Шылау сөз

Қазақ тіліндегі көмекші сөздер жайлы түсінік, оның зерттелуі, түрлері тіл білімінде сөздерді топтастыру біздің жыл санауымыздан бұрын болғанын айғақтайтын деректер бар. Сол заманда өмір сүрген ойшылдар тілде қолданылатын сөздерді атауыш сөздер мен көмекші сөздер деп екі топқа бөліп қарастырған.
Түркітаным тарихында көмекші сөздердің атауыш сөздермен қатар қолданылатыны, оның түрлері мен қызмет аясының кеңдігі түркітанушы ғалымдар И.Гиганов, М.Қазам-бек, М.Терентьев, А.Н.Кононовтардың еңбектерінде сөз болды.
А.Байтұрсыновтың 1914ж. Орынборда шыққан “Тіл-құрал” атты еңбегінде сөздерді атауыш сөздер, шылау сөздер деп екіге бөледі де, шылаудың өзін: үстеу, демеу, жалғаулық, одағай деп төртке бөледі.
20 ғасырдың 50 жылдарынан бастап қазақ тілшілері де көмекші сөздерді ғылыми негізде зерттей бастады. 1941ж. Балақаевтың “Қазақ тілінің кейбір мәселелері” деген еңбегі көмекші сөздерге арналды. Сондай-ақ А.Ысқақов, Р.Әміров, Н.Оралбаева, И.Маманов, М.Оразов, С.Исаев еңбектерінде де көмекші сөздер әр қырынан қарастырылды.
Көмекші сөздерге анықтама берген ғалымдар көп. Мәселен А.Ысқақов: “Көмекші сөздер деп нақтылы лексикалық мағыналары я түрлі дәрежеде солғындап, я бүтіндей жоғалып, сөйлегенде (сөйлемде) жеке-дара есебінде қолданылмай, тек толық мағыналы (атауыш) сөздермен тіркесіп қана жұмсалып, оларға жәрдемші болып қызмет атқаратын сөздерді айтамыз” – дейді (ҚҚТ.морф, 1991, 358-бет). Осыған жуық анықтаманы М.Оразовтың “Көмекші сөздер” деген еңбегінен де табуға болады. (КС 1997, 35-бет)
Тарихи деректерге сүйенсек, көмекші сөздер атаушы сөздерден, әуелдегі дербес мағыналы есімдер мен етістіктерден шыққан, атап айтқанда, кейбір есім, етістік формаларының бастапөқы лексикалық мағыналары бірте-бірте түрлі дәрежеде солғындап немесе жоғалып, әр түрлі грамматикалық мағыналарға ие болуы негізінде ауысып отырған. Мұндай көмекші сөздердің лексикалық мағыналары солғындап, грамматикалық қызметке көшкендіктен өз алдына жеке категория болып қалыптасып, үнемі жәрдемші сөз есебінде қолданылуына қарай көмекші сөздер деп аталады. Көмекші сөздердің өз ішінде кейбіреулерінің лексикалық мағынасы басым болады. Мысалы, әрі, бері, қас, жан, соң сөздері әрі атаушы, әрі көмекші сөздің қызметінде, ал дейін, үшін, ғана тек көмекшілік қызметте қолданылады.
1) Қазақ тілшілері көмекші сөздерді мағына дербестігіне қарап 2-ге бөледі:
1. Көмекші сөздер мен көмекші етістіктер.
2. Шылау көмекшілер.
Тіл білімінде бірінші топтағы көмекшілерді фунциональді көмекшілер, екінщі топтағыларды нағыз көмекшілер дейді. Көмекші есім мен көмекші етістікте аз да болса лексикалық мағынаның бар екендігі анық, олардың кейбірі өздерінің негізгі мағыналарынан қол үзіп кетпегенін байқауға
        
        Шылау сөз
Қазақ тіліндегі көмекші сөздер жайлы түсінік, оның зерттелуі, түрлері
тіл білімінде сөздерді ... ... жыл ... ... болғанын
айғақтайтын деректер бар. Сол заманда өмір ... ... ... ... ... ... мен ... сөздер деп екі топқа бөліп
қарастырған.
Түркітаным тарихында көмекші ... ... ... ... оның түрлері мен қызмет аясының кеңдігі түркітанушы ғалымдар
И.Гиганов, М.Қазам-бек, М.Терентьев, А.Н.Кононовтардың еңбектерінде ... 1914ж. ... ... ... атты ... ... ... шылау сөздер деп екіге бөледі де, шылаудың ... ... ... ... деп ... ... ... 50 жылдарынан бастап қазақ тілшілері де көмекші сөздерді
ғылыми негізде зерттей бастады. 1941ж. Балақаевтың “Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ А.Ысқақов,
Р.Әміров, Н.Оралбаева, И.Маманов, М.Оразов, С.Исаев еңбектерінде де ... әр ... ... сөздерге анықтама берген ғалымдар көп. ... ... ... деп ... ... ... я ... дәрежеде
солғындап, я бүтіндей жоғалып, сөйлегенде ... ... ... тек ... ... ... сөздермен тіркесіп қана жұмсалып,
оларға жәрдемші болып қызмет атқаратын сөздерді айтамыз” – ... ... ... ... жуық ... ... “Көмекші сөздер” деген
еңбегінен де табуға болады. (КС 1997, 35-бет)
Тарихи деректерге сүйенсек, көмекші сөздер атаушы ... ... ... есімдер мен етістіктерден шыққан, атап айтқанда, кейбір
есім, етістік формаларының ... ... ... ... ... ... ... жоғалып, әр түрлі грамматикалық мағыналарға
ие болуы негізінде ауысып отырған. Мұндай көмекші сөздердің лексикалық
мағыналары ... ... ... ... өз ... ... ... қалыптасып, үнемі жәрдемші сөз есебінде қолданылуына қарай
көмекші сөздер деп аталады. Көмекші сөздердің өз ... ... ... ... ... ... әрі, ... қас, жан, соң сөздері
әрі атаушы, әрі көмекші сөздің қызметінде, ал ... ... ғана ... ... ... ... ... көмекші сөздерді мағына дербестігіне қарап 2-ге
бөледі:
1. Көмекші сөздер мен ... ... ... ... ... ... топтағы көмекшілерді фунциональді көмекшілер,
екінщі топтағыларды нағыз ... ... ... есім мен ... аз да ... ... ... бар екендігі анық, олардың
кейбірі өздерінің негізгі мағыналарынан қол үзіп ... ... ... ... ... басы ... істейді тіркестеріндегі бас сөзі
зат есім болса, адамның басы, таудың басы, ... басы ... бас ... ... ... ... ... көмекші сөздерді бір топтауға
болмайды. Мәселен, көмекшілердің бір тобы ... ... ... ... ... ... екінші бір тобы қосымшалар
қабылдамайды. Осыған байланысты пікір айтқан ғалымдардың көпшілігі ... ... ... негізгі тобына қосып, түрленбейтін
көмекшілер ... ... ... ... ... ... ... болады:
1. Түрленетін көмекші сөздер (көмекші есім, көмекші ... ... ... ... ... (шылаулар мен асырмалы шырай
құрамындағы көмекші сөздер)
3) Көмекші сөздер ... ... ... да ... емес. Олардың
ең басты белгісі – сөйлемнің дербес мүшесі бола ... ... ... ... деген еңбегінде көмекші сөздер орналасуына қарай ... ... ... деп, 2-ге ... ... айтады да алдыңғы
көмекшілердің аз екендігін, оған өте, тым, аса, тіпті т.б. сын ... ... ... ... ... Бұл ... ... үстеу делінеді. Ал, соң көмекшілер сан ... өте көп. ... ... ... ... моэдаль сөз, шылауларды жатқызады. Сөйтіп
көмекші сөздердің мағына дербестігіне қарай 2-ге бөлінеді.
1. Атауыш (функциональді) көмекшілер ... ... ... етістік,
модаль сөз, күшейткіш).
2. Шылау көмекшілер (септеулік, жалғаулық, демеулік).
Шылау көмекшілердің ... ... ... ... ... белгілі бір сөздің жетегінде,
шылауында қолданылатын, оған түрлі грамматикалық мән ... сөз бен ... мен ... байланыстыратын сөздердің тобы шылау деп аталады.
Шылау сөздерде грамматикалық мағына басы көрінеді, сондықтан да олар
өз алдына жеке ... ... ... жетегінде айтылады. Өз бойында
лексикалық мағына элементін сәл де сақтағандары да кездеседі. Мысалы,
Қыстауға ... ... кеш ... Абай ешкімге білдірмей, елеусіз ғана
әжесімен ... ... Екі күн ... соң, ауыл ... ... қарай
кетті. (М.Ә.) деген сөйлемдердегі шылау сөздер атауыш сөздерге тіркесіп,
сол сөздердің мағыналарын толықтырып, я анықтап, оларға әр ... ... ... ... Мәселен, бері, соң әрі үстеу, әрі шылау, қарай әрі
етістік, әрі шылау ... ... ... ғана сөздері ... ... ... ... ... ... мағынасы жоқ
болғандықтан ғана ... сөз деп ... ... ... да ... сөз деп аталады. ... ... ... ... ... ... ... шылау сөздердің бірсыпырасы есімдерден
(басқа, бөтен, өзге), ... (әрі, ... ... соң), ... тарта, бола) жасалған дейді. (Ққт, 1954, 351-б). Тіпті шылау
қызметінен шығып, қосымшаға ... да бар. ... ... ... екі ... да ... қолданыла береді.
Шылау көмекшілер, оның түрлері.
Өзінің лексикалық мағынасынан айрылып, белгілі бір сөздің жетегінде,
шылауында қолданылатын, оған түрлі грамматикалық мән үстем, сөз бен ... мен ... ... ... тобы ... деп ... сөздерде грамматикалық мағына басым көрінеді, сондықтан да олар
өз алдына жеке ... ... ... ... ... Өз ... мағына элементін сәл де сақтағандары да кездеседі. Мысалы,
Қыстауға қонғаннан бері, кеш ... Абай ... ... ... ... оңаша қалады. Екі күн өткен соң, ауыл Көкқайнардан ... ... (М.Ә.) ... сөйлемдердегі шылау сөздер атауыш сөздерге ... ... ... ... я ... оларға әр түрлі мағыналық
реңк жамап қолданылған. Мәселен, бері, соң әрі үстеу, әрі шылау, қарай ... әрі ... ... қолданылса, сайын, ғана сөздері жеке
қолданыла ... ... ... ... ... мағынасы жоқ
болғандықтан ғана көмекші сөз деп ... ... ... да ... сөз деп ... ... қосымшалар сияқты
дербестігінен мүлде айрылып қалмайды.
Ғалымдардың зерттеулерінде шылау ... ... ... ... ... үстеулерден (әрі, бері, бұрын, соң), көсемшеден
(көре, тарта, бола) жасалған ... (Ққт, 1954, 351-б). ... ... ... ... ... да бар. Мысалы, баратұғын-баратын,
келетұғын-келетін сөздерінің екі нұсқасы да ... ... ... сөздердің атауыш сөздермен тіркесін, лексика-грамматикалық
жағынан ерекшеленуіне қарай, септеулік, жалғаулық, ... деп үшке ... ... ... бұл түрі ... ... сөздермен байланысты қолданылатын
болған соң, септеулік деген атауға ие. Септеуліктер сөз бен ... ... ... ... шектік, мақсаттық т.б.
грамматикалық қатынасты білдіреді де, септік жалғаулы зат ... ... ... ... тіркесіп, олармен меңгеріле байланысады. Мысалы,
атау септігіндегі сөздерді меңгеретін септеуліктер: арқылы, бойы, бойда,
бойынша, жайлы, жөнінде, ... ... ... тәрізді, майын, үшін т.б.
Барыс септіктегі сөздерді меңгеретін септеуліктер: ... ... ... ... ... ... ... меңгеретін септеуліктер: бері,
кейін, соң. Көмектес септіктегі сөздерді меңгеретін септеуліктер: ... ... ... ... ... ... ... те, мезгіл-мекен
мағыналы септеуліктердің кейбіріне сын есім тудыратын –қы, -кі ... та ... ... ... ... сен ... ол жайындағы)
қолданылады.
Септеулік шылаулардың мағыналары тіркесетін сөзіне қарай түрліше болып
келеді.
Негізгі мағыналарына қарай қазақ тілі грамматикасында 5 ... ... ... ... ... дейін, шейін, бойы, бойында,
таман, салым. Біз ... ... тамн ... ... Мақсат мағыналы септеуліктер: үшін, деп. Абай халық үшін, халық
Абай үшін ... ... Амал ... ... бойынша, бірге, қабат, қатар. Содан он
жылдықты онымен бірге бітірдік. (З.Ш.)
4. Қатыстық мағыналы септеуліуктер: ... ... ... жайлы.
Сен туралы естідім.
5. Теңеу, талғау мағыналы септеуліктер: сияқты, ... ... ... адам ... ... келе ... ... жазылған “Қазіргі қазақ тілінде” септеуліктер “демеулік” деген
атпен ... ... ... есімдерге біртабан жақындығы айтылған.
Жалғаулық шылау (союз).
Өздеріне тән лексикалық мағыналары дерексізденген, сөз бен ... мен ... ... олардың арасындағы әр түрлі қатынасты
білдіретін ... ... ... деп ... ... ... тең
дәрежелі екі сөзге немесе екі сөз тіркесіне бірдей қатысты болады. Мысалы,
Біресе жаңбыр себелейді, ... қар ... ... ... ... ... жем іздейді, не өзінің басқаға жем ... ... Асан ... ... пен ... бірге туғандай (Ғ.Мұстафин).
Қазақ тілінің грамматикалық жалғаулықтар ... мен ... алты ... ... ... ... мен, бен, әрі, да, ... Көшелері әрі
кең, әрі атқан оқтай түзу.
2. Қарсылықты жалғаулықтар: алайда, сонда да, ол, әйтпегенде, бірақ,
дегенмен. Теңіз тынышталды, ... ... ... ... ... ... ... бір, біресе, жоқ, не,
немесе, еңбекте ... ... ... неге, десең, не үшін, өйткені, себебі.
5. Салдарлық жалғаулықтар: сол ... ... сол ... ... ... ... ұнатты, сондықтан әнге қосылып ... ... ... ... егер де, ... ... жіктегенде функциялық қызметі мен сөз бен
сөзді, сөйлем мен ... ... ... ... ала ... ... қарастырады:
1. Салыстырғыш жалғаулықтар.
2. Сабақтастырғыш жалғаулықтар.
Салыстырғыш жалғаулықтар бірыңғай ... мен ... ... байланыстырады. Бұл топқа ыңғайластық жалғаулық пен толғаулы
жалғаулықты жатқызады.
Сабақтастырғыш жалғаулықтар құрмалас сөйлемдердің құрамындағы ... ... ... ... соны ... ... жұмсалады. Бұларға қарсылықты, себептік, ... ... ... ... айтады. Айқындалғыш жалғаулық: яғни,
демек. Мен Шымкентке өткен күзде, яғни ... бір жыл ... ... ... ал, ... олай болса, ал-ендеше. Ал енді ... ... ... әжеміз төрелігіне тоқтайық. (М.Ә.)
Демеулік шылау (частицы)
Демеуліктер жалғаулық пен септеуліктер сияқты сөз бен сөзді, сөйлем
мен сөйлемді байланыстыру үшін ... Олар өзі ... ... ... ... ... болжап, күмән сияқты қосымша мән ... Әй, ... ... ... желге кетіп жүр ғой (М.Ә.). Толқын да,
ағыс та күшейген (Ғ.Мүсірепов).
Жалғаулық пен ... ... ... ... ... жалғауларға, әсіресе септік жалғауларына ұқсас болса,
демеуліктер сөз ... ... ... ... ... ... түрлі. Ол өзі тіркесіп тұрған сөздің
немесе сөйлемнің мағынасын айқындайды, ерекшелейді, экспрессивті өң береді.
Кейбір демеуліктер ... ... ... да ... Осындай
ерекшеліктеріне қарай ... ... тек ... ҚТТ 6 ... ... ... 7 топқа, Исаев 6 топқа бөліп
қарастырады.
|ҚТТ ... ... ... ма, ме; ше. |Сұраулық. ... ... ... да, ... ау, ай-ақ, да, |Күшейтпелі: ақ, ау, ... ақ, ... |де. ... да, де. ... ғана, тек. |Нақтылық: ғой, ды, ді, |Шектік: ғана, тек. ... қою, ... |қой. ... мыс, міс. ... ... ... ... ай, ақ. |Болжамсыз: қарсы, |
|Көңіл-күй: ай, ау. ... ... ... түгіл, |
|Модальдік: ғой, екеш, |тұрсын. ... ... ... екеш. |Нақтылау: ғой, ... |

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне Түркі тіліндегі шылау сөз табының мағыналық түрлері18 бет
Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы29 бет
Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы70 бет
Синтаксис жайлы түсінік, сөздердің байланысу тәсілдері мен түрлері7 бет
Сөз таптарындағы семантикалық тәсілдің қызметі31 бет
Сөздердің аналитикалық тәсілдер арқылы байланысы32 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Қазақ тілінен орыс тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін Apertium платформасының негізінде жасау57 бет
Демеулік шылаулардың қолданылуы (Д.Исабеков «Қарғын» романы негізінде)44 бет
Көне түркі жазба ескерткіштері17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь