... ... құру жөнінде" жарлық шығарған
Қазақстан Президенті Н. Ә. ... ... ... бағыныстағы
мемлекеттік кәсіпорыңдар мен ұйымдарын Қазақ КСР-і ... қол ... ... ... ... алтын қоры мен алмас қорын құру", "Қазақ
КСР-інің сыртқы экономикалық дербес қызметін ... ету ... ... Бұдан соң республика Президентінің жарлығымен Семей ядролық қару
сынағын өткізу полигоны жабылды. Осы жарлықтармен одақтық ... ... ... ... ... әлі де болса республиканың ... ... ерте ... ... ... КОКП ... ... Янаев, Язов)
басқарған мемлекеттік төңкерістің сәтсіз аяқталуы және ТЖМК-ны ... ... ... ... ... ... аса қиын ... Кейінірек Қазақстан ... ... ... ... өткендей, "бұл әрекеттер қатардағы коммунистердің күш-
жігеріне, партияға орны толмас нұқсан келтірді". 1991 жылғы тамыз айының ... ... ... Н. Ә. ... КОКГТ Орталық Комитетінің Бюро
мүшелігі құрамынан шығатьшы ... ... ... ... өзі де КОКП ... ... кетті. 1991 жылдың қыркүйек
айында жиналған Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің ... ... ... шақыру үшін ұйымдастыру комитетін құрды. Осыған байланысты
Қазақстан Компартиясы ... ... ... ... бас ... және Орталық Комитеттің қызметін тоқтатқаны
жөнінде мәлімдеді.
Жезқазған-Компартиясының ... тыс және ... ... 1991 жылы
қыркүйектің 7-сі күнгі сағат 10-да Алматы ... ... ... ... соң ... ... ... тарату және жаңа партия құру
жөнінде шешім қабылдады. ... ... ... ... партия
социалистік болып аталатын болды. ... ... ... ... болған барлық республика Компартиялары да ... ... мен оның ... ... ... өмір ... ... Елімізде
адамгершілікке жат және ... ... ... ... ... ... басты тұтқасы болған нақ осы ... ... ... ...... партия өз күшін қай бағытқа
жұмсауды білмей, өздерін бастап кететін лайықты басшы таба ... ... ... ... мүшелері 1991 жылғы қазан айында құрылған Қазақстан Халық
Конгресі партиясының құрамына кірді. Бұл ... ... ... ... ... парламенттік тәсілді пайдалана
отырып, республиканың ... ... ... ... дамуын
қамтамасыз ету болып табылады. Партияның тең ... ... ... ... жазушылар О. Сүлейменов пен М. Шаханов сайланды.
Комсомол мен кәсіподақ тағдыры. Елдегі болып ... ... ... ... ... қалың бұқараның басын құрайтын жастар ұйымын айналып етуі
мүмкін емес еді. 1987 ... 1990 ... ... ... ... ... ... отырды. Оның жастар арасындағы ... ... ... ... ... ... көзі оның езінде емес, күллі
еліміздегі саяси жүйенің ... еді. Ұзақ ... бойы ... ... жүйесінің сапында болып, оның қолбаласына айналды.
Ал әміршіл жүйенің күйреуі өзінен кейін тұрған ... ... ... ала ... сөйтіп, лениндік жастар одағының ыдырауына әкеліп соқты.
1991 жылы қазан айында Қазақстан Ленин комсомолының кезектен тыс ... ... ... онда оның атын ... ... ... Қазақстан
лениншіл коммунистік жастар одағы қайта құрылып, Қазақстанның жастар ... ... ... ... ... ... күн санап сирей берді.
Көптеген бастауыш ұйымдар өздерін тарату жөнінде шешім қабылдады. ... соң ... оның ... ... ұйымы да өмір сүруін тоқтатты.
Кәсіподақтар да жекелеген тәуелсіз ... ... ... Олар ... ... ... босанған еді, бірақ бүл ұйымдардың шамадан
тыс төрешілденуі оның калың ... ... ... кері әсерін тигізді.
КСРО-НЫҢ ҚҰЛАУЫ ЖӘНЕ ТӘУЕЛСІЗ МЕМЛЕКЕТТЕР ... ... ... және Украинаның басшылары желтоқсан айының басында Беларусь
астанасы Минск қаласында бас қосты. Бұл ... ... ... соң 1922 ... ... құру ... ... шарт
күшін жойғанын мәлімдеп, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын (ТМД) құру
жөніндегі келісімге қол ... Бұл ... ... ... Н.
Назарбаев та, басқа ортаазиялық республикалардың басшылары да ... ... ... ... ... пактісі құрылып жатыр деген
әңгіме тарай бастады.
1991 жылғы желтоқсанның 13-івде Орта Азия мен Қазақстан ... ... бас ... ... кездесуінен кейін пайда болған қолайсыздықтын
бәрін жеңе отырып, Орта Азия мен ... ... ... ... ... шешімді қолдайтындықтары жөнінде хабарлады. Бұл
бұрынғы КСРО республикаларының, ... ... ... Алматыда
бас қосуына мүмкіндік берді.
Желтоқсанның 20-сында ... ... ... ... ... ... үшін Әзірбайжан, Армения, ... ... ... ... ... ... және ... Алматыға жиналды. Оған Грузия бақылаушы есебінде ғана қатысты.
1991 жылғы желтоқсанның 21-інде жергілікті уақытпен он бір ... ... ... елдердің басшылары Қазақстан Президентінің Резиденциясына
жиналды. М. С. Горбачев бұл жиынға шақырылған жоқ. Сағат 15-те күні ... ... ... ... ... ... сағат 17-де
Алматыда он бір республиканың басшысы жиналыстың қорытынды ... ... ... ... осы ... бастап қана КСРО іс жүзінде өмір сүруін
тоқтатты және құрамына кірген республикалар тең ... ... ... ... ... ... ... келді. ТМД-ны құру
жөніндегі хаттамаға қол қойылғаннан кейінгі прессконференцияны Н. ... ... ... ... ... ... аса бір маңыздысы ядролық
қаруға қатысты бірлескен шара женівдегі ... еді. Оған ... ... бар ... есебіңде Беларусь, Қазақстан, Ресей Федерациясы
және Украина ... ... қол ... ... ...... ... мәселе жөніндегі саясатты бірлесе жасап,
Тәуелсіз Елдер Достастығына енетін барлық ... ... ... ... ... болды.Президентті бүкілхалықтық
сайлау. Республика егемендігінің орнығуымен бірге Республика Президентін
бүкілхалықтық сайлау ... ... ... ... ... ... ... қазаннын 16-сындағы қаулысында 1991 жылғы желтоқсанның 1-
інде сайлау өткізу ... ... ... ... халықтарының алдында
Президентпен қатар бір уақытта вице-президентті сайлап алу міндеті ... КСР ... ... ... тыс ... ... сайлау
жөніндегі Заң" қабылданып, Президенттік қызметке Н. Ә. ... ... Н. Ә. ... ... ... көптеген
тұрғындарына жақсы таныс еді. Ол 1940 жылы Алматы облысының Қаскелең
ауданы, Шамалған ... ... ... Білімі жоғары. Мамавдығы — инженер-
металлург. Экономика ғылымының докторы.
Өзінің еңбек жолын 1960 жылы ... ... ... ... ... басқармасында түрлі қол жұмысын істеуден бастады.
Кейінірек шойын өңдеуші, реттеуші, газ ... ... ... ... ... аға газ ... болып істеді. 1969 жылы
партия саласына ауысты да, Теміртау қалалық партия комитетінің ... ... ... ... ... ... Теміртау қалалық
комсомол комитетінің бірішні хатшысы қызметін атқарды. 1971 жылы Теміртау
қалалық партия ... ... ... болып сайланды. Ал 1973—77
жылдары Қарағанды металлургия комбинатының партком ... ... ... ... ... ... 1979 жылдан 1984 жылға дейін
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы болды. 1984 ... ... ... ... ... ... ... істеді.
1989 жылғы маусым айынан Н. Ә. Назарбаев — Қазақстан Компартиясы Орталық
Комитетінің бірінші хатшысы. 1990 жылғы ... ... ... КСР ... Н. Ә. ... ... Кеңестік Социалистік Республикасьшың
Президенті етіп сайлады.
1991 жьшғы желтоксанның 1-іңде бүкілхалықтық сайлау қорытындысымен Н. ... ... ... ... ... ал Е. М. ...... өтті. Желтоқсанның 10-ы күні, жергілікті уақытпен 15 сағатта
Республика ... ... ... отыру рәсімі болды. Н. Ә. Назарбаев
Қазақстан Республикасының Президенті ретінде ант берді. Қазақтың дәстүріне
орай ол ұлттық киім киіп ... ... оған ... ... табыс тіледі
және республикада тыныштық сақтауды аманаттады. Әкімгершілік жүйенің
ауқымынан босап шыққан республикалар ... және ... ... бас тарта бастады. 1991 жылғы желтоқсанның 10-ы ... ... ... ... ... ... ... Республикасы деп қайтадан атау жөнінде шешім қабылданды. Бұл
бірден-бір дұрыс шешім болатын, өйткені идеологиялық рең ... ... ... қазіргі шынайы өмірді бейнелей алмады.
Қайта оралған атаулар. Ондаған жылдар бойы КОКП қол ... ... ... ... жою ... ... ... болды. Халық жөнінде, туған жер ... ... ... ... ... ... "XX, XXII, XXIII, XXIV, XXV партия съездері"
деген, немесе сол өңірге өтіс-қатысы жоқ, қайта кешегі қырғыншылық заманның
қол шокпары ... ... ... ... сияқтылардың есімдері қойылып
жатты. Тіпті, қазақ халқы мен ... ... із ... ... ... Ермактың атына Павлодар облысындағы, ... ... ... темір жол станциясының атаулары ... ... ... жергілікті халықтың заңды ашуызасын туғызды. ... ... ... ... өзгертуге ұзақ уақыт ... Тек ұзақ ... ... соң ғана ... ... ... тура келді. 1989—1992 жылдары Гурьев өзінің ежелгі атауы
Атырауды, Целиноград — ... ...... ...... тағы баска атаулар қайтарылды, карта бетінен "Коммунистік",
"Социалистік", "Октябрь" деген атаулар ... ... ... ... ... рөл атқарған Абылай, Қабанбай, Шәкәрім,
Теле би, Йасауи, Г. Потанин тәрізді халықтың ардагер азаматтарының ... ... ... атымен көше, кейде үлкен елді мекендер атала бастады.
1990 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Президенті Н. Ә. ... ... ... және ... ... заңсыз қуғын сүргіннен зардап
шегіп, кейіннен ақталған азаматтарға жәрдем көрсету ... ... ... ... Бұл кеш те ... өз азаматтары алдывда мемлекеттің
кінәсін мойнына алуға жасаған алғашқы қадамы еді. ... ... ... ... — А. ... М. Жұмабаев, М. Дулатов, Ш.
Құдайбердиев, Ә. Бөкейханов ... ... ... жазушылар атымен
мектептер мен елді мекендер, көшелер мен алаңдар атала бастады. Мысалы,
Петропавл қаласының орталығындағы ... ... ... ... ... ... есімімен аталды. Сол кездегі Торғай облысында А. Байтұрсынов
пен М. Дулатовты еске ... ... ... той болып өтті. Хан Абылай
мен оның уәзірлерінің, Исатай мен Махамбеттің мүшел ... ... ... ... ... ... қарамастан халық өзі сүйген
перзенттерін естен шығарған жоқ.
1991 жылдың желтоқсанында Н. Ә. Назарбаев ... "1986 ... ... оқиғаларына қатысқаны үшін жауапқа тартылған азаматтарды ақтау
жөнінде" жарлық шығарды, ол бойынша ... ... ... ... ... үшін ... тартылғандар ақталды. Бірақ жарлық
заңға қарсы саналы ... ... ... ... ... Жоғарғы
Кеңесіне жоғарыда көрсетілген оқиғаға бай-ланысты ішкі істер бөлімінің
әскери кызметкерлері мен құқы қорғау ... ... ... наградтау жөніндегі Қазақ КСР Жоғарғы Кенесі Төралқасы
Жарлығының күшін жою ... ... осы ... ... ... ... КСРО ... және ордендерімен наградтау жөніндегі
КСРО Жоғарғы Кеңесінің Жарлығын жою жөнінде КСРО Жоғарғы Кеңесіне ... ... Осы ... ... ... Республикасы желтоқсанның 17-
сін Демократиялық жақару күні деп жариялады.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Автомобиль жолдарын жобалау кезіндегі қауіпсіздік талаптары» техникалық регламенті24 бет
Саяси қозғалыс7 бет
Табиғи апаттарға қарсы іс-шаралар7 бет
Қазақстанның ежелгi қалалары жайлы28 бет
Қазақстанның ежелгі қалалары7 бет
Ел ордасы астана6 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы3 бет
«Бабыр – наме» прозалық шығармасы.5 бет
«Ленгір-Баянауыл» автомобиль жолының технико-экономикалық негіздеу58 бет
Ақпараттық терроризм және қауіпсіздік6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь