Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері

"Ежелгі дәуір әдебиет" (VII-XIV ғғ.) деп аталатын жеті ғасырды қамтыған әдебиетіміздің, ұзақ тарихына қатысты ескерткіштер, шығармалар аз емес. Олардың алғашқылары деп түркі ру-тайпаларына ортақ Орхон ескерткіштерін (VII ғ.), "Қорқыт" (VIII ғ.) және "Оғыз-наманы" (IX ғ.) атаймыз.
Ежелгі дәуір әдебиетін Мұхаммед Хорезми, Әбу Насыр әл-Фараби, Әбу Райхан әл-Бируни, Махмұд Қашқари, Қожа Ахмет Йасауи, Сүлеймен Бақырғани, Жүсіп Баласағұни тәрізді түркі халықтарының біразына ортақ ойшылдары, ғалымдары, ақындары жалғастырады (X-XII ғғ.) – Аталған ғұламалар түркі халықтарынан шыға тұра кезінде араб әдебиетін, араб ғылымын, сонымен бірге дүние жүзі ғылымын дамытуға үлкен үлес қосқан.
Ежелгі дәуір әдебиетінің негізіне қыпшақ тілінде дамыған кезеңінде (ХIII-ХVI ғғ.) "Кодекс куманикус", "Махаббатнама", "Жүсіп-Зылиха", "Гүлстан", "Домбауыл", т.б. қиссалар, дастандар, шежірелер, тарихи мұралар енеді.

І. Көне түркі әдебиеті. Орхон жазуындағы жәдігерліктер.

1. Орхон-енисей ескерткіштерінің зерттелуі
2. Түркілердің ежелгі діни ұғымдар мен наным-сенімдері

Кез –келген халық, ру, тайпа ұлт болу үшін оның басынан кешірген тарихы болады. Сол секілді түркі халқының да өзіндік тарихы бар. Түркі халқының дүние жүзіне халық болып танылуы ҮІ ғасыр ортасында басталды. Сол себепті де ежелгі дәуір әдебиеті ҮІ-ХҮ ғасырлар аралығын қамтиды деп жорамалдайды. Бұл кейінірек қазақ халқының құрамына енген қазақ ру, тайпаларының ежелгі ру, ұлыс дәуіріндегі әдебиеті. Бұл ерте кездегі түрік, ру-тайпаларымен бірге жасалған ортақ әдебиеттің өзін 3 кезеңге бөліп қарастырамыз.

ҮІ-ІХ ғ. көне түркі әдебиеті ескерткіштері. Бұған орхон жазба ескерткіштері яғни «Күлтегін», «Білге қаған», «Тоныкөк» туралы құлыптастарға қашап жазылған жырлар, сондай-ақ, «Оғыз-наме» дастаны мен «Қорқыт ата кітабы»,
        
        Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі:
көне Түркі ескерткіштері
"Ежелгі дәуір әдебиет" (VII-XIV ғғ.) деп аталатын жеті ғасырды қамтыған
әдебиетіміздің, ұзақ тарихына ... ... ... аз ... алғашқылары деп түркі ру-тайпаларына ... ... ... ғ.), ... (VIII ғ.) және "Оғыз-наманы" (IX ғ.) атаймыз.
Ежелгі дәуір ... ... ... Әбу ... ... Әбу
Райхан әл-Бируни, Махмұд Қашқари, Қожа Ахмет ... ... ... ... тәрізді түркі халықтарының біразына ортақ ойшылдары,
ғалымдары, ақындары жалғастырады (X-XII ғғ.) – ... ... ... шыға тұра ... араб ... араб ғылымын, сонымен бірге
дүние жүзі ғылымын дамытуға үлкен үлес ... ... ... ... ... ... дамыған кезеңінде
(ХIII-ХVI ғғ.) "Кодекс ... ... ... ... т.б. қиссалар, дастандар, шежірелер, тарихи мұралар
енеді.
І. Көне түркі әдебиеті. ... ... ... ... ескерткіштерінің зерттелуі
2. Түркілердің ежелгі діни ұғымдар мен наным-сенімдері
Кез –келген халық, ру, тайпа ұлт болу үшін оның ... ... ... Сол ... ... ... да өзіндік тарихы бар. Түркі
халқының дүние жүзіне халық болып танылуы ҮІ ғасыр ортасында ... ... де ... дәуір әдебиеті ҮІ-ХҮ ғасырлар аралығын қамтиды ... Бұл ... ... ... ... енген қазақ ру,
тайпаларының ежелгі ру, ұлыс дәуіріндегі әдебиеті. Бұл ерте ... ... ... ... ортақ әдебиеттің өзін 3 кезеңге бөліп
қарастырамыз.
1. ҮІ-ІХ ғ. көне ... ... ... ... орхон жазба
ескерткіштері яғни «Күлтегін», «Білге қаған», «Тоныкөк» туралы
құлыптастарға қашап ... ... ... ... дастаны
мен «Қорқыт ата кітабы», Әбу-Насыр Әл-Фарабидің ... ... ... ... ғ. ... Бұл ... түріктерінің тілінде жазылған әдеби
ескерткіштер. Ж.Баласағұнның ... ... ... «Түркі
тілінің сөздігі», А.Яссауидің «Даналық кітабы», А.Иүгінекидің «Ақиқат
сыйы», ... ... ... «Жұбан ана», «Әулие Мария»
туындылары Х-ХІІ ғ. өмірге келген әдебиет нұсқалары.
3. ХІІІ-ХІҮ ғ. ... Бұл ... ... Орда не Хорезм дәуірі ... Бұл ... ... ... ... ... ... қыпшақ
диалектісі негізінде жазылған. Олар: «Кодекс куманикус», Хорезмидің
«Мұхаббат наме», Н.Рабғузидің «Қисса сул ... ... ... ... ... бит ... ... «Хұсрау-Шырын
дастандары . Сонымен қатар Х.Дулатидің «Тарихи Рашиди», ... ат ... ... ... ... ... осы кезеңнің
үлгілері.
Б.з.б. 1 мың жылдықтың басында Орта Азия мен ... ... ... Сол ... Солтүстік тобы түркі тілдес, ал оңтүстік
тобы иран тілдес тайпалар болды. Бұлардан кейінгі тарихта белгілі ... ... да ... ... ... Түркі қағанаты тұсында түркі тілінің
өрісі кеңейіп, негізгі тілге айналды. Бұрын иран тілі ... ... ... ... ... ... енді түркі тілінде
сөйледі. Түркі тілінің әр ... ... ... ... ... бір-
бірімен үздіксіз экономикалық, мәдени-байланыс жасап,қатысып тұрды.
Соның ... бұл екі ... ... бір – біріне ықпал жасап
келген. Батыс түрік қағанатында ... ... көне ... ... ... тілі мен жазуын да пайдаланған. Өйткені түрік қағандарының
ордасында ... да ... ... ... атқарған. Сөйтіп, түрік
қағанаты тарихының алғашқы кезеңінде түрік таңбаларына ұқсас ... ... ... ... Бұл жазу ... ... ... ерекшеліктерін
дәл жеткізген. Бұл «руна» жазуы деп аталды. ... ... ... ... ... ... Өйткені ХҮІІІ ғ. 20-жылдарында Орхон-Енисей
аңғарынан табылған көне ... ... ... ... ... оқи ... Бұл
жазудың сырын В.Томсен ашпастан бұрын Орхон-Енисей ескерткіштерінің
зерттелу тарихы ХҮІІ ғ. ІІ ... ... Ең ... 1662 ж. Орхон-
Енисей жазуы жөнінде хабар ... ... ... ... 1697 жылы Тобыл
қаласында Ремезовтың «Сібір қалаларының шөл далалары мен таулы жерлерінің
чертежі» еңбегі жарық көрген. Сол ... ... ... ... ... жер ... Орхон-Енисей ескерткіштері үлгілерінің алғашқы ... ... 13 жыл ... ... ... атымен тығыз
байланысты. Оның 1730 ... ... ... басылып шыққан «Европа мен
Азияның солтүстік және шығыс бөлімдері» ... көне ... ... береді.
Сондай-ақ 1721-1722 ж. Сібір өлкесін аралаған ... көне ... ... ... ... ... келтіріледі.
1793 жылы Паллас көне түркі жазба нұсқаларының ... ... ... ... бастап, оларды жинау, бастыру қолға алынды. «Сібір хабарлары»
деген журналда Спаскийдің «Сібір ... ... ... Бұл ... латын тіліне аударылып, шетел ғалымдарына ... ... Осы ... ... ... ... пен ... жоғары
бағалап, көлемді мақалалар жариялаған. Олардың орысша аудармалары 1825 ж.
«Азия хабарлары» журналында ... 1887-88 ж. фин ... ... арнаулы экспедициямен Енисей өзені бойындағы жазуларды зерттеп,
қорытынды экспедиция материалдары 1889 ж. ... ... ... ... жарық көрген. Бұнда 32 жазу таңбасы, 8 фотосуреттер қамтылған.
1889 ж. ... ... орыс ... ... ... ... екі үлкен ескерткіш тауып, тюркология ғылымына үлес қосқан. Олар
Күлтегін мен Білге ... ... ... 1890 ж. ... және 1891
ж. Радлов басқарған экспедициялар Монғолияға ... ... ... ... Осы ... сырын ашып, оқып, қай халықтікі
екенін анықтау ғалымдарға міндет жүктеді. Белгісіз жазуларды оқып, ... ... ... ... тиді Ол алдымен ескерткіштегі кейбір
таңбалардың басқа екінші бір ... ... ... және ... ... ... ... ол көне түркі жазуындағы дауысты
дыбыстардың қолданылуына байланысты жуан және жіңішке ... екі ... ... ... 1893 ж. 15 ... күні ... королінің ғылыми
қоғамы мәжілісінде жасаған ... 15 ... ... сол ... ... ... ... жазулардың кілтін тауып, оның түркі халықтарының төл
жазуы екендігін дүние жүзіне дәлелдеген. Томсеннің бұл еңбегін В.Розен ... орыс ... ... ... ... екінші еңбегі 1896 ж. Гольсингфоргте жарық ... Ол ... ... ... ... ... ... және дауыссыз
дыбыстар туралы, сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді ... ... ... ... деректер берген, және ҮІ-ҮІІІ ғ. түркі тайпалары ... ... ... мәлімет береді. Орыс ғалымы Радлов алғаш
«Күлтегін» мен «Білге қаған» ... тілі ... ... ... говорлар бар. 1912 ж. «Түркі ескерткіштерінің тілі» еңбегінде
ескерткіштер тілінде 3 диалектілік ... бар ... ... ... ... диалектісі ( түркі тілдері жатады)
2. Ежелгі оңтүстік диалектісі ... ... ... ( батыс және шығыс көне түркі тілдері)
Сонымен қатар Мелиоранский да тюркология саласында ... ... ... ... бірі ... ... зерттегені. Ол 140 беттен тұрады.
Мұнда ғалым ... ... ... ... ... дауыссыз дыбыстардың қолданылуына, лексикалық ерекшеліктеріне,
Күлтегіннің орысша аудармаларына, траскрипциясына көңіл ... ... діни ... ... ... болсақ, олар Көкке
және Жерге табынған. Түркі қағандары тек көк ... ... ... деп ... Мыс: Білге қаған: «түркі ... ... ... Әкем ... қағанды, шешем Елбіге қатынды тәңірі төбесіне ұстап,
жоғары көтерген екен, мені қаған етіп отырғызған екен»- депті өзінің ... ... ... қашалған жазуда. Түркілер тәңір бұйрығымен жеңіске
жетеді не жеңіліске ... ... ... ... мен ... ... әйел құдай Ұмай болды. ХІХ ғ. аяғында әйел құдай Ұмайға табыну ... ... ... ... арасында сақталған. «Тоныкөк» жырында «Көк
тәңірі», Ұмай, қасиетті Жер-су, міне ... ... ... ... ... ғасырда барлық түркі тілді тайпалардың сенімдеріне Алтайда сақталған
қасиетті тауларға табыну маңызға ие болды. ... ... ... ... , рухы ... қасиеті Өтікен сұлбасын яғни Хангай ... пір ... ... ң ... үңгірінде түркі аңызы бойынша бөрі
сол үңгірде түркілердің ата-бабаларын дүниеге әкелген, бұған қаған жылына 1
рет ... ... ... ... ... ... ... орман-
тауларды рухтар жайлаған. Олардың сенімі бойынша өлгенннен кейін адам жаны
көшеді делінген. Ежелгі түріктер ... ... ... рәсімі бойынша
жерлеген. Яғни биік жерге киіз үй ... ... сол үйге ... ... құрбандыққа әкелген малды байлаған. Өлген адамның туыстары жылап,
бетін тілгілеп, шашын жұлып өлік жатқан үйді 7 рет ... ... ... ... киім – ... ... ... денесімен бірге өртеген. Кейін
күлін жинап, жерге көметін болған. Түріктер отты киелі құбылыс есептеп, ... ... ... ... ... ... тазалап, аластайтын діни ғұрып
болған.
ІІ. Көне түркі жазба ескерткіштері - ... мұра ... ... ... олар ... ... Орхон ескерткіштері
3. «Күлтегін» ескерткіші. Идеясы, тақырыбы, Күлтегін бейнесі.
Географиялық, тілдік және графикалық ерекшеліктеріне ... ... ... 3 топқа бөлінеді.
1. Енисей есерткіштері
2. Талас ескерткіштері
3. Орхон ескерткіштері
Енисей ескерткіштеріне Енисей өзені, Тува республикасы, Алтай, Хакас
облысымен, Краснояр ... ... ... ... ... ... ... жағынан 10-15 жолдар, кішілері 1-2-3 жолдардан
тұрады. Енисей ескерткіштері Ү-ҮІІ ғасырды ... жазу ... ... өзені бойынан табылған 12 ... ... ... ... ... ... ... (қазіргі Жамбыл
облысы) 1896 ж. Әулие Ата уезінің бастығы Каллаур ғылымға үлкен жаңалық боп
енген жазуы бар тас ... ... ... Талас ескерткіштері
ҮІІІ ғ. қамтиды.
Орхон ескерткіштеріне ҮІ ғ. аяғы мен ҮІІІ ғ. басындағы Орхон, Селенгі,
Тола өзендері мен Минусинск ... ... ... ... (Онгин), Білге
қаған, Күлтегін, Тоныкөк, Мойын Чор, Күллі Чор, Суджы ескерткіштері ... ... 1891 ж. ... ... өзені бойынан Ядринцев
тапқан. Бұл ең көне ескерткіштердің ... ... ... түркі қағанатын
қайтадан қалпына келтірген Елтеріс ... мен оның ... ... ... ... ... мен ... әкесі.
«Білге қаған» (683-734) ескерткіші 1889 ж. Монғолиядағы Орхон өзені
бойындағы ... Цэу ... ... Ядринцев тапқан. Білге қаған
Қапаған ... ... ... соң ... отырған Құтлығ қағанның үлкен ұлы.
Ескерткіштегі жазуды жазған қағанның туысы Иоллығ Тегін ... ... 1897ж. ... өзені бойынан Д.Клеменц тапқан.
Тоныкөк- үш қағанның , 692 жылы ... ... ... 716 жылы ... ... және 734 жылы ... болған Білгенің әскери кеңесшісі
болған. Ол табғаш елінде оқып, ... ... ... ... ... ... 716 ... кейін қайтыс болды деп
жорамалданады. Ескерткіштегі жазуды жазған Тоныкөк. ... де жыр ... ... ... ... мазмұны жағынан «Күлтегінге» ұқсас.
«Күлтегін» жырында негізгі ...... ... ... ... ... сол шайқаста жеңіске Тоныкөктің ақыл-айласы арқасында ... ... ... ... қаһарманы түркіелінің дана қарты
Тоныкөк. Сондықтан жырда уағыз - өсиет, нақыл сөздер көп.
Мыс: Жұқаны бүктеу – ... үзу – ... ... күш ... ұят ... 313 өлең ... тұрады. Жырдың ... ... ... 14 ... ... ... ... халықтарының табғаштарға бағынышты болу тарихы
2. Аман қалған түріктердің бас қосып, бірігуі
3. Біріккен халықты басқаратын ... ... ... ... ... ролі
4. Елтерісті қаған жариялауы
5. Оғыздардан тыңшы келіп, түркі елін шаппақ болғандығы
6. Түркі халқының жауларымен ... ... және осы ... ... ролі
7. Оғыздармен болған соғыс туралы
8. Сегізінші ... ... 14 ... ... ... ... ... соғыстары баяндалады. Ал 14 циклы бүкіл жырдың
қорытындысы ... ... ... ... өз елі, жері ... ... ... барлығында да жеңіске жеткендері, ол
Тоныкөктің ақыл-кеңесінің нәтижесі екендігі баяндалады.
«Күлі Чор» ескерткішін 1912 ж. ... ... ... ... ... ғалым тапқан. Ескерткіш тардұш тайпасының көсемі Күлтегін мен
Білге қағанның замандасы Күлі Чорға арналған. Күлі ... ... қай ... ... ... ... де ... «Ұлы Күлі Чор сексен ... ... ... Чор» ... 1909 ж. ... ... бойынан Рамстедт тапқан.
Ескерткіш ұйғыр мемлекетінің қағаны Мойын-Чорға арналған. Ол 745 ж. ... ... ... ... ... қағанатын құлатады. Селенгі өзені
бойынан тұңғыш ұйғыр қағанатын орнатып, қалалар мен ... ... ... өз ... ... жазу ... қалдырады.
ІІІ. Күлтегін жырлары
Қазақ әдебиеті тарихы қазақ халқының ерте замандардан бастап ... ... ... әдебиет туындыларын толық қамтыды. Ежелгі дәуірдегі
әдебиетіміз ... ... ең ... екі мәселені айқын түсінуіміз
керек. Біріншісі – біздің ежелгі дәуір әдебиетіміздің туындылары тек ... ғана ... ... ... ... түркі тектес халықтардың да
әдебиетіне ортақ екендігі. Екіншісі – қазақ тілінде емес, ... ... ... Енді осы ... ... бере ... халқының құрылуына негіз болған ру-тайпалар ол замандарда қазіргі
Қазақстанды, Орта ... ... ... ... ... ... Каспий жағалауларын мекен еткен. Олар өзбек, қырғыз, әзірбайжан,
түрікмен, ұйғыр, қарақалпақ, ... ... ... ... ... ... ру-тайпалармен аралас өмір кешкен. Сөйтіп, экономикалық,
әлеуметтік, мәдени өмірі бір-бірімен өзара ... ... ... түркі
тілдес халықтардың әдебиеті де ортақ болды. Кумандар, Дешті Қыпшақтар, тағы
басқадай атанған жартылай ... ... ... ... ... ерлігі, тұрмыс-тіршілігі, арман-қиялы поэзия тілімен жырланып,
ерлік ... ... ... баян ... ... ... ... өздерінің елеулі-елеулі тарихи адамдары туралы
жоқтау, мадақтауларын жыр түрінде ойып жазып қалдырып отырған. Бұл ... жазу ... ... ... болғанын көрсетеді. Ол жазулар
дами келе Күлтегін, Тоңұқық*, Қорқыт ата, Жүсіп ... ... ... ... ... ... т.б. орта ғасырлық ғұламалар
шығармаларының сақталуына негіз болды.
Ру-тайпалық дәуірде ... ... ... тілі ... ... олар ... ... мұрасы бола ала ма деген сұрақ ... ... ... ... ... де ... керек. Алайда, ғылыми
тұрғыдан қарағанда, олардың теріс жауаптары ... ... ... ... ерте ... алғашқы әдебиеті, жазба әдебиет
нұсқалары, сол халықтың бүгінгі тілінде болуы шарт ... ... ... ... басқа тілде, сол халыққа осы күнде түсініксіз ... ... сол ... ... сол халық өкілдері тарапынан жасалған, сол
халықтың бір кездегі өмірін ... ... ... болуы ықтимал", –
деп көрсетеді ғалым Б.Кенжебаев. Сондықтан да қазақ әдебиетінің ... ... ... ескерткіштер көне түркі, шағатай (шағатай, тілі ... және ... ... араласқан түркі ру-тайпаларының кітаби тілі, ол сол
кездегі барлық түркі тектес ... ... тіл ... ... араб,
парсы тілдерінде жазылғанмен, біз оларды төл әдебиетіміздің тарихының басы
деп ... ... ... ... белгілі мұралары, үлгілері осындай. Олар
өзінен кейінгі әдебиеттің дамуына, ... ... түп ... болған.
«Күлтегін» (684-731) ескерткіші «Білге қаған» ескерткішімен қатар бір
жерде ... ... 731 жылы 27 ... 47 ... ... болған.
«Күлтегін» жыры өз алдына дербес 8 циклдан тұрады. Әрбір цикл ... ... ... болып келеді.
1. Қағанның өз халқына қарата айтқан үндеуі
2. Түрік қағанаты жерінің кеңдігін суреттейді
3. Түріктердің әскери жорықтарын хикая ... ... ... ... ... ... ... әңгіме
5. Табғаштармен қатынасу түріктерге ажал қатерін төндіретіні жайындағы
хикая
6. Түркі халқының көреген емес ... ... ... арналған
7. Түркі халқының даңқын көкке көтерген қаған екендігі жөнінде айтылған
жыр
8. Ескерткіш-жырды жазуға себеп болған жәйттерді баяндауға арналған
Ежелгі ... ... тән ... ... ... әрбір циклдың өзі
үш элементтен тұрады.
1. Оқиғаның басталуы
2. Оқиғаның өрістеуі
3. Оқиғаның түйіні
Мыс: «Күлтегін» жырының 2-ші циклы – ... ... ... ... кең ... ... арналған:
Тоғыз оғыз бектері, халқы,
Бұл сөзімді мұқият тыңда,
Терең ұқ.
Ілгері – күн ... ... – күн ... – күн ... ... – түн ортасында,
Осының ішіндегі халықтың бәрі
Маған қарайды!
Халықты осыншама көбейттім!
Міне, осы циклдың алғашқы үш жолы – оқиғаның басталуы – қол ... ... ... ... ... одан ... төрт жолы – оқиғаның
өрістеуі – түрік қағанаты жерінің кеңдігін суреттеуге арналған; соңғы ... жыр – ... ...... ... жері кең, ... көп екендігі
айтылады. Жалпы жырда Күлтегін түркі елінің «төрт ... ... ... елде тыныштық, бейбіт өмір орнатады. Күлтегін түркі ... ... ... ... Жырдың идеясы – түркі халқын ауыз
бірлікке, сыртқы жауға қарсы ұйымдасқан күреске, ата ... ... ... шақыру болып табылады.
«Күлтегін» жырының қазақ эпостарымен ұқсастығы туралы ... ... ... ... батырдың жан серігі атының ... ... ... назар аударады.
Мыс: «Қобыланды батыр» жыры:
Тобылғы меңді торы атпен
Қобыланды шапты ауылға
Немесе
Үстіңдегі түгіңнің
Жары күміс, жары алтын
Жан серігім, Бурыл ат
Жылқыда тұлпар сен едің
Ал ... ... ... ... ... суреттеледі:
Күлтегін боз ат мініп шапты,
Ол ат сонда лді
Ерттеулі торы атын мініп шапты
Ол ат сонда ... алып ... ... мініп
Жауға қарсы ұмтылды
Сонымен бірге батыр өлгенде бүкіл елдің жоқтау айтуы эпостық жырларымен
сарындас. Сонымен қатар Күлтегіннің 16 жасынан 47 ... ... ... Алпамыс батыр секілді Күлтегін де суға салса батпайды, отқа ... Оны ... ... ... ... оқ тиді
Бірі де дарыған жоқ
Күлтегін жырлары. Орта Азияның түркі тайпалары руна ... ал араб ... ... ислам дінінің енуіне ... ... ... әңгімеміз ежелгі мәдениет ескерткіштерінің бір
кереметі, бүкіл әлемге ... ... ақын тас, ... тас – ... (VIII ғ.) ... болмақ.
Бұл ескерткіштер Орхон, Енисей өзендерінің (Сібірдегі) бойынан (мұндай
жазбалар Қазақстан ... де ... ... ... ең ... ... табылған. Оларды алғаш тапқандар: швед офицері Иоганн және орыс
ғалымы Н.М.Ядринцев (XVIII–XIX ғғ.). ... ... ... ... ... ... жазылып, қаймағы бұзылмай бізге жеткен осы бір
ғажайып руналық тасқа ойылып ... ... ... руналық жазулар деп
атайды. Ол жазуларда VII ғасырдың іргелі мемлекеті – ... ... ... жатқан рулардың өзара есепсіз жауласуы, жорықтары мен
соғыстары суреттеледі. Бұл ескерткіштердің ... ...... ... туралы баяндауынан сол кездегі тұрмыс жайлы түсінік те
аламыз. Ескерткіштердің авторлары сол ... ... ... ... мен ... деген болжам бар. Оларды елдің тарихын, тағдырын толғап
айтушы ежелгі ақын-жыраулар өкілдері деуге ... ... ... ... жырларындағы сияқты ел өмірін
суреттеуде, ерлікті жырлауда, хан-бектерді мадақтауда өлеңмен ... қара ... де ... ... ... оны ... көне ... бірі деуге болады. Онда шешендік сөз нұсқалары
да мол. Оларда өз елін, өз ... шет ... ... жаулардан
қорғау идеясы көрінеді. Ерлік, батырлық дәріптеледі. ... он ... ... жеті ... ... ... ... істері, ел басқаруы
баяндалады.
 
Бастыны еңкейтті,
Тізеліні бүктірді,
Бек ұлдары құл ... ... күң ... ... суреттеледі Күлтегін ерлігі. Күлтегіннің ... ... ... ... бай болды", "азы көп болды", – деген сияқты жолдардан
жырдың ... ... ел ... мен оның бақытты өмірін аңсау екенін аңғару
қиын емес.
Бұдан шығатын қорытынды – қазақ халқындағы бай жыр ... ... ... ... ... ... ... – алғашқы ерлік
жырларының бірі. ... тағы бір ...... ... Қаған, Күлтегін батыр,
Тоныкөк жырау сияқты кейіпкерлер образдық дәрежеге жеткізіле жан-жақты
суреттелген. Білгенің ... ... ... жорықтарға барғаны, қандай,
қаншалықты ерлік көрсеткені толық суреттеледі, ол ... ... ... ... Білгенің іс-әрекеттері ғана емес, көңіл-
күйі де ... Ол ... ... ... ... ... бара
жатқан халқына қатты назаланады.
Жырда Күлтегін бейнесі үнемі өсу үстінде болады. ...... ... ... ... ... жиынтық образ. Оның тұлғасында
бір кездерде жалпақ даланы еркін билеген түркі тайпаларының өршіл, ... бар. Оның ... ... ... ... ... деген арманы бар.
Жырда батыр мерт болғанда, қазасына досы ғана емес, дұшпандарының да ... кең ... ... ... ... дәстүрлерді қасиеттейтінін
дәйектей түседі.
Жырдағы Тоныкөк көптеген қағандарға кемеңгер ақылгөй болумен бірге
небір жорықтардың куәгері, ізінше сол ... ... ... ... ... жазғызған автор екені де ... ... ... ... әрі ... әрі жырау бейнесінде сомдалады.
Қорыта айтқанда, Күлтегін, Білге Қаған және Тоныкөк ескерткіштері
(Орхон-Енисей) – мазмұны мен түрі ... да, тілі мен ... ... да, өлең ... ... ... да ежелгі түркі халықтарына
ортақ көркем туындылардың үлгісі болумен бірге, ол ... ... ... ... ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ әдебиеті тарихы пәні4 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
Орхон- Енисей ескерткіштерінің көркемдік мәні, зерттелуі8 бет
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері10 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
А Пушкин классикалық көне әлем жұмыстарының түсінігі28 бет
Адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыру мен бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы44 бет
Алтай – Тарбағатай аралығындағы ертесақ ескерткіштері87 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь